Қарағанды

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="kk">
  <siteinfo>
    <sitename>Уикипедия</sitename>
    <dbname>kkwiki</dbname>
    <base>https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82</base>
    <generator>MediaWiki 1.46.0-wmf.22</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Таспа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Арнайы</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Талқылау</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Қатысушы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Қатысушы талқылауы</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Уикипедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Уикипедия талқылауы</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Сурет</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Сурет талқылауы</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">МедиаУики</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">МедиаУики талқылауы</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Үлгі</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Үлгі талқылауы</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Анықтама</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Анықтама талқылауы</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Санат</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Санат талқылауы</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Портал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Портал талқылауы</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Жоба</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Жоба талқылауы</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
      <namespace key="2600" case="first-letter">Topic</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Қарағанды</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1471</id>
    <revision>
      <id>3576061</id>
      <parentid>3571572</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T10:34:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-20563-33</username>
        <id>179365</id>
      </contributor>
      <comment>Нақты шынайы аты көмірмен байланысты.</comment>
      <origin>3576061</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31061" sha1="drs20qtl4sly8pecwjbfsmpx4mkt4fa" xml:space="preserve">{{Елді мекен-Қазақстан
 |статусы                 = Қала
 |атауы                   = Қарағанды
 |сурет                   = Қарағанды вокзалы.jpg
 |әкімшілік күйі          = Облыс орталығы
 |елтаңба                 = Seal of Karaganda.svg
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_deg= 49|lat_min= 48|lat_sec=
  |lon_deg= 73|lon_min= 07|lon_sec=
|CoordAddon=type:city(1226000)_region:KZ
  |CoordScale             = 
 |ел картасының өлшемi    = 300 
 |облыс картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |облысы                  = Қарағанды облысы
 |кестедегі облыс         = Қарағанды облысы
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |мекен түрі              = 
 |мекені                  = 
 |кестедегі мекен         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |әкімі                   = [[Мейрам Мұратұлы Кожухов]]
 |құрылған уақыты         = 1931
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 550
 |биiктiктiң түрi         = биiктiкгі
 |орталығының биiктігі    = 553
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 515 625&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]&lt;/ref&gt;
  |санақ жылы             = 2023
  |тығыздығы              = 937,5 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = [[қазақтар]] 47,63 % &lt;br /&gt; [[орыстар]] 38,54 % &lt;br /&gt; [[украиндар]] 2,73 % &lt;br /&gt;[[татарлар]] 2,55 % &lt;br /&gt; [[немістер]] 2,36 % &lt;br /&gt;  [[корейлер]] 1,44 % &lt;br /&gt; [[белорустар]] 0,64 %  &lt;br /&gt; басқалары 4,11 % (2022 ж.)&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]&lt;/ref&gt;
  |конфессионалдық құрамы = мұсылмандар, христиандар
  |этнохороним            = қарағандылық
 |телефон коды            = 7212
 |пошта индекстері        = 100000-100030
 |автомобиль коды         = M
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Karaganda
 |сайты                   = https://www.gov.kz/memleket/entities/akimat-karagandy?lang=kk Қарағанды қаласының әкімдігі
 |сайт тілі               = kz
 |сайт тілі 2             = ru
 |сайт тілі 3             = 
 |add1n                   = Марапаттары
 |add1                    = {{Еңбек Қызыл Ту ордені|түрі=қала}}
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
}}
{{мағына|Қарағанды (айрық)}}
'''Қарағанды''' — [[Орталық Қазақстан]]дағы қала, [[Қарағанды облысы]]ның орталығы. Қазақстан қалаларының халық саны бойынша [[Алматы]], [[Астана]], [[Шымкент]] және [[Ақтөбе]] шаһарларынан кейін 5-ші орында орналасқан. [[1934 жыл]]ғы [[10 ақпан]]да Қарағанды поселкесі ЖОАК Президиумының қаулысымен қала болып қайта құрылды. Қала аумағы 543,3 шаршы километрге тең. Қала халқының саны 2019 жылғы 1 қазан 496 701 адамды құрады&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT333984 Қазақстан Республикасы халқының облыстар және астана, қалалар, аудандар, аудан орталықтары және кенттер бөлінісіндегі жынысы бойынша саны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200926171507/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT333984 |date=2020-09-26 }}&lt;/ref&gt;. Қалалық әкімшілікте 1 ауылдық елді мекен бар.

== Этимологиясы ==
Қарағанды ​​қаласының атауы «қара қанмен» (ҚАРА ҚАНДЫ) байланысты, яғни жергілікті адамдар көмір қабатын  қара қанға теңеген. Ұйыған қара қан сияқты. Жергілікті тұрғындар өнеркәсіптік өндіру басталғанға дейін жер бетіндегі қара көмір қабаттарын көрді.

== Тарихы ==
1833 жылы көмірді тауып алған бақташы бала [[Аппақ Байжанов]] туралы аңыз ел аузында сақталған. XIX ғасырдың аяғында геологиялық зерттеулер жүргізіліп, XX ғасырдың басында көмір өндіру орыс көпестерімен басталса, соңында француз, ағылшын кәсіпкерлерімен жалғасты.

Алғашқы орыс қоныс аударушылары 1906 жылы [[Столыпин реформасы|Столыпин аграрлық реформасы]] бойынша келіп, Михайловка ([[Қазыбек би ауданы (Қарағанды)|Қазыбек би ауданы]]) ауылын құрды, содан кейін “Тихоновка”, “Зеленая балка” және “Новоузенка” құрылған болатын. [[Қазан төңкерісі|Революциядан]] кейін ағылшындықтардың кетуіне байланысты көмір өндірісі уақытша тоқтатылды. Аумақтық құрылым жағынан, [[Ақмола облысы (Ресей империясы)|Ақмола облысы]] [[Ақмола уезі]]нің Спасск болысының құрамына кірді.

1930 жылы көмір өндірісі белсенді түрде қайта басталып, жер аударған(тәркіленген) КСРО азаматтары мен олардың отбасыларына саз-балшықтан жартылай жер үй сияқты уақытша тұрғын үйлердің құрылысы басталды. Жаңадан келген жұмысшылар мен мамандардың басым көпшілігі жаңа салынған [[Майқұдық]], “Жаңа Тихоновка”, “Пришахтинский” ауылдарында қоныстанды. Бұрынғы ауылдарда да халық саны айтарлықтай өсті.

1931 жылдың 20 наурызында ҚазОАК (КазЦИК) бұйрығымен өз бюджеті бар Қарағанды жұмыс кеңесі құрылады, ол тікелей комитетке бағынатын болады. Орталығы кейін қала құрамына кірген “Большая Михайловка” ауылында болды. 1931 жылы шахталық Қарағанды кенті жұмыс ауылына айналады. 1930 бен 1931 жылы кеңес ауылының, кейін 1931-1932 жылы қала кеңесінің тұңғыш басқарушысы болып Қарағанды облысының Шет ауданының тумасы Кәрібоз Шектібаев (1897-1938) тағайындалады.

1934 жылдың 10 ақпанының БРОАК (ВЦИК) Президиумының қаулысы: 1. Қазақ АССР-нің төменде келтірілген елді мекендерді қалаға айналдыру: б) Қарағанды тас көмір бассейнін пайдалану жөніндегі мемлекеттік трест құрылысы аумағында пайда болған Қарағанды облысының Тельман ауданындағы елді мекен қалаға айналып,  Қарағанды атауы берілсін.&lt;ref&gt;[https://ru.m.wikisource.org/wiki/Постановление_ВЦИК_от_10.02.1934_Об_утверждении_дополнительного_списка_городов_и_рабочих_поселков_Казакской_АССР Об_утверждении_дополнительного_списка_городов_и_рабочих_поселков_Казакской_АССР]&lt;/ref&gt;

[[Ұлы Отан соғысы]] басталысымен мыңдаған қарағандылық майданға атсалысты.

1950 жылдары қалада екі апат орын алды - Ил-12 ұшақ күйреуі&lt;ref&gt;[http://www.airdisaster.ru/database.php?id=721Катастрофа Ил-12 Казахского управления ГВФ в аэропорту Караганды]&lt;/ref&gt; және 4-Д зауытындағы жарылыс&lt;ref&gt;[http://ru.encyclopedia.kz/index.php/ Взрыв_на_заводе_№_4ДВзрыв_на_заводе_№_4Д]&lt;/ref&gt;.

1974 жылы 66 кәсіпорын мен ұйымдар, оның ішінде 3 разрез бен 26 шахта [[Қарағанды көмір бассейні|“Қарағандыкөмір”]] өндіріс бірлестігіне қосылды.

[[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]]ның ыдырауы қазақстандық шахтер астанасына қатты әсер етті - революциялық 1920-шы және әскери 1940-шы жылдардан кейінгі 1990-шы жылдар Қарағанды үшін XX ғасырда ең қиын уақытқа айналды. Еліміздің үшінші от жағушысы деп аталатын Қарағанды XXI ғасырдың басында КСРО кезінде өндірілген көмірдің аз ғана бөлігін өндіреді.

== Географиясы ==
=== Климаты ===
&lt;div style=&quot;max-width:75%&quot;&gt;{{Қаланың ауа райы
|Жер_ілік = Қарағанды 
|Дерекнама = [https://meteolabs.kz/қаз/климаты/қарағанды/ Қарағанды ауа райы мен климаты]
|Қаң_а_макс  = 5.5
|Ақп_а_макс  = 7.0
|Нау_а_макс  = 22.3
|Сәу_а_макс  = 29.9
|Мам_а_макс  = 34.8
|Мау_а_макс  = 39.1
|Шіл_а_макс  = 39.6
|Там_а_макс  = 40.2
|Қыр_а_макс  = 37.4
|Қаз_а_макс  = 26.5
|Қар_а_макс  = 18.4
|Жел_а_макс  = 11.5
|Жыл__а_макс  = 40.2
|Қаң_а_мин  = -35.6
|Ақп_а_мин  = -37.3
|Нау_а_мин  = -33.0
|Сәу_а_мин  = -16.3
|Мам_а_мин  = -8.8
|Мау_а_мин  = -1.4
|Шіл_а_мин  = 4.2
|Там_а_мин  = 0.7
|Қыр_а_мин  = -6.0
|Қаз_а_мин  = -19.3
|Қар_а_мин  = -38.0
|Жел_а_мин  = -35.0
|Жыл__а_мин  = -38.0
|Қаң_ор_макс  = -9.1
|Ақп_ор_макс  = -7.9
|Нау_ор_макс  = -1.4
|Сәу_ор_макс  = 12.3
|Мам_ор_макс  = 20.3
|Мау_ор_макс  = 25.6
|Шіл_ор_макс  = 26.9
|Там_ор_макс  = 25.4
|Қыр_ор_макс  = 19.4
|Қаз_ор_макс  = 10.4
|Қар_ор_макс  = -0.5
|Жел_ор_макс  = -6.9
|Жыл__ор_макс  = 9.5
|Қаң_ор_мин  = -17.0
|Ақп_ор_мин  = -17.0
|Нау_ор_мин  = -10.5
|Сәу_ор_мин  = -0.1
|Мам_ор_мин  = 6.9
|Мау_ор_мин  = 12.1
|Шіл_ор_мин  = 14.3
|Там_ор_мин  = 12.3
|Қыр_ор_мин  = 6.1
|Қаз_ор_мин  = -0.3
|Қар_ор_мин  = -8.6
|Жел_ор_мин  = -14.8
|Жыл__ор_мин  = -1.4
|Қаң_ор  = -13.1
|Ақп_ор  = -12.5
|Нау_ор  = -6.0
|Сәу_ор  = 6.1
|Мам_ор  = 13.6
|Мау_ор  = 18.8
|Шіл_ор  = 20.6
|Там_ор  = 18.9
|Қыр_ор  = 12.8
|Қаз_ор  = 5.0
|Қар_ор  = -4.5
|Жел_ор  = -10.8
|Жыл__ор  = 4.1
|Қаң_ор_ж-ш  = 23.2
|Ақп_ор_ж-ш  = 21.5
|Нау_ор_ж-ш  = 19.1
|Сәу_ор_ж-ш  = 25.7
|Мам_ор_ж-ш  = 42.3
|Мау_ор_ж-ш  = 35.5
|Шіл_ор_ж-ш  = 44.0
|Там_ор_ж-ш  = 30.6
|Қыр_ор_ж-ш  = 21.4
|Қаз_ор_ж-ш  = 28.1
|Қар_ор_ж-ш  = 30.3
|Жел_ор_ж-ш  = 25.3
|Жыл__ор_ж-ш  = 347.0
|}}
&lt;/div&gt;
== Ұлттық құрамы ==

Есептілік деректер бойынша 2020 жылдың басына қалада тұратын халық санының 
45,78 %-ы қазақтар, 
39,89 %-ы орыстар, 
2,91 %-ы украиндар, 
2,62 %-ы татарлар, 
2,49 %-ы немістер, 
1,48 %-ы кәрістер, 
4,84 %-ы басқа ұлт өкілдері.

== Демография ==

2006 жылғы деректер бойынша халықтың 1000 тұрғынына жалпы коэффициенттер:
туылу – 16,85
өлім – 13,89
табиғи өсім – 2,96

Қалада 01.01.07 жылға 10371 шаруашылық жүргізуші субъекті тіркелген, оның ішінде 
92 ірі, 397 орта, 9882 шағын субъектілер.

*2007 жылғы 1 қаңтарда 453.4 мың адам
*2010 жылдың 1 қаңтарындағы жағдай бойынша тұрғындар саны 471,8 мың адамды құрады. Әкімшілік-аумақтық құрылым екі ауданмен ұсынылған: 256,7 мың адам тұрғыны бар [[Қазыбек би ауданы (Қарағанды)|Қазыбек би атындағы аудан]] және 215,1 мың адам тұрғыны бар [[Октябрь ауданы (Қарағанды)]].
Қала аумағында 113 ұлттың өкілдері тұрады.
*2011 жылдың 1 қаңтарындағы жағдай бойынша тұрғындар саны 470&amp;nbsp;900&lt;ref&gt;[http://www.karaganda-akimat.kz/rus/ Информационный портал Аппарата акима города Караганды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111022021302/http://karaganda-akimat.kz/rus/ |date=2011-10-22 }}&lt;/ref&gt;

Қарағанды қаласы халқының саны&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-cities.htm|title=City &amp; town of Kazakhstan|publisher=pop-stat.mashke.org|lang=en|accessdate=2016-03-29}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! 1959!!	1970!!	1979!!	1989!!	1991!!	1999!!	2004!!	2005!!	2006
|-
|397 083	
|523 271	
|571 877	
|613 797	
|608 600	
|436 864	
|428 867	
|435 953	
|446 139
|}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!	2007!!	2008!!	2009!!	2010!!	2011!!	2012!!2013!!	2014!!	2015
|-
|453 271	
|459 187	
|459 778	
|465 178	
|470 890	
|475 370	
|478 952	
|484 510	
|492 162
|}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ 2021 жылғы Ұлттық халық санағының қорытындысы бойынша халқының саны (1999, 2009, 2021)&lt;ref name=&quot;source122&quot;&gt;[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]&lt;/ref&gt;
|-
!1999 !! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен
|-
||436864||{{өсім}}459778 ||{{өсім}}508824 ||110,7 ||209795 ||{{өсім}}235844 ||112,4 ||249983 ||{{өсім}}272980 ||109,2
|}

== Өнеркәсіп ==

Негізгі экономикалық бағыт: 
энергетика; 
тамақ өнеркәсібі. 
Қаланың негізгі кәсіпорындары:
«Қарағанды-Жарық» ЖШС, «Қарағанды Маргарин зауыты» АҚ, «Эфес Қарағанды Сыра қайнату зауыты» АҚ ЖК, «Қарағанды конфеті» АҚ, Қарағанды металлоконструкция заводы «Имсталькон» АҚ филиалы, «Қарағанды Жылу» ЖШС.
Өндірілетін өнімнің негізгі түрлері:
электр энергиясы; 
жылу энергиясы; 
маргарин өнімі;
сыра;
конфеттер.

== Ауыл шаруашылығы ==

2006 жылы ауыл шаруашылығы өнімнің айтарлықтай бөлігін өсімдік шаруашылығы құрады. 2006 жылғы 1 шілдеге ауыл шаруашылығы өндірушілерінің нақты бары: 20 ауыл шаруашылығы кәсіпорыны, 14,9 мың халықтың жеке қосалқы шаруашылығы.  Аймақта ауыл шаруашылық өнім өндіруге 10,3 мың гектар ауыл шаруашылық жерлер пайдаланылады, оның ішінде 3,0 мың га – егістік алқаптар.* 2006 жылғы астыққа 2,9 мың гектар ауыл шаруашылық дақылдары егілетін егістік жерлер пайдаланылды, оның  0,1 мың гектарын дәнді дақылдар, 
1,3 мың гектарын картоп,  0,5 мың гектарын көкөніс алады.  2006 жылы 0,1 мың тонна дән дақылдар, 
23,5 мың тонна картоп, 
12,5 мың тонна көкөніс-бақша дақылдары, 
0,7 мың тонна ет (тірі салмақта), 
3,5 мың тонна сүт; 
1991,0 мың дана жұмыртқа өндірілді.
2007 жылғы 1 қаңтарға 
ірі қара мал саны 3,0 мың бас; 
қой мен ешкі – 1,1 мың бас; 
шошқа – 2,4 мың бас; 
жылқы - 0,1 мың бас; 
құс - 22,8 мың басты құрады.* 
Қалада 2006/2007 оқу жылы басына 
• 103 күндізгі жалпы білім беретін мектеп жұмыс істейді, онда 62917 оқушы оқиды, 
• 18 колледжде – 23427 оқушы, 
• 11 кәсіби-техникалық оқу орнында – 4567 оқушы, 
• 12 жоғары оқу орнында - 56222 оқушы оқиды.
Қалада 
• 26 кітапхана, 
• 9 клуб типті мекеме, 
• кино көрсету қызметін жүзеге асыратын 7 ұйым, 
• 4 мәдениет және демалыс паркі, 
• 3 театр, 
• 2 мұражай, 
• 1 концерт залы, 
• бір хайуанаттар паркі жұмыс істейді. 
2006 жылғы қаланың ірі және орта кәсіпорындар жұмыскерлерінің тізімдік саны 118844 адамды құрады, орташа атаулы еңбекақы - 34150 теңге.
2006 жылғы өндірістік өнім көлемі (үй шаруашылық есебінсіз) 77505,5 млн теңгені құрады.
2006 жылы негізгі капиталға инвестициялар 49855,6 млн теңге сомасында игерілді, бұл 2005 жылғы көлемге 132,5%-ды құрайды. Кәсіпорындардың өз күштерімен орындаған мердігерлік жұмыстар көлемі 2006 жылы 21687,7 млн теңгені немесе 2005 жылғы көлемнің 140,7%-ын құрады. 2006 жылғы бөлшек тауар айналым көлемі (қоғамдық тамақтандыру қызметін есепке алмағанда) 131272,1 млн теңге шамасында құралды, қызмет көрсету көлемі (мемлекеттік басқару қызметінсіз) – 21379,2 млн теңге.
* Бірінші ұлттық ауылшаруашылық санағының алдын ала қорытындылары бойынша

== Қарағанды қаласының ескерткіштері==

Қарағанды қаласының көптеген ескерткіштері де туристерді қызықтыруы мүмкін. Олардың ішінде Абылай ханның ақылшысы, суырып салма ақын Бұқар жыраудың ескерткіші, қазақ әдебиетінің классигі, ұлы ақын Абай Құнанбаев ескерткіші және тағы басқалары көз тартарлықтай.

Бұқар жырау ескерткіші (1668- 1781).

Бұқар жырау Қалқаманұлы ( 1668- 1781), ақын, жырау. Абылай ханның ақылшысы.

Абай Құнанбаев ескерткіші (1845-1904).

Ұлы ақын, ағартушы, қазақтың жазба әдебиетінің және әдеби тілінің негізін салушы – Абай (Ибрахим) Құнанбайұлы Өскенбайұлы Шығыс Қазақстан облысы (бұрынғы Семей уезі) Абай ауданында (бұрынғы Шыңғыстау облысы) Шыңғыс тауының бауырында дүниеге келді. Абай атақты Тобықты руының Ырғызбай деген тобынан тарайды. Ол ауыл молдасынан оқып жүрген кішкентай кезінен-ақ зеректігімен көзге түседі. Кейін ол Семей қаласында 3 жылдық медресе тәрбиесін алады.

2011 жылы 28 мамырда ескерткіш ашылды атақты фраза «Қайда-қайда? Қарағандыда!&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ria.ru/20110529/381407819.html|title=Памятник фразе &quot;Где-где? В Караганде!&quot; открыт в Казахстане|website=ria.ru|date=2011-05-29}}&lt;/ref&gt;

2022 жылғы 31 мамырда Саяси қуғын-сүргін құрбандарын еске алу күнінде Қазақстан Тәуелсіздігінің 10 жылдығы атындағы Қарағанды ​​этносаябағында «Ашаршылық құрбандарына» монументі ашылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://saryarqanews.kz/kz/news/zhanalyktar/karagandyda-kugyn-surgin-kurbandaryna-eskertkish-ashyldy|title=Қарағандыда қуғын-сүргін құрбандарына ескерткіш ашылды|website=saryarqanews.kz|date=2022-05-31}}&lt;/ref&gt; Ол аштықты бейнелейтін жабық қазанның, сонымен қатар ер мен әйелдің бейнесінде жасалған.

== Білім және ғылым ==
[[Сурет:Karaganda State University.JPG|thumb|left|Қарағанды мемлекеттік университеті]]
Мемлекеттік ЖОО-лар
Қарағанды өзінің мол жерасты байлығының арқасында өмірге келіп, өсімі тараған қала. Қарағанды облысының әкімшілік-орталығы. Петропавл-Шу темір жол бойындағы ірі темір жол стансасы, әуе, автомобиль қатынасының торабы.

Іргесі Қарағанды көмір алабының орталығындағы шахтерлер кенттерінің негізінде қаланды. Тұрғындарының тез өсуіне байланысты 1934 жылы қалаға, 1936 жылы облыс орталығына айналды. Сарыарқаның ұсақ шоқылы, сәл белесті жазығының орта тұсында, жазда тартылып қалатын Бұқпа өзенінің екі жағалауында орналасқан. Климаты айқын континенттік, қысы суық, ұзақ, қары жұқа, боранды; жазы ыстық, құрғақ, аңызақ желді.
Қаланы сумен Нұра өзені, Ертіс-Қарағанды каналы, жер асты сулары қамтамасыз етеді.

Қарағандының 170 жылдық тарихы бар. Қараған көп өсетіндіктен қала «Қарағанды» деп аталған. Бұл жерден 1833 жылы Байжанов Аппақ тас көмір тапқан. Өтепов деген бай Қарағанды өңірін Н. Ушаковқа 250 сомға сатқан. Орыс кен кәсіпкерлері Ушаков пен Рязанов 1856 жылдан бастап Қарағандыдан көмір өндіре бастайды. Өндірілген көмір [[Спасск мыс кендері акционерлік қоғамы|Спасск мыс қорыту зауыты]]на тасылып тұрған.

Қазан төңкерілісінен кейін Қарағанды шахталары мемлекет меншігіне айналды. 1920-30 жылдары жүргізілген барлау жұмыстары мұнда көмір қорының мол екенін анықтады. 1929 жылы «Қазаққұрылыскөмір» тресі құрылды. Қарағандыда елдің үшінші көмір базасын салу туралы шешім шығарылды. Бұл Қарағанды көмір алабының дамуындағы жаңа кезең болды. Алғашқы бесжылдық жылдары Қарағандыда ірі көмір өндіру орталығы пайда болды. Оны салуға Донбасс кеншілері жан-жақты кәсіби көмек көрсетті. Шахталарды кен қазатын құралдар және жабдықтармен қамтамасыз етті. Қарағанды көмірін Оралға, Батыс Сібірге, Орта Азияға жеткізу үшін темір жолдар салынды. 
Екінші дүниежүзілік соғыс жылдары Қарағанды көмір алабы қорғаныс өнеркәсіптерін, теміржол көлігін қамтамасыз етті.

Өнеркәсібінің басты саласы – тас көмір өндіру. Олармен «Қарағандыкөмір», «Көмір-Инвест», «Трансэнерго» ЖШС-терінің ірі кәсіпорындары шұғылданады.Қарағанды ғылым, білім, мәдениет орталығы. Мұнда Қазақстан Республикасы Ғылым Академиясының Орталық Қазақстан бөлімшесі, 19 ғылыми-зерттеу және жобалау институттары орналасқан. Қарағанда мемлекеттік университеті, техникалық университет, медицина академиясы, ішкі істер Министрлігінің заң институты және әр саладан мамандар даярлайтын мемлекеттік емес 10 жоғары оқу орны жұмыс істейді. 10 кәсіптік-техникалық мектеп, 7 колледж, 80 мектеп, 39 мектепке дейінгі балалар мекемесі, 40 аурухана, 84 амбулатория мен емхана, 24 кітапхана, 3 мұражай, 6 мәдениет үйі мен клубтар, 2 драма театры, музыкалық комедия театры, филармония, цирк, спорт кешені, стадион, екі үлкен саябақ бар. Қаланың орталық бөлігінің архитектурасын жасағаны үшін авторлар-тобы (архитектор Э.Г.Меликов, С.И. [[Станислав Ильич Мордвинцев|Мордвинцев]], М.О. Жандәулетов) Қазақстанның Мемлекеттік сыйлығына ие болды (1978). Қалада Н.Ә.Әбдіровке ескерткіш орнатылды (1958), «Шахтер Даңқы» (1976) және 2-ші дүниежүзілік соғыс жылдары қаза болған қарағандылықтарға (1978), арналған монументтер қойылды. 
Қарағандыда әр түрлі білім орындары бар. Олар ҚарМУ ҚарМТУ ҚММУ ҚЭУ ҚУ Болашақ ҚЗИ және әр түрлі білімді мектептер қалыптасқан,олар НЗМ, сшод &quot;Мурагер&quot;,&quot;Дарын&quot;, Ктл және тағы да басқа білімді мекемелер қалыптасқан. Қарағанды облысының білімі мен ғылым жоғары деңгейде .
== Мәдениетте ==
Қарағанды қаласына [[Дәулет Ырысбайұлы Сәтибеков]]тың &quot;Қарағанды вальсі&quot; деген әні арналған.&lt;ref&gt;{{Cite web|access-date=2022-02-11|lang=kk-KK|title=Қара Дәулеттің қара өлеңі - Ortalyq.kz|url=https://ortalyq.kz/ara-d-uletti-ara-le-i/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|access-date=2022-02-11|title=Қарағанды қ. білім бөлімінің білім беру ұйымдары - Обложка - «Балақай» бөбекжайы шеруінің өткізілуі жайлы ақпарат|url=https://kargoo.kz/photoreport/detail/598|website=kargoo.kz}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Қарағанды облысы}}
{{Қазақстан қалалары}}

[[Санат:Қарағанды]]</text>
      <sha1>drs20qtl4sly8pecwjbfsmpx4mkt4fa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ақмола облысы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1650</id>
    <revision>
      <id>3575645</id>
      <parentid>3514384</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T18:01:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Milenioscuro</username>
        <id>18230</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Akmola Region in Kazakhstan.png]] → [[File:Akmola in Kazakhstan.svg]] svg</comment>
      <origin>3575645</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="54979" sha1="5cyssew481kahoc8rrwtuuz2nla1tqs" xml:space="preserve">{{Қазақстан облысы
 |облыстың атауы      = Ақмола облысы
 |елтаңба             = Coat of Arms of Aqmola Province (new).png
 |карта               = Akmola in Kazakhstan.svg
  |lat_dir = N |lat_deg = 52 |lat_min = 0 |lat_sec = 
  |lon_dir = E |lon_deg = 69 |lon_min = 0 |lon_sec = 
  |region     = KZ
 |облыс орталығы      = [[Көкшетау]]
 |құрылған уақыты     = [[14 қазан]] [[1939 жыл]]
 |аудандар саны       = 17
 |ауылдық округтер саны   = 192
 |кенттік әкімдіктер саны = 5
 |қалалық әкімдіктер саны = 11
 |ауылдар саны       = 589
 |тұрғыны            = {{өсім}} 787 407&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/region/  Халық саны (2025 жылғы 1 наурызға)]&lt;/ref&gt;
 |санақ жылы         = 2025
 |халық саны бойынша орны  =9 
 |тығыздығы          = 5,39
 |тығыздығы бойынша орны   = 8
 |ұлттық құрамы      = [[қазақтар]] 52,83 %&lt;br&gt;[[орыстар]] 31,93 %&lt;br&gt;[[украиндар]] 4,02 %&lt;br&gt;[[немістер]] 3,44 %&lt;br&gt;[[татарлар]] 1,74 %&lt;br&gt;[[белорустар]] 1,25 %&lt;br&gt;[[поляктар]] 0,99 %&lt;br&gt;басқалары 3,8 % (2022 ж.)&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]&lt;/ref&gt;
 |жер аумағы         = 146 219 
 |жер аумағы бойынша орны  = 9-
 |су ауданы          = 
 |ЖІӨ                = 
 |ЖІӨ бойынша орны   = 
 |ЖІӨ жылы           = 
 |жан басына шаққанда ЖІӨ   = 
 |экономикалық аудан        = [[Солтүстік Қазақстан]]
 |ресми тілі         = 
 |әкімі              = [[Марат Мұратұлы Ахметжанов]]
 |add1n             = Әкімдіктің мекенжайы
 |add1               = Көкшетау қаласы, Абай көшесі, №83
 |ISO 3166-2 коды    = KZ-AKM
 |телефон коды       = +7 7162 xx-xx-xx
 |пошта индекстері   = 02xxxx
 |марапаттары        =
 |сайты              = https://www.gov.kz/memleket/entities/aqmola?lang=kk Ақмола облысының әкімдігі
 |ортаққордағы санаты = Aqmola Province
}}
'''Ақмола облысы''' — [[Қазақстан]]ның [[Солтүстік Қазақстан|солтүстігінде]] орналасқан [[Қазақстан әкімшілік бірліктері|әкімшілік-аумақтық бірлігі]]. [[1939 жыл]]ы құрылған, 1961–1992 жылдары '''Целиноград облысы''' болып аталды.

Жер аумағы 146,2 мың км². Тұрғыны 738 611 адам, орташа тығыздығы 1 км²-ге 5,05 адамнан келеді (2018)&lt;ref&gt;[http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT250955  2018 жылдың 1 қаңтарға Қазақстан Республикасы халқының облыстар, қалалар және аудандар бойынша саны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210420185347/https://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT250955 |date=2021-04-20 }}&lt;/ref&gt;. Солтүстігінде [[Солтүстік Қазақстан облысы|Солтүстік Қазақстан]], шығысында [[Павлодар облысы|Павлодар]], оңтүстігінде [[Қарағанды облысы|Қарағанды]], батысында [[Қостанай облысы|Қостанай]] облыстарымен шектеседі. 14 ауылдық, 2 қалалық әкімшілік ауданға бөлінген. 10 қала, 13 кент, 245 ауылдық әкімшілік округ бар. Әкімшілік орталық – [[Көкшетау]] қаласы. Ақмола облысы [[Сарыарқа (Солтүстік Қазақ жазығы)|Сарыарқаның]] солтүстік-батыс бөлігінде, Есіл өзенінің жоғарғы ағысындағы дала белдемінде орналасқан. Жерінің басым бөлігі абсолюттік биіктігі 400 м-ден аспайтын аласа белесті, ұсақ төбелі жазық. Солтүстігінде Көкшетау қыратының сілемдері (Сандықтау, Домбыралы, т.б. аласа таулар) орналасқан. Облыстың батыс, орталық, шығыс бөліктерін Есіл, [[Атбасар]], [[Сілеті]] жазықтары алып жатыр. Оңтүстік-батысында [[Теңіз-Қорғалжын ойысы]] бар. Облыстың батыс жағында [[Есіл]] өзеніне дейін Торғай үстіртінің шығыс шеті еніп жатыр. Есіл өзенінің оң жағалауы Атбасар, сол жағалауы Теңіз жазықтарымен шектеседі. Оңтүстік-шығысында орманды, көркем Ерейментау өңірі орналасқан. Оның негізгі бөлігі жартасты, қырқалар тізбегінен (100 – 500 м) тұрады. Жерінің [[геология]]лық құрылымы каледон және герцин қатпарлығы кезеңінде қалыптасқан. [[Палеозой]] дәуірінің соңында континенттік түзілу кезеңі басталды. Өте ұзақ мерзімге созылған тегістелудің нәтижесінде пайда болған таулы өлке мезозой дәуірінде бірте-бірте қыраттарға айналды. Облыс жері негізінен палеозойдың метаморфтанған тақтатастарынан, кварциттерінен, құмтастарынан, альбитофириттерінен, әктастарынан, конгломераттарынан түзілген. Солармен бірге интрузивті (гранит, диорит, габбро, т.б.) және эффузивті жыныстар кең таралған. Байырғы жыныстарды неоген мен төрттік дәуірлердің сарғылтым шөгінділерінің қалың қабаттары жауып жатыр.&lt;ref&gt;Қазақ энциклопедиясы,  Қазақстан Республикасы табиғаты&lt;/ref&gt;

==Кен байлықтары==

Кен байлықтарынан [[алтын]], [[уран]], [[боксит]], [[сүрме]], [[мыс]], [[молибден]], [[кобальт]], [[көмір]], [[каолин сазы]], [[кварц құмы]], құрылыс материалдары, т.б. өндіріледі.

==Климаты==
Климаты тым [[континент]]тік, қысы ұзақ (5,5 айға созылады) суық, жазы қоңыржай ыстық. Қаңтардың орташа темпертурасы –16 – 18°С, шілдеде 19 – 21°С. Тұрақты қар жамылғысы қарашаның ортасында қалыптасып, оңтүстігінде 130 – 140 күн, солтүстігінде 150 – 155 күн жатады. Қардың орташа қалыңдығы 20 – 22 см. Солтүстігінде жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 400 мм, оңтүстігінде 250 мм. Облыста солтүстіктен оңтүстіке қарай қара қоңыр, қоңыр, ашық қоңыр топырақ белдемдері бірін-бірі алмастырады. Олардың көпшілігі жыртылған.

==Өзен-көлдері==
Ірі өзендері Есіл, оның салалары – [[Қалқұтан (өзен)|Қалқұтан]], [[Жабай]], [[Терісаққан]], [[Нұра]], [[Сілеті]], [[Өлеңті (өзен, Жайық алабы)|Өлеңті]], [[Құланөтпес]], т.б. Облыста көл көп, олардың 94-і тұщы. Ірі тұщы көлдері Қорғалжын, Қожакөл, Шолақшалқар, Балықтыкөл, Ұялышалқар, т.б. Ірі тұзды көлдері Теңіз, Керей, Итемген, Қыпшақ, Мамай, Үлкен Сарыоба және Астана және Сілеті бөгені бар. Олардан басқа жер суғаруға 37 тоған салынған, жалпы су көл. Жалпы ауданы 180,6 млн м3. Қорғалжын көл жүйесін сумен толықтыру және Астананың өнеркәсібін сумен қамтамасыз етуді жақсарту үшін Нұра өзені арқылы 70 – 74 млн м3 Ертіс суы беріледі.

==Флора мен фаунасы==

Өсімдіктің 73 тұқымдасы, 800-ден астам түрі кездеседі. Негізінен қылқан, селеу, бетеге, далалық жоңышқа, таспашөп, жебіршөп, қазтабан, сәбізшөп, жусан, т.б. өзен жайылмалары мен көл жағалауында астық тұқымдас және әр түрлі шөп аралас шалғын, ұсақ шоқыларда шоқ қарағай, қайың, көктерек, түрлі бұталар өседі. Облыс табиғатына сәйкес мұнда сүтқоректілердің 55, құстың 80, бауырымен жорғалаушылардың 8, қосмекенділердің 3, балықтың 30 түрі мекендейді. Облыстың солтүстігіндегі ормандарда бұлан, сібір елігі, сілеусін, ақкіс, ақ қоян, тиін, еуропа кірпісі, орман құстары (құр, аққұр, тоқылдақ, т.б.), [[жыртқыш құстар]] (қарақұс, шаңқылдақ қыран, кезқұйрық, жамансары, күйкентай, жағалтай), сауысқан, алақарға, жауқара, т.б. кездеседі. Су құстарынан қоқиқаз, қаз, үйрек, т.б., бауырымен жорғалаушылардан сарыбас, өрнекті қарашұбар жылан, сұр жылан, секіргіш кесіртке, т.б. мекендейді. Суларында мөңке, оңғақ, лақа, алабұға, торта, шортан, аққайран өседі. Қорғалжын, [[Ерейментау]], Атбасар мемлекеттік қорықтары бар. Облыста республика халқының 4,9%-ы тұрады. Солтүстік және орталық аудандарда халық жиі қоныстанған.

==Қалалары мен өнеркәсібі==
Қалалары – [[Астана]], [[Степногорск]], [[Атбасар]], [[Макинск]], [[Ақкөл]], [[Есіл (қала)|Есіл]], Ерейментау, [[Щучинск]], [[Көкшетау]] . Облыс өнеркәсібі өндіру және өңдеу салаларынан тұрады. Ауыл шаруашылық машиналарын жасауға, астық өндіруге, сүтті, етті мал өсіруге мамандандырылған. Ауыл шаруашылық  жері 12501,1 мың га, оның 4806,1 мың га-сы егістік, 287,8 мың га-сы шабындық, 72,2 мың га-сы жайылымдық (2006). Орман-тоғай 224,3 мың га жерді алып жатыр. Облыс аумағындағы темір жолдыңдың ұзындығы 1531 км. Облыс жері арқылы Петропавл – Астана – Қарағанды, Қарағанды – Астана – Павлодар темір жолдары, Көкшетау – Астана – Қарағанды, Қостанай – Астана – Павлодар, Астана – Алматы автомобиль жолдары өтеді.

== Халқы ==
Ақмола облысы халқының саны&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-division.htm|title=Division of Kazakhstan|publisher=pop-stat.mashke.org|lang=en|accessdate=2016-03-29}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;[http://demoscope.ru/weekly/ssp/kaz_pop.php Қазақстан Республикасының облыстары, қалалары және аудандары бойынша халық саны, 2003-2012]&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! 1970!!	1979!!	1989!!	1999!!	2003!!	2004!!	2005!!	2006!!	2007 
|-
|970 604	
|979 646	
|1 061 820	
|836 271	
|748 167	
|748 930	
|747 185	
|746 652	
|748 559
|}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!2008!!	2009!! 2010!!	2011!!	2012!!	2013!!	2014!!	2015!! 2016!! 2017!! 2018!! 2019!! 2020
|-
|747 447	
|738 824	
|735 135	
|733 212	
|731 328	
|732 947	
|735 566	
|736 605
|744 420&lt;ref name=&quot;demoscope.ru&quot;&gt;[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/kaz_pop.php Жыл басындағы халық саны, Қазақстан Республикасының өңірлері, 2000-2020]&lt;/ref&gt;
|734 369&lt;ref name=&quot;demoscope.ru&quot;/&gt;
|738 942&lt;ref name=&quot;demoscope.ru&quot;/&gt;
|738 587&lt;ref name=&quot;demoscope.ru&quot;/&gt;
|736 735&lt;ref name=&quot;demoscope.ru&quot;/&gt;	
|}

== Әкімшілік бөлінісі ==
{{толық мақала|Ақмола облысының әкімшілік бөлінісі}}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Халқының саны (2009, 2021)&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]&lt;/ref&gt;
|-
! Облыс аудандары мен қалалары!! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен
|-
| [[Ақкөл ауданы]] ||27120 ||{{құлдырау}}24808 ||91,5 ||13280 ||{{құлдырау}}12479 ||94 ||13840 ||{{құлдырау}}12329 ||89,1
|-
| [[Аршалы ауданы]] ||27940 ||{{құлдырау}}24573 ||87,9 ||13699 ||{{құлдырау}}12518 ||91,4 ||14241 ||{{құлдырау}}12055 ||84,6
|-
| [[Астрахан ауданы]] ||27419 ||{{құлдырау}}20281 ||74 ||13545 ||{{құлдырау}}10044 ||74,2 ||13874 ||{{құлдырау}}10237 ||73,8
|-
| [[Атбасар ауданы]]||50981 ||{{құлдырау}}44137 ||86,6 ||24671 ||{{құлдырау}}22132 ||89,7 ||26310 ||{{құлдырау}}22005 ||83,6
|-
| [[Бурабай ауданы]]||73169 ||{{құлдырау}}70834 ||96,8 ||34856 ||{{құлдырау}}34154 ||98 ||38313 ||{{құлдырау}}36680 ||95,7
|-
| [[Бұланды ауданы]]||34815 ||{{құлдырау}}29633 ||85,1 ||16801 ||{{құлдырау}}14526 ||86,5 ||18014 ||{{құлдырау}}15107 ||83,9
|-
| [[Біржан сал ауданы]] ||17930 ||{{құлдырау}}13613 ||75,9 ||8934 ||{{құлдырау}}6806 ||76,2 ||8996 ||{{құлдырау}}6807 ||75,7
|-
| [[Егіндікөл ауданы]] ||6802 ||{{құлдырау}}5468 ||80,4 ||3389 ||{{құлдырау}}2783 ||82,1 ||3413 ||{{құлдырау}}2685 ||78,7
|-
| [[Ерейментау ауданы]]||31303 ||{{құлдырау}}26710 ||85,3 ||15640 ||{{құлдырау}}13438 ||85,9 ||15663 ||{{құлдырау}}13272 ||84,7
|-
| [[Есіл ауданы (Ақмола облысы)|Есіл ауданы]]||27697 ||{{құлдырау}}21319 ||77 ||13379 ||{{құлдырау}}10422 ||77,9 ||14318 ||{{құлдырау}}10897 ||76,1
|-
| [[Жақсы ауданы]]||21107 ||{{құлдырау}}16451 ||77,9 ||10394 ||{{құлдырау}}8281 ||79,7 ||10713 ||{{құлдырау}}8170 ||76,3
|-
| [[Жарқайың ауданы]]||15423 ||{{құлдырау}}13246 ||85,9 ||7510 ||{{құлдырау}}6629 ||88,3 ||7913 ||{{құлдырау}}6617 ||83,6
|-
| [[Зеренді ауданы]]||40591 ||{{құлдырау}}35625 ||87,8 ||20103 ||{{құлдырау}}18182 ||90,4 ||20488 ||{{құлдырау}}17443 ||85,1
|-
| [[Қорғалжын ауданы]]||10289 ||{{құлдырау}}7495 ||72,8 ||5135 ||{{құлдырау}}3881 ||75,6 ||5154 ||{{құлдырау}}3614 ||70,1
|-
| [[Сандықтау ауданы]]||21521 ||{{құлдырау}}17185 ||79,9 ||10468 ||{{құлдырау}}8433 ||80,6 ||11053 ||{{құлдырау}}8752 ||79,2
|-
| [[Целиноград ауданы]]||52619 ||{{өсім}}78806 ||148,1 ||26707 ||{{өсім}}39730 ||148,8 ||26744 ||{{өсім}}39409 ||147,4
|-
| [[Шортанды ауданы]]||29580 ||{{құлдырау}}27825 ||94,1 ||14494 ||{{құлдырау}}13906 ||95,9 ||15086 ||{{құлдырау}}13919 ||92,3
|-
| [[Көкшетау қалалық әкімдігі]]||147295 ||{{өсім}}187897 ||127,6 ||67487 ||{{өсім}}88855 ||131,7 ||79808 ||{{өсім}}99042 ||124,1
|-
| [[Қосшы қалалық әкімдігі]]||5731 ||{{өсім}}48963 ||992,7 ||2520 ||{{өсім}}22014 ||873,6 ||2379 ||{{өсім}}26616 ||1118,8
|-
| [[Степногорск қалалық әкімдігі]]||68163 ||{{құлдырау}}68126 ||99,9 ||31939 ||{{өсім}}32821 ||102,8 ||36224 ||{{құлдырау}}35305 ||97,5
|-
| '''ЖАЛПЫ САНЫ'''||737495 ||{{өсім}}782995 ||106,2 ||354951 ||{{өсім}}382034 ||107,6 ||382544 ||{{өсім}}400961 ||104,8
|}
{{ПозКарта+|Қазақстан Ақмола облысы|width=450|float=center|caption=Қалалардың Ақмола облысының картасында орналасуы
|places=
{{ПозКарта~|Қазақстан Ақмола облысы
 |label   = [[Астана]]
 |lat_deg = 51 |lat_min = 08
 |lon_deg = 71 |lon_min = 26
 |width   = 300
 |float   = right
 |mark = 
 |mark size = 10
}}
{{ПозКарта~|Қазақстан Ақмола облысы
 |label   = [[Макинск]]
 |lat_deg = 52 |lat_min = 37
 |lon_deg = 70 |lon_min = 25
 |width   = 300
 |float   = right
 |mark =
 |mark size = 10
}}
{{ПозКарта~|Қазақстан Ақмола облысы
 |label   = [[Щучинск]]
 |lat_deg = 52 |lat_min = 56
 |lon_deg = 70 |lon_min = 12
 |width   = 300
 |float   = right
 |mark =
 |mark size = 10
}}
{{ПозКарта~|Қазақстан Ақмола облысы
 |label   = [[Державинск]]
 |lat_deg = 51 |lat_min = 06
 |lon_deg = 66 |lon_min = 19
 |width   = 300
 |float   = right
 |mark =
 |mark size = 10
}}
{{ПозКарта~|Қазақстан Ақмола облысы
 |label   = [[Степногорск]]
 |lat_deg = 52 |lat_min = 20
 |lon_deg = 71 |lon_min = 52
 |width   = 300
 |float   = right
 |mark =
 |mark size = 10
}}
{{ПозКарта~|Қазақстан Ақмола облысы
 |label   = [[Көкшетау]]
 |lat_deg = 53 |lat_min = 17
 |lon_deg = 69 |lon_min = 23
 |width   = 300
 |float   = right
 |mark =
 |mark size = 10
}}
{{ПозКарта~|Қазақстан Ақмола облысы
 |label   = [[Қосшы]]
 |lat_deg = 50 |lat_min = 58
 |lon_deg = 71 |lon_min = 21
 |width   = 300
 |float   = right
 |mark =
 |mark size = 10
}}
{{ПозКарта~|Қазақстан Ақмола облысы
 |label   = [[Есіл (қала)|Есіл]]
 |lat_deg = 51 |lat_min = 57
 |lon_deg = 66 |lon_min = 24
 |width   = 300
 |float   = right
 |mark =
 |mark size = 10
}}
{{ПозКарта~|Қазақстан Ақмола облысы
 |label   = [[Атбасар]]
 |lat_deg = 51 |lat_min = 48
 |lon_deg = 68 |lon_min = 20
 |width   = 300
 |float   = right
 |mark =
 |mark size = 10
}}
{{ПозКарта~|Қазақстан Ақмола облысы
 |label   = [[Степняк]]
 |lat_deg = 52 |lat_min = 50
 |lon_deg = 70 |lon_min = 47
 |width   = 300
 |float   = right
 |mark =
 |mark size = 10
}}
{{ПозКарта~|Қазақстан Ақмола облысы
 |label   = [[Ерейментау]]
 |lat_deg = 51 |lat_min = 37
 |lon_deg = 73 |lon_min = 06
 |width   = 300
 |float   = right
 |mark =
 |mark size = 10
}}
}}
Ақмола облысы Қазақстан Республикасының орталық бөлігінің солтүстістігінде Қазақтың аласа белді- бетегейлі даласы (Сарыарқа) мен 
Теңіз жазығының арасында орналасқан. 1939 жылдың 14 қазанында құрылған. Батысында Қостанай, теріскейінде Солтүстік Қазақстан, шығысында Павлодар, оңтүстігінде Қарағанды облыстарымен шектесіп жатыр. Көлемі- 146,2 мың шаршы км. Облыс халқының саны- 739,042 мың адам (1.07.2006 жылға дейінгі мәлімет).
Облыс аумағының солтүстік бөлігін Көкшетау (Көкше тауы - 947 м), Жақсыжалғызтау (730 м), Жыланды (665 м), Зеренді (587 м) тауларымен бірге Көкшетау жотасының орта тұстары алып жатыр. Облыстың оңтүстік жағы - орташа биіктігі 300-400 метр болатын бұйратты, жон-жоталы жазық. Орталық бөлігінде Сандықтау, Домбыралы таулары орналасқан, оңтүстік-батысы Теңіз-Қорғалжын ойпатымен жалғасады. Ақмола облысының климатышұғыл континенталды, жазы ыстық та құрғақ болып келсе, қысы қатал.

== Инвестициялық тартымдылығы ==
===Дамыған көлік-транзиттік әлеует===
Облыс аумағында Көкшетау халықаралық әуежайы, алты жолақты 205 шақырымдық Нұрсұлтан-Щучинск автобаны бар. Жыл сайын жергілікті автомобиль жолдарының жағдайын жақсартуды қаржыландыру ұлғаюда.
Облыстың дамыған темір жол желісі бар. Көкшетау қаласы арқылы темір жолдардың 4 тармағы өтеді. Облыста республика бойынша теміржолдардың ең жоғары тығыздығы – 1000 шаршы км аумаққа 10,66 км (ҚР бойынша орташа – 5,53).
===Өткізу нарықтарына қол жеткізу===
Облыс аумағында мемлекеттің астанасы – Астана қ. орналасқан. Облыс 4 өңірмен - Қостанай, Солтүстік Қазақстан, Павлодар және Қарағанды облыстарымен шектеседі.
Ресей Федерациясының жақын аймақтары: Омбы, Новосибирск, Қорған, Челябинск, Түмен, Свердлов облыстары, оларға бір тәулік ішінде автомобиль көлігімен жетуге болады.
===Бай табиғи ресурстар===
Облыс пайдалы қазбаларға бай және Қазақстан Республикасының минералдық-шикізат кешенінде жетекші орындардың бірін алып жатыр. Өңірде өзінің құрамы мен ауқымдылығы жағынан бірегей алтын қоры (Ақкөл, Астрахан, Біржан сал, Бурабай, Бұланды, Зеренді, Шортанды аудандары және Степногорск қ.), уран (Ақкөл, Біржан Сал, Зеренді Сандықтау аудандары), молибден (Біржан Сал, Ерейментау, Сандықтау аудандары), техникалық алмас, каолин, мусковит және доломит (Зеренді ауданы), темір рудасы (Ақкөл, Біржан Сал, Жарқайың аудандары), тас көмір (Ерейментау, Ақкөл аудандары) жинақталған. пайдалы қазбаларды, минералдық сулары шоғырланған.
Жалпы жер қоры-14,6 млн. га, оның ішінде ауыл шаруашылығы алқаптары – 10,8 млн. га: егістік-6 млн. га, жайылым-4,4 млн. га. Орман қоры-522,7 мың га, су қоры – 201,2 мың га.
===Ауыл шаруашылығы===
Ақмола облысына астықтың 25% - дан астамы, сүттің 7% - ы, еттің 8% - ы және республикада өндірілетін жұмыртқаның 16% - ы келеді. Елдің ауыл шаруашылығының жалпы өнімін өндірудегі облыстың үлесі шамамен 10% құрайды.
Ақмола облысы республикада - ел бойынша ең үлкен астық жинау сынағы-4,8 млн. га, оның ішінде дәнді және дәнді-бұршақты дақылдар-4,4 млн. га.
Астықтың орташа жылдық өндірісі 5,0 млн.тоннаны құрайды, астықтың орташа жылдық экспорты – 2 млн. тоннаны құрайды, соңғы 3 жылда өсімдік шаруашылығының үлесі орта есеппен 70% құрады.
Облыстың барлық өңірлерінде мал шаруашылығын дамыту үшін мүмкіндіктер бар. Инвестицияларды тарту үшін ең перспективалы-Аршалы, Атбасар, Бурабай, Зеренді, Ерейментау және Целиноград аудандары.
===Өнеркәсіп===
Өнеркәсіп секторында облыс құрамында алтын бар кендерді, уранды, машина жасауды, химия өнеркәсібін өндіруге маманданған.
Ақмола облысына елде өндірілетін темір жол подшипниктерінің 100% - ы, жүк автомобильдерінің 36,3% - ы, өңделмеген алтынның 30,2% - ы, өңделген сүттің 12,1% - ы және ұнның 9% - ы келеді.
Өнеркәсіп өндірісінің құрылымында негізгі үлесті өңдеу өнеркәсібі алады - 80,4%, онда 533,1 млрд.теңгеге өнім өндірілді. Өңірдің өңдеу өнеркәсібі тамақ өнімдерін өндірумен, жеңіл және химиялық өнеркәсіптермен, резеңке және пластмасса бұйымдарын өндірумен, өзге де металл емес минералды өнімдерді өндірумен, түсті металлургиямен және машина жасаумен қамтылған.
Өңірдің жүйе құраушы кәсіпорындары «Көкшетауминводы» АҚ алкогольді және алкогольсіз сусындарды шығару зауыты, «Altyntau Kokshetau» АҚ алтын өндіру фабрикалары, «Қазақалтын» ТКМК» АҚ, «Kazakhaltyn Technology» ЖШС, «Агрофирма TNK» ЖШС ауыл шаруашылығы өнімдерін өндіру және қайта өңдеу компаниясы, «ЕПК-Степногорск» АҚ подшипник зауыты болып табылады.
===Туризм===
Ақмола облысы Қазақстан Республикасының туристік аймағы көшбасшыларының бестігіне кіреді.
Өңірдің туристік кластеріне туризм саласындағы 700-ден астам кәсіпорын (407 орналастыру объектісі, 45 санаторийлік-курорттық мекеме, 178 жол бойындағы сервис субъектісі, туристік қызметті жүзеге асыру құқығына лицензиясы бар 68 турфирмалар, «Көкшетау», «Бурабай», «Бұйратау» мемлекеттік ұлттық табиғи паркі, Қорғалжын мемлекеттік табиғи қорығы, «Бурабай даму» ЖШС) кіреді.
Кластердің мәдени-тарихи сегменті 900 ескерткіштен тұрады, олардың көпшілігі мемлекеттің қорғауында болады және экскурсиялық бағдарламаларды қамтамасыз ету кезінде пайдаланылады.
Облыста туроператорлар табысты іске асыратын және туристік маршруттардың мемлекеттік тізіліміне енгізілген 80-ге жуық туристік бағыт жұмыс істейді. Оның ішінде туроператорлар Көкшетау, Бурабай, Зеренді, Қорғалжын және Ерейментау аудандарының және Ақмола облысы Біржан Сал ауданының тарихи және киелі жерлері бойынша туристік маршруттарды әзірледі. Оның ішінде 8 бекітілген қасиетті орындар бойынша.
Туристік ағын жылына 813 мың келушіні құрайды.
===Баламалы энергетика===
Ақмола облысы әлемдік трендке сүйене отырып, жаңартылатын энергия көздерінің санын көбейту бойынша жоспарлы жұмыс жүргізуде.
Желдің орташа жылдық жылдамдығы 6 м/с артық, бұл оларды энергетиканы дамыту үшін тартымды етеді. Жел энергетикасын дамыту үшін Аршалы, Ерейментау аудандары перспективалы аудандар болып табылады.
Ақмола облысы елдің солтүстік бөлігінде орналасқанына қарамастан, облыс аумағындағы күн радиациясының әлеуеті айтарлықтай маңызды. Сонымен қатар, күн энергиясы тек электр энергиясын өндіру үшін ғана емес, сонымен қатар жылу да қолданылуы мүмкін, бұл күн қондырғыларын нүктелік енгізу мүмкіндігін, соның ішінде орталық электр және жылу жабдықтарынан алыс аудандарда да мүмкіндік береді.
Белгілі бір резервке биологиялық отынды қолдану бар екендігін айта кету керек. Атап айтқанда, ауыл шаруашылығы өндірісінің қалдықтарын қайта өңдеу есебінен электр энергиясы алынуы мүмкін.

==Дін==
2020 жылдың 1 қаңтарындағы жағдай бойынша Ақмола облысында ресми деректер бойынша 191 тіркелген діни бірлестік жұмыс істейді:
- 90 Ислам
- 45 православиелік
- 11 католиктік
- 43 протестанттық
- 1 бахаистік.
- 1 Ақмола облысы Кришна санасының қоғамы.
Сонымен қатар, облыста тіркелмеген Евангельдік христиан-баптистердің 10 діни бірлестігі жұмыс істегендігі туралы ресми хабарланған болатын.

== Туризм ==
Демалыс және туризм индустриясы экономиканың басым салаларының бiрi болып табылады. Өңiрдiң туристiк кластерiне туризм саласындағы 700-ден астам кәсiпорын кiредi (375 орналастыру объектiсi,45 санаторийлық-курорттық мекеме, 266 жол бойындағы қызмет көрсету субъектiсi, 68 туристiк қызметтi жүзеге асыру құқығына лицензиясы бар турфирма, 3 мемлекеттiк ұлттық табиғи парк -«Көкшетау», «Бурабай», «Бұйратау», Қорғалжын мемлекеттiк табиғи қорығы, «Бурабай даму» ЖШС).
&lt;br /&gt;
Кластердiң мәдени-тарихи сегментi 900 ескерткiштен тұрады, олардың көпшiлiгi мемлекеттiң қорғауында және экскурсиялық бағдарламаларды қамтамасыз ету кезiнде пайдаланылады.
&lt;br /&gt;
Облыста туроператорлар табысты iске асыратын және туристiк маршруттардың мемлекеттiк тiзiлiмiне енгiзiлген 80-ге жуық туристiк бағыт жұмыс iстейдi. Оның iшiнде 10 туроператор Көкшетау, Бурабай, Зерендi, Қорғалжын және Ерейментау аудандары мен Ақмола облысы Бiржан сал ауданының тарихи және киелi жерлерi бойынша туристiк маршруттарды әзiрлеп, пайдаланады. Олардың iшiнде қасиеттi орындарға бекiтiлген 8 маршрут бар.
&lt;br /&gt;
Статистикалық мәлiметтерге сәйкес 2019 жылдың бiрiншi тоқсанында орналастыру орындарының саны 375 бiрлiктi құрады, Қордың жалпы сыйымдылығы — 5159 нөмiр, бiр жолғы сыйымдылығы 13327 төсек-орын. Орналастыру орындары 1108,1 млн.теңгеге қызмет көрсеттi, бұл өткен жылдың сәйкес кезеңiнен 9,4% артық. Орналастыру орындарында қызмет көрсетiлген келушiлер саны 67950 адамды құрады (2019 жылдың бiрiншi жартыжылдығындағы статистикалық ақпарат қазiргi күнге дейiн қалыптаспаған).
&lt;br /&gt;
2018 жылы «3 жұлдыз» санатын «ZERENDA PARK» қонақ үйi алды. «Rixos Borovoe» қонақ үйi халықаралық стандарттар шеңберiнде франшиза бойынша жұмыс iстейдi және «5 жұлдыз» санаты бар.
&lt;br /&gt;
7 орналастыру объектiсi («Оқ-Жетпес» ЕСК шипажайы, «Park House Kokshetau» қонақ үйi, «Алмаз» шипажайы, «Green Which Hotels» қонақ үйi, «Алтын күн» қонақ үйi, «Зеленый бор» шипажайы, «HOTEL INSAR» қонақ үйi) 2018 жылдың сертификаттарын ұзартты.
&lt;br /&gt;
Өңiрде 9 сертификатталған орналастыру орындары жұмыс iстейдi.
&lt;br /&gt;
Цифрландыру процесiн жүзеге асыру аясында 3 тiлдiк www.visitaqmola.kz интернет-ресурс жұмыс iстейдi, оған «Visit Aqmola» мобильдi қосымшасы, оның функционалына аймақтың танымал орындарын сканерлеу QR-коды кiредi. Бұл сайт электрондық ақпараттық дүңгiршектермен синхрондалған (Туристiк ақпараттық дүңгiршектер Астанада — «Нұрсұлтан Назарбаев» халықаралық әуежайында, Бурабай кентiнде — «Бурабай Даму» ЖШС визит-орталығы базасында бар, Астанада «Нұрлы жол» вокзалы ғимаратында орнатылған).
&lt;br /&gt;
Өңiрдiң туристiк өнiмiнiң қолжетiмдiлiгiн қамтамасыз ету үшiн туристiң «Burabay PASS» ресми картасы (жолсiлтеме, смарт-карта және Beeline SIM-картасы) сатылымға шығарылды. А.ж. 600-ден астам сату тiркелдi.
&lt;br /&gt;
== Спорт ==
Дене шынықтырумен және спортпен шұғылдану үшiн Ақмола облысында 2408 спорт ғимараты бар, оның iшiнде ауылда — 1690. Былтырғы жылмен салыстырғанда спорт ғимараттарының саны 53 бiрлiкке артты.
Бастауыш ұжымдар мен ауылдық округтерде 2108 штат қызметкерi жұмыс iстейдi, оның iшiнде ауылда — 1177 адам. Оның iшiнде 1117 жалпы бiлiм беретiн мектептерлiң мұғалiмдерi, 160 жоғары және орта оқу орындарының оқытушылары, 414 жаттықтырушы-оқытушы бар.
&lt;br /&gt;
Кәсiпорындар мен ауылдық округтерде жұмысты 172 спорт жөнiндегi нұсқаушы-әдiскер жүргiзедi, оның iшiнде ауылда — 160 адам, бұл ауылдық округтердiң қамтасыз етiлуiнiң 68,7% құрайды.

== Мәдениет ==
Ақмола облыста барлық меншiк түрiнiң мәдени объектiлерiнiң 694-i жұмыс iстедi, олардың 663-i мемлекеттiк, 31-i басқа меншiк объектiлерi:
&lt;br /&gt;-276 клуб (олардың iшiнде 256 мемлекеттiк және 20 жекеменшiк);
&lt;br /&gt;-378 кiтапхана (олардың iшiнде 370 мемлекеттiк және 8 ведомстволық);
&lt;br /&gt;-11 музей;
&lt;br /&gt;-2 театр;
&lt;br /&gt;-21 мемлекеттiк архив;
&lt;br /&gt;-облыстық филармония;
&lt;br /&gt;-тарихи-мәдени мұраны қорғау және пайдалану орталығы;
&lt;br /&gt;-облыстық халық шығармашылық және мәдени тынығу орталығы;
&lt;br /&gt;-3 жекеменшiк кинотеатр.
&lt;br /&gt;Облыста 2 513 клубтық құрылымдар жұмыс істейді.
&lt;br /&gt;Облыста &quot;Халықтық&quot; атағы 81 адам және &quot;Үлгілі&quot; атағы — 18 адам.
&lt;br /&gt;99 ұжым жұмыс жасайды: хореографиялық — 31; хор — 18; фольклор — 18; вокалды топтар — 14; әуесқой театрлар — 4; отбасылық ансамбльдер, цирк студиялары, орыс халық аспаптар ансамбльдерi, ән-би ансамбльдерi, қазақ халық аспаптар ансамбльдерi — 2-еуден, ВИА, фотостудия, орыс халық аспаптар оркестрi, поэтикалық студия — 1-ден.

== Денсаулық сақтау ==
Халыққа медициналық көмектi 568 денсаулық сақтау ұйымы көрсетедi: 23 (4%) ауруханалық ұйым, жедел медициналық жәрдем станциясы, қан орталығы, 537 амбулаторлық-емханалық көмек көрсететiн ұйым (94,5%): (3 қалалық емхана, 1 БМСК орталығы, 2 аудандық емхана, 1 ЖИТС орталығы, 100 дәрiгерлiк амбулатория (ДА), 44 фельдшерлiк- акушерлiк пункт (ФАП), 386 медициналық пункт (МП)).
&lt;br /&gt;Басқа да медициналық ұйымдар — 6 (1,6%).

== Ішкі саясат ==
=== Әкімдігі ===
{{Толық мақала|Ақмола облыстық әкімдігі}}
[[Ақмола облыстық әкімдігі]] — Ақмола облысы әкімінің аппараты қала әкімдігі мен әкімінің қызметін басқаруды және бақылауды, ұйымдастырушылық, құқықтық, ақпараттық-талдау, консультативтік және материалдық-техникалық қамтамасыз етуді жүзеге асырады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/aqmola/about?lang=kk|title=Жалпы ақпарат|lang=kk|publisher=[[Ақмола облыстық әкімдігі]]нің ресми сайты|accessdate=2023-11-27}}&lt;/ref&gt;

=== Мәслихаты ===
{{Толық мақала|Ақмола облыстық мәслихаты}}
[[Ақмола облыстық мәслихаты]] — Ақмола облысының жергілікті бірпалаталы заң шығарушы органы, 1993 жылы құрылған. 2021 жылдан бастап мәслихаттың барлық мүшелері облыс халқының [[партиялық тізім]] бойынша пропорционалды өкілдігі арқылы сайланады, қазақстандық заңнамаға сәйкес қажетті қадамдарды шешу және олардың орындалуын бақылауына жауапты.

== Тілдерді дамыту ==
&lt;br /&gt;Облыстағы мемлекеттiк тiлдi меңгерген ересек тұрғындардың үлесi жоспар бойынша 2017 жылы — 70%, 2018 жылы — 74%, 2019 жылы — 76%.
&lt;br /&gt;Облыстағы орыс тiлiн меңгерген ересек тұрғындардың үлесi жоспар бойынша 2018 жылы — 83,6%, 2020 жылы — 84,3%.
&lt;br /&gt;Облыстағы ағылшын тiлiн меңгерген тұрғындардың үлесi жоспар бойынша 2018 жылы — 8%, 2019 жылы — 9%.
&lt;br /&gt;Облыстағы үш тiлдi (мемлекеттiк, орыс және ағылшын) меңгерген тұрғындардың үлесi жоспар бойынша 2018 жылы — 5%, 2019 жылы — 5,5%.
&lt;br /&gt;Этно-мәдени бiрлестiктер жанындағы қазақ және ана тiлдерiн оқытатын курстармен қамтылған этностардың үлесi жоспар бойынша 2018 жылы — 26%, 2019 жылы — 27%.
&lt;br /&gt;Бүгiнде облыста 614 мектепке дейiнгi мекемебар. Оларда жалпы саны 37675 бүлдiршiн оқиды, оның 23835-i (63,3%) қазақ тiлiнде тәрбиеленедi.
&lt;br /&gt;Биыл облыс бойынша 560 орта мектеп бар, оның iшiнде қазақ мектептерi — 159, аралас мектептер — 217, орыс мектептерi — 184. Оқушылардың жалпы саны — 121521, оның 58393-i, яғни 48%-ы қазақ сыныптарында оқиды. Соңғы үш жылда қазақ сыныптарында оқитын балалар санының динамикасы: 2015 жылы — 47%, 2016 жылы — 47,6%, 2017-2018 жылдары — 48%.
&lt;br /&gt;Қазiр облыста 33 колледж бар (қазақ тiлдi — 2, аралас тiлдi — 26, орыс тiлдi — 5). Оларда оқитын 21351 студенттiң 6232-i, яғни 29,1%-ы қазақ тiлiнде бiлiм алуда.
&lt;br /&gt;Қазiр облыс бойынша 20 орталық жұмыс iстейдi (17 аудандық, 2 қалалық және облыстық орталық). Олардың барлығында мемлекеттiк тiл үйретiледi, 18-де қазақ тiлiмен қатар ағылшын тiлi үйретiледi. 2017-2018 оқу жылында мемлекеттiк және ағылшын тiлдерiн оқитындар саны –5320 тыңдаушы, соның iшiнде мемлекеттiк тiлдi 4761 тыңдаушы оқуда.

== Жастар саясат ==
&lt;br /&gt;Облыста жастар құрамы 148 996 адамнан тұрады, бұл жалпы облыс халқының санынан 20,2 % құрайды.
&lt;br /&gt;«Қазақстан 2020: болашаққа жол» Қазақстан Республикасы мемлекеттiк жастар саясатының 2020 жылға дейiнгi тұжырымдамасын iске асыру шеңберiнде облыстың қалалары мен аудандарында жастар ресурстық орталықтары (17 орталық) жұмыс iстеуде, аталмыш орталықтарда әр адам тегiн түрде психологиялық, құқықтық, әдiстемелiк көмек алуына болады және жұмысқа орналасуға көмек көрсетiледi.
&lt;br /&gt;Жастарды жұмыспен қамту жөнiнде жұмыс жүргiзiлуде.
&lt;br /&gt;ҚР ҰЭМ Статистика комитетiнiң мәлiметi бойынша 2019 жылдың 4-тоқсанында жастар жұмыссыздығының деңгейi 3,1% құрады, бұл республикалық деңгейден 0,8 % төмен.
&lt;br /&gt;2019 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша NEET жастар үлесi (оқымайтын, жұмыс iстемейтiн және бiлiктiлiгiн жоғарылатпаған) 5,9% құрады, бұл республикалық деңгейден 1,1 % төмен.
&lt;br /&gt;Нәтижелi жұмыспен қамтуды және жаппай кәсiпкерлiктi дамытудың 2017 — 2021 жылдарға арналған «Еңбек» мемлекеттiк бағдарламасын жүзеге асыру аясында а.ж. басында 2059 жастар өкiлi қатысушылар болды, оның iшiнде 2784 адам ауылды жерлерден. Әлеуметтiк жұмыс орындарына 82 адам, ал жастар iс-тәжiрибесiне 179 адам жiберiлдi. Жалпы, а.ж. басында жұмыспен қамту органдарымен 1251 адам жұмыспен қамтылды.
&lt;br /&gt;Халықты жұмыспен қамту, ауылды жерлерге кадрлар әлеуетiнiң тоғысуына жағдай жасау мақсатында облыста «Дипломмен ауылға» бағдарламасы iске асырылуда.
&lt;br /&gt;2019 жылғы 1 мамырдағы жағдай бойынша 211 адам 372,9 млн теңге сомасына көтерме жәрдемақы алды, оның iшiнде мамандықтар бойында: бiлiм беру — 169 адам; денсаулық сақтау — 25 адам; әлеуметтiк қамтамасыз ету — 1; мәдениет — 2; спорт — 7; агроөнеркәсiптiк кешен — 7 адам.
&lt;br /&gt;Бюджеттiк несиелердi 374,5 млн теңге сомасына 502 адам алды, оның iшiнде мамандар бойынша: бiлiм беру — 72 адам, денсаулық сақтау — 21, мәдениет — 5, агроөнеркәсiптiк кешен — 4 адам.
&lt;br /&gt;Облыста әкiмдермен (облыстық, аудандық және қалалық) басқарылатын Мемлекеттiк жастар саясатын iске асыру жөнiндегi 20 кеңес жұмыс iстейдi (1 облыстық, 19 аудандық және қалалық).
&lt;br /&gt;Облыста жұмыс iстеп тұрған 24 жастар бiрлестiгi бар. Жастар ұйымдарына қолдау көрсету, әлеуметтiк бағдарламалар мен жобаларға тарту мақсатында мемлекеттiк әлеуметтiк тапсырысты iске асыру үшiн жастар саясаты мәселелерi басқармасымен жыл сайын қаржы қарастырылады.
&lt;br /&gt;Облыста әлеуметтiк қорғалмаған санаттағы жастарды қолдау, сапалы кәсiптiк бiлiм алуға ынталандыру үшiн облыс әкiмiнiң атаулы шәкiртақысы тағайындалды. 2018-2019 оқу жылында атаулы шәкiртақы иегерлерiнiң саны 275 адамға жеттi. 2019-20 жылы атаулы шәкiртақыны тағайындау үшiн облыстық бюджеттен 102,0 млн теңге бөлiндi.
&lt;br /&gt;Жастар iстерi жөнiндегi комитеттер облыстың 4 жоғары оқу орнының 3-iнде, ТжКБ-ның 38 ұйымында және облыстың 3 iрi кәсiпорын ұйымдарында жұмыс iстейдi.

== Ауыл шаруашылығы ==
&lt;br /&gt;2020 жылы жаздық егiс 4,9 млн. га алқапқа жоспарланған, оның iшiнде дәндi және дәндi бұршақты дақылдар — 4,4 млн га.
Майлы дақылдардың егiстерiн 254,0 мың га көлемде орналастыру жоспарлануда, 16,1 мың га — картоп, көкөнiстердi 3,4 мың га-ға отырғызу жоспарланған.
Мал азықтық дақылдарының жазғы егiсiн 181,0 мың га алқапқа орналастыру жоспарлануда.
&lt;br /&gt;2020 жылдың егiс науқанына 16,1 мыңнан астам бiрлiк астық тұқым сепкiштер және 1222 бiрлiк өнiмдiлiгi жоғары егiс кешендерi қатысатын болады, олар ағымдағы жылы 65% астық танабын егу жоспарланып отыр, бұл ылғал сақтау технологиялары бойынша егiс алқабын 3,3 млн. га дейiн жеткiзуге мүмкiндiк бередi.
&lt;br /&gt;Статистикалық деректер бойынша облыс шаруашылықтарының барлық санаттарындағы IҚМ басының жалпы саны 2019 жылғы 1 тамызға жағдай бойынша 466,4 мың басты құрайды (2018 жылдың сәйкес кезеңiне 104,5 %), оның iшiнде сиыр басы — 219,9 мың бас (106,5 %).
&lt;br /&gt;Жылқы басы 204,3 мың басты (108,9 %), құс — 8094,0 мың басты (122,8 %) құрады.
&lt;br /&gt;Қой мен ешкi басы 589,8 мың басты (101,1 %), шошқа 111,0 мың басты (94,1 %) құрады.

== Білім ==
===Мектепке дейінгі тәрбие және оқыту===
2020 жылдың 1 қаңтарына Ақмола облысында 614 мектепке дейінгі білім беру ұйымы жұмыс істейді, оның ішінде 240 балабақша және 37955 баланы қамтитын 374 мектепке дейінгі шағын орталық.
===Жалпы орта білім беру===
Облыста 579 мектеп жұмыс істейді, оның ішінде 560 мемлекеттік күндізгі жалпы білім беретін мектеп, 10 кешкі, 5 арнайы түзету, 2 ведомстводан тыс, 1 мемлекеттік емес, 1 Назарбаев Зияткерлік мектебі. Контингенті 124228 баланы құрайды.
===Техникалық және кәсіптік, орта білімнен кейінгі білім===
Облыстың ТжКБ ұйымдарының желісін жалпы контингенті 21600 адамды құрайтын 33 мекеме құрайды. 33 колледждің ішінде: 26 — Мемлекеттік және 7 — жеке меншік. Оқыту ауыл және орман шаруашылығы, Құрылыс және коммуналдық шаруашылық, педагогика, медицина, тау-кен ісі, қызмет көрсету саласы, өнер және мәдениет, энергетика, машина жасау технологиясы, көлікті пайдалану сияқты бейіндегі 94 кәсіп (мамандық) және 139 біліктілік бойынша жүргізіледі. Облыс өңірлерін индустриялық-инновациялық дамыту жобалары үшін мамандар даярлау басымдыққа ие болып табылады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.dmoz.org/World/Kazakh/Региондық/Азия/Қазақстан/Әкiмшiлiк-аумақтық_құрылысы/Ақмола_облысы Ақмола облысы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170309225704/https://www.dmoz.org/World/Kazakh/%D0%A0%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B/%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD/%D3%98%D0%BAi%D0%BC%D1%88i%D0%BBi%D0%BA-%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B/%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B/ |date=2017-03-09 }}
* [http://www.testent.ru/publ/kazak_tili_sabagi/astana_alasy/3-1-0-54 Астана]

{{Қазақстан Республикасының әкімшілік аумақтары}}
{{Ақмола облысы}}

[[Санат:Ақмола облысы]]</text>
      <sha1>5cyssew481kahoc8rrwtuuz2nla1tqs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алматы облысы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1652</id>
    <revision>
      <id>3575653</id>
      <parentid>3571570</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T18:22:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Milenioscuro</username>
        <id>18230</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Almaty Region in Kazakhstan.png]] → [[File:Almaty (province) in Kazakhstan.svg]] svg</comment>
      <origin>3575653</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66063" sha1="6n74p9mj0vdywpxaxkoy60wh06c0e9a" xml:space="preserve">{{Қазақстан облысы
 |облыстың атауы      = Алматы облысы
 |елтаңба             = Алматы облысы герб.png
 |ту                  = 
 |елтаңба сипаттамасы = 
 |ту сипаттамасы      = 
  |lat_dir = N |lat_deg = 45 |lat_min = 0 |lat_sec = 
  |lon_dir = E |lon_deg = 78 |lon_min = 0 |lon_sec = 
  |region     = KZ
 |облыс орталығы      = {{байрақ|Қонаев}}
 |аудандар саны = 9
 |ауылдық округтер саны   = 131
 |кенттік әкімдіктер саны = 
 |қалалық әкімдіктер саны = 5
 |ауылдар саны       = 368
 |әкімі              = [[Марат Елеусізұлы Сұлтанғазиев]]&lt;ref&gt;[https://qazaqstan.tv/news/159520/ Марат Сұлтанғазиев Алматы облысының жаңа әкімі болып тағайындалды]&lt;/ref&gt;
 |құрылған уақыты    = [[10 наурыз]] [[1932 жыл]]ы
 |жер аумағы         = 105 263
 |жер аумағы бойынша орны  = 15-
 |максималды биіктігі      = 7010 [[Хан Тәңірі шыңы]]
 |орташа биіктігі          = 
 |минималды биіктігі       = 
 |экономикалық аудан       = [[Оңтүстік Қазақстан]]
 |тұрғыны            = 1 556 257&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/region/ Халық саны (2025 жылғы 1 наурызға)]&lt;/ref&gt;
 |санақ жылы         = 2025
 |халық саны бойынша орны  =2 
 |тығыздығы          = 14,78
 |тығыздығы бойынша орны   =2 
 |ұлттық құрамы      = [[қазақтар]] 72,62 %&lt;br /&gt;[[орыстар]] 9,99 %&lt;br /&gt;[[ұйғырлар]] 7,99 %&lt;br /&gt;[[әзербайжандар]] 2,13 %&lt;br /&gt;[[түріктер]] 1,68 %&lt;br /&gt;[[күрдтер]] 0,94 %&lt;br /&gt;басқалары 4,65 % (2023 ж.)&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT482938 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2023 жыл басына)]&lt;/ref&gt;
 |ресми тілі         = 
 |ЖІӨ                = 
 |ЖІӨ бойынша орны   = 
 |ЖІӨ жылы           = 
 |жан басына шаққанда ЖІӨ  = 
 |телефон коды       = +7 728 xx x-xx-xx
 |пошта индекстері   = 04xxxx
 |ISO 3166-2 коды    = KZ-ALM
 |add1n              = Әкімдіктің мекенжайы
 |add1               = Қонаев қаласы, Индустриальная көшесі, №16/4
 |сайты              = https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl?lang=kk Алматы облысының әкімдігі
 |карта              = Almaty (province) in Kazakhstan.svg
 |ортаққордағы санаты     = Almaty Province
}}
{{мағына|Алматы (айрық)}}
'''Алматы облысы''' — [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]]ның оңтүстік-шығысындағы [[Қазақстан әкімшілік бірліктері|әкімшілік бөлігі]]. Жерінің аумағы 105,3 мың км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Облыс аумағында 9 аудан және 2 облыстық маңыздағы қала бар. Тұрғыны 1 505 984 адам (2023). 

Әкімшілік орталығы — [[Қонаев (қала)|Қонаев]] қаласы. Алматы облысы батысында [[Жамбыл облысы|Жамбыл]], солтүстігінде [[Балқаш көлі]] арқылы [[Қарағанды]], солтүстік-шығысында [[Жетісу облысы|Жетісу облыстарымен]], шығысында [[Қытай|Қытай Халық Республикасымен]], оңтүстігінде [[Қырғызстан|Қырғыз Республикасы]]мен шектеседі.

== Тарихы == 
[[Сурет:Tamgaly-Tas.JPG|нобай|оңға|Тамғалытас]]
Алматы облысының жері ежелден Сақ, Үйсін, Қаңлы тайпаларының, Ұлы жүз қазақтарының атамекені болды. 19 ғасырдың ортасында Жетісуды патшалық Ресей жаулап алды. 1848 ж. 10 қаңтарда отаршылық-әкімшілік құрылым — Ұлы Орда приставтығы құрылды. Ол 1856 ж. Алатау округі аталды. 1867 ж. Түркістан генерал-губернаторлығы құрылғанда қазіргі Алматы облысының бірталай бөлігі Верный уезі атанып, Жетісу облысының құрамына кірді. Сонымен қатар орталығы Верный (Алматы) бекінісі болып белгіленген жаңа облысқа Жаркент, Қапал, Сергиополь, Тоқмақ, Ыстықкөл уездері енді. 1882 – 97 жылдары Жетісу облысы Дала генерал-губернаторлығына қарады. 1897 ж. бастап ол Түркістан генерал-губернаторлығының, 1918 – 24 жылдары Түркістан АКСР-і құрамында болып келді. 1924 ж. Орта Азияда жүргізілген ұлттық-территориялық межелеу нәтижесінде Жетісу облысының қазақ аудандары Қазақ АКСР-іне енді. 1929 – 32 жылдары Алматы округі аталды. 1932 жылдың 10 наурызында Алматы облысы болып қайта құрылды. 1944 ж. 16 наурызда Алматы облысынан Талдықорған облысы бөлініп шықты. Талдықорған облысы 1959 – 1967 жылдары Алматы облысы құрамында болып, 1967 ж. 23 желтоқсанда қайта бөлінді. 1997 ж. 22 сәуірде Талдықорған облысы таратылып, оның аудандары Алматы облысына қосылды. Қазақстан Республикасы Президентінің 2001 жылғы 14 сәуірдегі &quot;Алматы облысының әкімшілік орталығын көшіру туралы&quot; № 585 Жарлығына сәйкес 2001 жылдан бастап Талдықорған қаласы облыс орталығы болды.

== Облысты басқарғандар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Аты-жөні !! Басқарған жылдары
|-
|  [[Бәйкен Әшімұлы Әшімов]] || [[1968 жыл]] – [[1970 жыл]]
|-
|  [[Бименді Садуақасұлы Садуақасов]] || [[1970 жыл]] – [[1972 жыл]]
|-
|  [[Әріпбай Әлібайұлы|Әріпбай Әлібайұлы Алыбаев]] || [[1972 жыл]] – [[1978 жыл]]
|-
|  [[Сахан Құсайынұлы Құсайынов]] || [[1978 жыл]] – [[1982 жыл]]
|-
|   [[Әубәкір Тыныбайұлы Тынышбаев]] || [[1982 жыл]] – [[1987 жыл]]
|-
|   [[Владислав Ануфриев]] || [[1987 жыл]] – [[1989 жыл]]
|-
|   [[Анатолий Сергеевич Жигулин]] || [[1989 жыл]] – [[1990 жыл]]
|-
|   [[Сағынбек Тоқабайұлы Тұрсынов]] || [[1990 жыл]] – [[1993 жыл]]
|-
|   [[Серік Ахымбекұлы Ахымбеков]] || [[1993 жыл]] – [[1996 жыл]]
|-
|   [[Өмірзақ Өзбекұлы Өзбеков]] || [[1996 жыл]] – [[1997 жыл]]
|-
|   [[Заманбек Қалабайұлы Нұрқаділов]] || [[1997 жыл]] – [[2001 жыл]]
|-
|   [[Шалбай Құлмаханұлы Құлмаханов]] || [[2001 жыл]] – [[2005 жыл]]
|-
|   [[Серік Әбікенұлы Үмбетов]] || [[2005 жыл]] – [[2011 жыл]]
|-
|   [[Аңсар Тұрсынханұлы Мұсаханов]] || [[2011 жыл]] – [[2014 жыл]]
|-
|   [[Амандық Ғаббасұлы Баталов]] || [[20 тамыз]] [[2014 жыл]] – [[25 қараша]] [[2021 жыл]] 
|-
|[[Қанат Алдабергенұлы Бозымбаев]] || [[24 қараша]] [[2021 жыл]] – [[10 маусым]] [[2022 жыл]] 
|-
| [[Марат Елеусізұлы Сұлтанғазиев]] || [[11 маусым]] [[2022 жыл]] –
|}

==Табиғаты==
[[Сурет:Kolsay_Lake.jpeg|нобай|оңға|Көлсай көлі]]
[[Сурет:Түрген_сарқырамасы_(Алматы_облысы).JPG|нобай|оңға|Түрген сарқырамасы]]
[[Сурет:Tekeli,_Mountains_-_panoramio.jpg|нобай|оңға|Текелі тауы]]
Облыстың табиғаты мен жер бедері ала-құла. Балқаш және Алакөлге ұласатын солтүстігі көлбеулеген құмды жазық алқап. Бұл өңір негізінен антропогеннің аллювийлік және эолдық шөгінділерінен түзілген. Оның басым бөлігін Сарыесікатыраудың, Тауқұмның, Лөкқұмның, Қарақұмның, Қорғанқұмның қырқалы және төбешікті құмды алқаптары алып жатыр. Балқаш маңы жазығының [[Іле]] аңғары өтетін атыраулық бөлігі көне құрғақ арналармен тілімделген. Солтүстік шығыста Жетісу Алатауы мен Барлық тауының аралығында [[Жетісу]] ([[Жоңғар]]) қақпасы орналасқан. 

Облыстың шығысын [[Жетісу Алатау]]ының сілемдері толығымен қамтыған. Олар тауаралық ойпаңдар мен қазаншұңқырлар арқылы бөлінген. Осы тұста Жетісу Алатауының ең биік тауы — Бесбақан (4442 м) орналасқан. Тау сілемдерінде 1300-ден астам мұздық бар, олардың жалпы ауданы 1,0 мың км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;-ге жуық. Жетісу Алатауының кейбір сілемдері (Қолдытау, Алтынемел, Малайсары, Тышқантау, Текелі, Сайқан т.б.) өзен маңындағы жазық өңірлерге сұғына еніп жатыр. Облыстың оңтүстік және оңтүстік-шығысы Іле, Күнгей, Теріскей Алатаулары, Кетпен (Ұзынқара) жотасы және Солтүстік [[Тянь-Шань]] сілемдерінің т.б. жоталарынан құралған. Жетісу Алатауы мен Іле, Күнгей Алатаулары және Кетпен таулары аралығында Іле ойысы (аңғары) жатыр. Алматы облысының оңтүстік-батысын және батысын Шу, Іле таулы үстірттері мен далалары қамтыған (Жусандала, Бозой, Қараой үстірттері).

== Геологиясы ==
Облыстағы таулар Тянь-Шань тау жүйесінен бой түзеген және кембрийге дейінгі кристалды тақта-тасты тау жыныстары қабаттарынан түзілген. Сондай-ақ мұнда конгломераттар, туфтар, әктастар, граниттер т.б. палеозой жыныстары кеңінен тараған. Тау етегі және облыстың биіктігі орташа өңірлері плейстоцен мен антропогендік шөгінділерден түзілген. Облыстағы таулардың алғашқы қалыптаса бастау кезеңі герцин қатпарлығымен тығыз байланысты. Одан кейінгі кезеңдерде бұл таулар бірте-бірте мүжіліп, адырлы жазық (пенеплен) қалыптасқан. Плейстоцен кезеңінің басында альпілік орогенез кезінде пенепленге айналған өңір тектоник процестер нәтижесінде кәдімгі тауларды түзген. 

Мұнда осы кезге дейін тектоникалық процестер жалғасуда. Оқтын-оқтын болатын жер сілкінулер — соның айқын дәлелі. Кен байлықтарынан облыс қойнауында полиметалл (Текелі), [[вольфрам]] (Бұғыты), [[молибден]] кентасының едәуір қоры, фарфор тастары (Қапшағай), барит, бентонит сазы ([[Ақсу]], [[Алакөл ауданы|Алакөл аудандары]]), отқа төзімді балшық, [[кварц]] құмы, [[гипс]], [[тас]] және қоңыр [[көмір]] (Ойқарағай, Тышқанбай), шымтезек, тұз кен орындары және минералды жерасты сулары бар.

==Климаты==
Алматы облысының климаты негізінен континенттік. Қысы қоңыржай салқын. Қаңтар айындағы орташа температура солтүстік жазық бөлігінде — 10-16°С, оңтүстікте — 4-9°С. Жазы ыстық және қуаң. Шілде айының орташа температурасы солтүстігінде 25°С, оңтүстігінде 27°С. Бұл жазық өңірлерде жауын-шашынның орташа жылдық мөлшері 110-250 мм. Тау бөктерінің климаттық жағдайы жұмсақ. Қаңтар айының орташа температурасы — 5-9°С, жылымық жиі болып тұрады. Шілде айының орташа температурасы тау бөктерінде 21-23°С, тау аңғарларында 19-22°С. Жауын-шашын тау бөктерінде 400-600 мм, тау аңғарларында 700-1000 мм. Облыс жерінде жауын-шашын негізінен көктем мен жаз айының басында жауады. Солт. өңірдің жазығы мен тау бөктерлерінде қар жамылғысының орташа қалыңдығы 10-30 см, тау беткейлерінде 40-100 см. Балқаш және Алакөл жағалауларында бриз желі соғады.

==Гидрографиясы==
[[Сурет:РекаЧиликКазахстанМай2013_001.JPG|нобай|оңға|Шілікті]]
[[Сурет:River-ili-1.jpg|нобай|оңға|Іле]]
[[Сурет:Река_Лепсы_выше_Антоновки.jpg|нобай|оңға|Лепсі]]
[[Сурет:Karatal_River.jpg|нобай|оңға|Қаратал]]
[[Сурет:Конаев,_Капчагайская_ГЭС_сверху.jpg|нобай|оңға|Қапшағай ГЭС-і]]
Өзендері Балқаш — Алакөл тұйық алабында жатыр және жер беті ағын суына тапшы келеді. Олар қар, мұздық суларымен толысады. Ірі өзендері: [[Іле]], Қаратал, Ақсу, Шелек, [[Шарын (өзен)|Шарын]], Лепсі, [[Жаманты (өзен)|Жаманты]], Ырғайты, Шілікті, Түрген, Есік, Бүйен. Ірі көлі: [[Балқаш]], Іле өзен бойында Қапшағай бөгені және СЭС-і салынған. Тау бөктерлерінде минералды бұлақ сулары көптеп кездеседі.

==Топырағы мен өсімдік дүниесі==
Облыстың топырақ және өсімдік жамылғылары вертикаль белдемдікке байланысты қалыптасқан. Жазық бөлігінде шөлдің де, даланың да қоңыр топырағы тараған. Онда жусан, өлеңшөп, жүзгін, сораң, сексеуіл, көктемде эфемер өсімдіктер басым тараған. Балқаш, Алакөл к-дерінің батпақты жағалауында, Іле өз-нің аңғары мен атырауында қамыс, құрақ өседі. Тау етегінде сұр және боз, қызыл қоңыр, тау беткейлері мен таулы үстірттерде таулы даланың қызыл қоңыр және қара топырақтары қалыптасқан. Мұндай жерлерде (биіктігі 600-1300 м) астық тұқымдас өсімдіктері басым жусанды, бетегелі-боз далаға ауысады. Таулы бөлігінің бұдан жоғары жағында көктерек, қайың, алма ағашы, ал одан да жоғарырақта Тянь-Шань шыршасы, кейде биік таудың шалғыны өседі. Биік таудың альпілік шалғынында өлең шөп, алтай, қоғажайы, тастесер т.б. өсімдіктер басым. Бұл өңір — облыс малшыларының жазғы жайлауы.

==Жануарлар дүниесі==
Жазық жерінде қарақұйрық, бөкен, елік, қасқыр, жабайы шошқа, түлкі, борсық, жабайы мысық; кеміргіштерден: ондатр т.б. кездеседі. Таулы бөлігінде: [[барыс]], [[сілеусін]], [[қоңыр аю]], [[ақкіс]], [[арқар]], [[тау ешкі]], [[марал]], [[аққұлақ]], [[бұлғын]]; құстардан: [[дуадақ]], [[үйрек]], [[қаз]], [[қырғауыл]], [[кекілік]], [[аққу]], [[тырна]], тау құры, [[бұлбұл]], [[ұлар]], альпілік қарға т.б. мекендейді. Бауырымен жорғалаушылардан: жылан, тасбақа, кесіртке, зиянды жәндіктерден: қарақұрт, бүйі т.б. кездеседі. Өзен-көлдері мен су айдындарында сазан, маринка, алабұға, аққайраң т.б. балықтар бар.

==Тұрғындары==
Тұрғындарының орташа тығыздығы 1 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;-ге 7,3 адамнан (1997), тау етегінде (теңіз деңгейінен 500-900 м) 1 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;-ге 19 адамнан, Балқаш атырабында 1 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;-ге 2,6 адамнан келеді. Олардың 30,3 пайызы (Алматы қаласын қоспағанда) қалада тұрады. Қалалары:  [[Талдықорған]], [[Қапшағай]], [[Текелі]], [[Талғар]], [[Жаркент]], [[Үштөбе]], [[Үшарал]], [[Қаскелең]], [[Есік]], [[Сарқан]].

== Халқы ==
Алматы облысы халқының саны&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-division.htm|title=Division of Kazakhstan|publisher=pop-stat.mashke.org|lang=en|accessdate=2016-03-29}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;[http://demoscope.ru/weekly/ssp/kaz_pop.php Қазақстан Республикасының облыстары, қалалары және аудандары бойынша халық саны, 2003-2012]&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! 1970!!	1979!!	1989!!	1999!!	2003!!	2004!!	2005!!	2006!!	2007!! 2008!! 2009!! 2010!! 
|-
|1 322 194	
|1 514 807	
|1 699 054	
|1 558 534	
|1 560 267	
|1 571 194	
|1 589 751	
|1 603 758	
|1 620 696
|1 643 278	
|1 804 005	
|1 836 162	
|}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!2011!!	2012!!	2013!!	2014!!	2015!! 2016!! 2017!! 2018!! 2019!! 2020 (1 ақпанға)!! 2021
|-
|1 872 844	
|1 908 785	
|1 946 831	
|1 984 572	
|1 921 888
|1 947 552
|1 983 465
|2 017 277
|2 038 934
|2 057 800
|1 438 558	
|}

== Еңбек және табыс ==
2024 жылғы III тоқсанда жұмыссыздар саны 35,3 мың адамды құрады.&lt;ref&gt;https://stat.gov.kz/region/almatyobl/&lt;/ref&gt;

Жұмыссыздық деңгейі жұмыс күшіне қарағанда 4,7% құрады.

2024 жылдың қараша айының соңына жұмыспен қамту органдарында жұмыссыздар ретінде тіркелгендер саны 16576 адамды құрады немесе жұмыс күшінің санына 2,2% болып қалыптасты.

2024 жылғы III тоқсанда қызметкерлерге есептелген (кәсіпкерлік қызметпен айналысатын, шағын кәсіпорындарсыз), орташа айлық атаулы жалақы 308314 теңгені құрады, өсім 2023 жылғы III тоқсанға 13,1% құрады.

2024 жылғы III тоқсанда нақты жалақы индексі 107,2% болып қалыптасты.

2024 жылғы II тоқсанда облыс халқының  орташа жан басына шаққандағы атаулы ақшалай табысы бағалау бойынша 148630 теңгені құрады, 2023 жылғы II тоқсанға қарағанда 9,8%-ға жоғары, аталған кезеңге нақты ақшалай табыстың өсу қарқыны 3,8%.

2025 жылғы III тоқсанда жұмыссыздар саны 35,7 мың адамды құрады.&lt;ref&gt;https://stat.gov.kz/region/almatyobl/&lt;/ref&gt;

Жұмыссыздық деңгейі жұмыс күшіне қарағанда 4,6% құрады.&lt;ref&gt;https://stat.gov.kz/region/almatyobl/&lt;/ref&gt;

2025 жылдың қараша айының соңына жұмыспен қамту органдарында жұмыссыздар ретінде тіркелгендер саны 20799 адамды құрады немесе жұмыс күшінің санына 2,7% болып қалыптасты.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;https://stat.gov.kz/region/almatyobl/&lt;/ref&gt;

2025 жылғы III тоқсанда қызметкерлерге есептелген (кәсіпкерлік қызметпен айналысатын, шағын кәсіпорындарсыз), орташа айлық атаулы жалақы 343625 теңгені құрады, өсім 2024 жылғы III тоқсанға 11,5 % құрады.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

2025 жылғы III тоқсанда нақты жалақы индексі 99,6% болып қалыптасты.                              &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

2025 жылғы II тоқсанда облыс халқының  орташа жан басына шаққандағы атаулы ақшалай табысы бағалау бойынша 175396 теңгені құрады, 2024 жылғы II тоқсанға қарағанда 11,8%-ға жоғары, аталған кезеңге нақты ақшалай табыстың өсу қарқыны 2,4%.&lt;ref&gt;https://stat.gov.kz/region/almatyobl/&lt;/ref&gt;

== Әкімшілік бөлінісі ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Әкімшілік бірлік !! Орталығы!! Халқы (2021)&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]&lt;/ref&gt;
|-
| [[Балқаш ауданы]] || [[Бақанас (ауыл)|Бақанас]] ауылы|| {{құлдырау}}29209 
|-
| [[Еңбекшіқазақ ауданы]] || [[Есік]] қаласы||{{өсім}}278581 
|-
| [[Жамбыл ауданы (Алматы облысы)|Жамбыл ауданы]] ||[[Ұзынағаш (Алматы облысы)|Ұзынағаш]] ауылы|| {{өсім}}163052 
|-
| [[Кеген ауданы]] ||[[Кеген (ауыл)|Кеген]] ауылы|| {{құлдырау}}29003 
|-
| [[Қарасай ауданы]] ||[[Қаскелең]] қаласы ||{{өсім}}307870 
|-
| [[Райымбек ауданы]] ||[[Нарынқол]] ауылы ||{{құлдырау}}29941 
|-
| [[Талғар ауданы]] || [[Талғар]] қаласы ||{{өсім}}227344 
|-
| [[Ұйғыр ауданы]] || [[Шонжы]] ауылы ||{{өсім}}63598 
|-
| [[Іле ауданы]]|| [[Өтеген батыр]] ауылы ||{{өсім}}213064
|-
|[[Алатау (қала)|Алатау]] қаласы
||—||{{өсім}}49145
|-
| '''[[Қонаев (қала)|Қонаев]]''' қаласы ||—||{{өсім}}62971 
|-
| '''ЖАЛПЫ САНЫ''' || —||{{өсім}}1438558 
|}

=== Әкімшілік бөліну тарихы ===
Алматы облысы 1932 жылы құрылып, құрамына [[Ақсу ауданы|Ақсу]], [[Алакөл ауданы|Алакөл]], [[Аягөз ауданы|Аягөз]], [[Балқаш ауданы|Балқаш]], [[Еңбекшіқазақ ауданы|Еңбекшіқазақ]], [[Панфилов ауданы|Жаркент]], [[Калинин ауданы (Алматы облысы)|Калинин]], [[Кеген ауданы|Кеген]], [[Қаратал ауданы|Қаратал]], [[Жамбыл ауданы (Алматы облысы)|Қастек]], [[Қоңырат ауданы (Қарағанды облысы)|Қоңырат]], [[Қордай ауданы|Қордай]], [[Лепсі ауданы|Лепсі]], [[Октябрь ауданы (Талдықорған облысы)|Октябрь]], [[Ескелді ауданы|Талдықорған]], [[Үржар ауданы|Үржар]], [[Шет ауданы|Шет]], [[Шелек ауданы|Шелек]], [[Шұбартау ауданы|Шұбартау]], [[Шу ауданы|Шу]], [[Іле ауданы|Іле]] аудандары енді.

1933 жылы Бөрлітөбе, Қоғалы аудандары құрылып, Калинин ауданы таратылды. Шет ауданы [[Қарағанды облысы]]на берілді.

1934 жылы Қоңырат ауданы [[Қарқаралы округі]]не берілді.

1935 жылы [[Үйгентас ауданы|Андреев]], [[Қарасай ауданы|Қаскелең]], [[Красногор ауданы|Красногор]], [[Мақаншы ауданы|Мақаншы]], [[Сарқан ауданы|Сарқан]], [[Ұйғыр ауданы|Ұйғыр]] аудандары құрылып, Лепсі ауданы таратылды.

1936 жылы [[Дзержин ауданы|Дзержин]], [[Райымбек ауданы|Нарынқол]] аудандары құрылды.

1939 жылы жаңа облыстардың құрылуына байланысты [[Семей облысы]]на Аягөз, Мақаншы, Үржар, Шұбартау аудандары және [[Жамбыл облысы]]на Красногор, Қордай, Шу аудандары берілді. Сондай-ақ облыс құрамында [[Алматы ауданы (Алматы облысы)|Алматы]], [[Қапал ауданы|Қапал]] аудандары құрылып, Қастек ауданы Жамбыл ауданы болып өзгертілді.

1942 жылы Қоғалы ауданы 28 гвардияшы-панфиловшылар атындағы аудан, ал Жаркент ауданы Панфилов ауданы болып өзгертілді.

1944 жылы [[Талдықорған облысы]] бөлініп шығып, құрамына Ақсу, Алакөл, Андреев, Бөрлітөбе, Дзержин, 28 гвардияшылар, Қапал, Қаратал, Октябрь, Панфилов, Сарқан, Талдықорған аудандары берілді.

1957 жылы Алматы ауданы таратылды.

1959 жылы Талдықорған облысы таратылып, Алматы облысына Ақсу, Алакөл, Андреев, Бөрлітөбе, Гвардия, Киров, Қапал, Қаратал, Панфилов, Сарқан, Талдықорған аудандары берілді.

1960 жылы Бөрлітөбе, 1961 жылы Талдықорған аудандары таратылды.

1963 жылы бұрынғы аудандардың орнына Ақсу, Алакөл, Балқаш, Гвардия, Еңбекшіқазақ, Жамбыл, Кеген, Қаратал, Қаскелең, Панфилов, Сарқан, Талдықорған, Шелек ауылдық аудандары құрылып, Андреев, Киров, Қапал, Нарынқол, Ұйғыр, Іле аудандары таратылды.

1964 жылы Андреев, Ұйғыр, 1966 жылы Нарынқол, Іле аудандары қайта құрылды.

1967 жылы Талдықорған облысы қайта құрылып, оған Ақсу, Алакөл, Андреев, Гвардия, Қаратал, Панфилов, Сарқан, Талдықорған аудандары берілді.

1969 жылы [[Талғар ауданы|Талғар]], 1972 жылы [[Күрті ауданы|Күрті]] аудандары құрылды.

1993 жылы Нарынқол ауданының атауы Райымбек ауданы болып өзгертілді.

1997 жылы сәуірде Талдықорған облысы екінші рет таратылып, аумағы Алматы облысының құрамына енді. Мамыр айында Гвардия, Қапал, Кеген, Күртi, Үйгентас, Шелек аудандары таратылды.

1998 жылы Қаскелең ауданы Қарасай, 2000 жылы Талдықорған ауданы Ескелді ауданы болып өзгертілді.

2001 жылы Алматы облысының орталығы Алматы қаласынан Талдықорған қаласына көшірілді.

2018 жылы Кеген ауданы қайта құрылды.

2022 жылы бұрынғы Талдықорған облысының аумағында [[Жетісу облысы]] бөлініп шығып, Алматы облысының орталығы [[Қонаев (қала)|Қонаев]] қаласына көшірілді.

2024 жылы Алатау қаласы құрылды.

== Этникалық құрамы ==
{| class=&quot;wikitable sortable standard&quot;														

Алматы облысы халқының жекелеген этностар бойынша саны, 2019 жылдың басындағы мәліметтер]
! ||[[1989 жыл|1989]],&lt;br&gt; ад.&lt;ref name=&quot;совр&quot;&gt;В современных границах Алматинской области, включая бывшую Талды-Курганскую область и исключая город Алма-Ата&lt;/ref&gt;&lt;ref &gt;[http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic1989reg-census.htm Всесоюзная перепись населения 1989 года. Национальный состав населения по регионам Казахской ССР]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt; || %&lt;ref name=&quot;совр&quot;/&gt; ||[[1999]] ,&lt;br&gt; ад.&lt;ref &gt;[http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic1999reg-census.htm Перепись населения 1999 года. Национальный состав населения по регионам Казахстана]&lt;/ref&gt; || % ||[[2009]] , &lt;br&gt; ад.&lt;ref name=&quot;перепись2009&quot;&gt;[http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic2009-census.htm Перепись населения 2009 года. Национальный состав населения по регионам Казахстана]&lt;/ref&gt; || % ||[[2019 жыл|2019]], &lt;br&gt; ад.&lt;ref name=&quot;оценка2018&quot;&gt;[http://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT306055 Численность населения Алматинской области по отдельным этносам на начало 2019 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200601223013/http://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT306055 |date=2020-06-01 }}&lt;/ref&gt;|| %
|-
 || барлығы 	 ||align=&quot;right&quot; | 	1642917	 ||align=&quot;right&quot; | 	100,00%	 ||align=&quot;right&quot; | 	1558534	 ||align=&quot;right&quot; | 	100,00%	 ||align=&quot;right&quot; | 	1807894	 ||align=&quot;right&quot; | 	100,00%	 ||align=&quot;right&quot; | 2038934 || align=&quot;right&quot; | 100,00%
|-																
 || [[Қазақтар]] 	 ||align=&quot;right&quot; | 	741737	 ||align=&quot;right&quot; | 	45,15%	 ||align=&quot;right&quot; | 	926137	 ||align=&quot;right&quot; | 	59,42%	 ||align=&quot;right&quot; | 	1223181	 ||align=&quot;right&quot; | 	67,66%	 ||align=&quot;right&quot; | 1469519 || align=&quot;right&quot; | 72,07%
|-																
 || [[Орыстар]] 	 ||align=&quot;right&quot; | 	518315	 ||align=&quot;right&quot; | 	31,55%	 ||align=&quot;right&quot; | 	339984	 ||align=&quot;right&quot; | 	21,81%	 ||align=&quot;right&quot; | 	306383	 ||align=&quot;right&quot; | 	16,95%	 ||align=&quot;right&quot; | 271886 || align=&quot;right&quot; | 13,33%
|-																
 || [[Ұйғырлар]] 	 ||align=&quot;right&quot; | 	128057	 ||align=&quot;right&quot; | 	7,79%	 ||align=&quot;right&quot; | 	140725	 ||align=&quot;right&quot; | 	9,03%	 ||align=&quot;right&quot; | 	144063	 ||align=&quot;right&quot; | 	7,97%	 ||align=&quot;right&quot; | 157655 || align=&quot;right&quot; | 7,73%
|-																
 || [[Түріктер]] 	 ||align=&quot;right&quot; | 	18352	 ||align=&quot;right&quot; | 	1,12%	 ||align=&quot;right&quot; | 	29448	 ||align=&quot;right&quot; | 	1,89%	 ||align=&quot;right&quot; | 	35599	 ||align=&quot;right&quot; | 	1,97%	 ||align=&quot;right&quot; | 37564 || align=&quot;right&quot; | 1,84%
|-																
 || [[Әзербайжандар]] 	 ||align=&quot;right&quot; | 	18922	 ||align=&quot;right&quot; | 	1,15%	 ||align=&quot;right&quot; | 	16073	 ||align=&quot;right&quot; | 	1,03%	 ||align=&quot;right&quot; | 	14881	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,82%	 ||align=&quot;right&quot; | 17617 || align=&quot;right&quot; | 0,86%
|-																
 || [[Корейлер]] 	 ||align=&quot;right&quot; | 	18483	 ||align=&quot;right&quot; | 	1,13%	 ||align=&quot;right&quot; | 	17488	 ||align=&quot;right&quot; | 	1,12%	 ||align=&quot;right&quot; | 	16627	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,92%	 ||align=&quot;right&quot; | 14987 || align=&quot;right&quot; | 0,74%
|-																
 || [[Күрдтер]] 	 ||align=&quot;right&quot; | 	8966	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,55%	 ||align=&quot;right&quot; | 	13264	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,85%	 ||align=&quot;right&quot; | 	13517	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,75%	 ||align=&quot;right&quot; | 15028 || align=&quot;right&quot; | 0,74%
|-																
 || [[Татарлар]] 	 ||align=&quot;right&quot; | 	19551	 ||align=&quot;right&quot; | 	1,19%	 ||align=&quot;right&quot; | 	15647	 ||align=&quot;right&quot; | 	1,00%	 ||align=&quot;right&quot; | 	13513	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,75%	 ||align=&quot;right&quot; | 12448 || align=&quot;right&quot; | 0,61%
|-																
 || [[Немістер]] 	 ||align=&quot;right&quot; | 	94123	 ||align=&quot;right&quot; | 	5,73%	 ||align=&quot;right&quot; | 	18927	 ||align=&quot;right&quot; | 	1,21%	 ||align=&quot;right&quot; | 	8709	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,48%	 ||align=&quot;right&quot; | 8551 || align=&quot;right&quot; | 0,42%
|-																
 || [[Шешендер]] 	 ||align=&quot;right&quot; | 	9304	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,57%	 ||align=&quot;right&quot; | 	6091	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,39%	 ||align=&quot;right&quot; | 	5891	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,33%	 ||align=&quot;right&quot; | 5874 || align=&quot;right&quot; | 0,29%
|-																
 || [[Өзбектер]] 	 ||align=&quot;right&quot; | 	736	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,04%	 ||align=&quot;right&quot; | 	2650	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,17%	 ||align=&quot;right&quot; | 	3581	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,20%	 ||align=&quot;right&quot; | 5252 || align=&quot;right&quot; | 0,26%
|-																
 || [[Украиндар]] 	 ||align=&quot;right&quot; | 	29971	 ||align=&quot;right&quot; | 	1,82%	 ||align=&quot;right&quot; | 	13512	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,87%	 ||align=&quot;right&quot; | 	6458	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,36%	 ||align=&quot;right&quot; | 3580 || align=&quot;right&quot; | 0,18%
|-																
 || [[Қырғыздар]] 	 ||align=&quot;right&quot; | 	1536	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,09%	 ||align=&quot;right&quot; | 	1231	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,08%	 ||align=&quot;right&quot; | 	2174	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,12%	 ||align=&quot;right&quot; | 3736 || align=&quot;right&quot; | 0,18%
|-																
 || [[Гректер]] 	 ||align=&quot;right&quot; | 	5016	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,31%	 ||align=&quot;right&quot; | 	2052	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,13%	 ||align=&quot;right&quot; | 	1535	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,08%	 ||align=&quot;right&quot; | 1520 || align=&quot;right&quot; | 0,07%
|-																
 || [[Дүңгендер]]|| align=&quot;right&quot; | 	570	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,03%	 ||align=&quot;right&quot; | 	1542	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,10%	 ||align=&quot;right&quot; | 	1608	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,09%	 ||align=&quot;right&quot; | 1269 || align=&quot;right&quot; | 0,06%
|-																
 || [[Поляктар]] 	 ||align=&quot;right&quot; | 	2909	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,18%	 ||align=&quot;right&quot; | 	2106	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,14%	 ||align=&quot;right&quot; | 	1221	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,07%	 ||align=&quot;right&quot; | 1023 || align=&quot;right&quot; | 0,05%
|-																
 || [[Беларустар]]|| align=&quot;right&quot; | 	4721	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,29%	 ||align=&quot;right&quot; | 	2053	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,13%	 ||align=&quot;right&quot; | 	879	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,05%	 ||align=&quot;right&quot; | 527 || align=&quot;right&quot; | 0,03%
|-																
 || басқалары 	 ||align=&quot;right&quot; | 	21648	 ||align=&quot;right&quot; | 	1,32%	 ||align=&quot;right&quot; | 	9604	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,62%	 ||align=&quot;right&quot; | 	8074	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,45%	 ||align=&quot;right&quot; | 10898 || align=&quot;right&quot; | 0,53%
 |}

==Экономикасы==

Алматы облысының экономикалық әлеуеті (потенциал) көп салалы өнеркәсіп, ауыл шаруашылығы, көлік пен байланыс және сауда құрылымдарынан тұрады. Өнеркәсіпте электр энергетикасы (1997 ж. жалпы өнеркәсіп өнімдегі үлесі 39,9 пайыз), машина жасау және металл өңдеу (6,5 пайыз), құрылыс материалдары (6,2 пайыз), тамақ өнеркәсібі (38,2 пайыз), ұн, жарма және құрама жем (5,5 пайыз) салалары жақсы дамыған. Облыста жеңіл өнеркәсіп, ағаш өңдеу, фарфор-фаянс өндірістері қалыптасқан. 1991 — 97 ж. өнеркәсіп өнімі 2,6 есе артты. Сонымен қатар қызылша, картоп, көкөніс, бақша жеміс-жидек және жүзім шаруашылықтары айрықша дамыған. Одан тыс мал ш., құс ш., бал, сүт және қымыз өндірістік шаруашылықтары бар. Балқаш, Алакөл к-дерінен сазан, көксерке, табан балық, алабұға ауланады. Алматы облысы Еуропа, Азия және Америка құрлықтарының қырық шақты елімен сауда қатынасын жасайды. Экспортқа шығарылған өнімдерге тері шикізаттары, жүн, аккумулятор, түсті металдар жатады. Сырттан электр аппараттары, есептеу техникасы т.б. құрал-жабдықтар алынады. Қазақстанның ішкі жиынтық өніміндегі облыстың үлесі 6,5 пайыз шамасында (1997).

'''Жетісу бойынша археологологиялық бағыт және бағдар'''

[[Жетісу]] (Алматы облысы) мәдениет және тарихи түрлі ескерткіштердің болуы территорияның туризмнің дамуына қолайлы жерлердің бірі.   Жетісуда бір күннің ішінде барлық табиғи зоналарды шөлдерден [[Іле Алатауы|Іле Алатау]]ларына дейін баруға болады.   Алматының жанында тарих және мәдениет ескерткіштерінің қатары бар. Бұл бірінші көпсаналы және түрлі образдағы сәулет ескерткіштері: Іле қорғандары және сақтардың алтын бұйымдары, Ұлы Жібек жолындағы ортағасырлы қалалар және қола дәуіріндегі таулы суреттері (петроглифтер).

'''Жетісу территориясындағы ежелгі қоныстар'''

Берілген мекенде ежелгі адамның іздері тұрақ немесе еңбектің тасты бұйымдары ретінде сақталған.  Мекеннің қоныстануы бірнеше жүзжылдыққа созылды. Бұл малшылар тайпасы болды. Ауа райының жылынуымен қонысты тау бөктеріне аударып, одан кейін Тянь-Шань тауларына орын ауыстыратын. Жетісуда қола дәуірінің бірнеше қоныстары қазылған. Бұл балшық қоспасымен тастан жасалған жердегі қабырғалар тереңдігі 1-2 м шым үйлер және жер кепелері. Осындай қазбаларды Түрген шатқалындағы Асы жерінде (XII –X ғ.ғ.) және Көксу өзенінің бойындағы (X – IX ғ.ғ. Құйған және Талапты қоныстар).   Жетісудағы ерте темір дәуіріндегі жүйенің іздерімен ең ірі қоныс Шарын-Сары-Тоғай өзенінің бойында орналасқан. Оның ұзындығы екі метрден астам. Сыртқы көріністе шойын қазанның, ыдыстар, құмыраның, сонымен қатар еңбектің тас құралдары суреттелген.

'''Жетісу территориясындағы петроглифтері  Тамғалы асқан құнды адамзат мұрасы ретінде ЮНЕСКО тізіміне енгізілді.'''
 
Тамғалы шатқалы Алматы қаласынан солтүстік-батысқа қарай 180 шақырым жердегі түрлі жануарларды, құдайларды суреттейтін  4500 петроглифтерімен ежелгі орны орналасады. 
  
Шатқал б. э.д. XIV-XIII ғ.ғ. құрылған ежелгі түрік және Сақты қола дәуірінің петроглифтерін ұсынады.    Суреттер шыңдардың бетінде орналасқандықтан бірден оңай оларды көруге болады.

Ежелгі суретшілер түрлі жауралардың, аңды аңлау көрініс, мифологиялық сюжеттерді суреттеген болатын.  Петроглифтер маңызды ақпаратты жеткізу үшін қызмет етті. Бұл өзіндік белгілі жүйе болды. Салатын орындар сакралды болып есептелді. Бұл ескерткіштер ашық аспанның астында орналасты. 
 
[[Алматы]] –[[Талдықорған]] 110 км созылған жол Қербұлак ауылына дейін 13 км қашықтықта Тамғалытас (Жазылған тастар) шатқалы Іле өзенімен қиылысқан жолда орналасты. Бұл жерде будда құдайлардың бейнелері бейнеленген тастарды көруге болады. Бұл мекенге буддизмді миссионерлер әкелген еді. Шатқалдың шыңында қызыл тас укесегі биіктігі оның екі этажды үймен тең. Онда үш түрлі фигуралар: діни орналасқан, йогтармен тең төрт қолды Будда суреттелген. Будда жақтарында оның айналатын тағы екі құдайдың бейнесі беріледі. Үш басты құдайдың шығысында вертикальды кесегеде айдаһарлар ханы бейнеленген.

Ойжайлау шатқалы 15-20 км солтүстігінде Қордай орында Кіндіктас тауларында Отар бекетінен батысқа қарай 40 км жерде орналасқан.  Ол теңізден 1200 км биіктіктегі кішкене шектелген шоқылар таулы аймақты ұсынады. Ежелгі өзендермен, далаларымен қиылысады.  Сол жағалаудағы солтүстік-батыс бөлігіндегі шатқалдарда, шыңдарда петроглиф тер қашалған.  Түрік уақытының композициясы шығыста қарай 50- 70 метр.  Бұнда екі салт аттылар бейнесі суреттеледі.

Ешкіөлмес жотасы Жетісу Алатауының батыс бөлігі. Бағыттың ені 30 км және Талдықорған қаласынан 30 км қашықтықта созылған.

Жотаның солтүстік жағынан жазық далаға көтеріліп, оңтүстік жағынан Жетісу-Көксу сулы өзендердің бір саласына құяды. Теңіз деңгейінен тереңдігі 1300 м. құрайды.

Ешкіөлмес жотасы және оң жағалуы Көксу өзенінің арасындағы жолында көптеген қола дәуірінен орта ғасыр дәуіріне дейінгі археологиялық ескерткіштер қоныс ежелден мекендегенін хабарлайды.

'''Ерте темір дәуірінің қабірлері''' 
 
Осы уақытта [[Жетісу]] аймағында сақ тайпалары қоныстанған еді. Көптеген сақ-көшпенділер қорғандары өзінің мөлшерімен таң қалдырады:  диаметрі шамамен 100 метр. Үлкен қорғандарды патшалық деп аталады. Көбі ежелден ұрланған болатын. [[Ыстық көл]] қаласының жанында белгілі қорғандар сақталып, жерленген ұлдар және бірнеше жүз алтын бұйымдар табылған.

Бесшатыр қызықты қорғандары [[Алтын-Емел ұлттық саябағы]]нда бір жерде 31 қорған орналасқан. Ең үлкені -  диаметрі 108 м, биіктігі 17 м. Қорғандар вертикалды және горизанталды орнатылған жеті тасты топтарымен шектелген.

'''Қазақстан және Жетісудың ортағасырлы қалалар''' 
 
[[Тараз]], [[Түркістан (қала)|Түркістан]], [[Отырар|Отрар]] ежелгі қалаларына соғатын [[Ұлы жібек жолы]] бойынша саяхат қызықты болып келеді. Жетісуда ең ірі Қоялық қаласының қалдықтары (қазіргі Қойлық ауылы) сақталған. Қаланың құрылыс қалдықтары биіктігі 5-тен 10 м дейін және периметр бойынша бірнеше километрге дейін жетеді. Шығыс Жетісудың қаласының жоспарлануы Батыстан ерекшеленеді.  Шығыс Жетісу қалашықтарында қамалдар жоқ, болса да мөлшерімен кіші болады. VII ғасырдан бастап Жетісу қалалары салына басталып, олардың көбі X ғасырдан XIII ғасырға дейін салынды.  Ортағасырлық қалалар керуен жолдарының бойында пайда болған. Бүгінгі күнге дейін Ұлы Жібек жолының бөліктері сақталды. Мысалы, [[Тараз]] қаласынан Құлан ауылына дейін, одан кейін [[Шу (өзен)|Шу өзенінен]] Шу даласына дейін созылады. Шу өзенінің даласынан шығыс Жетісуға Қастек асуы арқылы жоғарыда орналасқан Қастек қалашығына дейін созылады.

'''«Медеу» стадионы'''

[[Медеу]] –  Алматыдан 15 км орналасқан бейнелі шатқалы. Сұлу табиғаттан басқа – ең үлкен жоғарытаулы [[мұз]] айдыны Медеуді – қаланы селден қорғайтын [[инженер]] өнерінің шедеврі Бөгетін көріге болады.  Бөгет коллекторының көлемі - 6 000 000 су кубометрі.

Мұз айдынының 1972 жылы 1691,2 биіктікте бүкіл әлемге “сырғанау спортының рекордтарының жиынтығы” деп атайды. Медеу шатқалының жақсы климаты, сәулелі [[радиация]] деңгейі, [[атмосфера]]лық қысым, желсіз, таза мұзды [[өзен]] барлық әлемнің туристтерін қызықтырады.  Қазақстан мәдениеті және тарихи мемлекеттік ескерткіштер тізіміне енгізілді.

'''&quot;Алтын-Емел&quot; Ұлттық паркі''' 
 
Алматы қаласынан 300 км жердегі жабайы табиғатты сүйетіндерге жер үстіндегі жұмақ ашылып – оң жағалаудағы Іле өзенімен Қапшағай суқоймасынан жоғары орналасқан &quot;Алтын-Емел&quot; ұлттық паркі. Бұл мекен бай және ежелгі тарихымен, сақ мәдениетінің ескерткіштерімен құпиялы болып келеді.  Саябақтың аймағында ежелгі керуен жолдары өтіп, қазақ хандарының орындары,  Бесшатыр моласы  (б.э.д. 3-4 ғасырда), ежелгі таулы суреттері, әуенді фонтаны, Қалқанның Үлкен және Кіші таулары, Қаратау және [[Ақтау]]  [[тау]]ларының айлы [[ландшафт]]ары бар “[[Шолақ]]” тауы орналасқан.

Белгілі [[“Әуенді бархан”]] құмды тауының биіктігі 120 метр және шамамен 3 км ұзындығы саябақтың бір бұрышында өзеннен бірнеше километрде немесе Үлкен және Кіші Қалқан таулары арасында орналасады.  Бұл құмды тау ұсақ таза құмнан, желі болғанда тау “ән” салып, даусы бірнеше километрге жетеді және органның даусын еске түсіреді.

Әуенді барханды барып, үш биіктіктің біріне көтерілгенді жақсы көретін туристтер Іле Алатауының жотасы көрінісін көре алады.  Егер тау дыбыс білдірмесе, келушілер “дыбыс шығаратын”. Ол үшін таудың бағытымен жүгіру қажет. Аяқ астындағы құмды қозғалтып, гуілдеу жүреді.  Кейде бархан дыбыстарды білдіруден басқа жерсілкініс әсерін көрсетіп, дірілдейді. Әнші бархан Іле өзенінің құмынан пайда болды. Екі бағытта да өзенде көзге көрінбейтін Барханның өзіндік құйрықтары тартылуда. Үлкен және Кіші қалқанның бір-біріне желдің әсерінен құмның тас жоталарға соғылып, қоныстануына байланысты қалыптасады. Көптеген ғасырлар мен ғасырлар бойы қуатты құм тау көтерілді, ол шамамен 3-5 мың жыл бойы қозғалыссыз қалады. Барханның биіктігі сол аймаққа белгілі, әрдайым өзгеріп тұратын климатқа, сондай-ақ жауын-шашын мөлшеріне, Іле өзеніндегі су деңгейіне және су астындағы таулардың ағып кетуіне байланысты.

'''Аксу-Жабағылы'''

[[Ақсу]]-Жабағылы қорығы – [[ЮНЕСКО]] қорғауымен [[Орталық Азия]]да жалғыз қорық. 70 жылдан астам таулы ормандарда кесілуден, ал өсімдік әлемі өндіріс қалдықтарымен ластанбаған. Айнала көк шөпке толы. Грейг қызғалдағы Қорық символы ретінде таңдалған. Аксу арнасының табиғаты ерекше – алып арнаның ұзындығы 15 км және тереңдігі 500 м. Табиғатының байлығы және түрлі болуы шамамен 1200 өсімдіктер түрлері, 42 жануарлар түрлері, 238 құстар түрлерін қамтиды.

'''Түрген шатқалы ''' 
 
&quot;Түрген сарқырамасы&quot; – Іле-Алатау ұлттық саябақтың құрамында сұлу шатқалында, Алматы облысының туристер баратын орындарының бірі.

Бағыт Алматы қаласының орталығында басталады. Жолы бұрын керуендердің өтетін жолдарында [[Еуропа]]ға шығыстан – Қытайдан және Үндістаннан келетін болған.

Түрген шатқалында 7 сарқырама бар.  Адамдар көп баратыны: біріншісі “Аюлы” және екіншісі “Тескенсу”. Алғашқы сарқырама (биіктігі 30 метр) жасыл шыршалар және шыңдар арасындағы бейнелі орында орналасқан. Шатқалда шыңдар жерсілкініс кезінде бөлініп, мұзды кезеңге дейін іздерді сақтаған. “Аюлы” сарқырамасына баратын көпірден жоғары 300 метрде “сұлулық көз” мұзды бұлақты суымен бұлақ орналасқан.

Тескенсу сарқырамасы бұлақтан шамамен 2 сағаттық жерде орналасқан. Негізгі ағынның құлау биіктігі – 40 метрді , ал егер жалпы биіктікті санайтын болсақ – 74 метрді құрайды. Шатқал өзінің Шың-Түргендік жердегі шыршалы алаңды түкті құрайтын шыршаларымен белгілі.

'''Жамбыл мұражайы ''' 
 
Алматыдан батысқа қарай [[Жамбыл (Жамбыл ауданы, Алматы облысы)|Жамбыл ауылы]]на дейін – 70 км қашықтықты құрайды. Бағыт [[Алматы]]-[[Ташкент]] жолымен өтеді. Ғасырлар бұрын Қытайдан жерорта теңізіне және Орта Азияға және қайтадан оралатын түйелер жүктерімен, кішкене қоңырауларымен сыңғырлап, белгілі “Ұлы [[Жібек жолы]]мен” өтетін, қазір бұрынғы автобустар жедел өтеді.

[[Ұзынағаш (Алматы облысы)|Ұзынағаш]]тан  56 километр жерде автомагистралдан оңтүстікке қарай Жамбыл ауылына жетеді. Жол таудың артында биіктікте сұрғылт граниттен жасалған ескерткіштен басталады.  XX ғасырдың 60 жылдарында Жетісудың болашақ губернаторы және орыс әскері подполковнигі Г.А. Колпаковтың жетекшілігімен қазақ әскерімен бірігіп, Ұзынағаштың астындағы Қоқанды хандығын талқандайды.  Тарихи жеңістің құрметіне орай алыстан көрінетін монумент салынды. Алматыдан 70 км қашықтықта жол сол бұрылады.   Алдарыңызда алмалы саябақтың үстінен сәулелі күмбез Жамбыл кесенесі көрінеді.  Теректермен отырғызылған ауылдың бас көшесі ақынның үй-мұражайына әкеледі. 12 бөлмеде экспозициялар орналасып, ғасырлы өмір сүрген халықтың ақынына арналып, оның биографиясымен шығармашылығын сипаттайды. Үй-мұражайдың әйнектерінен кесенеден кейін Майтөбе шоқысының төбесі көрінеді.

Осы жерде Жамбыл жазда күнді жайлауда демалуды жақсы көріп және оны осы жерде жаңа өлеңдерді тудыратын.

'''Жұлдыздай жарқ етіп...'''

1861 жылы көктемде қазақтың ағартушысы, географы және этнографы Шоқан Уалиханов, денсаулығына байланысты [[Санкт-Петербург]]тегі қызметін тастап, Жетісу еліне қайтып келеді.

Ол өмірінің соңы 1865 жылға дейін Алтын Емел жотасының жоғары таулары Майтөбенің баурайындағы Тезек сұлтанның ауылында тұрған.

Әйгілі ғалым Тезек сұлтан ауылынан алыс емес қыратында жерленген. 1881 ж. оның моласына тасты араб және орыс тілдерінде мәтін төсемнің үстіне жазылып, ал 1958 ж. Қазақстан үкіметі моласының жанында ескерткіш орналастырды. Сатылы постаменттің ортасында граниттен бес метрлі қоладан, қызыл әктастан «Шоқан Уалиханов 1835-1865» деген жазылым қойылды. Ескерткіштің оңтүстік-шығыс бөлігінде Алтын Емел жотасының қабырғасы тұр.

Алматыдан [[экскурсия]] бағыты [[Сары-Өзек]] станциясына дейін ( 160 км ), одан кейін шығыс бағытта 15 км-ге дейін жүріп, оңтүстікке бұрылу қажет. Алыс жол Май-Төбе өзенінің бойымен созылып, 10 км кейін таулы суреттермен шатқалға өтіп, 10 км кейін Шанханай ауылына әкеліп, одан 2 км (оңтүстік-шығысқа қарай) жерде ғалым ескерткіші көрінетін жол торабына әкеледі.  Ескерткіш – мүсінші Хәкімжан Наурызбаевтың жұмыстарының бірі. Шоқанның денесі қоладан құйылған. Ескерткіш өңделген қара габбродан жасалып, ескерткіштің сыртқы жағында [[Шоқан Уалиханов]]тың суреттері және қазақ ұлттық [[ою]]лар қолданған.


2024 жылғы қаңтар-маусымға жалпы өңірлік өнім көлемі қолданыстағы бағамен 2406534,8 млн. теңгені құрады. 2023 жылғы қаңтар-маусымға салыстырғанда нақты ЖӨӨ 7,3% өсті. ЖӨӨ құрылымында тауарларды өндіру үлесі – 40,1%, қызметтер көрсету – 53,2% құрады.&lt;ref&gt;https://stat.gov.kz/region/almatyobl/&lt;/ref&gt;

Тұтыну баға индексі 2024 жылдың қаңтар – қарашаға 2023 жылғы қаңтар-қарашамен салыстырғанда 106,2% құрады.

Азық-түлік тауарларының бағасы – 4,8%, азық – түлік емес тауарлардың – 6,3%, халыққа көрсетілетін ақылы қызметтердің бағасы – 9,5% өсті.

2023 жылдың қаңтар-қарашамен салыстырғанда 2024 жылдың қаңтар–қарашада өндіруші кәсіпорындардың өнеркәсіп өнімдерінің бағалары 6,6% ұлғайды.

2024 жылғы қаңтар-қарашадағы бөлшек сауда көлемі 597740,8 млн.теңгені құрады немесе 2023 жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 103% құрады.

2024 жылғы қаңтар-қарашадағы көтерме сауда көлемі 943944,5 млн. теңгені құрады немесе 2023 жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 120,3% құрады.

Алдын ала деректер бойынша 2024 жылғы қаңтар-қазандағы ЕАЭО елдерімен өзара сауда 824,5 млн. АҚШ долларын құрап, 2023 жылғы қаңтар-қазанмен салыстырғанда 3% азайды, оның ішінде экспорт – 284,3 млн. АҚШ долларын (0,5% азайды ), импорт – 540,2 млн. АҚШ долларын құрады (4,3% азайды).
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ Аудандар мен облыстық маңыздағы қалалар 
!№
!Атауы
!Халқы,
(адам. 2022 ж.)&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT470856 2022 жылғы 1 қазанға Қазақстан Республикасы халқының облыстары, қалалары, аудандары, аудан орталықтары және кенттері бөлінісіндегі халық саны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221119184040/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT470856 |date=2022-11-19 }}&lt;/ref&gt;
!алаңы,
км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
!Әкімшілік орталығы
!Халқы,
(адам. 2022 ж.)
|-
|
|'''Аудандар'''
|
|
|
|
|-
|1
|[[Балқаш ауданы]]
|28901
|37400
|[[Бақанас (ауыл)|Бақанас]]
|6239
|-
|2
|[[Еңбекшіқазақ ауданы]]
|283684
|8300
|[[Есік]]
|41215
|-
|3
|[[Жамбыл ауданы (Алматы облысы)|Жамбыл ауданы]]
|167380
|19300
|[[Ұзынағаш (Алматы облысы)|Ұзынағаш]]
|47544
|-
|4
|[[Іле ауданы]]
|264515
|7800
|[[Өтеген батыр]]
|32318
|-
|5
|[[Қарасай ауданы]]
|323151
|2000
|[[Қаскелең]]
|81850
|-
|6
|[[Кеген ауданы]]
|28433
|
|[[Кеген (ауыл)|Кеген]]
|8628
|-
|7
|[[Райымбек ауданы]]
|29377
|14200
|[[Нарынқол]]
|6090 
|-
|8
|[[Талғар ауданы]]
|237869
|3700
|[[Талғар]]
|64713
|-
|9
|[[Ұйғыр ауданы]]
|63498
|8787
|[[Шонжы]]
|22328
|-
|
|'''Облыстық маңыздағы қалалар'''
|
|
|
|
|-
|10
|[[Қонаев қалалық әкімдігі|Қонаев қ.]]
|70217
|3654,03
|Қонаев қ.
|54907
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтеме ==
* [http://www.dmoz.org/World/Kazakh/Региондық/Азия/Қазақстан/Әкiмшiлiк-аумақтық_құрылысы/Алматы_облысы Алматы облысы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170309225704/https://www.dmoz.org/World/Kazakh/%D0%A0%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B/%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD/%D3%98%D0%BAi%D0%BC%D1%88i%D0%BBi%D0%BA-%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B/%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B/ |date=2017-03-09 }} в [[Ашық Тізімдеме Жобасы|Ашық Тізімдеме Жобасы (ODP)]]

{{Қазақстан Республикасының әкімшілік аумақтары}}
{{Алматы облысы}}

[[Санат:Алматы облысы]]</text>
      <sha1>6n74p9mj0vdywpxaxkoy60wh06c0e9a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ақтөбе облысы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1654</id>
    <revision>
      <id>3575648</id>
      <parentid>3569985</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T18:12:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Milenioscuro</username>
        <id>18230</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Aktobe Region in Kazakhstan.png]] → [[File:Aktobe in Kazakhstan.svg]] svg</comment>
      <origin>3575648</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24055" sha1="28zgtoscctf065wu96q4nhdalkt4q3l" xml:space="preserve">{{Қазақстан облысы
 |облыстың атауы      = Ақтөбе облысы
 |елтаңба             = Aktyubinsk-obl-coat-of-arms.png
 |карта               = Aktobe in Kazakhstan.svg
 |әкімшілік бірліктің картасы = 
  |lat_dir = N |lat_deg = 50 |lat_min = 17 |lat_sec = 
  |lon_dir = E |lon_deg = 57 |lon_min = 10 |lon_sec = 
 |облыс орталығы      = [[Ақтөбе]]
 |құрылған уақыты     = [[10 наурыз]] [[1932 жыл]]
 |аудандар саны       = 12
 |ауылдық округтер саны   = 133
 |кенттік әкімдіктер саны = 
 |қалалық әкімдіктер саны = 8
 |ауылдар саны       = 312
 |тұрғыны            = {{өсім}} 950 536&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/region/ Халық саны (2025 жылғы 1 наурызға)]&lt;/ref&gt;
 |санақ жылы         = 2025
 |халық саны бойынша орны  =5 
 |тығыздығы          = 3,16
 |тығыздығы бойынша орны   = 15
 |ұлттық құрамы      = [[қазақтар]] 84,29% &lt;br /&gt; [[орыстар]] 10,42% &lt;br /&gt; [[украиндар]] 2,14% &lt;br /&gt; [[татарлар]] 0,97% &lt;br /&gt; басқалары 2,18% (2022 ж.)&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]&lt;/ref&gt;
 |жер аумағы         = 300 629
 |жер аумағы бойынша орны  = 1-ші
 |су ауданы          = 
 |ЖІӨ                = 
 |ЖІӨ бойынша орны   = 
 |ЖІӨ жылы           = 
 |жан басына шаққанда ЖІӨ   = 
 |экономикалық аудан        = [[Батыс Қазақстан]]
 |ресми тілі         = 
 |әкімі              = [[Асхат Берлешұлы Шахаров]]
 |add1n             = Әкімдіктің мекенжайы
 |add1               = Ақтөбе қаласы, Әбілқайыр хан даңғылы, №40
 |ISO 3166-2 коды    = KZ-AKT
 |телефон коды       = +7 713
 |пошта индекстері   = 	03xxxx
 |марапаттары        =
 |сайты              = https://www.gov.kz/memleket/entities/aktobe?lang=kk Ақтөбе облысының әкімдігі
 |ортаққордағы санаты = Aqtöbe Province
}}
[[Сурет:X 6f42f241.jpg|thumb|right|Табиғат көрінісі]]
'''Ақтөбе облысы''' — [[Қазақстан]]ның солтүстік-батыс өңірінде орналасқан [[Қазақстан әкімшілік бірліктері|облысы]]. Территориясы бойынша ең үлкен облыс.

Солтүстігінде [[Ресей|Ресей Федерациясының]] [[Орынбор облысы]]мен, оңтүстігінде [[Өзбекстан|Өзбекстан Республикасының]] құрамындағы [[Қарақалпақстан]]мен, батысында [[Маңғыстау облысы|Маңғыстау]], [[Атырау облысы|Атырау]] және [[Батыс Қазақстан облысы|Батыс Қазақстан]] облыстарымен, шығысында [[Қостанай облысы]]мен және оңтүстік-шығысында [[Ұлытау облысы|Ұлытау]] мен [[Қызылорда облысы|Қызылорда]] облыстарымен шектеседі.

Облыс солтүстіктен оңтүстікке дейін 700 шақырым, шығыстан батысқа дейін 800 шақырым жерге созылған 300 мың шаршы шақырым аумақта орналасқан. Облыс 12 әкімшілік аудандарға бөлінген. Аумағында 6 қала, 3 [[кент]] бар. Әкімшілік орталығы — [[Ақтөбе]] қаласы.

== Халқы ==
[[1999 жыл]]ғы санағының қорытындысы бойынша облыста 682 558 адам тұрады. Оның ішінде 383,7 мың адам қалада, 298,9 мың адам ауылда тұрады. Облыста 91 ұлтттар мен ұлыстардың өкілдері бар. 2006 жылғы қортынды бойынша облыс аумағында 280 мың адам тұрса, 2009 жылы 300 мыңнан асып түсті.

2025 жылғы 1 қарашаға Ақтөбе облысы халқының саны 955 мың адамды құрады, соның ішінде қала тұрғындары – 727,8 мың адам (76,2%), ауыл тұрғындары – 227,2 мың адам (23,8%).

Халықтың табиғи өсімі 2025 жылғы қаңтар-қазанда 8534 адамды құрады (өткен жылдың сәйкес кезеңінде 10321 адам).

2025 жылғы қаңтар-қазанда туылғандар саны 13229 адамды құрады (2024 жылғы қаңтар-қазанға сәйкес 12,7% азайды), қайтыс болғандар саны 4695 адамды құрады (2024 жылғы қаңтар-қазанға сәйкес 2,8% азайды).

Теріс көші-қонның айырмасы қалыптасты және – -3092 адамды құрады (2024 жылғы қаңтар-қазанда – -1396 адам), оның ішінде сыртқы көші-қонда – 331 адам оң көші-қон айырмасы (473), ішкі көші-қонда теріс көші-қонның айырмасы – -3423 (-1869 адам). &lt;ref&gt;https://stat.gov.kz/region/aktobe/&lt;/ref&gt;

Ақтөбе облысы халқының саны&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-division.htm|title=Division of Kazakhstan|publisher=pop-stat.mashke.org|lang=en|accessdate=2016-03-29}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;[http://demoscope.ru/weekly/ssp/kaz_pop.php Қазақстан Республикасының облыстары, қалалары және аудандары бойынша халық саны, 2003-2012]&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! 1970!!	1979!!	1989!!	1999!!	2003!!	2004!!	2005!!	2006!!	2007!!  2008!!	2009  
|-
|550 582	
|629 241	
|737 995	
|682 558	
|668 378	
|671 812	
|678 602	
|686 698	
|695 454
|703 660	
|757 768
|}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!2010!!	2011!!	2012!!	2013!!	2014!!	2015!!	2016!!  2017!!  2018!!  2019!!  2020
|-	
|763 589	
|777 471	
|786 349	
|795 817	
|808 932	
|822 522	
|834 813
|845 679
|857 711
|869 637
|881 651
|}

== Транспорт инфрақұрылымы ==
Географиялық жағынан қолайлы орналасқан Ақтөбе облысында транспорт байланысы желісі жақсы дамыған. [[Орал]] және [[Маңғыстау]], [[Орта Азия]] және [[Еуропа]]ға қарай маңызды бағыттағы теміржолдар 1000-нан астам шақырымға созылып жатыр. Облыс территориясы арқылы [[Шымкент-Самара трансконтинентальді автокөлік магистралі]] өтеді. [[Ақтөбе халықаралық әуежайы]] Қазақстанның батыс өңірі бойынша әуе қозғалысын басқаруда қазіргі заманғы автоматтандырылған жүйемен жарақтандырылған.

=== Өнеркәсібі ===
Ақтөбе облысы теңдессіз минералды-шикізат базасын иеленіп жатыр. Оның территориясында көмірсутекті шикізатының, ([[мұнай]], [[газ]] және [[газ конденсаты]]) Қазақстан территориясындағы барланған қорының 10% және болжамды ресурстарының 30%, сондай-ақ, республикадағы жалпы қордан отандық [[хром]]ның барлық қоры, [[никель]] — 55%, [[титан]] — 40%, [[фосфор]] — 34%, [[мырыш]] — 4,7%, [[мыс]] — 3,6% , [[алюминий]] — 2%, [[көмір]]дің 1,4% жинақталған. Облыс әлемде хром рудасы қорының — 400 млн тн. шамасымен бірінші орынды, Қазақстанда мыс рудасынан — 100 млн тонна (құрамында таза мыс — 1,5 млн. тонна) және өндірістік мұнай қоры — 900 млн. тоннасымен үшінші орынды, газ қоры бойынша Республика бойынша төртінші орынды иеленеді.{{Citation needed}}

Облыс Қазақстандағы ірі өнеркәсібі дамыған аймақтардың бірі болып саналады.
Облыстағы экспортқа бағытталған ірі кәсіпорындары — [[CNPC-Ақтөбемұнайгаз]] ААҚ, [[Казхром]] ТҰҚ ААҚ-ның құрамындағы [[Ақтөбе ферроқорытпа зауыты]] және [[Дөң тау-кен байыту комбинаты]], [[Ақтөбе хром қосындылары зауыты]] ААҚ, [[№406 ГА авиажөндеу зауыты]], [[Ақтөберентген]] ААҚ-ның өнімдері таяу және алыс шетел рыноктарында кеңінен танымал.

Облыс тау-металлургия, химия, мұнай өнеркәсібі және аспаптық жабдықтаудың қуатты базасы саналады. Қазақстанның барлық хром рудасы, хром тұздары өндірісі, рентгенаппаратура және республика бойынша өндірілетін ферроқорытпаның 45% шығаруды топтастырды.

Өнеркәсіп өндірісінде түрлі меншіктегі 686 шамасында кәсіпорын істейді, оның 545 Ақтөбе қаласында орналасқан. 2002 жылы олардың шығарған өнімдері 139,3 млрд теңгені құрады.

=== Ауыл шаруашылығы ===
Ақтөбе облысы&amp;nbsp;— Қазақстан Республикасындағы ірі ауыл шаруашылық аймағы. Ақтөбе [[бидай]]ы жоғары құрамдағы ақуыз және ұлпасымен ерекшеленеді. Ауыл шаруашылығының өнімінің жалпы түсімі 2002 жылы 21,5 млрд теңгені құрады. Бір жылда өндірілген сүт көлемі '''''225,5 мың тн., жұмыртқа&amp;nbsp;— 83,8 млн дана, ет- 70,5''''' мың тн. құрады.

== Мәдениеті ==
Ақтөбе қаласы еліміздің батыс өңірінің ірі мәдени, білім және ғылым орталығы болып саналады. Қалада 11 жоғарғы, 16 арнаулы оқу орны бар. [[Ақтөбе өңірлік университеті|Қ. Жұбанов атындағы Ақтөбе университеті]], [[Батыс Қазақстан медицина академиясы|М. Оспанов атындағы Батыс Қазақстан медицина Академиясы]], [[Ақтөбе жоғары әскери авиация училищесі]] және т.б. тек қана Қазақстанға ғана емес, шетелдерге де танымал оқу орындары бар.
Қалада қазақ және орыс труппасы істейтін драма театры, қуыршақ театры, облыстық тарихи-өлкетану мұражайы, Кеңестер Одағының батыры [[Әлия Молдағұлова]] атындағы мұражайы қызмет істейді.

== Топырағы ерекшеліктері ==

=== Қара топырақ ===
Қара топырақты жерлер облыстың солтүстігінде. Мұнда топырақтың қарашіріндісі аз, негізінен қиыршық құмды келеді. Топырағы тығыз саздауыт, стрегірек жерлері саздан қалыптасқан. Аздап дренажі бар ркльефі ойпаңдау жерлерде, жердің әсіресе тығыз қабатында сортақтану көбейе түседі.

== Ақтөбеден шыққан тұлғалар ==
* [[Ақтан Керейұлы]] — қазақтың халық ақыны, жырау, жыршы.
* [[Ахмет Жұбанов]] — музыкант, дирижер, халық әртісі.
* [[Әбілқайыр хан]] — Кіші жүз ханы
* [[Әйтеке би]] — Кіші жүз биі, Әйтеке би ауданы
* [[Байтақ мақсым]] — діндар, Таймас Ишанның туған ұлы, діни лауазымы &quot;мақсым&quot;, туған жері қазіргі Байғанин ауданы. 
* [[Кенжеғали Кенжебаев]] — профессор, академик, қазақтың еңбек сіңірген ұлы математигі, физика-математика ғылымына үлес қосқан тұлға. 
* [[Көбен би]] — кіші жүздің барымта биі, әлім елі мен адай еліне төрелік еткен би.
* [[Көтібар батыр]] — қазақ батыры, Сүйінғар батырдың баласы
* [[Түрікпенбай палуан]] — кіші жүздің жауырыны жерге тимеген палуаны. 
* [[Таймас Ишан]] — көріпкелдігімен атақты әулие, туған жері қазіргі Байғанин ауданы.
* [[Мөңке би]] — қазақтың ұлы биі, туған жері Шалқар қаласы
* [[Мыңбай батыр]] — кіші жүздің батыры, би әрі болыс болған тұлға, &quot;Адай көтерілісінде&quot; орыс үкіметіне қарсы ерекше қолбасшылығымен аты қалған.  
* [[Есет Көтібарұлы]] — қазақтың ұлы батыры, Әбілқайыр батыры, Қоқан ханға қарсы шыққан
* [[Қазанғап Тілепбергенұлы]] — қазақтың ұлы музыканты, күйшісі. Шалқар қаласы
* [[Құдайберген Жұбанов]] — Алғашқы қазақ тіл зерттеушісі, филолог
* [[Қобланды батыр]] — қазақтың ұлы батыры, Әбілқайыр батыры, Қобда ауданы, арғы аталары Торғай өзенінің бойында тұрған
* [[Шығанақ Берсиев]] — Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде тары, бидай өсіруден рекордшы, Ойыл ауданы
* [[Нұрпейіс Байғанин]] — қазақ күйшісі, қазақтың халық ақыны
* [[Жауғашты Нәбиев]] — ҚР-ның еңбек сіңірген саясаткері, қазақ комерциялық банкінің қалаушысы және басшысы, Қазақстан нарығының дамуына үлкен үлес қосқан тұлға.
* [[Жарас батыр]] — Кеңес одағының батыры, М. Ғабдулиннің «Майданда» шығармасының басты кейіпкері.
* [[Жұбанова Ғазиза]] — Белгілі композитор, Кеңес Одағының Халық әртісі, Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты, профессор Ғазиза Ахметқызы Жұбанова 1927 жьлдың 2 желтоқсанында заманымыздың заңғар композиторы, академик Жұбанов Ахмет Қуанұлының отбасында дүниеге келді- Мәскеуде білім алды.
* [[Әлия Молдағұлова]] — Екінші дүниежүзілік соғысының батыры, снайпер, ефрейтор. Туған жері Қобда ауданы
* [[Оспанов Марат]] — саясат қайраткері, Қазақстан Республикасы Парлементінің спикері болған
* [[Орал Бәйсенгіров]] — атақты ақын, журналист, әнші.
* [[Лидия Каденова]] — қазақ және КСРО әртісі, Шалқар
* [[Жанар Айжанова]] — қазақ эстрадасының әншісі, Шалқар қаласы
* [[Ғалиб Жапаров]] — бокстан әлем чемпионы, Қандыағаш қаласы
* [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин]] — саясаткер, Алға қаласы
* [[Елшібаева Айгүл]] — «Дарын» сыйлығының лауреаты, әнші-термеші,  Шалқар ауданы
* [[Тахауи Ахтанов]] — қазақтың ұлы жазушысы, драматург — (1923—1994) 25 қазанда Ақтөбе облысының Шалқар ауданы, Шетырғыз селосында туған
* [[Пацаев Виктор]] — ұшқыш, космонавт, Кеңес Одағының батыры
* [[Келімбердиев Сәубет]] — еңбек сіңірген хирург, бас дәрігер т.б қызметтер де елеулі жетістіктерге жеткен басшы. 
* [[Ксенофонтова Елена]] — ресейдің театр және кино әртісі
* [[Қараұлы Бөкенбай батыр]] — Жоңғарларға қарсы күресте қол бастаған кіші жүз батыры.
* [[Есен Елеукен]] — бұрынғы радиожүргізуші, қазіргі Жайдарман президенті, қазақша КВН-ге ерекше үлес қосып жүрген азамат, туған жері Шалқар ауданы.
* [[Марат Жақсылықұлы Әбиев]] — қазақстандық кәсіпкер, «Қазақстандық арман» кітабының авторы, ең жас миллионер болып табылады, Forbes Kazakhstan журналының бағалауы бойынша, 2013 жылы қарашадағы Әбиев Мараттың дәулеті 11 млн АҚШ долларына бағаланған.
* [[Салжанов Исламбек|Салжанов Исламбек Төлеубайұлы]] — қазақстандық кәсіпкер және меценат. «Altyn Kyran» халықаралық қайырымдылық қорының президенті.

== Әкімшілік құрылымы ==
Облыста 12 аудан мен 1 облыстық маңыздағы қала бар:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! Әкімшілік бірлік !! Орталығы !! Аумағы&lt;br /&gt;(км²) !! Халқы&lt;br /&gt;(2021)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://stat.gov.kz/upload/iblock/a9d/7a7hh9992nv9hk0ixpt1y7oj0hfmw4a8/%D0%9D%D0%90%D0%A1%D0%95%D0%9B%D0%95%D0%9D%D0%98%D0%95%201.pdf |title=Қазақстан Республикасының халқы ‐ 1 том |lang=kk |website=stat.gov.kz}}&lt;/ref&gt; !! Құрамы
|-
| [[Алға ауданы]] || [[Алға]] қаласы || 7,3 мың || 42 773 || 12 а/о, 1 қала
|-
| [[Әйтеке би ауданы]] || [[Темірбек Жүргенов ауылы (Ақтөбе облысы)|Темірбек Жүргенов]] ауылы || 35,9 мың || 20 884 || 15 а/о
|-
| [[Байғанин ауданы]] || [[Қарауылкелді (ауыл)|Қарауылкелді]] ауылы || 61 мың || 22 622 || 9 а/о
|-
| [[Қарғалы ауданы]] || [[Бадамша (ауыл)|Бадамша]] ауылы || 5 мың || 15 285 || 8 а/о
|-
| [[Қобда ауданы]] || [[Қобда (ауыл)|Қобда]] ауылы || 14 мың || 16 006 || 16 а/о
|-
| [[Мәртөк ауданы]] || [[Мәртөк]] ауылы || 6,6 мың || 29 335 || 13 а/о
|-
| [[Мұғалжар ауданы]] || [[Қандыағаш]] қаласы || 27,9 мың || 64 991  || 12 а/о, 3 қала
|-
| [[Ойыл ауданы]] || [[Ойыл (ауыл)|Ойыл]] ауылы || 11,5 мың || 16 058 || 7 а/о
|-
| [[Темір ауданы]] || [[Шұбарқұдық]] кенті || 12,6 мың || 35 547 || 9 а/о, 1 қала
|-
| [[Хромтау ауданы]] || [[Хромтау]] қаласы || 12 мың || 45 828 || 14 а/о, 1 қала
|-
| [[Шалқар ауданы]] || [[Шалқар (қала)|Шалқар]] қаласы || 61,9 мың || 42 484 || 12 а/о, 1 қала
|-
| [[Ырғыз ауданы]] || [[Ырғыз (ауыл)|Ырғыз]] ауылы || 41,5 мың || 13 914 || 7 а/о
|-
| [[Ақтөбе]] қаласы || — || 0,2 мың || 540 493 || 2 аудан
|}

== Гидронимдер ==
Бақтыбай - өзен, елді мекен атауы. Бұл атау Әйтеке би ауданы Урожайный (Ақтасты) ауылындағы өзен атауы. Бақтыбай атауының бірінші сыңарындағы бақты - &quot;бағы бар&quot;, екінші сыңарындағы бай - &quot;дәулетті, құдыретті&quot; мағынасын береді.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Ономастикалық Хабаршы|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Астана|баспасы=|жыл=2006|томы= |беттері=|барлық беті=|сериясы=№1, 22-25 б|isbn= |тиражы= }}&lt;/ref&gt; Осы сияқты адам аттарына қатысты гидронимдер еліміздің әр өңірінде кездеседі.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Дүйсен Жүнісов|бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Өзен-көл атаулары |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы|баспасы=&quot;Қазақстан&quot;|жыл=1991|томы= |беттері=|барлық беті=128|сериясы= |isbn=5-615-00842-2|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://aktobe.gov.kz Ақтөбе облыс әкімшілігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130824090957/http://www.aktobe.gov.kz/ |date=2013-08-24 }}
* [http://www.dmoz.org/World/Kazakh/Региондық/Азия/Қазақстан/Әкiмшiлiк-аумақтық_құрылысы/Ақтөбе_облысы Ақтөбе облысы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170309225700/https://www.dmoz.org/World/Kazakh/%D0%A0%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B/%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD/%D3%98%D0%BAi%D0%BC%D1%88i%D0%BBi%D0%BA-%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B/%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B/ |date=2017-03-09 }}&amp;nbsp;— [[Ашық Тізімдеме Жобасы|Ашық Тізімдеме Жобасы (ODP)]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Қазақстан Республикасының әкімшілік аумақтары}}
{{Ақтөбе облысы}}

[[Санат:Ақтөбе облысы]]</text>
      <sha1>28zgtoscctf065wu96q4nhdalkt4q3l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Атырау облысы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1656</id>
    <revision>
      <id>3575656</id>
      <parentid>3575272</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T18:31:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Milenioscuro</username>
        <id>18230</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Atyrau Region in Kazakhstan.png]] → [[File:Atyrau in Kazakhstan.svg]] svg</comment>
      <origin>3575656</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="84516" sha1="8bx2sym917chr2bahu94nf5lyd424fx" xml:space="preserve">{{Қазақстан облысы
 |облыстың атауы      = Атырау облысы
 |ту                  = Flag of Atyrau, Kazakhstan.svg
 |елтаңба             = Coat of arms of Atyrau.svg
 |карта               = Atyrau in Kazakhstan.svg
 |әкімшілік бірліктің картасы = 
  |lat_dir = N |lat_deg = 47 |lat_min = 07 |lat_sec = 
  |lon_dir = E |lon_deg = 51 |lon_min = 53 |lon_sec = 
 |облыс орталығы      = [[Атырау]]
 |құрылған уақыты     = [[15 қаңтар]] [[1938 жыл]]&lt;ref name=&quot;Атырау облысының географиясы&quot;&gt;{{Cite web|url= http://www.atyrau-city.kz/index.php?get_page=geography&amp;l=r |title= ИНФОРМАЦИОННО - ПОЗНАВАТЕЛЬНЫЙ САЙТ ГОРОДА АТЫРАУ |lang= ru |work= atyrau-city.kz |publisher= [[Атырау]] қаласының ресми сайты}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20071214155629/http://www.atyrau-city.kz/index.php?get_page=geography&amp;l=r |date= 2007-12-14}}&lt;/ref&gt;
 |аудандар саны       = 7
 |ауылдық округтер саны   = 67
 |кенттік әкімдіктер саны = 
 |қалалық әкімдіктер саны = 2
 |ауылдар саны       = 153
 |тұрғыны            = {{өсім}} 711 844 &lt;ref&gt;{{https://stat.gov.kz/region/ Халық саны (2025 жылғы 1 наурызға)}&lt;/ref&gt;
 |санақ жылы         = 2025
 |халық саны бойынша орны  =12 
 |тығыздығы          = 6.0
 |тығыздығы бойынша орны   = 6
 |ұлттық құрамы      = [[қазақтар]] 93,01 %&lt;br&gt;[[орыстар]] 4,87 %&lt;br&gt;[[корейлер]] 0,47 %&lt;br&gt;[[татарлар]] 0,33 %&lt;br&gt;басқалары 1,32 % (2022)&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 |title= Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына) |lang= kk |work= stat.gov.kz |publisher= [[Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі Ұлттық статистика бюросы|Ұлттық статистика бюросы]] |author= Рысбаев, Қ |date= 2022-04-27}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220727033016/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 |date= 2022-07-27}}&lt;/ref&gt;
 |жер аумағы         = 118 631
 |жер аумағы бойынша орны  = 13-
 |су ауданы          = 
 |ЖІӨ                = 
 |ЖІӨ бойынша орны   = 
 |ЖІӨ жылы           = 
 |жан басына шаққанда ЖІӨ   = 
 |экономикалық аудан        = [[Батыс Қазақстан]]
 |ресми тілі         = 
 |әкімі              = [[Серік Жамбылұлы Шәпкенов]]
 |add1n             = Әкімдіктің мекенжайы
 |add1               = Атырау қаласы, Әйтеке би көшесі, №77
 |ISO 3166-2 коды    = KZ-ATY
 |телефон коды       = +7 712х xx-xx-xx
 |пошта индекстері   = 06xxxx
 |марапаттары        =
 |сайты              = https://www.gov.kz/memleket/entities/atyrau?lang=kk Атырау облысының әкімдігі
 |ортаққордағы санаты = Atyrau Province
}}
'''Атырау облысы''' — [[Қазақстан]]ның [[Батыс Қазақстан|батысында]] орналасқан [[Қазақстан әкімшілік бірліктері|облысы]], аграрлы-өнеркәсіптік инвестициялық аумақ, 1938 жылы '''Гурьев облысы''' деген атаумен құрылған. 1992 жылы қазіргі атауына ие болды. Орталығы — [[Атырау]] қаласы.

== Географиясы ==
Солтүстігінде [[Батыс Қазақстан облысы]]мен, шығысында [[Ақтөбе облысы]]мен, оңтүстік-шығысында [[Маңғыстау облысы]]мен және батысында [[Ресей]]дің [[Астрахан облысы]]мен шектеседі. Сондай-ақ оңтүстік шекарасы [[Каспий теңізі]]не келіп тіреледі.

=== Жер бедері ===
{{Толық мақала|Атырау облысының жер бедері}}
[[Сурет:Ryn Desert.jpg|нобай|оңға|200px|Нарын құмы (сары түсті) — Атырау облысындағы ең үлкен құмды массив]] 
Облыс аймағы [[Каспий маңы ойпаты]]ның солтүстік-шығыс бөлігін, Жем қыраты мен Үстірттің батыс шетін, Каспий теңізінің солтүстік бөлігін алып жатыр. Жері солтүстігінен оңтүстікке қарай аласара түсетін [[Ойыл (өзен)|Ойыл]], [[Сағыз өзені|Сағыз]], [[Жем (өзен)|Жем]] өзендері салаларымен тілімденген.

Бұл аймақты Жем қыраты мен Үстірттің батыс сілімдері [[Доңызтау]] (214 м), оның бөліктері [[Желтау (тау, Атырау облысы)|Желтау]] (221м), Тамды (175) жоталары алып жатыр. [[Қайнар (Жем алабындағы өзен)|Қайнар]] мен Жем өзендері араларында [[Иманғара]] (199 м) Қойқара қыраттары, Қарамұрат жоны, Алабие, Аққұдық, Қабылан жоталары орналасқан. Олар ақшыл ізбес тастан тұрады. [[Жайық]] өзенінің сол жақ жағалауында [[Индер (тау)|Индер]] орналасқан. Таудың биіктігі 52 метр, ұзындығы 25–30 километр, ені 10 километрге жуық.

Каспий маңы ойпатының оңтүстік және оңтүстік батыс бөліктерінде құмды шағылдар көп тараған. Еділ өзенінің сол жағалауы мен Каспий теңізінің жағалықтарын [[Нарын құмы]] мен [[Мыңтөбе (құм)|Мыңтөбе]], [[Қосдәулет]], [[Ботай]] құмдары, Ойыл мен Сағыз аралығын Тайсойған, [[Бүйрек]] құмдары, облыстың шығысын Каспий маңы Қарақұмы алып жатыр. Бұл құмдардың ең үлкені — [[Нарын құмы]].

Атырау аумағында кең тараған жер бедерінің бір түрі — [[сор]]лар. Олардың тереңдіктері 5–10 метрге жетеді.

[[Ресей]] шекарасының батыс бөлігінен [[Еділ]] өзені ағып өтеді. [[Каспий теңізі]]не құятын Еділ жəне Жайық өзендерінің аралығының барлық дерлік бөлігін Атырау облысы алып жатыр. Географиялық тұрғыдан облыстың солтүстік-батыс жағы [[Еуропа]]да, ал бүкіл шығыс жағы [[Азия]]да, негізінен шөлейттік аймақта жатыр.

Сонымен қатар Атырау аумағында [[тақыр]]лар кездеседі. Ең үлкен тақыр Намаз тақыры деп аталады. Ол облыстың солтүстік- шығысында орналасқан.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= Е.Қаженбаев| бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Атырау облысының географиясы |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Атырау|баспасы=ЦентрНит |жыл=2006|томы= |беттері=13|барлық беті=82|сериясы= |isbn=9965-741-14-х|тиражы=100 }}&lt;/ref&gt;

=== Геологиялық құрылымы ===
{{Толық мақала|Атырау облысының геологиялық құрылымы}}
Геологиялық тұрғыдан алғанда Атырау облысы көне [[Шығыс Еуропа платформасы]]на ендеп кірген Каспий маңы ойпатының оңтүстік жағалауын алып жатыр.

Атырау облысының шегінде ендік бағыты бойынша 500 километрге созылған, ені 90–140 км Солтүстік Каспий — Биікжал аймағы бар.

Оңтүстік жағында Оңтүстік Жем ылдиымен көмкеріледі, мұндагы іргетастың беті 12–13 километр тереңдікте жатыр.

Іргетастың үстінде шөгінді қорабы бар, ол тұз асты, тұзды, тұз үсті кешендеріне бөлінеді, [[палеозой]] және мезокайнозой кезеңдерінде қалыптасқан, жыныстарының жалпы тереңдігі 12–14 километрден асады.

Қаратон — Теңіз аймағында бірыңғай карбонатты кешен қалыптасқан. Геофизикалық зерттеулердің мәліметтері бойынша оның жалпы калыңдығы облыстың Солтүстік Каспий аймағында 1,5–3 километрге дейін, Каспий маңындағы ойпат ернеуінің оңтүстік-шығысында 8–10 километрге дейін өзгеріп отырады.

Тұз асты кешенінің күмбезі оңтүстігінде Оңтүстік Жем инверсиялык биігінен солтүстіктегі ойпаттың орталығына қарай моноклиналды түрде енеді. Тұз асты кешенінің моноклиналды енуінің аясында 3,5–3,8 километрден 6,0–6,4 километрге дейінгі тереңдіктен көптеген жергілікті қатпарлар, көлемі мен аумағы жөнінен әр түрлі, көтерілетін жерлердің жолағын кұрайтын белгілер ерекшеленеді.

Ерекшеленген төбешіктердің ұзындығы 6–20 километрге дейін, ені 100–300 метрден 2–13 километрге дейін кұбылып отырады.

Юралық-бор шөгінділер жағалаулық-теңіздік және теңіздік-терригенді, терригенді-карбонатты шөгінділер түрінде кездеседі. Бұл шөгінділердің қалыңдығы облыстың солтүстік бөлігінде 0,3–0,5 метрден Прорва аймағында 3 километрге дейін өзгеріп отырады.

Тұтастай алғанда облыстың тектоникалық дамуында жауын суының жиналу жағдайындағы сияқты сабақтастық байқалады. Сабақтастық мезгілі жөнінен геологиялық кезендерге сәйкес келеді. Аймақтың жоғарғы пермьдік-триастық, [[юра кезеңі|юра-палеогендік]], [[неоген кезеңі|неоген-төрттік]] даму кезендері айқын көрінеді.

=== Пайдалы қазбалары ===
{{Толық мақала|Атырау облысының пайдалы қазбалары}}
Облыстың жер қойнауында қалың шөгінді қабаттармен байланысқан әр түрлі [[пайдалы қазбалар]]ға мол. Олардың ішінде қоры аса бай әрі негізгісі [[мұнай]] болып табылады.

Мұнай-газдан басқа пайдалы қазындылар ішінен облыс экономикасы үшін маңыздылары ретінде [[борат]] және борат тұзды кендерді, [[ас тұзы]]н, калийлі, магнийлі жыныстарды атауға болады. Құрылыс индустриясы шикізаттарынан [[Бор (тау жынысы)|бор]], бор-мергельді жыныстар, [[гипс]], [[ангидрит]], сазды, кұмды әктастар, сондай-ак битуминозды жыныстар (кирлер) мен тұщы және минералды су көздері бар.

Борат кені дүние жүзінің бір-ақ жерінен, тек Атырау облысының қойнауынан ғана табылып отыр. Сондай-ақ күкірт, құм-қиыршық тас қосындылары, отқа төзімді [[керамзит]] және кірпіштік саздар, ұлутас, шипалы балшық, қоңыр көмір мен минералды бояулар жасауға жарамды саз шөгінділері бар.

=== Топырағы ===
{{Толық мақала|Атырау облысының топырағы}}
Жалпы Каспий маңы ойпатының, сондай-ақ Атырау облысының топырақ жамылғысының құрылымы өзінін түзілу факторлары мен құрамының сан алуандығына байланысты өте күрделі болып келеді.

Негізінен мұнда топырақ таралуының ендік белдеулілігі басым қалыптасқан, яғни топырақтың бір түрінің қабаты ендік бағытқа қарай созыла шашыла түзіледі де, теңізге жақындаған сайын келесі түрмен жиі және әлденеше рет ауысып отырады.

Шалғынды [[Аллювий топырақ|аллювийлі]] қуаң топырақ ([[Жайық]]тың екі жағындағы кең [[жайылма]]ларында ғана тараған, құнарлы қабаты 70 сантиметрге дейін, негізі — аллювий шөгінділері).

Бозғылт — құмды топырақ ([[Нарын (Атырау облысы)|Нарын]], Тайсойған және [[Ментеке]] өңірлері). Батпақты-тұзды саз топырақ (ойпаттың теңіз жағалауына ұласатын бөлігі, гумус қатапшы, шикі шымтезек аралас келеді, аса кепкен жерлерінде [[бэр төбешіктері]] қалыптасқан).

Автоморфты [[Қоңыр топырақ|қоңыр]] не сұр қоңыр топырақ (Жайықтың екі жағында да, әсіресе сол жағында Тайсойғанға дейінгі өңірді, Ойылдың сағалық бөлігін қамтиды, біршама құнарлы келеді, гипс пен тұз кабаттарының үстінде түзілген, облыс жерінің 20%-ынан астамын алады)

Тақыр және батпақты Теңіз жағалауының топырақ құрамының ішінде 2 млн. гектар жері ащы-ашқылтым топырақтар. Бұл аймақ бұйырғынды, күзгі-қысқы жайылымға пайдаланады. Тиісті ылғалдылық жетпеуінен олар қатқылдыққа айналып, өсімдіктердің еркін өсуіне мүмкіндік бермейді.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= Атырау облыстық экология және биоресурстар басқармасы| бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Атырау табиғаты және оны қорғау |шынайы атауы= |сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Ақтау |баспасы= |жыл=1994|томы= |беттері=13-15|барлық беті=114|сериясы= |isbn=|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

Сортаң топырақ облыс аумағында өте көп тараған. Топырақтың беткі қабатына тұзы шығып жатады. Мұнда тұздың мөлшері 8–10 % -ке дейін жатады.

=== Өсімдіктер дүниесі ===
{{Толық мақала|Атырау облысының өсімдіктер дүниесі}}
[[Сурет:Атырау. Құмаршық өсімдігіне арналған ескерткіш.jpg|нобай|оңға|200px|Атырау қаласындағы ашаршылық кезінде аштықтан құтқарған &quot;Құмаршық&quot; өсімдігіне ескерткіш.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://azattyq-ruhy.kz/culture/1252-atyrau-zhurty-asharshylyktan-aman-alyp-kalgan-ku-marshykk-a-arnap-eskertkish-koidy|title=Атырау жұрты ашаршылықтан аман алып қалған құмаршыққа арнап ескерткіш қойды|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-15|lang=}}&lt;/ref&gt;]]

Облыстың барлық аудандарында дерлік [[жусан]], [[қияқ]], [[бұйырғын]], [[ебелек]], [[Мортық (өсімдік)|мортық]], [[қоңырбас]], [[көкпек]] басым өседі, бұларға қосымша көктемде ойпатттарда [[селеу]], [[изен]], [[сарсазан]], [[ажырық]] т.б.араласа шығады.

Теңіз жағасындағы батпақтарда [[қамыс]], құрақ жиі кездеседі. Шығыс жағында [[ебелек]], [[Мортық (өсімдік)|мортық]], [[шытыр]], [[қаңбақ]], [[ақселеу]], [[жыңғыл]], [[жүзгін]] өседі.
	
Сонымен қатар облыс аумағында дәрілік, техникалық өсімдіктер де кездеседі. Олардың жалпы саны 50 ден асады. Дәрілік шөптерден облыс аумағында кездесетіндері: [[адыраспан]], [[ешкі тал]], [[қырықбуын]], [[құмаршық]] т.б. Жалпы Атырау облысында өсімдіктердің 945 түрі бар. Бұлардан басқа [[жантақ]], [[көкпек]], [[ошаған]], [[сүттіген]], [[шырмауық]] т.б. табиғи өсімдіктер бар. Улы шөптерден, [[есекмия]], [[меңдуана]] кездеседі.

Қазақстанның «[[Қызыл кітап|Қызыл кітабына]]» енгізілген, яғни жойылып кету қаупі төнген өсімдік түрлерінен [[ақтұңғиық]], [[берік сүттіген]], [[бор рияны]], [[бор сиякөгі]], [[бор сылдыршөбі]], [[бүршікті альдрованда]], [[бүршікті феллориния]], кестелі шампиньон, [[комаров жоңышқасы]], күманды долана, қатпар гладолиус, [[мейер шытырмағы]], [[су шылымы]], [[тегеурінгүл]], т.б. кездеседі.&lt;ref&gt;Карта: Охраны природы Атырауской области&lt;/ref&gt;

=== Жануарлар дүниесі ===
{{Толық мақала|Атырау облысының жануарлар дүниесі}}
[[Сурет:Beluga sturgeon.png|нобай|оңға|250px|Қортпа балық (белуга)]]
Атырау облысында 500 ге тарта омыртқалы жануарлар түрі және мыңдаған омыртқасыз жануарлар түрлері кездеседі. Облыс аумағында құстар алуан түрлі және кең таралған. Олардың ең басты тіршілік орындарының бірі –су және оның жағалауы. Жалпы құстардың 280-дей түрлері бар. Оның ішінде [[бірқазан]], [[дегелек]], [[қаз]], [[үйрек]], [[шағала]], [[тырна]], [[дуадақ]], [[көгершін]], торғай тәрізділер көп тараған.

Облыстың өзен-көлдерінде балықтардың көптеген түрлері бар. Кәсіптік маңызы бар балық түрлерінен [[бекіре]], [[қорытпа]], [[шоқыр]] т.б. балықтар кездеседі. Облыс суларында [[шортан]], [[сазан]], [[жайын]], [[майшабақ]], [[қаракөз]] т.б. кең тараған. Жалпы Каспий теңізінің Атыраулық аймағында бағалы балықтардың 122-ден астам түрлері кездеседі.

Қосмекенділер мен бауырмен жорғалаушылардың 50 ге жуық түрлері тараған, кемірушілердің 27 түрі бар. Атырау облысында аңдардың 55 түрі, оның ішінде жыртқыш аңдардың 12 түрлері бар. Олардың кең таралғандары: [[қасқыр]], [[түлкі]], [[қарсақ]], жанат тәрізділер, [[қабан]], [[киік]].

Облыстың пайдалы қазындылары, әсіресе мұнай-газ кендерін қарқынды игерудің нәтижесінде хайуанаттар дүниесінің таралу кеңістігі жылдан-жылға тарылуда, түр саны азаюда, тіршілік аумағы күннен-күнге кемуде.

== Климаты ==
{{Толық мақала|Атырау облысының климаты}}
[[Сурет:Шаңды дауыл.jpg|нобай|оңға|200px|Шаңды дауылдар Атырау облысында жиі болады]]
Атырау облысында континенттігі тым басым климат қалыптасқан. Облыс табиғи ылғалдылығы жеткіліксіз, [[аңызақ]] желді, шаңды [[дауыл]]ды, жазы ыстық, [[қуаңшылық|қуаң]], қысы қарсыз (не жұқа қарлы) болып келеді.

Ең ыстық айы — [[шілде]], ауасының орташа температурасы 24–25°С, жалпы ыстық 35–40°С, кейде одан да астам болады.

Жауын-шашынның жылдық мөлшері 220–230 мм, қуаңшылық жылдары жауын-шашын мөлшері 80 мм-ден аспайды, ал ылғалдың жер, су бетінен ауаға булану мөлшері 1000 мм, кейде одан да астам болады. Облыстың солтүстігінде жыл бойына оңтүстік бағыттағы желдер басым болады. Оңтүстік аудандарда құрғақ шөлді жерлерде қыста шығыс бағыттағы желдер жиі соғады (қарқындылығы 6–7 м/сек), ең күшті желдің қарқындылығы 15 м/сек. жетеді де жыл ішінде 50 күндей соғады. Жел жаз айларында түрлі бағыттардан өзгеріп соғып отырады. Көбіне солтүстік-батыс, оңтүстік-батыс, оңтүстіктен соғатын желдер басымырақ келеді. Оңтүстік желдер аңызақтығымен, құрғақ әрі ыссылығымен ерекшеленеді.

Қыс маусымы ауасының [[қаңтар]]дағы орташа температурасы -8°С, -12°С, қиыр оңтүстігінде -5°С, -6°С. Қыста жел негізінен шығыс (оңтүстік-шығыс және солтүстік-шығыс) бағытында соғады, қарқындылығы 6–7 метр/секунд Жылдык жауын-шашын мөлшерінің жартысынан астамы қыста түседі.

== Гидрологиясы ==
{{Толық мақала|Атырау облысының өзендері мен көлдері}}
[[Сурет:Жайық өзені.jpg|нобай|оңға|200px|Атырау облысындағы Жайық өзені]] [[Сурет:Қамыскөл Жылой ауданы.jpg|нобай|оңға|200px|Құлсары маңындағы Қамыскөл көлі.]]
Атырау облысының жер беті сулары Еділ өзенінің сол жақ тармақтарынан, Жайық, Ойыл, [[Жем (өзен)|Жем]], [[Сағыз өзені|Сағыз]] өзендерінің төменгі ағыстарынан және үлкенді-кішілі көлдерден тұрады. Негізгі өзені [[Жайық]] өзені.

=== Өзендері ===
Өзендердің жинайтын суларының тек 10–20% ғана өз облыс аумағынан, ал қалған суын басқа аймақтан әкеледі. Жайық өзені кеме арқылы әр түрлі жүк және жолаушы тасымалдауға пайдаланылады, балық ауланады. Ал қалған өзендері егістікке, шабындықты суландыруға және мал суару үшін ғана пайдаланылады. Ірі өзендері [[Жайық]], [[Жем (өзен)|Жем]], [[Ойыл (өзен)|Ойыл]], [[Қайнар (Жем алабындағы өзен)|Қайнар]].

Сол сияқты [[Бақсай (өзен, Атырау облысы)|Бақсай]], Бүгілөзек, Бағырлысай, Ақсай өзендерінің жергілікті маңызы бар.

Облыс аумағында Еділ өзеніндегі салалардың тармақтары: Ахтуба, Бозан, [[Қиғаш (өзен)|Қиғаш]] т.б. өзендер бар.

=== Көлдері ===
Облыста екі мыңнан астам көлдер бар. Олардың жалпы көлемі 800 шаршы шақырым шамасында. Облыс көлдері тұйық, ағынсыз болып келеді.

Облыста дүние жүзіндегі ірі көл — [[Каспий теңізі]] бар. Республика аумағындағы жағалау сызығының ұзындығы 2340 ш. Оның жартысына жуығы Атырау облысына тиеді. 
[[Индер (көл)|Индер]] көлінен құрамында бром калийі бар жоғары сапалы тұз өндіріледі. [[Жалтыр (көл, Атырау облысы)|Жалтыр көлі]]не Бағырлысай, Бүгілөзек секілді шағын өзендер құяды.

Бұдан басқа екі мыңнан астам шағын көлдер бар. Олар: [[Қамыскөл (көл, Атырау облысы)|Қамыскөл]], Мешер, Дәулет, Толай-сор. Олардың 65-70%-і жаз кезінде құрғап қалатын уақытша көлдер.

Облыс аумағында жер асты су қорларының алты су кен орны ашылған. Оның төртеуінің суы пайдаланылуда. Олардың ең үлкені және қоры молы Тайсойған, Бүйрек және Қоянды құмдарында орналасқан. Қабатының тереңдігі 50–120 метр, қалыңдығы 30–70 метр.

== Әкімшілік бөлінісі ==
{{Толық мақала|Атырау облысының әкімшілік бөлінісі}}
[[Сурет:Atyrau Province NN.png|нобай|100|Атырау облысы аудандарының орналасуы]]
Облыста 2 қала (облыстық маңызы бар – Атырау, аудандық маңызы бар – Құлсары), 4 кент (Индербор, Мақат, Доссор, Жаңа Қаратон), 63 ауылдық округ, 149 ауыл орналасқан. Облыс құрамына 7 аудан кіреді.

{| class=&quot;standard&quot; valign=&quot;top&quot;
|-
! № || Аудандар || Аумағы&lt;br /&gt;(мың км²) || Халқы&lt;br /&gt;(мың адам)&lt;ref name=&quot;2014 жылғы 1 қаңтарға облыстар, қалалар және аудандар бойынша Қазақстан Республикасы халқының саны&quot;&gt;{{Cite web|url= http://www.stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT074903 |title= 2013 жыл басына саны |publisher= [[Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі Ұлттық статистика бюросы|Ұлттық статистика бюросы]] |author= Айдапкелді, Н. |date= 2014-01-01}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20140310020156/http://www.stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT074903 |date= 2014-03-10}},Численность населения Республики Казахстан по отдельным этносам на начало 2019 года&lt;/ref&gt;|| Орталығы || Құрылған жылы||Әкімшілік бөлінісі
|-
| 1. || [[Жылыой ауданы|Жылыой]] ||29,4 ||82,9 || [[Құлсары]] ||1928 ||5 ауылдық округ, 1 кент, 1 қала
|-
| 2. ||[[Индер ауданы|Индер]] || 10,9|| 32,1|| [[Индербор]] || 1928||6 ауылдық округ, 1 кент
|-
| 3.||[[Исатай ауданы|Исатай]] ||14,7 ||26,6|| [[Аққыстау]] || 1928||7 ауылдық округ
|-
| 4.||[[Қызылқоға ауданы|Қызылқоға]] || 20,6 ||30,5 || [[Миялы (Атырау облысы)|Миялы]] ||1928 ||10 ауылдық округ
|-
| 5.||[[Құрманғазы ауданы|Құрманғазы]] || 20,9|| 57,3 || [[Құрманғазы (Құрманғазы ауданы)|Құрманғазы]] ||1928 ||19 ауылдық округ
|-
| 6.||[[Мақат ауданы|Мақат]] ||9,1 || 30,3 || [[Мақат]] ||1938 ||1 ауылдық округ, 2 кент
|-
| 7.||[[Махамбет ауданы|Махамбет]] ||9,6 || 34,8 || [[Махамбет (Атырау облысы)|Махамбет]] ||1928 ||9 ауылдық округ
|}

=== Қалалары ===
* [[Атырау]]
* [[Құлсары]]

== Халқы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Атырау облысы халқының саны (2009, 2021)&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://stat.gov.kz/national/2021/ |title= 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары |lang= kk |work= stat.gov.kz |publisher= [[Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі Ұлттық статистика бюросы|Ұлттық статистика бюросы]] |accessdate= 2024-05-29}}&lt;/ref&gt;
|-
! Облыс аудандары мен қалалары !! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен
|-
|| [[Жылыой ауданы]] || 70156 || {{өсім}}84908 || 121 || 34529 || {{өсім}}42438 || 122,9 || 35627 || {{өсім}}42470 || 119,2
|-
|| [[Индер ауданы]] || 30464 || {{өсім}}32502 || 106,7 || 15338 || {{өсім}}16544 || 107,9 || 15126 || {{өсім}}15958 || 105,5
|-
|| [[Исатай ауданы]] || 24643 || {{өсім}}26440 || 107,3 || 12464 || {{өсім}}13550 || 108,7 || 12179 || {{өсім}}12890 || 105,8
|-
|| [[Құрманғазы ауданы]] || 55502 || {{өсім}}55843 || 100,6 || 27757 || {{өсім}}28413 || 102,4 || 27745 || {{құлдырау}}27430 || 98,9
|-
|| [[Қызылқоға ауданы]] || 30606 || {{құлдырау}}30445 || 99,5 || 15529 || {{өсім}}15623 || 100,6 || 15077 || {{құлдырау}}14822 || 98,3
|-
|| [[Мақат ауданы]] || 25736 || {{өсім}}29481 || 114,6 || 12825 || {{өсім}}14656 || 114,3 || 12911 || {{өсім}}14825 || 114,8
|-
|| [[Махамбет ауданы]] || 25959 || {{өсім}}28789 || 110,9 || 12895 || {{өсім}}14420 || 111,8 || 13064 || {{өсім}}14369 || 110
|-
|| '''[[Атырау]]''' қаласы || 247311 || {{өсім}}385193 || 155,8 || 118345 || {{өсім}}186581 || 157,7 ||128966 || {{өсім}}198612 || 154
|-
|| '''Облыс''' || 510377 || {{өсім}}673601 || 132 || 249682 || {{өсім}}332225 || 133,1 || 260695 || {{өсім}}341376 || 130,9
|}
{{Толық мақала|Атырау облысының халқы, орналасуы, этностары}}
Облыстың халқы қалада, өндіріс орталықтарында және [[Жайық]] өзенінің екі жағалауында тығыз орналасқан.

2014 жылғы 1 қаңтарда қала тұрғындарының саны 276,8 мың (48,7%) адам, ауылдықтар 291,1 мың (51,3%) адам болды.

Халықтың орташа орналасу тығыздығы облыс бойынша (1 шаршы км аумаққа) 4,8 адам құрайды.

2020 жылғы 1 мамырда&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://stat.gov.kz/region/252311 |title= Статистика комитеті |lang= kk |work= stat.gov.kz |publisher= [[Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі Ұлттық статистика бюросы|Ұлттық статистика бюросы]]}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20200410185141/https://stat.gov.kz/region/252311 |date= 2020-04-10}}&lt;/ref&gt; облыс халқының саны 649 225 адам болды.

Атырау облысы халқының саны&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-division.htm|title=Division of Kazakhstan|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-15|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/kaz_pop.php|title=Жыл басындағы халық саны, Қазақстан Республикасының облыстары, 2000-2020 жж|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-15|lang=}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! 1940 !! 1950!! 1959!! 1970!! 1979!! 1989!! 1999!! 2009!! 2019
|-
| 247,4|| 214,3|| 252,0|| 340,3|| 373,4|| 432,3 || 443,7|| 509,1|| 646,4
|-
|}

Облыс халқының өсуі соңғы жиырма жылда байқалады. 2009 жылы алдыңғы 1999 жылға қарағанда 66 мың адам қосылып 509 мыңға жетсе, 2019 жылы 10 жылда 137 мың адам қосылып 646 мыңға жетті.

Қазір облыста 50 ұлттың өкілдері тұрады. Облыстың негізгі халқы [[қазақтар]] (92,5%). Содан кейін көп тараған [[Қазақстандағы орыстар|орыстар]] (5,2%), [[Қазақстандағы корейлер|корейлер]] (0,5%), [[татарлар]] (0,3%), [[өзбектер]] (0,2%), [[украиндар]] (0,1%), [[немістер]] (0,07%) т.б..
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Барлық ұлттар!! қазақтар !! орыстар !!корейлер!! татарлар !! өзбектер !!украиндар !! немістер!! басқалары 
|-
| 633 791 ||586 802 || 33 411|| 3 170 || 2 306 || 1 577 || 756 || 480 || 2 283
|}

Ұлттардың облыс аумағында таралуы бір келкі емес. Олардың басым көпшілігі қалаларда, ірі жұмысшы кенттерінде, аудан орталықтарында, Жайық өзені бойындағы елді мекендерде тұрады.

Ал аудандарда негізінен байырғы халықтар қазақтар тұрады. Қызылқоға ауданында 99,8%, Исатай ауданында 99,7%, Жылой ауданында 98,3%, Құрманғазы ауданында 97,8%, Мақат ауданында 97,6%, Махамбет ауданында 97,2 %, Индер ауданында 96,4%.

== Тарихы ==
{{Толық мақала|Атырау облысының тарихы}}
[[Сурет:Saraishik.JPG|нобай|upright|Сарайшық ауылы (көне қала орны)]]
Археологиялық деректер бойынша Атырау қаласына жақын жатқан ең ежелгі ескерткіш Жайық өзенінің сол жағасындағы Кандаур ауылының қарсы беткейі неолит (жаңа тас ғасыры) мекені.

Өзен аумағындағы халықтың сол кезден күні бүгінге дейінгі негізгі кәсібі [[мал шаруашылығы]] болған. Сол кездегі малшылардың көне тұрақтары [[Құрманғазы ауданы]] на жақын орналасқан Қоңыр құдық, Көк Мұрын, [[Қадырғали]] құмына және жаңа Үштағанға жақын [[Сазды]] қыстағынан табылды. Тұрақтардың аумағына қарағанда бұрынғы малшылар шағын жерасты үйшіктерде өмір сүрген.

1999 жылы Атырау облысы, [[Жылыой ауданы]], Аралтөбе қорғанына Ә.Марғұлан атындағы археологиялық экспедициясы қазба жұмыстарын жасап, Алтын киімді адам табылды.

Ғалымдардың тұжырымдауы бойынша бұл алтын киімді адамның өмір сүру кезеңі осыдан 2 мың жыл бұрынғы сарматтар дәуіріне жатады.

Қазақ даласындағы ең көне тарихи орындардың бірі — [[Сарайшық]] қаласы. Ол — Атырау облысындағы [[Махамбет ауданы]]ның аумағында орналасқан ортағасырлық қала. Орда дәуірінде Сарайшық Ұлы Жібек жолының бойында орналасқан маңызды діни, саяси-экономикалық орталық. [[Алтын Орда]]ның, қазақ және ноғай хандарының алғашқы [[пантеон]]ы, [[Қасым хан]] тұсында [[Қазақ хандығы]]ның алғашқы астанасы болды.

ХV ғасырдан бастап Атырау өңірі Кіші жүздің тарихи орны болып қалыптасты. 
Қазақ халқы XVIII ғасырдың басында Алтайдан Жайыққа дейінгі ұшан теңіз даланы қамтыған бір тұтас іргелі ел болды.

[[Бөкей хан]] 1801 жылы [[Еділ]] мен [[Жайық]] арасындағы отыз жыл бойы иесіз қалған ен даланы мекендеуге патшадан рұқсат алып, оған мыңдаған елді көшіріп әкеліп қондырды. Сөйтіп, бұл өңір «[[Бөкей ордасы]]» деп аталды. Бөкей ордасында феодалдық қанау мен Ресейдің отаршылдық саясатына қарсы [[Исатай]] мен [[Махамбет]] бастаған ұлт - азаттық көтеріліс 1836-1838 жылдарды қамтыды.

1916 жылғы жарлыққа байланысты, ұлттық езгіге, феодалдық қанауға шыдамаған қазақ халқы қолдарына қару алып И.Таймановтың немересі Өтепқали Исатаев бастаған көтеріліс белең алды. Кейін бұл көтеріліс 1917 жылғы революцияға ұласты.

Ақ гвардияшылардың көтерілісінен кейін Атырау өлкесінде мұнай байлығы және [[балық шаруашылығы]] игеріле бастады. Ұлы Отан соғысына дейін және Ұлы Отан соғысынан кейінгі жылдары [[мұнай мен газ]]ды игеру мақсатында көптеген ірі кәсіпорындардың құрылысы басталды.

Егемендік алғаннан кейін облыстың экономикасы мен мәдениеті қарқынды дами бастады. Атырау өлкесі – Қазақстанның ірі индустриалдық орталығына айналды.

== Экономикасы ==
{{Толық мақала|Атырау облысының экономикалық аудандары}}
[[Сурет:Атырау АМӨЗ.jpg|нобай|оңға|250px|Атырау мұнай өңдеу зауыты]]
Аймақ экономикасының негізін мұнай өндіру құрайды.
Атырау облысының ірі кәсіпорындары:
*[[Атырау мұнай өңдеу зауыты|«АМӨЗ» ЖШС]];
*[[Ембімұнайгаз|«Ембімұнайгаз» АҚ]];
*[[Теңізшевройл|«Теңізшевройл» ЖШС]];
*Солтүстік Каспий операциялық компаниясы (NCOC)

Атырау облысы Қазақстанның қарқынды дамып келе жатқан аймақтарының бірі және әлемнің 50-ден аса елдерімен тығыз ынтымақтастықта.

Бұнда 1000–нан аса біріккен және шетел кәсіпорындары құрылып, сәтті жұмыс жасауда. Олардың қатарында мұнай-газ саласындағы ірі кәсіпорындар бар: [[Теңізшевройл|«Tengizchevroil»]] ЖШС, «North Caspian Operating Company» ЖШС, «Fluor Kazakhstan Inc.» ЖШС және басқалар.

Атырау облысының экономикалық дамуының негізгі бағыттары: мұнай-химия, мұнай-газ машина жасау, құрылыс индустриясы, агроөнеркәсіптік кешен және балық аулау.
Облыс әр түрлі табиғи ресурстардың қорларына бай. Соның ішінде: бораттар, бор, тұз рудалары, ас тұзы, калий тұздары, құрылыс материалдары.
Өңірге тікелей шетел [[инвестиция]]ны тарту және инвестициялық ахуалын жақсарту мақсатында жүйелі жұмыстар жүргізілуде.&lt;ref&gt;[[Егемен Қазақстан]]. 28 қараша 2018&lt;/ref&gt;

Екіжақты халықаралық қатынастарды дамыту мақсатында, инвестициялық әлеуеті зор аймаққа жыл сайын алыс және жақын шетелдерден делегациялар келіп кетеді.
Атырау облысында жыл сайын «Global Oil&amp;Gas Atyrau» мұнай-газ көрмесі өткізіліп, көрмеге әлемнің 150-ден астам елі қатысады.

Аймақтағы отандық және шетелдік инвесторларға сапалы және жедел көмек, ақпараттық-аналитикалық және сервистік қолдау көрсету мақсатында «Kazakh Invest» ҰҚ» АҚ, «Атырау» әлеуметтік-кәсіпкерлік корпорациясы» АҚ және «Atyrau Innovations» ЖШС секілді мекемелері тиісті қызмет атқарады.
Сонымен қатар, бүгінде облыста бірқатар шетелдік визалық орталықтар жұмыс істейді.

2025 жылғы қаңтар-маусымдағы жалпы өңірлік өнім көлемі қолданыстағы бағамен (жедел деректер бойынша ) 7485078,7 млн. теңгені құрады. 2024 жылғы қаңтар-маусыммен салыстырғанда нақты ЖӨӨ 105,8 % құрады. ЖӨӨ құрылымында тауарларды өндіру үлесі 58,6%, қызметтер көрсету – 30,1 % құрады.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;https://stat.gov.kz/region/atyrau/&lt;/ref&gt;

Тұтыну баға индексі 2025 жылғы қарашаны 2024 жылғы желтоқсанмен салыстырғанда 112,6% құрады.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Халыққа көрсетілетін ақылы қызметтердің бағасы 17,8%, азық-түлік тауарларынын – 11,4%, азық-түлік емес тауарлардың – 9,9% өсті.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

2024 жылдың желтоқсанымен салыстырғанда 2025 жылғы қарашада өндіруші кәсіпорындардың өнеркәсіп өнімдерінің бағалары 8,4% төмендеді.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

2025 жылғы қаңтар-қарашаға бөлшек сауда көлемі 557038,4 млн.теңгені құрады немесе 2024 жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 3,9%-ға көп.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

2025 жылғы қаңтар-қарашаға көтерме сауда көлемі 6093621,8 млн. теңгені құрады немесе 2024 жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 106,9% құрады.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Алдын ала деректер бойынша 2025 жылғы қаңтар-қазанда ЕАЭО елдерімен өзара сауда 319,5 млн. АҚШ долларын құрап, 2024 жылғы қаңтар-қазанмен салыстырғанда 5,5% көбейді, оның ішінде экспорт –76,6 млн. АҚШ долларын (0,5% азайды), импорт – 242,9 млн. АҚШ долларын құрады (7,5% көбейді).&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Ауыл шаруашылығы ==
{{Толық мақала|Атырау облысының ауыл шаруашылығы}}
[[Сурет:Атырау обл. Түйелер.jpg|нобай|оңға|250px|Түйе шаруашылығы бойынша Атырау облысы Республикада алдыңғы қатарда]]
Атырау облысының агроөнеркәсіптік кешені өңірдегі экономиканың маңызды секторларының бірі болып есептеледі, ауылдық жерлерде облыс халқының жалпы санының 42,7% өмір сүреді.

Облыстың ауыл шаруашылығы жерлерінің көлемі 9,8 миллион гектарды құрайды. Облыстың ауыл шаруашылығы мал өсіруге, әсіресе қой және ірі қара, жылқы, түйе өсіруге маманданған.

Мемлекет иелігінен алу және жекешелендіру жөніндегі ұлттық бағдарламаға сәйкес ауыл шаруашылығында түбегейлі экономикалық реформа жүзеге асырылды.

Климат жағдайы мен топырағының құнарсыздығына байланысты облыста егін шаруашылығы өркендемеген. Жайық өзенінің төменгі ағысымен Еділдің тарамдарында Махамбет, Құрманғазы, Индер ауданының шаруашылықтары картоп, көкөніс және бау-бақша өсірумен айналысады.

Облыс ауыл шаруашылығында негізгі сала мал шаруашылығы болып есептеледі. Мал шаруашылығымен облыста Исатай, Құрманғазы, Индер және Қызылқоға аудандары айналысады.

Ауыл шаруашылығының жалпы өнім көлемі 19528,1 млн теңгені, нақты көлем индексін 99,7% құрады.

Ет өндіру 47,0 мың тоннаны немесе 102,1%, сүт өндіру 54,2 мың тоннаны (100,5%), жұмыртқа өндіру 1,84 млн дананы (100,2%) құрады.

2010 жылғы қаңтар–желтоқсанда ірі қара мал 182,3 мың басты немесе 102,8%, қой және ешкі 619 мың басты (103,1%), түйе 31,7 мың басты (102,5%), жылқы 46 мың басты (103,9%) құрады.

2011 жылғы 1 қаңтарда ауыл шаруашылық құрылымдарының жалпы саны 2008 бірлік құрады, соның ішінде 79 өндірістік кооператив, 1929 шаруа қожалығы болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= http://atyrau.gov.kz/auyl-sharuashylyy/ |title= Облыстық ауыл шаруашылығы саласы |lang= kk |work= atyrau.gov.kz}} {{Deadlink|date=February 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Көлік және байланыс ==
Атырау облысының көлік жүйесінің дамуына оның Орал және Еділ бойы экономикалық аудандармен көрші жатуы және Орта Азия республикалаларымен транзиттік-экономикалық қатынастарының жолындағы қолайлы географиялық орны үлкен әсерін тигізді. Қазіргі таңда Атырау облысында көліктің барлық түрлері де дамыған. Оның құрамында: темір жол, автомобиль, су жолы, әуе жолы және құбыр желісі кіреді.

=== Темір жол көлігі ===
{{Толық мақала|Солтүстік Каспий өңіріндегі темір жол құрылысының тарихы}}
[[Сурет:Жолаушылар поезы.jpg|нобай|оңға|130px|Темір жол көлігі]]
Атырау облысында алғашкы тар табанды ұзындығы 92 шақырым [[темір жол]] 1925–1926 жылдары Гурьев-Доссор аралығында салынды.

Ұзындығы 517 шақырым Қандыағаш–Гурьев темір жолы 1938 жылы басталып, Ұлы Отан соғысы кезінде іске қосылды.

1966 жылы ұзындыгы 700 шақырым Мақат–Маңғыстау темір жолы желісі пайдалануға берілді.

1970 жылы ұзындығы 333 шақырым Атырау–Астрахан темір жолы, 1989 жылы Мақат–Индер темір жолы іске қосылды.

=== Әуе көлігі ===
{{Толық мақала|Атырау әуежайы}}
[[Сурет:Атырау әуежайы.jpg|нобай|оңға|150px|Атырау әуежайы]]
Атырау облысының әуе жолы өз дамуын 1931 жылы ашылған Баку–Астрахан–Гурьев–Ембі маршрутынан бастайды. 1935 жылы Ақтөбе–Гурьев, Орал–Гурьев рейстері ашылды. 

1940 жылғы ақпанда Гурьевте қазақ баскармасыныц 244-авиаотряды құрылды. Машиналар паркінде негізінде ПО-2 моделдері болды.

Бүгінде ескірген әуе көліктерінің орнына осы заманғы жаңа лайнерлер келді.
[[Әуежай]] жаңа техникамен жабдықталып, жаңадан ұшу- қону алаңдары үлкейтіліп, аэровокзал кешені салынды.

=== Автомобиль көлігі ===
{{Толық мақала|Атырау облысының автомобиль көлігі}}
[[Сурет:Атырау. Жол айрығы.png|нобай|оңға|150px|Атырау қаласына кіре берістегі жол айрығы]]
Жалпы пайдаланудағы автомобиль жолдарының ұзындығы 2 752 шақырымды құрайды. Оның ішінде республикалык жолдар 900 шақырым, жалпы қолданатын жергілікті жолдар 1 762 шакырым.

Атырау–Ақтау автожолының облыс аумағындағы ұзындығы 270 шакырымды құрайды. Ұзындығы 488 шақырым Атырау-Орал автомобиль жолы бар.

Атырау–Астрахань автожолдарын қайта жаңарту басталды.

=== Су жолы көлігі ===
{{Толық мақала|Жайықтағы кеме қатынасы}}
[[Сурет:Су көлігі.jpg|нобай|оңға|150px|Атыраудағы кеме]]
Жайық өзенінде кеме шаруашылығы 1925 жылы ұйымдастырылған болатын. 1927 жылдан бастап Жайық өзені арқылы Атырау-Орал аралығында жүк тасымалы жүргізілді. 

1964 жылы Гурьев өзен порты құрылып, оны жабдықтау жүк көтеретін техникадан басталып, флот теплоходтармен, буксирлермен толықтырылды.

1982 жылы өзен порты қайта жаңартылып, механикаландырылды. Мұнда үш [[көтергіш кран]]ы кондырылып, темір жол тартылды.

1999 жылдан бастап Жайық–Каспий теңізі каналы арнасын тазарту, қазу жұмыстары басталды.

=== Құбыр көлігі ===
{{Толық мақала|Атырау облысының құбыр көлігі}}
[[Сурет:Теңіз-Новороссийск мұнай құбыры.jpg|нобай|оңға|100px|Теңіз-Новороссийск мұнай құбыры]]
1934 жылы ұзындығы 830 шақырым Каспий–Орск мұнай құбыры салынды.

Атырау облысының территориясымен мемлекет аралык маңызы бар транзитті мұнай және газ құбырлары өтеді. Олар: Орталық Азия–Орталық газ құбыры, ұзындығы 1 500 шақырым 1968–1970 жылдары салынған Өзен–Атырау–Самара мұнай құбыры, 1989 жылы салынған ұзындығы 678 шақырым Теңіз–Атырау–Грозный мұнай құбыры.

Қазақстан мұнайын дүниежүзілік рынокқа шығару үшін 2001 жылы ұзындығы 1 580 шақырым жылына 67 миллион тонна мұнай өткізу қабілеті бар Теңіз–Новороссийск мұнай құбыры іске қосылды.

Облыстың басты газ құбырының ұзындығы 3 058 шақырым, жылына өткізу қабілеті 40,8 млрд. текше метр.

Облыстың басты су құбыры Астрахан–Маңғыстау тұрба құбыры.

=== Байланыс кәсіпорындары ===
[[Сурет:Атырау. Қазақтелеком.jpg|нобай|оңға|200px|Атырау. Қазақтелеком]]
* Облыстық телекоммуникация дирекциясы
* Облыстық радиотеледидар арқылы тарату орталығы
* &quot;Қазпошта&quot; АҚ Атырау филиалы	
* [[Altel]] ұялы телефон байланысы
* [[Kcell]] ұялы телефон байланысы
* [[Beeline]] ұялы телефон байланысы
* [[Tele2]] ұялы телефон байланысы

== Туризм ==
{{Толық мақала|Атырау облысындағы туризм}}
[[Сурет:Сарайшық мемориалды кешені.jpg|нобай|оңға|200px|Сарайшық мемориалды кешені]]
Аймақ экономикасының басым және аса мән беріліп жатырған бағыттарының бірі туризм саласын дамыту. Әлемнің 50-ден астам елінен 1 000 астам шетелдік және бірлескен компаниялары қызмет етуі Іскерлік туризмнің қарқынды дамуына ықпал етуде. Атырау облысында туризмді дамытудың орны ерекше. Каспий маңында орын тепкен Атырауда туризм саласын дамыту үшін қолайлы аудан ретінде толық қарастыруға мүмкіндік бар. Болашақта емдік-сауықтыру, мәдени-танымдық, спорттық, экологияық, экстрималдық түрлерін дамытуға мүмкіндіктер бар. Спорттық туризмді дамытуда балық аулаудың өзіндік үлгісін ұсына аламыз.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Д.Жайлаубаева | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Атырау облысында туризмді дамытудың маңыздылығы |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=&quot;Географиялық білім беруді жетілдірудің кейбір өзекті мәселелері» |орны=Атырау |баспасы= |жыл=2006|томы= |беттері=68|барлық беті=116|сериясы= |isbn=9965-741-95-6|тиражы=100 }}&lt;/ref&gt;

Атырау облысы бойынша да жергілікті маңызы бар тарихи және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі бекітіліп, оған 313 ескерткіш (525 нысан) кірген.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V10T0002581|title=Атырау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімін бекіту туралы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-15|lang=}}&lt;/ref&gt;
# Ерекше бағаланатын табиғи мұра ескерткіштері. Бұл нысанға Атырау облысы бойынша Иманқара кешені кіреді. Иманқара кешені — Иманқара тауының батыс сілемдерінің етегінде орналасқан ерте темір дәуірлік үңгір.
# Археологиялық ескерткіштер және орта ғасырлық қалалық орталықтар. Бұл топқа Атырау облысы бойынша Аралтөбе кешені мен Сарайшық қалашығы кірген. Аралтөбе қорғандар тобы. Бұл жерден [[Атыраудың алтын адамы|Алтын киімді адам]] табылған. Сарайшық қалашығы қазақ даласындағы ең көне тарихи орындардың бірі
# Діни және ғибадат орындары болып табылатын орындар. Бұл нысанға [[Ұшқан ата]], Ақмешіт қорымдары, [[Ақмешіт – Бекет|Құлшан ата]] жерасты мешіті кіреді.
# Тарихи тұлғаларға қатысты қасиетті орындар. Махамбет Өтемісұлы мен Исатай Тайманұлы кесенелері кіреді.

Осы шаралар арқылы туризмді дамытуға жағдай жасай отырып, өлкемізді шетелдік қонақтарға таныстыруға мүмкіндіктер бар.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Г.Ж.Нұрғалиева, М.С. Қуанов, Р.Ж.Әлжанова, Г.Қ.Баймұқашева, С.К.Касенов | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=&quot;Жаһандану заманындағы инновация менеджменті және технология&quot;: V Халықаралық Ғылыми-практикалық конференцияның деректері 8–11 қаңтар |шынайы атауы=&quot;INNOVATION MANAGEMENT AND TECHNOLOGY IN THE ERA OF GLOBALIZATION&quot;: Materials of the V International Scientific-Practical Conference January 8-11 |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Alexandria |баспасы= |жыл=2018|томы= |беттері=206|барлық беті=|сериясы= |isbn=|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== Халық ағарту ісі ==
{{Толық мақала|Атырау облысындағы халық ағарту ісі}}
[[Сурет:Дамбы ауылы. Ынтымақ балабақшасы.jpg|нобай|оңға|200px|Дамбы ауылындағы &quot;Ынтымақ&quot; балалар бақшасы]]
[[Қазан революциясы]]на дейін облыс орталығында 1-гимназия, екі сыныптық орысша-қазақша учелище, 2 приход және 2 дін мектебі жұмыс істеген. Уездік халық ағарту бөлімі жанынан сауатсыздықты жою жөніндегі комиссия құрылып 24 мектеп ашылып, 600 адамды қамтыған.

1924–1925 жылдар аралығында бірінші басқышты 40 [[мектеп]], оның төртеуі [[интернат]] болып ашылған. 1938 жылғы 12 ақпанда облыстық атқару комитеті, сонымен бірге облыстық халық атқару бөлімі құрылды. Бақсай, Жылыой, Мақат, Қызылқоға, Теңіз, Индер, Маңғыстау аудандары Гурьев облысына қарады. Облыстағы білім беру жүйесі, жалпы орта білім беру, [[Мектептен тыс жұмыс|мектептен тыс тәрбие]] беру мен оқыту, кәсіптік-техникалық білім беру, орта арнаулы білім беру, [[Жоғары оқу орындары|жоғары білім беру]], жоғарғы оқу орнынан кейінгі білім кадрларының біліктілігін арттыру және оларды қайта даярлау салалары қалыптасып дамыды.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Атырау: Энциклопедия | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Халық ағарту ісі |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=Атамұра |жыл=2000|томы= |беттері=84|барлық беті=383|сериясы= |isbn=5-7667-9129-1|тиражы=30 000 }}&lt;/ref&gt;

Тәуелсіздік жылдарында Атырау облысы білім беру саласы қарыштап дамыды. 1991 жылы 17 техникалық және кәсіптік білім беру ұйымы жұмыс жасаса, 2000 жылдан бастап 8 оқу орны ашылып, бүгінгі күні техникалық және кәсіптік білім беруді 25 колледж жүзеге асырады. Тәуелсіздік алғаннан бері дарынды балаларды қолдау және оларға жағдай жасау мақсатында аймақта жаңа типтік үлгідегі білім беру ұйымдары: 7 мамандандырылған интернаттық мекемесі бар облыстық мектеп, 11 мектеп-гимназия, 3 мектеп-лицей, 1 лицей ашылды.

2020 жылғы 10 қаңтардағы мәлімет бойынша Облыстың білім беру саласында 201 [[балабақша]], 129 мектепке дейінгі шағын орталық, 196 [[орта мектеп]], 5 жекеменшік мектеп, 25 техникалық және кәсіптік білім беру ұйымы (оның ішінде 8 — мемлекеттік емес), 3 арнайы түзету білім беру ұйымы, 45 қосымша білім беру ұйымы, 1 отбасы үлгісіндегі балалар ауылы, 1 балалар денсаулығын оңалту орталығы, 1 кәмелетке толмағандарды бейімдеу орталығы, 2 психологиялық-медициналық-педагогикалық консультация, 7 түзету кабинеті, 1 аймақтық дене тәрбиесі және спортты дамыту орталығы, 1 облыстық әдістемелік орталығы жұмыс жасайды.

== Денсаулық сақтау ісі ==
{{Толық мақала|Атырау облысының денсаулық сақтау ісі‎}}
[[Сурет:Махамбет ауданында да 100 адамға арналған провизорлық стационар.jpg|нобай|оңға|300px|Махамбет ауданында 100 адамға арналған провизорлық стационар (Коронавирус инфекциясының алдын-алу үшін)]]
Атырау облысының тұрғындарына дәрігерлік жәрдем көрсету туралы алғашқы деректер 1927 жылға саяды. Сол кезеңде тұңғыш фельдшерлік орын ашылған. 1928 ж. Атырау облысының аудандары мен ауылдарына арнап медицина кадрларын даярлау ісі колға алынды. 1936 ж. облыс халқына 36 дәрігер мен 279 орташа дәрежедегі медицина маманы кызмет көрсетті, жер-жерде 2074 орындык 6 [[амбулатория]] мен [[аурухана]] жұмыс істеді. [[Ұлы Отан соғысы]] жылдарында Атырау қаласына 2 госпиталь орналастырылды.

Соғыстан кейінгі жылдары медицина мекемелерінің жүйесі жедел қарқынмен кеңи түсті. 1967 жыл мен 1987 жыл аралығында облыстық аурухананың, облыстық [[балалар ауруханасы]]ның, облыстық [[перзентхана]]ның, облыстық онкологиялық және туберкулезді емдеу диспансерінің жаңа үйлері іске қосылды, ал 1975 жылдан бастап Қазақ туберкулез және онкология ғылыми-зерттеу институттарының бөлімшелері ашылды.

1998 жыдғы қазанда облыстық аурухана жанынан күрделі инженерлік-техникалық аппараттармен жабдықталған жаңа клиника ашылды. Үш қабатты, ауданы 4500 м2 жаңа ғимаратта орналасқан бұл аурухана өзінін оташылык-реанимациялық, күйік емдеу бөлімшелерімен дүниежүзілік деңгейде жұмыс істейтін емдеу орнына айналды.

Қазіргі кезде облыс бойынша 136 денсаулық сақтау ұйымы медициналық көмек көрсетеді, оның ішінде 21 ауруханалық, 115 амбулаториялық-емханалық (8 емхана, 7 орталық аудандық ауруханалар, 55 дәрігерлік амбулатория, 12 фельдшерлік-акушерлік пункт, 23 медициналық пункт, басқа да 10 медициналық ұйым).
2018 жылғы 29 шілдеде Оңтүстік Кореяның Бундан Чанг клиникасымен меморандум жасалып, Мемарандум шеңберінде Келісім бойынша Оңтүстік Кореяға білімін жетілдіруге жолдама арқылы 7 маман оқып келді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= http://atyrau.gov.kz/page/read/Otchet_za_2018_god.html |title= 2018 жылғы есеп {{!}} Атырау облысы әкімдігінің ресми интернет ресурсы |lang= kk |work= atyrau.gov.kz |date= 2019-01-18}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20200414162245/http://atyrau.gov.kz/page/read/Otchet_za_2018_god.html |date= 2020-04-14}}&lt;/ref&gt;

== Әдебиеті мен өнері ==
{{Толық мақала|Атырау облысының әдебиеті мен өнері‎}}
[[Сурет:Атырау облыстық драма театры.jpg|нобай|оңға|200px|Махамбет Өтемісов атындағы Атырау облысаралық драма театры]]
1957 жылы республика өмірінде тұңғыш рет облыс театрларының байқауы өткізілді. Байқау қорытындысында Гурьев театры бірінші жүлделі орынға ие болды.

[[Атырау халық ұлт аспаптар оркестрі|Дина Нұрпейісова атындағы халық ұлт-аспаптар оркестрі]] 1958 жылы қазақ әдебиеті мен өнерінің Мәскеудегі онкүндігіне жолдама алып, одақтар үйінің колонна залында өнер көрсетті.

Қазіргі [[Нұрмұхан Жантөрин атындағы филармония]] 1966 жылы ұйымдастырылды. Филармонияның құрамында 3 эстрадалық ансамбль, 2 қуыршақ театры істеді. Олардың қатарынан «Атырау-Жайық» эстрада ансамблін ерекше атауға болады. 1980 жылы «Нарын» ансамблі құрылды. 1992 жылы «Нарын» ансамблі Монғолияға барып қайтты.

Қазақстан Республикасының халық артистері, киноактер [[Нұрмұхан Сейітахметұлы Жантөрин|Нұрмұхан Жантөрин]], биші [[Гүлжан Ізімқызы Талпақова|Гүлжан Талпақова]], күйшілер [[Бақыт Тоқсанбайқызы Қарабалина|Бақыт Қарабалина]], [[Қаршыға Ахмедияров]], [[Әзидолла Есқалиев]], [[Айгүл Нариманқызы Үлкенбаева|Айгүл Үлкенбаева]], әнші [[Ғафиз Қыдырұлы Есімов|Ғафиз Есімов]] Атырау топырағынан шыққан таланттар.

Басты мәдени кешендерден [[Махамбет Өтемісұлы атындағы Атырау облыстық академиялық драма театры|Махамбет Өтемісұлы атындағы облыстық академиялық драма театры]]н, [[Атырау облыстық өлкетану мұражайы]]н және [[Атырау облыстық өнер мұражайы]]н айтуға болады.

== Баспасөзі ==
{{Толық мақала|‎Атырау облысының баспасөзі}}
[[Сурет:Атырау ақпарат.jpg|нобай|оңға|600px|Атырау ақпараттың ғимараты]]
* [[Атырау (газет)|«Атырау»]] газеті 
* [[Прикаспийская коммуна]] 
* Апталық «[[Ар-Честь]]» газеті 
* Апталық [[Ақ Жайық (газет)|«Ақ Жайық»]] газеті
* Апталық «Мегаполис Атырау» газеті
* Апталық «[[Тұран]]» газеті
* «[[Кең Жылыой]]» (Жылыой ауданы)
* [[Мақат тынысы (газет)|«Мақат тынысы»]] (Мақат ауданы)
* «[[Серпер (газет)|Серпер]]» (Құрманғазы ауданы)
* «[[Жайық шұғыласы]]» (Махамбет ауданы)
* «[[Дендер (газет)|Дендер]]» (Индер ауданы)
* «[[Нарын таңы]]» (Исатай ауданы)
* [[Қызылқоға (газет)|&quot;Қызылқоға&quot;]] (Қызылқоға ауданы)

== Спорт ==
{{Толық мақала|‎Атырау облысының спорты}}
[[Сурет:Атырау Теннис орталығы.jpg|нобай|оңға|300px|Теннис орталығы]]
[[Сурет:Атырау. Мұз айдыны сарайы.jpg|нобай|оңға|200px|Мұз айдыны сарайы]]
Атырау топырағынан алғашқылардың бірі болып халықаралық деңгейге көтерілген 
жеңіл атлетші [[Әмен Елемесұлы Тұяқов|Әмин Тұяқов]] болды. 1963-1967 жылдар аралығында 200 метрге жүгіруден тең келер ешкім болмады. Ә. Тұяқов 100 метр, 200 метр қашықтыққа жүгіруден және 100х4, 200х4 эстафетаға жүгіруден 8 рет КСРО чемпионы атанып, 10 мәрте күміс, қола жүлдеге ие болды.

Ел біріншілігінде Атырау балуандары да ойдағыдай нәтижелерге жетті. [[Еркін күрес]] бойынша Қазақстанның тұңғыш Атыраулық чемпионы Ж.Ысқақов ұзақ жылдар бойы дене шынықтыру мен спорт жүйесінде табысты еңбек етті.

Атырау ескекшілері Д. Савин, А. Сафарян, С. Сергеев Қазақстанның бірнеше дүркін чемпиондары.

[[Арман Константинұлы Шілманов|Арман Шілманов]] 84 кг салмақты таэквондодан 2008 жылғы Олимпиялық ойындардың қола медалі иегері.

Атырау аруы [[Сәния Махамбетова]] самбо және дэюдо күрестері бойынша халықаралық және республикалық сайыстарда бірнеше рет жеңістерге жетті.

Облыста спорттың [[бокс]], [[Байдаркада және каноэде есу|қайық есу]] , [[футбол]], [[тоғызқұмалақ]], [[баскетбол]], [[шахмат]], [[волейбол]] сияқты түрлері кең тараған.

Атырау облысы бойынша футбол, волейбол, хоккей, баскетболдан еліміздің біріншілігінде Атырау спорт командалары жақсы нәтижелер көрсетіп келеді.

[[Атырау ФК|«Атырау» футбол командасы]] республика чемпионатының 2 дүркін қола жүлдегері (2001 және 2002 жылдар), 2009 жылы Қазақстан кубогының иегері. Қазақстан кубогының иегері.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://rfcatyrau.kz/ |title= Басты бет ФК &quot;АТЫРАУ&quot; |lang= kk |work= rfcatyrau.kz |publisher= [[Атырау ФК|«Атырау» футбол командасы]]ның ресми сайты |accessdate= 2024-05-29}}&lt;/ref&gt;

[[Бейбарыс (хоккей клубы)|«Бейбарыс» хоккей клубы]] дүркін Қазақстан чемпионы (2010/2011, 2011/2012, 2015/2016 және 2018/2019).

«Атырау» волейбол командасы 2003 және 2006 жылғы еліміздің чемпионы, 4 рет Қазақстан кубогының иегері: 2000, 2009, 2010, 2015 

«Атырау Барыстары» баскетбол командасы Қазақстан біріншілігінің 2-рет алтын (2010/2011, 2015-2016), 7-дүркін күміс жүлдегері (011/2012, 2012/2013, 2013/2014, 2016/2017, 2017/2018, 2018/2019, 2019/2020).&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://bcbarsy.kz/ |title= Официальный сайт баскетбольного клуба &quot;Барсы Атырау&quot; - Главная |lang= ru |work= bcbarsy.kz |publisher= «Атырау Барыстары» баскетбол командасының ресми сайты |accessdate= 2024-05-29}}&lt;/ref&gt;

Спорт нысандарынан Атырау қаласының орталық [[Мұнайшы (стадион)|«Мұнайшы» стадионын]] атауға болады. Қасында спорт комплексі және жүзу бассейні бар. Денешынықтыру және сауықтыру орталығында (ФОК) әртүрлі спорт секциялары жұмыс жасайды.

[[Атырау мұз айдыны]]нда коньки теуіп, дем алуға мүмкіндіктер қарастырылған, хоккейден еліміздің біріншілігінің ойындары өтеді. Теннис орталығында үлкен теннис ойнауға арналған 4 ашық және 4 жабық алаң бар. Мамандардың айтуынша, теннис корты халықаралық үлгідегі құрылыс талаптарына сай келеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://24.kz/kz/archive/zha-aly-tar/t-uelsizdikke-25-zhyl/item/154229-khaly-araly-talap-a-saj-tennis-ortaly-y-ashyldy |title= Атырауда халықаралық талапқа сай теннис орталығы ашылды |lang= kk |work= 24.kz |publisher= Хабар 24 |date= 2016-12-17}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20200715105210/https://24.kz/kz/archive/zha-aly-tar/t-uelsizdikke-25-zhyl/item/154229-khaly-araly-talap-a-saj-tennis-ortaly-y-ashyldy |date= 2020-07-15}}&lt;/ref&gt;

== Танымал тұлғалары ==
{{Толық мақала|‎Атырау облысының танымал тұлғалары}}
* [[Аркадий Юрьевич Волож]] — [[Яндекс]] компаниясының бас директоры.
* [[Әбу Сәрсенбаев]] — қазақ ақыны, жазушысы.
* [[Болат Жамитұлы Өтемұратов|Болат Өтемұратов]] — қазақстандық кәсіпкер, миллиардер, саясаткер.
* [[Ғабдол Сланов]] — қазақ жазушысы.
* [[Ғани Есенкелдіұлы Қасымов|Ғани Қасымов]] — [[Қазақстан патриоттары партиясы]]ның төрағасы. 
* [[Жұмекен Нәжімеденов]] — [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны|Қазақстан әнұраны]] мәтінінің авторы, көрнекті ақын.
* [[Зейнолла Қабдолов]] — Қазақстанның Халық жазушысы, Қазақстан мен Қырғызстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткері.
* [[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов|Иманғали Тасмағамбетов]] — қазақстандық саясаткер.
* [[Темір Нұрбақытұлы Бекмамбетов|Темір Бекмамбетoв]] — кинорежиссер, клипмейкер, продюсер.
* [[Фариза Оңғарсынова]] — қазақ ақыны, жазушысы, журналист, [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]]тің бұрынғы депутаты.
* [[Хамит Ерғалиев]] — қазақ ақыны.
* [[Хиуаз Доспанова]] — [[Екінші дүниежүзілік соғыс]]тың қазақтан шыққан жалғыз әйел-ұшқышы, жауынгер, батыр, Қазақстан Республикасының Халық Қаһарманы.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер|2}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://www.gov.kz/memleket/entities/atyrau?lang=kk Атырау облысы әкімдігінің ресми сайты]
* [http://www.brif.kz/maps/atyrau_region.php Атырау облысы Бриф зерттеу тобында]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070617000000/https://web.archive.org/web/20070617150058/http://www.brif.kz/maps/atyrau_region.php |date=2007-06-17 }} {{ru icon}}
* [http://www.rubricon.com/showbigimg.asp?id=279169327 Атырау облысының физикалық картасы]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304000000/https://web.archive.org/web/20160304191439/http://www.rubricon.com/showbigimg.asp?id=279169327 |date=2016-03-04 }} {{ru icon}} ([[Рубрикон]])
* [http://www.dmoz.org/World/Kazakh/Региондық/Азия/Қазақстан/Әкiмшiлiк-аумақтық_құрылысы/Атырау_облысы Атырау облысы]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170309000000/https://web.archive.org/web/20170309225701/https://www.dmoz.org/World/Kazakh/%D0%A0%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B/%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD/%D3%98%D0%BAi%D0%BC%D1%88i%D0%BBi%D0%BA-%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B/%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B/ |date=2017-03-09 }} ([[Ашық Тізімдеме Жобасы|Ашық Тізімдеме Жобасы (ODP)]])

{{Атырау облысы}}
{{Қазақстан Республикасының әкімшілік аумақтары}}

[[Санат:Атырау облысы]]</text>
      <sha1>8bx2sym917chr2bahu94nf5lyd424fx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Батыс Қазақстан облысы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1658</id>
    <revision>
      <id>3575771</id>
      <parentid>3524872</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T20:32:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Milenioscuro</username>
        <id>18230</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:West Kazakhstan Region in Kazakhstan.png]] → [[File:West Kazakhstan in Kazakhstan.svg]] svg</comment>
      <origin>3575771</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36298" sha1="jr1pgo0nkeqf51vbyoscj91kbn0onc2" xml:space="preserve">{{Дереккөздер жетіспейді}}
{{Қазақстан облысы
 |облыстың атауы      = Батыс Қазақстан облысы
 |елтаңба             = Coat of Arms Batys Oblysy.png
 |карта               = West Kazakhstan in Kazakhstan.svg
 |әкімшілік бірліктің картасы = 
  |lat_dir = N |lat_deg = 51 |lat_min = 14 |lat_sec = 00
  |lon_dir = E |lon_deg = 51 |lon_min = 22 |lon_sec = 00
 |облыс орталығы      = [[Орал]]
 |құрылған уақыты     = [[10 наурыз]] [[1932 жыл]]
 |аудандар саны       = 12
 |ауылдық округтер саны   = 147
 |кенттік әкімдіктер саны = 3
 |қалалық әкімдіктер саны = 2
 |ауылдар саны       = 413
 |тұрғыны            = {{өсім}} 695 617 &lt;ref&gt;{https://stat.gov.kz/region/ Халық саны (2025 жылғы 1 наурызға)}&lt;/ref&gt;
 |санақ жылы         = 2025
 |халық саны бойынша орны  =12 
 |тығыздығы          = 4,6
 |тығыздығы бойынша орны   = 10
 |ұлттық құрамы      = [[қазақтар]] 77,82 %&lt;br&gt;[[орыстар]] 18,05 %&lt;br&gt;[[украиндар]] 1,25 %&lt;br&gt;[[татарлар]] 1,23 %&lt;br&gt;басқалары 1,65 % (2022)&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 |title= Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына) |lang= kk |date= 2022-04-27 |work= stat.gov.kz |publisher= [[Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі Ұлттық статистика бюросы|Ұлттық статистика бюросы]] |author= Рысбаев, Қ}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220727033016/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 |date= 2022-07-27}}&lt;/ref&gt;
 |жер аумағы         = 151 339
 |жер аумағы бойынша орны  = 8-
 |су ауданы          = 
 |ЖІӨ                = 
 |ЖІӨ бойынша орны   = 
 |ЖІӨ жылы           = 
 |жан басына шаққанда ЖІӨ   = 
 |экономикалық аудан        = [[Батыс Қазақстан]]
 |ресми тілі         = 
 |әкімі              = [[Нариман Төреғалиұлы Төреғалиев|Нариман Төреғалиев]]
 |add1n              = Әкімдіктің мекенжайы
 |add1               = [[Орал]] қаласы, Назарбаев даңғылы, №179
 |ISO 3166-2 коды    = KZ-ZAP
 |телефон коды       = +7 7112 xx-xx-xx
 |пошта индекстері   = 09xxxx
 |марапаттары        =
 |сайты              = https://www.gov.kz/memleket/entities/bko?lang=kk Батыс Қазақстан облысының әкімдігі
 |ортаққордағы санаты = West Kazakhstan Region
}}
'''Батыс Қазақстан облысы''' — [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]]ның солтүстік-батысындағы [[Қазақстан әкімшілік бірліктері|облысы]].

Облыс 1932 жылғы 10 наурызда '''Батыс Қазақстан облысы''' болып құрылған. 1962 жылы '''Орал облысы''' болып өзгертілген. 1992 жылдан Батыс Қазақстан облысы болып аталады. Жерінің аумағы — 151,3 мың км², тұрғындары 646 828 адам (2018).&lt;ref&gt;{{Cite web|url= http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT250955 |title= 2018 жылдың 1 қаңтарға Қазақстан Республикасы халқының облыстар, қалалар және аудандар бойынша саны |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі Ұлттық статистика бюросы|Ұлттық статистика бюросы]] |date= 2018-01-01}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20210420185347/https://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT250955 |date= 2021-04-20}}&lt;/ref&gt; Әкімшілік жағынан Батыс Қазақстан облысы 12 ауылдық әкімшілік ауданға, олар 4 кенттік және 155 ауылдық әкімшілік округтерге бөлінген.

Орталығы — [[Орал]] қаласы. Облыстағы 539 елді мекеннің тұрғындары біркелкі орналаспаған. Халықтың орташа тығыздығы 1 км²-ге 4,0 адамнан келеді (1999). Солтүстік аудандарда және [[Жайық]] өзенінің аңғарында халық жиі қоныстанған (1 км²-ге 9–12 адам). Қала халқы бүкіл халықтың 49,1% құрайды. Қалалары: [[Орал]], [[Ақсай (Бөрлі ауданы)|Ақсай]]; ірі кенттері: [[Бөрлі (Бөрлі ауданы)|Бөрлі]], [[Деркөл (кент)|Деркөл]], [[Зашаған]], [[Круглоозёрное]], [[Чапаев (Батыс Қазақстан облысы)|Чапаев]], [[Тасқала (Батыс Қазақстан облысы)|Тасқала]], [[Шыңғырлау (ауыл)|Шыңғырлау]].

== Аудандары ==
Батыс Қазақстан облысында 12 аудан мен 1 облыстық маңыздағы қала бар:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! Әкімшілік бірлік !! Орталығы !! Аумағы&lt;br /&gt;(км²) !! Халқы&lt;br /&gt;(адам, 2021)&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/upload/iblock/a9d/7a7hh9992nv9hk0ixpt1y7oj0hfmw4a8/%D0%9D%D0%90%D0%A1%D0%95%D0%9B%D0%95%D0%9D%D0%98%D0%95%201.pdf]&lt;/ref&gt;!! Құрамы
|-
| [[Ақжайық ауданы]] || [[Чапаев (Батыс Қазақстан облысы)|Чапаев]] ауылы || 25,7 мың || 36 199 || 18 а/о
|-
| [[Бәйтерек ауданы]] || [[Перемётное]] ауылы || 7,4 мың || 58 466 || 22 а/о
|-
| [[Бөкей ордасы ауданы]] || [[Сайқын]] ауылы || 19,2 мың || 14 480 || 7 а/о
|-
| [[Бөрлі ауданы]] || [[Ақсай (Бөрлі ауданы)|Ақсай]] қаласы || 5,6 мың || 58 138 || 13 а/о, 1 қала
|-
| [[Жаңақала ауданы]] || [[Жаңақала (Батыс Қазақстан облысы)|Жаңақала]] ауылы || 20,8 мың || 21 501 || 9 а/о
|-
| [[Жәнібек ауданы]] || [[Жәнібек (Батыс Қазақстан облысы)|Жәнібек]] ауылы || 8,2 мың || 14 554 || 9 а/о
|-
| [[Казталов ауданы]] || [[Казталовка]] ауылы || 18,6 мың || 27 432 || 16 а/о
|-
| [[Қаратөбе ауданы]] || [[Қаратөбе (Батыс Қазақстан облысы)|Қаратөбе]] ауылы || 10 мың || 13 629 || 8 а/о
|-
| [[Сырым ауданы]] || [[Жымпиты]] ауылы || 11,9 мың || 17 369 || 12 а/о
|-
| [[Тасқала ауданы]] || [[Тасқала (Батыс Қазақстан облысы)|Тасқала]] ауылы || 8,1 мың || 16 348 || 9 а/о
|-
| [[Теректі ауданы]] || [[Теректі (Батыс Қазақстан облысы)|Теректі]] ауылы || 8 мың || 38 720 || 15 а/о
|-
| [[Шыңғырлау ауданы]] || [[Шыңғырлау]] ауылы || 7,2 мың || 13 032 || 8 а/о
|-
| [[Орал]] қаласы || — || 0,7 мың || 345 787 || 1 а/о, 3 кент
|}

== Географиясы ==
Шығысында [[Ақтөбе облысы|Ақтөбе]], оңтүстігінде [[Атырау облысы|Атырау]] облыстарымен, батысында [[Ресей]]дің [[Астрахан облысы|Астрахан]], [[Волгоград облысы|Волгоград]], солтүстік-батысында [[Саратов облысы|Саратов]], [[Самара облысы|Самара]], солтүстігінде [[Орынбор облысы|Орынбор]] облыстарымен шектеседі.

=== Табиғаты ===
Батыс Қазақстан облысы аумағының басым бөлігі [[Каспий маңы ойпаты]]ның солтүстігінде орналасқан. Жер бедері, негізінен, құмды алқаптар мен сор ойпаңдар алмасып жатқан жазық болып келеді. Бұл өңірдің абсолюттік биіктігі 10–25 метрден аспайды. Солтүстігіндегі қырат бөлігі (абсолюттік биіктігі 45–65 метр) сырт қырқасы арқылы [[Орал үстірті]]не ұласады. [[Жалпы Сырт]]тың осы тұстағы ең биік жері 259 метр ([[Ешкітау (тау, Батыс Қазақстан облысы)|Ешкітау]]). Орал үстіртінің облыс жеріндегі бөлігі — құрғақ арналармен тілімденген жонды-белесті өңір. Оның абсолюттік биіктігі 110–260 метр, ең биік жері — [[Бортау|Ақтау (Бортау) тауы]] (263 м).

=== Топырағы ===
Батыс Қазақстан облысының солтүстік бөлігі [[дала]]лық белдемде, қалған жері [[шөлейт]] және [[шөл]] белдемдерде жатыр. Облыс жерінің 15%-ін құмды алқап алады. Қиыр солтүстік, Сырт суайрықтарында қара, Сырт және Орал үстіртінің қыратты бөліктерінде қызыл қоңыр, өзен аңғарларында шалғынды сортаң, шөгінді (құмдақ-сазды) топырақ түрлері тараған. Облыстың оңтүстік бөлігін құмды алқаптар ([[Нарын құмы|Нарын]], Көкөзенқұм, [[Аққұм (құм, Батыс Қазақстан облысы)|Аққұм]], [[Қарағандықұм]], т.б.) алып жатыр.

=== Геологиясы және кен байлықтары ===
Жер қыртысы [[бор кезеңі]]нің мергелінен, [[палеоген]]нің құмтастарынан, әктастарынан түзілген. Олардың бетін [[Каспий маңы ойпаты]]ның төрттік кезең шөгінділері жапқан. Өзен аңғары [[аллювий]] шөгінділерінен құралған. Облыс жерінде тұз күмбездерінен құралған ірі тектоник құрылымдар ([[Сантас (Батыс Қазақстан облысы)|Сантас]], [[Сасай]], т.б.) көп. Облыстың жер қойнауы [[мұнай]]ға, әсіресе, [[Табиғи газ|газ]]ға ([[Газ конденсаттары|газ-конденсат]]) мейлінше бай. Мұнда [[Қазақстан]]дағы зерттелген газ конденсаты қорының 90%-тен астамы шоғырланған ([[Қарашығанақ мұнай-газ конденсат кен орны]]н қараңыз). Одан басқа облыс аумағында [[жанғыш тақтатас]] (Чернозатон, Тоғай, Новошаново), [[калий]], [[магний]] тұздары ([[Шалқар (көл, Батыс Қазақстан облысы)|Шалқар көлі]]), [[цемент]]тік шикізат (Ақсуат, Шаново), [[керамзит]]тік саз (Тұйықсай, Погодаев), т.б. құрылыс материалдары кен орындары бар.

=== Қазба байлықтары ===
Облыс аумағында Цыганов, Ульянов, Гремячинск, Теплов сынды бірқатар [[газ конденсаттары]] мен [[мұнай]] кендері анықталған. Олардың ішіндегі ең ірілері — [[Батыс Теплов мұнай-газконденсат кен орны|Батыс Теплов]] және [[Қарашығанақ мұнай-газ конденсат кен орны|Қарашығанақ]]. Сонымен бірге Чернозатон, Түксай, Новосеменов жанғыш тақтатастар кендері табылды. [[Тұздар (химия)|Тас тұзы]], [[калий]] және [[бор]] қабатындағы тұздар, [[гипс]], [[әк]] жыныстары және басқа қазба байлықтары ашылды.

Құрылысқа жарамды минералды шикізаттардан облыста [[кірпіш]] және [[цемент]] өндірісі шикізаты, [[керамзит]], әк, құрылыстық құм, құм–қиыршық қоспалары, құрылыс тастары, оларды алмастыратын басқа түзілімдер бар. Керамзитті шикізаттың Погодаев және Түксай кендері барланған. Ақтау («Белая Горка») кенінің құмы силикатты кірпіш дайындау үшін пайдаланылады. Әк өндіруге жарамды бор облыстың солтүстік және оңтүстік бөліктеріндегі аудандарда таралған: пайдалы қазбалардың өндірістік балансына Ақтау («Белая Горка») және Бөрлі кендері енгізілген; бұлардың жиынтық қоры 16 081 мың метр куб.

Жылдық қуаты 1 300 мың тонна цемент зауытын шикізатпен толық қамтамасыз ететін қоры 1 106 482 мың метр куб Ақсуат кені барланды. Гидравликалық қосымша ретінде қоры 21 619 мың метр куб болатын кремний сазы бар Шипов кенінің пайдаланылуы мүмкін. Қыш шикізаты Федровка стансасының жанынан ашылды, қоры 2042 мың метр куб.

== Гидрографиясы ==

=== Өзендер ===
Облыстағы өзендер Каспий теңізі алабында жатыр. Ұзындығы 100 километрден асатын 14 өзен бар. Басты су артериясы — [[Жайық]] өзені солтүстік-шығыстан оңтүстікке қарай ағады. Оның облыс жеріндегі ұзындығы 500 километрдей. [[Жайық]]қа облыс аумағында [[Емболат]], [[Шаған (Жайық алабы)|Шаған]], [[Деркөл]], [[Елек]], [[Шыңғырлау]], [[Барбастау]] өзендері құяды. Облыстың шығыс жағындағы шағын [[Өлеңті (өзен, Жайық алабы)|Өлеңті]], [[Қалдығайты]], [[Жақсыбай (өзен)|Жақсыбай]] өзендері Орал үстіртінен басталып құмға сіңіп жоғалады. Өзендері қарашаның екінші жартысында қатып, сәуірдің бірінші жартысында мұзы ериді.

Облыстың негізгі су көзі — [[Жайық]] өзені. Облыс шегіне [[Елек (ауыл)|Елек]] ауылының батыс жағынан енген өзен батыс бағытқа қарай ағып, [[Орал]] қаласына дейін жетіп, оңтүстікке шұғыл бұрылады да, Солтүстік [[Каспий теңізі|Каспий]] маңын кесіп өтеді. Облыс шегіндегі ұзындығы — 761 километр, су жинайтын алабы — 116 678 шаршы километр. [[Барбастау]] өзенінен төменірек Жайықтан [[Көшім (өзен)|Көшім]] (Қабыршақты) бөлініп шығады.Жайық өзені бүкіл облыс жерін жер беті ағын суларының жиілігі әр түрлі қос торапқа ажыратады. Сол жағалаулық өзен торы тығыздығының коэффициенті К – 0,54 км/км квадрат мөлшерімен сипатталады, оң жағалаулық бөліктегі өзен торы тығыздығының коэффициенті К – 0,26 км/км квадрат. Бүкіл облыс үшін өзен торының тығыздығы Жайық өзенісіз – 0,036 км/км квадрат, Жайықпен қосып есептегенде 0,040 км/км квадрат коэффицентпен сипатталады.

Жалпы облыста үлкенді – кішілі 200 - ден астам өзен бар, олардың 65 - і жазда кеуіп құрғақ арналарға айналады ; ұзындығы 10 км – ден аспайтын шағын жылға – өзендер де баршылық. Ұзындығы 200 км – ден асатын өзендер небәрі – 8. Қараөзен, Сарыөзен, Елек жерінде тек өздерінің сағалық бөлігі мен ғана ағады, олардың жалпы ағыны шегінен тыс қалыптасады. Өңірдің жер бедері мен топырақ қабатының ерекшелігіне байланысты көптеген өзендердің арналары өте ирелең қалыптасқан. Мыс., Барбастаудың ирелеңдеу коэффициенті К – 1,4, Шолаңқаты – К -1,04, Жақсыбай – 1,07, Ащыөзек – К – 1,75, Мұқыр – К – 1,4 – ке тең келеді.{{Citation needed}}

=== Көлдері ===
Батыс Қазақстан облысында 140-тан астам көл бар. Оның 9 су айдыны 10 шаршы километрден асады. Суы тұщы маңызды көлдері: Қамысты Самар, Итмұрынкөл, Сұлукөл; ірі тұзды көлдері: [[Шалқар (көл, Батыс Қазақстан облысы)|Шалқар]], [[Аралсор (көл, Бөкей ордасы ауданы)|Аралсор]], Жалтыр, [[Жалтыркөл (көл, Сырым ауданы)|Жалтыркөл]], [[Боткөл]], т.б.. Жер бетіндегі ағынды суды реттеу үшін облыс аумағында бірнеше бөгендер салынған. Олар негізінен Көшім суландыру жүйесінде және [[Қараөзен (өзен)|Қараөзен (Үлкенөзен)]] бойында (Бітік, Дөңгелек, Киров, Пятимар, Сарышаған, Айдархан) орналасқан.

Облыстағы көлдің таралу коэффициенті 10% (жайылма суларды есепке алмағанда); олардың айдындарының аумағы 1 532 шаршы км. Облыстың өзен бойларына жуық өңірлерінде жайылма су (қарасу) айдындары көп. Мысалы [[Шежін]] жайылмасы 2200 шаршы километрді алып жатыр. Дүре — 700 км², Қараөзен — 600–700 км², Сарыөзен — 200–300 км², ал Бұлдырты — 100 км² жуық жерге жайылған.

== Флорасы және фаунасы ==
=== Жануарлар дүниесі ===
Батыс Қазақстан облысының [[тоғай]]лы-[[орман]]ды өңірлерінде [[бұлан]], [[елік]], өзендер бойындағы қалың қамыс арасында [[Жабайы шошқа|қабан]], оңтүстігіндегі құмды жағында [[ақбөкен]], [[түлкі]], [[қарсақ]], [[қасқыр]], [[Қояндар|қоян]], [[Күзендер|күзен]], [[құндыз]]; кеміргіштерден [[Сарышұнақтар|сарышұнақ]], [[құмтышқан]], т.б. мекендейді. Облыста құстардың көптеген түрлері ([[Аққулар|аққу]], [[қоңыр қаз]], [[сұр қаз]], [[Тырналар (туыс)|тырна]], [[Бірқазандар|бірқазан]], [[Балықшы тұйғын|балықшы]], [[құр]], [[Қарақұс|ақиық]], [[Қара кезқұйрық|кезқұйрық]], [[безгелдек]], [[қаршыға]], т.б.) кездеседі. Өзен-көлдері балыққа бай ([[сазан]], [[көксерке]], [[ақ қайран]], [[Табан балық|табан]], [[жайын]], [[шортан]], т.б.). [[Жайық]] өзенінде [[бекіретәрізділер]] ([[бекіре]], [[шоқыр]]) кездеседі.

Облыс аумағында [[сүтқоректілер]]дің 70 түрі, [[құстар]]дың 310-ға жуық, [[бауырымен жорғалаушылар]]дың 19, [[қосмекенділер]]дің 7, [[балықтар]]дың 51, әр алуан [[омыртқасыздар]]дың мыңдаған және [[дөңгелек ауыздылар]] мекендейді.{{Citation needed}}

Сүтқоректілерден өздерінің алуантүрлілігімен ерекшелінетін [[кеміргіштер]] де бар. Қамысты-қоғалы қалың нудың арасында, кейбір өзендер мен ірі көлдерде [[ондатр]] (су тышқаны) мекендейді. Жайықтың ескі арналарында қайтадан [[құндыз]] кездесе бастады. [[Орқоян]] кең таралған, ал облыстың солтүстік бөлігінде [[ақ қоян]] мен [[дала шақылдағы]] кездеседі. 

Құстардың ішінде ең көбі [[Торғайлар|торғай тектестер]] (120-ға жуық түрі бар). Орман — тоғайда [[Қызыл құйрық торғай|қызылторғай]], [[Кәдімгі мысықторғай|мысықторғай]], [[сары шымшық]], [[қызылқұйрық]], [[Сандуғаштар|мақтанторғай]], [[Құрқылтайлар|құрқылтай]], [[барқылдақ торғай]] кездеседі.

Омыртқасыздар ішінде [[буынаяқтылар]]ы, әсіресе [[жәндіктер]] (2,5 мың түрге жуық) көп және [[Қатты қанаттылар|қоңыздар]] басым болып табылады (1,2 мың түрге жуық). [[Қабыршақ қанаттылар|Көбелектер]] отрядының 400-ге жуық түрі бар, [[Екі қанаттылар|екі қанатты]] және [[жарғақ қанаттылар]] 150–200 түрден саналады. Әр түрлі типтегі омыртқасыздар негізінен топырақ қабатында таралған. Олардың ішінде қарапайымдылар мен ірі [[құрттар]]дың 10–15, [[өрмекші]], [[кенелер]]дің 100-ден астам түрі бар. Су түбін мекендеушілерден, әдетте, әр түрлі құрттар, буынаяқтылар мен олардың дернәсілдері (шамамен 100 түрден), сондай-ақ [[Жұмсақденелілер|моллюскалар]] кездеседі. [[Планктон]]ның негізгі массасын [[шаянтәрізділер]] (дафния, циклоптар), [[Қарапайым планктон|қарапайымдар]] ([[Инфузориялар|инфузория]], [[арцелдер]]), жәндіктердің дернәсілдері, хиромид және басқалары құрайды.

=== Өсімдіктер дүниесі ===
Облыстың солтүстік бөлігінде бетегелі дала өсімдіктері мен шөлейт белдемнің өсімдік түрі басым. Өзен жайылымдарында астық тұқымдасты шөп түрлері, кей жерлерде қалың [[қамыс]], құрақ өскен. Жайық аңғарында [[терек]], [[емен]], [[қайың]], [[тал]], Сырт және Орал үстіртінде, [[Елек]] өзені алабында [[шоқ қайың]] орманы көптеп кездеседі.

Облыстың флорасында 106 тұқымдасқа жатқызылатын [[гүлді өсімдіктер]]дің 1300-ге жуық түрі, олардың ішінде [[Астралылар тұқымдасы|күрделі гүлді]] (220), [[Ат бұршақ|атбас бұршақты]] (139), [[Астық тұқымдасы|астық тұқымдас]] (118), [[көкпек]] (113), [[зиягүл]] (104) түрлері бар. Облыстың өсімді жамылғысында үш белдем (зона) элемент кездеседі. Солтүстіктен нағыз дала белдем өтеді, орталықтың едәуір бөлігі шөл дала немесе шөлейіт белдемге енеді, ал оңтүстік аудандар шөлдің солтүстік шегіне ұласады. Жалпы өсімдік жамылғысында бір кездері далалық сипаттың басым болғаны байқалады, бірақ оны пайдалану барысында табиғи жағдайының өзгеруінен бірте-бірте шөлге айналу құбылысы етек жаюда. Негізінен нағыз дала зонасы облыстың солтүстік бөлігін алып жатыр және бұл өңір боз әрі бетегелі дала болып табылады.

Боз даланың оңтүстік шегі [[Еруслан (өзен)|Еруслан]] бастауынан [[Қараөзен (өзен)|Қараөзен]] және [[Сарыөзен (өзен, Еділ-Жайық алабы)|Сарыөзен]] арқылы, [[Ершов]] кентінен 2 025 км оңтүстікке, одан әрі [[Жалпы Сырт]] сілемдерімен [[Красный Урал|Красный]] кентіне дейін, [[Дарьинское]] арқылы [[Шалқар (көл, Батыс Қазақстан облысы)|Шалқар]] көлінімен солтүстік жағалаумен, содан соң [[Елек]] және [[Қобда]] су айырығын бөле шығысқа қарай өтеді. Облыстың шөптесін қорының басты түрі — жайылмалық шалғындар. Жайылмалық шалғындарда көбіне [[мия]]мен араласа [[Бидайық (өсімдік)|бидайық]], [[сұлыбас]] өседі.

== Климаты ==
Облыстың климаты [[Континенттік климат|континенттік]]. Қысы суық, жазы ыстық, әрі құрғақ. [[Қаңтар]] айының орташа температурасы -11–14 °С, кейде -40°С-қа дейін төмендейді, [[шілде]] айындағы температура 22–25°С, кейде 40°С-қа дейін көтеріледі. [[Жауын-шашын]]ның көпжылдық орташа мөлшері 190 (оңтүстікте)–350 мм (солтүстікте). Қар жамылғысы 70 күннен (оңтүстікте) 140 күнге (солтүстікте) дейін жатады. Жыл бойына екпінді желдер (кейде 15–20 м/с-қа дейін) болып тұрады. Өсімдіктердің [[вегетациялық кезең]]і 150–170 тәулік.

== Шаруашылығы ==
Батыс Қазақстан облысы экономикасында ауыл шаруашылық өндірісінің үлесі басым. Мұнда [[астық]] егу, жайылымдық [[мал шаруашылығы]], [[ет]]ті-[[сүт]]ті [[сиыр]] өсіру дамыған. Облыс шаруашылығының негізгі саласының бірі — [[өнеркәсіп]]. Облыста [[мұнай]], [[Табиғи газ|газ]] өндіру, [[Металдар|метал]] өңдеу және [[машина жасау]], [[Тамақ өнеркәсібі|тамақ]], [[Жеңіл өнеркәсіп|жеңіл]], [[құрылыс материалдары]], [[Ауыл шаруашылығы|ауыл шаруашылық]] техникасын жөндеу, халыққа тұрмыстық қызмет көрсету, т.б. салалар жақсы дамыған. Ірі өндірістерден «[[Қарашығанақ мұнай-газ конденсат кен орны|Қарашығанақ кен орны]]», «[[Металлист (зауыт)|Металлист]]», «[[Зенит (зауыт, Орал)|Зенит]]», «Металл өңдеу», «Омега» зауыттары, жеңіл және тамақ өнеркәсібінде «Надежда» тігін-тоқыма комбинаты, былғары аяқ киім зауыты, аң терісін өңдеу, балық комбинаттары, арақ-шарап, сыра зауыты, нан комбинаты, сондай-ақ, «Жайықжылужарық», «Оралоблгаз», «Диана», «Орал-Алма», «Нұржанар», Оралагрореммаш, т.б. кәсіпорындары жұмыс істейді.

Батыс Қазақстан облысында республикадағы [[табиғи газ]]дың 30%-тен астамы өндіріледі. Облыстағы [[ауыл шаруашылығы]]на тиімді жер 13,9 млн га (1997). Оның ішінде жыртылатын жер аумағы 1,4 млн га, шабындық 940 мың га, жайылымы 8,2 млн га. Астық дақылдары 934 мың гектар жерге, техникалық дақылдар 34,1 мың га, картоп және көкөніс-бақша дақылдары 7,6 мың га, жемшөп дақылдары 222 мың га жерге егіледі. Мал шаруашылығында [[сиыр]] саны 444 мың, [[қой]] мен [[ешкі]] 904 мың, [[шошқа]] 28,5 мың, [[жылқы]] 94 мың, [[Түйелер|түйе]] 3,9 мың, [[Құстар|құс]]тың саны 371 мың (1997).

== Жолдары ==
Батыс Қазақстан облысында [[темір жол]], [[автомобиль жолы]] және [[Кеме қатынайтын су жолдары|су жолы]] көлігі бар. Темір жолдың жалпы ұзындығы 417 км. Автомобиль жолдарының ұзындығы 8,5 мың км, оның ішінде 2,5 мың км жол асфальттанған. Негізгі автомагистралдары: [[Орал]]–[[Атырау]], Орал–[[Ақтөбе]], Орал–[[Орынбор]]. [[Жайық]] өзенінен Атырауға дейін кеме қатынайды. Қазақстанның ірі қалаларымен және кейбір шет ел қалаларымен әуе қатынасы бар.&lt;ref&gt;{{кітап|тақырыбы= Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. |орны= [[Алматы]] |баспасы= «Арыс» баспасы |жыл= 2002 |isbn= 9965-607-02-8}}&lt;/ref&gt;

== Мәдениеті ==
Батыс Қазақстан облысы аумағында 6 мыңнан астам түрлі дәуірдегі археологиялық ескерткіштер және 500-ден астам тарих, сәулет және монументалды өнер ескерткіштері бар, олардың 14 республикалық маңызы бар ескерткіштерге жатқызылады. Мәдениет және өнер жүйесінде облыста 717 мәдениет мекемелері қызмет етеді.

Облыста тарихи-мәдени мұраны насихаттау мақсатында 22 тарихи-өлкетану, мемориалдық музейлері халыққа қызмет көрсетеді, олардың 13 ауылдық жерде орналасқан. Облыс кітапханалары жүйесінде 377 көпшілік кітапхана халыққа қызмет көрсетеді.

== Халқы ==
Түрлі жылдары жасалған санақтар бойынша Батыс Қазақстан облысы халқының саны:&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-division.htm|title=Division of Kazakhstan|publisher=pop-stat.mashke.org|lang=en|accessdate=2016-03-29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url= http://demoscope.ru/weekly/ssp/kaz_pop.php |title= Қазақстан Республикасының облыстары, қалалары және аудандары бойынша халық саны, 2003-2012 |lang= kk}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! 1970!! 1979!!	1989!! 1999!! 2003!! 2004!! 2005!! 2006!! 2007
|-
|513 077	
|581 499	
|630 887	
|616 800	
|602 133	
|603 832	
|606 534	
|609 291	
|612 479
|}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!2008!!	2009!! 2010!!	2011!!	2012!!	2013!!	2014!!	2015
|-
|615 310	
|598 341	
|603 828	
|608 280	
|612 498	
|617 640	
|623 977	
|629 932	
|}

=== Білім беруі ===
Облыста 4 [[жоғарғы оқу орны]] бар, олардың барлығы да [[Орал]] қаласында орналасқан, атап өткенде [[Махамбет Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан университеті]], [[Батыс Қазақстан аграрлық-техникалық университеті|Жәңгір хан атындағы Батыс Қазақстан аграрлық-техникалық университеті]], [[Батыс Қазақстан инженерлік-технологиялық университеті]], [[Еуразия академиясы]].

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [[Ашық Тізімдеме Жобасы]]ндағы [http://www.dmoz.org/World/Kazakh/Региондық/Азия/Қазақстан/Әкiмшiлiк-аумақтық_құрылысы/Батыс_Қазақстан_облысы Батыс Қазақстан облысы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170309225657/https://www.dmoz.org/World/Kazakh/%D0%A0%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B/%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD/%D3%98%D0%BAi%D0%BC%D1%88i%D0%BBi%D0%BA-%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B/%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B/ |date=2017-03-09 }} 

{{Қазақстан Республикасының әкімшілік аумақтары}}
{{Батыс Қазақстан облысы}}

[[Санат:Батыс Қазақстан облысы| ]]</text>
      <sha1>jr1pgo0nkeqf51vbyoscj91kbn0onc2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жамбыл облысы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1660</id>
    <revision>
      <id>3575675</id>
      <parentid>3521944</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T18:48:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Milenioscuro</username>
        <id>18230</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Jambyl Region in Kazakhstan.png]] → [[File:Jambyl in Kazakhstan.svg]] svg</comment>
      <origin>3575675</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37188" sha1="0a8o2kqgwptfev5unbqkafgef477jvq" xml:space="preserve">{{Қазақстан облысы
 |облыстың атауы      = Жамбыл облысы
 |елтаңба             = Zhambyl province seal.png
 |ту                  = 
 |елтаңба сипаттамасы = 
 |ту сипаттамасы      = 
  |lat_dir = N |lat_deg = 44 |lat_min = 0 |lat_sec = 
  |lon_dir = E |lon_deg = 72 |lon_min = 0 |lon_sec = 
  |region     = KZ
 |облыс орталығы      = [[Тараз]]
 |аудандар саны       = 10
 |ауылдық округтер саны   = 150
 |кенттік әкімдіктер саны = 
 |қалалық әкімдіктер саны = 4
 |ауылдар саны       = 367
 |әкімі              = Ербол Шырақпайұлы Қарашөкеев
 |құрылған уақыты    = [[14 қазан]] [[1939 жыл]]ы
 |жер аумағы         = 144 264
 |жер аумағы бойынша орны  = 10-
 |максималды биіктігі      = 
 |орташа биіктігі          = 
 |минималды биіктігі       = 
 |экономикалық аудан       = [[Оңтүстік Қазақстан]]
 |тұрғыны            = {{өсім}} 1 221 439 &lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/region/ Халық саны (2025 жылғы 1 наурызға)]&lt;/ref&gt;
 |санақ жылы         = 2025
 |халық саны бойынша орны  =3 
 |тығыздығы          = 8.46
 |тығыздығы бойынша орны   = 3
 |ұлттық құрамы      = [[қазақтар]] 73,45 %&lt;br&gt;[[орыстар]] 9,13 %&lt;br&gt;[[дүнгендер]] 5,33 %&lt;br&gt;[[түріктер]] 3,08 %&lt;br&gt;[[өзбектер]] 2,56 %&lt;br&gt;[[күрдтер]] 1,37 %&lt;br&gt;[[әзербайжандар]] 1,13 %&lt;br&gt;басқалары 3,95 % (2022 ж.)&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]&lt;/ref&gt;
 |ресми тілі         = 
 |ЖІӨ                = 
 |ЖІӨ бойынша орны   = 
 |ЖІӨ жылы           = 
 |жан басына шаққанда ЖІӨ  = 
 |телефон коды       = +7 7262 xx-xx-xx
 |пошта индекстері   = 08xxxx
 |ISO 3166-2 коды    = KZ-ZHA
 |add1n              = Әкімдіктің мекенжайы
 |add1               = Тараз қаласы, Абай даңғылы, №125
 |сайты              = https://www.gov.kz/memleket/entities/zhambyl?lang=kk Жамбыл облысының әкімдігі
 |карта              = Jambyl in Kazakhstan.svg
 |ортаққордағы санаты     = Zhambyl Province
}}
'''Жамбыл облысы''' — [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]]ның оңтүстігінде орналасқан [[Қазақстан әкімшілік бірліктері|облысы]]. Шығысында [[Алматы облысы|Алматы]], батысында [[Түркістан облысы|Түркістан]], солтүстігінде [[Ұлытау облысы|Ұлытау]] және [[Қарағанды облысы|Қарағанды]] облыстарымен және оңтүстігінде [[Қырғызстан]]ның [[Талас облысы|Талас]] пен [[Шу облысы|Шу]] облыстарымен көршілес болып табылады. Облыстың аты қазақ және кеңес ақыны [[Жамбыл Жабайұлы]]ның құрметіне қойылған. Жамбыл облысының территориясы [[Бетпақдала]]дан [[Тәңір тауы]]на, [[Шу (өзен)|Шу]]дан [[Қаратау жотасы (Тянь-Шань)|Қаратау]]ға дейін созылып жатыр. Жер аумағы — 144,2 мың км².

Облыс орталығы, әрі ең үлкен қаласы — [[Тараз]]. Облыста барлығы 10 аудан, 4 қала, 150 ауылдық округте 367 ауыл бар.&lt;ref&gt;Жамбыл облысының топономикалық атауларының анықтамалығы&lt;/ref&gt;

== Географиясы ==
Географиялық тұрғыдан облыс аумағы негізінен жазықтық. Климаты – едәуір құрғақ және [[Континенттік климат|континентальды]].

== Табиғаты ==
[[Сурет:E7829-Shu-steppe.jpg|thumb|300px|right| Шу алқабы (пойыздан көрініс)]]
Облыстың айтарлықтай аумағын [[Бетпақдала]] және [[Мойынқұм (құмды алқап, Түркістан, Жамбыл облыстары)|Мойынқұм]] алады, тек оңтүстік-батыс, оңтүстік және оңтүстік-шығыс шеті таулармен шектелген (Қаратау, Қырғыз және Шу-Іле Алатау таулары). Рельефтің бұл ерекшелігі облыс климатына әртүрлілік ендіреді.

Табиғи ландшафтардың флорасы мен фаунасы кең және әртүрлі. Облыста өсімдіктердің 3 мыңнан астам түрі бар. Аң аулайтын өңірдің жалпы алаңы 13,9 мың га құрайды, онда жануарлардың 40-тан астам түрі мекендейді.

27,8 мың га алаңды құрайтын [[балық]] шаруашылық қоры 74 су айдынынан тұрады, оның ішінде 73 су айдыны балық шаруашылығына жарамды. Ірі бөгендерден Тасөткел және Теріс-Ащыбұлақ бар. Балық аулау кәсібінде толстолобик, ақмарқа, карп, сазан, көк серке, тыран балық, краль, торта балықтарын аулау кең таралған.

Облыс аумағында 3 мемлекеттік табиғи (кешенді) қаумалы бар:
* '''Мемлекеттік (кешенді) қаумал «Берікқара шатқалы»''' — 17,5 мың га алаңды алады, онда қызыл кітапқа енгізілген аса бағалы ағаш бұтасының және шөп өсімдігінің 50-ден астам түрін, ал жануарлардан – арқарды, үнді жайрасын, жұмақ шыбыншыны кездестіруге болады;
* Жалпы алаңы 3,07 мың га құрайтын '''мемлекеттік табиғи (кешенді) қаумал «Қарақоңыз шатқалы»''' (ботаникалық), Зайлы Алатаудың батыс сілемінде орналасқан. [[Алма]], [[шие]], [[алша]], [[жүзім]] ағаштарының жемісті көшеттері үйеңкі орманның, боз қарағанның, тұт ағашының, түйе жаңғағының алаңдарымен ауыстырылады;
* Жалпы алаңы 1000 мың га құрайтын '''Андасай мемлекеттік (кешенді) қаумал''' (зоологиялық) Мойынқұм ауылынан батысқа [[Шу (өзен)|Шу өзені]]нің жағасының бойында орналасқан. Өсімдік қабатында селеу шөбі, бетеге, қара сексеуіл, талдың ну бұтасы басымды. Жануарлар әлемінде [[арқар]]лар, [[құлан]]дар, [[жайран]]дар, [[елік]]тер, [[жабайы шошқа|қабан]]дар, [[қояндар]], [[қырғауыл]]дар, [[құр]]лар басым.&lt;ref&gt;[http://www.zhambyl.kz/?action=contents&amp;page=122&amp;lan=kaz ''Облыс туралы ақпарат'' Жамбыл облысының ресми сайтынан]&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Облыстың әкімшілік орталығы Қазақстанның оңтүстігінде орналасқан [[Тараз]] қаласы болып есептеледі. Тараз қаласы республиканың ежелгі қалаларының бірі болғандығын б.э.д. 1 ғасырдың ортасындағы қытай жазбаларынан көруге болады.
[[Ресей империясы|Патшалық Ресей]]дің 1863-64 жылдары әскери жаулап алушылық әрекетінің нәтижесінде бұрын [[Қоқан хандығы]]ның қол астында болып келген [[Ұлы жүз]]дің жерлері империяның құрамына кірген. Осы өңірлерде Сырдария және Жетісу уездері құрылып, олар Түркістан генерал-губернаторлығына бағынған.
Үкіметтің 1867 жылғы 11 маусымда қабылдаған жаңа жерлерді басқару жөніндегі &quot;Уаықтша Ережеге&quot; сәйкес [[Әулиеата уезі]] құрылған, ол [[Сырдария облысы]]на қараған. Оның аумағы батысында Түлкібас стансасы, шығысы Шу өзенінің батыс жағалауына, оңтүстігі Сусамыр алабына (қазіргі Қырғызстан Республикасының Талас облысы), солтүстігі Шудың төменгі ағысына дейінгі жерді алып жатқан. Орталығы Әулиета шаһары болған.
1917 жылы Қазақ төңкерісінен кейін уезд - 1918 жылғы 30 сәуірде құрылған автономиялық Түркістан Кеңестік социалистік республикасының құрамында болған. 1924 жылы Орта Азиядағы Ұлттық-аумақтық межелеуге байланысты уезд Сырдария облысының, кейінірек Алматы округінің құрамын енген.
1927 жылы әкімшілік-аумақтық аудандастыруға сәйкес уезд негізінде 6 аудан құрылған: Жамбыл, Луговой, Меркі, Сарысу, Талас, Свердлов. Олар Оңтүстік Қазақстан облысы құрамына кірген.
Өлкенің өндіргіш күштерін шапшаң дамыту және оны әлеуметтік-мәдени тұрғыдан түлету жөніндегі проблемаларды шешу мақсатында 1939 жылғы 14 қазанда өз алдына Жамбыл облысы құрылған. Оның құрамына аталған 6 ауданнан басқа Алматы облысынан Қордай, Красногор, Шу, ал 1951 жылы Оңтүстік Қазақстаннан Жуалы ауданы алынған.

== Сәулеттік ескерткіштер ==
[[Сурет:Aisha bib elevation.png|thumb|200px|left|Айша бибі кесенесі]]
Жамбыл облысында бірнеше сәулеттік ескерткіштер бар. Барлығы Алматы-Самара жолында немесе Тараз қаласының маңайында орналасқан.

* [[Айша бибі кесенесі]]. Айша бибі ауылының орталығында Тараз қаласынан 12 км қашықтықта орналасқан. Айша бибі кесенесі – ХІ-ХІІ ғ.ғ. ортағасыр сәулет ескерткіштерінің бірі. Қараханидтер сәулет ескерткіштері ішінен Орта Азия және Қазақстан аумағында сәулет-құрылыс мәдениетінде бұл ескерткіш кереметі болып саналады. 60 түрлі ою-өрнектері бар эпиграфикалық белдеумен жасалған. Ескерткіш туристтерді тек қана ерекше сәулетімен ғана емес, сонымен қатар сұлу Айша-бибі мен батыр Қарахан арасындағы шексіз махаббаты туралы аңыз да қызықтырады.

Айша әйгілі шығыс ақылшысы [[Зеңгі Баба|Зеңгі бабаның]] қызы болып келеді. Аңыз бойынша Айша өзінің ғашығы Қараханға бара жатқан жолында жыланның шаққанынан қайтыс болған.
* Бабаджа Хатун кесенесі. Айша бибі мазары жанында орналасқан. Бұл кесене де XI- XIIғ.ғ. сәулет ескерткіші болып саналады. Кесене ерекше қарапайымдылығымен бағаланады. Соңғы жаңартылуы [[2002]] жылы болған. Эпиграфикалық жазба бойынша ол жерде жерленген әйел адамның атын оқып білген.

Аңыз бойынша ол әйел Айшаның қамқоршысы болған. Ол Айшаны сапар кезінде қасында болған. Айша қайтыс болған соң, оның мазары үстінде жағылып тұрған алауды ұстап тұрған.

Бұл екі [[кесене]] сәулет ескерткіші ретінде және қажылық дәстүрін өткізетін мұсылманның қасиетті жерлері болып есептеледі.

[[Қарахан кесенесі|Қарахан]], Дауытбек және Тектұрмас кесенелері Тараз қаласының ортасында орналасқан. Осы кесенелердің алыс емес жерде Хал-Юнус шығыс моншасы орын тепкен.
* ХІ ғ. Қарахан (Әулие-Ата) ортағасырда пайда болған Тараз қаласының аймағында мәдени-мемориальды комплекске кіреді. Алғашқы құрылыс қарахандықтар дәуірінде ХІ ғ. басталады. Құрылыста алғашқы жоспарлау және сәулет өнерінің принциптері сақталған. Ортағасырдағы мәдени сәулеттің типтік образы — монументалды порталды-куполды қамалды құрайды.

Жерленген тұлғаның тарихы осы жерде қоныстанған Х-ХІІ ғ.ғ. [[Қарахан мемлекеті|Қарахандықтар]] хандығымен байланысты.

[[Мұсылман]] әлемінде қасиеттісіне жатады. Соған байланысты «Әулие Ата» деген екінші атқа тең. Комплексті көптеген сенушілер аралайды.
* Дауытбек кесенесі ([[Шамансұр күмбезі|Шамансұр]]) Қарахан кесенесімен бірге мемориалды-культті комплекске кіреді. Дәстүрлі порталды-куполды формасында ХІІІ ғ. ірі саяси басшының қабірінің үстінен салынған. Кесененің ортасында араб тілімен қашалған жазуы бар тасты ескерткіш орналасқан. Жазу жерленгеннің адамның аты мен қайтыс болған уақытын хабар етеді. Екі кесененің де территориясы да барлық жағынана жабдықталған.
* ХІХ ғ. Кали-Юнус шығыс моншасы ХІХ ғ. [[Әулие Ата]] қаласының тұрғынымен құрылған монша. Салуда сәулет композицияның принциптері және ортағасырдағы шығыс моншалар жылыту жүйелері қолданылған. Бұл көптеген туристердің қызығушылығын оятады. XX ғ. елуінші жылдарына дейін монша істе болған. Қазіргі уақытта ол қалпына қайта келтіріліп, сәулет ескерткішіне айналдырылған. Монша туристік орынға айналған еді.
*VIII-IХ ғ.ғ. [[Ақыртас]] сарайлық комплексі Жамбыл облысының және Қазақстан территориясында қызықты және құпиялы орындардың бірі. Ақыртас тарихы 130 жыл зерттеліп және қазір де зерттелуде. Қазіргі уақытта комплекс территориясында Қазақстан Республикасы ҰАҒ археология этнографиясы институтымен басқарылған археологиялық қазбалар жүргізілуде. Бұдан ірі «Мәдени мұра» республикалық бағдарламасы аясында музейлік комплексті құру жоспарланды.

Археологиялық зерттеулердің нәтижесінде алынған соңғы мәліметтер бойынша Ақыртасты [[Ұлы Жібек жолы]]ндағы ортағасыр қаласы Қасрибаспен теңестіреді. Ғалымдардың көпшілігі ойларынша Ақыртас [[1714]]-[[1715]] ж.ж. араб қолбасшысы Күтейбі бұйрығымен салынған. Сарай комплексінің іргетасының тереңдігі 4 м құрайды. 
 
* Тектұрмас сәулет кешені Х-ХIV ғғ. 
Бұл ежелгі діни орындарының бірі. VII-XІ ғғ. [[Ислам]] дінінің келуіне дейін комплекс құрыла бастаған болатын. Кесене ислам кезеңінде салынып, [[1935]] ж. жойылды. Қазіргі уақытта оны орнында ортағасыр типімен жаңа кесене қалпына келтірілді. Кесененің жанында қазақ батыры Мәмбеттің моласы бар. Кешен территориясы барлық жағынан жабдықталған. Кесене орнатылған таудың үстінен төменде жатқан Тараз қаласына сұлу көріністі көруге болады. Ежелгі қалаға атау болатын жанында ағып жатқан [[Талас өзені]] әсерді күшейтеді. Осы жерде Х-ХIII ғасырларды Тараз қаласы арқылы өтетін керуендер өтетін тас көпір орналасқан.

== Демографиясы ==
Жамбыл облысы халқының саны&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-division.htm|title=Division of Kazakhstan|publisher=pop-stat.mashke.org|lang=en|accessdate=2016-03-29}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;[http://demoscope.ru/weekly/ssp/kaz_pop.php Қазақстан Республикасының облыстары, қалалары және аудандары бойынша халық саны, 2003-2012]&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! 1970!!	1979!!	1989!!	1999!!	2003!!	2004!!	2005!!	2006!!	2007 
|-
|794 320	
|933 426	
|1 048 546	
|988 840	
|980 072	
|985 552	
|992 089	
|1 001 094	
|1 009 210
|}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!2008!!	2009!! 2010!!	2011!!	2012!!	2013!!	2014!!	2015!!  2016!!  2017!!  2018!!  2019
|-  
|1 018 845	
|1 020 791	
|1 034 487	
|1 046 497	
|1 055 813	
|1 069 874	
|1 084 482	
|1 098 740	
|1 110 907
|1 115 307
|1 117 220
|1 125 442
|}

[[2011]] жылдың 1 қаңтарына халық саны 1043,6 мың адамды құрайды. Халықтың құрамы 90-нан астам ұлттан тұрады, оның 71,4% -ы [[қазақтар]].

{|class=&quot;standard sortable&quot;														
|+Облыстың этникалық құрамы:&lt;ref&gt;[http://www.stat.kz/publishing/Pages/Archives_2000.aspx ҚР статистика агенттігі. Архив] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131113161633/http://www.stat.kz/publishing/Pages/Archives_2000.aspx |date=2013-11-13 }}: [http://www.stat.kz/publishing/DocLib/2000/760179.rar ҚР және облыс халқының ұлттық құрамы (1 том)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110816232455/http://www.stat.kz/publishing/DocLib/2000/760179.rar |date=2011-08-16 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.stat.kz/publishing/DocLib4/2010/%D0%94%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F/Bull_Hsany2010.rar 1 қаңтар 2010 ж облыс, аудан, қала мен ауыл халқының көбею көрсеткіші] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130117233602/http://www.stat.kz/publishing/DocLib4/2010/%D0%94%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F/Bull_Hsany2010.rar |date=2013-01-17 }}&lt;/ref&gt;
! ||Халық саны &lt;br /&gt;[[1989]] жылы ||% ||Халық саны &lt;br /&gt;[[1999]] жылы || % ||Халық саны &lt;br /&gt;[[2010]] жылы || %
|-														
 || Барлығы || align=&quot;right&quot; | 1038667 ||align=&quot;right&quot; | 100,00 % ||align=&quot;right&quot; | 988840 ||align=&quot;right&quot; | 100,00 % ||align=&quot;right&quot; | 1043843 ||align=&quot;right&quot; | 100,00 %
|-														
 || [[Қазақтар]] ||align=&quot;right&quot; | 507302 ||align=&quot;right&quot; | 48,84 % ||align=&quot;right&quot; | 640346 ||align=&quot;right&quot; | 64,76 % ||align=&quot;right&quot; | 722627 ||align=&quot;right&quot; | 69,23 %
|-														
 || [[Орыстар]] ||align=&quot;right&quot; | 275424 ||align=&quot;right&quot; | 26,52 % ||align=&quot;right&quot; | 179258 ||align=&quot;right&quot; | 18,13 % ||align=&quot;right&quot; | 141829 ||align=&quot;right&quot; | 13,59 %
|-														
 || [[Дүнгендер]] ||align=&quot;right&quot; | 23555 ||align=&quot;right&quot; | 2,27 % ||align=&quot;right&quot; | 30333 ||align=&quot;right&quot; | 3,07 % ||align=&quot;right&quot; | 42404 ||align=&quot;right&quot; | 4,06 %
|-														
 || [[Түріктер]] ||align=&quot;right&quot; | 17145 ||align=&quot;right&quot; | 1,65 % ||align=&quot;right&quot; | 24823 ||align=&quot;right&quot; | 2,51 % ||align=&quot;right&quot; | 29354 ||align=&quot;right&quot; | 2,81 %
|-														
 || [[Өзбектер]] ||align=&quot;right&quot; | 21512 ||align=&quot;right&quot; | 2,07 % ||align=&quot;right&quot; | 22501 ||align=&quot;right&quot; | 2,28 % ||align=&quot;right&quot; | 24986 ||align=&quot;right&quot; | 2,39 %
|-														
 || [[Күрттер]] ||align=&quot;right&quot; | 8796 ||align=&quot;right&quot; | 0,85 % ||align=&quot;right&quot; | 10855 ||align=&quot;right&quot; | 1,10 % ||align=&quot;right&quot; | 13220 ||align=&quot;right&quot; | 1,27 %
|-														
 || [[Корейлер]] ||align=&quot;right&quot; | 13360 ||align=&quot;right&quot; | 1,29 % ||align=&quot;right&quot; | 14000 ||align=&quot;right&quot; | 1,42 % ||align=&quot;right&quot; | 12452 ||align=&quot;right&quot; | 1,19 %
|-														
 || [[Әзербайжандар]] ||align=&quot;right&quot; | 11653 ||align=&quot;right&quot; | 1,12 % ||align=&quot;right&quot; | 10593 ||align=&quot;right&quot; | 1,07 % ||align=&quot;right&quot; | 12185 ||align=&quot;right&quot; | 1,17 %
|-														
 || [[Татарлар]] ||align=&quot;right&quot; | 16618 ||align=&quot;right&quot; | 1,60 % ||align=&quot;right&quot; | 12576 ||align=&quot;right&quot; | 1,27 % ||align=&quot;right&quot; | 10651 ||align=&quot;right&quot; | 1,02 %
|-														
 || [[Қырғыздар]] ||align=&quot;right&quot; | 5279 ||align=&quot;right&quot; | 0,51 % ||align=&quot;right&quot; | 4966 ||align=&quot;right&quot; | 0,50 % ||align=&quot;right&quot; | 7752 ||align=&quot;right&quot; | 0,74 %
|-														
 || [[Немістер]] ||align=&quot;right&quot; | 70150 ||align=&quot;right&quot; | 6,75 % ||align=&quot;right&quot; | 11394 ||align=&quot;right&quot; | 1,15 % ||align=&quot;right&quot; | 6695 ||align=&quot;right&quot; | 0,64 %
|-														
 || [[Украиндар]] ||align=&quot;right&quot; | 33903 ||align=&quot;right&quot; | 3,26 % ||align=&quot;right&quot; | 10013 ||align=&quot;right&quot; | 1,01 % ||align=&quot;right&quot; | 3888 ||align=&quot;right&quot; | 0,37 %
|-														
 || [[Ұйғырлар]] ||align=&quot;right&quot; | 2805 ||align=&quot;right&quot; | 0,27 % ||align=&quot;right&quot; | 2569 ||align=&quot;right&quot; | 0,26 % ||align=&quot;right&quot; | 2783 ||align=&quot;right&quot; | 0,27 %
|-														
 || [[Шешендер]] ||align=&quot;right&quot; | 881 ||align=&quot;right&quot; | 0,08 % ||align=&quot;right&quot; | 2438 ||align=&quot;right&quot; | 0,25 % ||align=&quot;right&quot; | 2548 ||align=&quot;right&quot; | 0,24 %
|-														
 || [[Гректер]] ||align=&quot;right&quot; | 9273 ||align=&quot;right&quot; | 0,89 % ||align=&quot;right&quot; | 2024 ||align=&quot;right&quot; | 0,20 % ||align=&quot;right&quot; | 1637 ||align=&quot;right&quot; | 0,16 %
|-														
 || [[Белорустар]] ||align=&quot;right&quot; | 3986 ||align=&quot;right&quot; | 0,38 % ||align=&quot;right&quot; | 1481 ||align=&quot;right&quot; | 0,15 % ||align=&quot;right&quot; | 870 ||align=&quot;right&quot; | 0,08 %
|-														
 || Басқалары || align=&quot;right&quot; | 17025 ||align=&quot;right&quot; | 1,64 % ||align=&quot;right&quot; | 8670 ||align=&quot;right&quot; | 0,83 % ||align=&quot;right&quot; | 7962 ||align=&quot;right&quot; | 0,76 %
 |}

== Әкімшілік бөлінісі ==
[[Сурет:Taraz image1.jpg|thumb|220px|right|Облыс орталығы [[Тараз]]]]
Облыста 10 аудан, облыстық мәндегі Тараз қаласы және аудандық мәндегі [[Қаратау (қала)|Қаратау]], [[Жаңатас]], [[Шу]] сияқты үш қала, 367 елді мекен бар.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Халқының саны (2009, 2021)&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]&lt;/ref&gt;
|-
! Облыс аудандары мен қалалары!! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен
|-
| [[Байзақ ауданы]] ||83931 ||{{өсім}}102864 ||122,6 ||41877 ||{{өсім}}52114 ||124,4 ||42054 ||{{өсім}}50750 ||120,7
|-
| [[Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы)|Жамбыл ауданы]] ||73313 ||{{өсім}}86564 ||118,1 ||36565 ||{{өсім}}44078 ||120,5 ||36748 ||{{өсім}}42486 ||115,6
|-
| [[Жуалы ауданы]] ||50391 ||{{өсім}}54072 ||107,3 ||25100 ||{{өсім}}27732 ||110,5 ||25291 ||{{өсім}}26340 ||104,1
|-
| [[Қордай ауданы]] ||124684 ||{{өсім}}156270 ||125,3 ||61210 ||{{өсім}}77699 ||126,9 ||63474 ||{{өсім}}78571 ||123,8
|-
| [[Меркі ауданы]] ||76753 ||{{өсім}}87864 ||114,5 ||37750 ||{{өсім}}44046 ||116,7 ||39003 ||{{өсім}}43818 ||112,3
|-
| [[Мойынқұм ауданы]] ||31130 ||{{құлдырау}}28752 ||92,4 ||15672 ||{{құлдырау}}14712 ||93,9 ||15458 ||{{құлдырау}}14040 ||90,8
|-
| [[Тұрар Рысқұлов ауданы]] ||63691 ||{{өсім}}67216 ||105,5 ||31775 ||{{өсім}}34078 ||107,2 ||31916 ||{{өсім}}33138 ||103,8
|-
| [[Сарысу ауданы]] ||41105 ||{{өсім}}43538 ||105,9 ||20588 ||{{өсім}}21920 ||106,5 ||20517 ||{{өсім}}21618 ||105,4
|-
| [[Талас ауданы]] ||50537 ||{{құлдырау}}48453 ||95,9 ||25097 ||{{құлдырау}}24446 ||97,4 ||25440 ||{{құлдырау}}24007 ||94,4
|-
| [[Шу ауданы]] ||94669 ||{{өсім}}105298 ||111,2 ||46989 ||{{өсім}}52359 ||111,4 ||47680 ||{{өсім}}52939 ||111
|-
| [[Тараз қалалық әкімдігі]] ||331925 ||{{өсім}}418368 ||126 ||154616 ||{{өсім}}200661 ||129,8 ||177309 ||{{өсім}}217707 ||122,8
|-
| '''ЖАЛПЫ САНЫ'''||1022129 ||{{өсім}}1199259 ||117,3 ||497239 ||{{өсім}}593845 ||119,4 ||524890 ||{{өсім}}605414 ||115,3
|}

== Экономикасы ==
Облыстың жалпы ішкі өнімі:
* 23,8 % — өнеркәсіп
* 20,2 % — ауыл шаруашылығы
* 16,6 % — көлік және байланыс
* 6,5 % — құрылыс өнімі
* 9,2 % — сауда
* 23,7 % — басқа салалар

== [[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі|Әкімдері]] ==
# [[Өмірбек Бәйгелді]] (1990—1995)
# [[Амалбек Қозыбақұлы Тшанов]] (1995—1998)
# [[Сарыбай Сұлтанұлы Қалмырзаев]] (1998—1999)
# [[Серік Әбікенұлы Үмбетов]] (ақпан 1999 — 14 мамыр 2004)
# [[Бөрібай Биқожаұлы Жексембин]] (14 мамыр 2004 — 30 қараша 2009)
# [[Қанат Алдабергенұлы Бозымбаев]] (30 қараша 2009 — 20 желтоқсан 2013)
# [[Кәрім Насбекұлы Көкірекбаев]] (30 желтоқсан 2013 — 18 қаңтар 2018)
# [[Асқар Исабекұлы Мырзахметов]] (18 қаңтар 2018 — 10 ақпан 2020)
# [[Бердібек Мәшбекұлы Сапарбаев]] (10 ақпан 2020 — 7 сәуір 2022) 
# [[Нұрлан Молдиярұлы Нұржігіт]] (7 сәуір 2022 — 4 қыркүйек 2023)
# [[Ербол Шырақпайұлы Қарашөкеев]] (5 қыркүйек 2023 жылдан бастап)

== Жамбыл облысынан шыққан атақты тұлғалар ==
[[Сурет:Жамбыл облысының Құрметті азаматтары.jpeg|thumb|right|200px|Жамбыл облысының Құрметті азаматтары]]
* [[Төле би]] (1663 – 1756) – ''қазақ халқының бас биі.''
* [[Жамбыл Жабайұлы]] (28.02.1846 – 22.06.1945) – ''қазақ халық поэзиясының әйгілі тұлғасы, өлең сөздің дүлдүлі, жырау, жыршы.''
* [[Балуан Шолақ]] (1864 – 1919) – ''қазақтың халық композиторы, жауырыны жерге тимеген балуан.''
* [[Кенен Әзірбаев]] (08.05.1884 – 12.04.1976) – ''қазақтың әйгілі халық ақыны, композитор. Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері.''
* [[Бауыржан Момышұлы]] (24.12.1910 – 10.06.1982) – ''қазақтың батыры, Екінші дүниежүзілік соғыстың даңқты жауынгері, әскери қолбасшы, стратег және тактик, Кеңес одағының батыры, жазушы.''
* [[Қайрат Ноғайбайұлы Рысқұлбеков|Қайрат Рысқұлбеков]] (13.03.1966 – 21.05.1988) – ''Желтоқсан оқиғасына қатысушы, Халық Қаһарманы.''
* [[Асанбай Асқарұлы Асқаров|Асанбай Асқаров]] (15.09.1922 – 10.08.2001) – ''мемлекет қайраткері, Социалистік еңбек ері (1982), соғыс ардагері, ақын.''
* [[Шона Смаханұлы]] (05.10.1924 – 1988) – ''ақын, сықақшы.''
* [[Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза|Шерхан Мұртаза]] (28.09.1932 – 08.10.2018) – ''Қазақстанның халық жазушысы, қоғам қайраткері.''
* [[Асанәлі Әшімұлы Әшімов|Асанәлі Әшімұлы]] (08.05.1937) – ''кино және театр актері, КСРО халық әртісі (1980).''
* [[Берік Шаханұлы]] (1943-2020) - жазушы, прозаик ''«Алаш» халықаралық әдеби сыйлығының лауреаты; «[[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері|Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері»]]. [[Сарысу ауданы]]ның [[Құрметті азамат]]ы Халықаралық &quot;Махмұд Қашқари&quot; сыйлығының лауреаты.''
* [[Амангелді Нақыпұлы Сембин]] (9.5.1945 - 2005) [[әнші]], [[педагог]], ''Қазақстанның еңбек сіңірген артисі (1976).  Мәскеу консерваториясының вокалдық бөлімін бітірген.  Италияның Милан қаласындағы &quot;[[Ла Скала]]&quot;  да ән шырқаған тұңғыш қазақ.'' 
* Дулат Каппарұлы Алиев (5.01.1948) сүретшi педагог. ''1986 &quot;Қазақстан Мемлекеттік Премиясының&quot; иегері. Шығармалары Ресей &quot;Третьяков галереясының&quot; қорында.''
* [[Сарыбай Қалмырзаев]] (10.06.1949 – 27.07.2012) – ''мемлекет қайраткері''
* [[Алтынбек Қоразбайұлы Қоразбаев|Алтынбек Қоразбаев]] (01.02.1948) – ''композитор, Қазақстанның халық әртісі (1993).''
* [[Тұңғышбай Қадырұлы Жаманқұлов|Тұңғышбай Жаманқұлов]] (02.10.1948) – ''кино және театр актері, Қазақстанның халық әртісі (1992)''
* [[Жақсылық Әмірәліұлы Үшкемпіров|Жақсылық Үшкемпіров]] (06.05.1951 — 2.08.2020) – ''қазақ халқынан шыққан алғашқы олимпиада чемпионы (Мәскеу, 1980), классикалық күрестен спорт шебері.''
* [[Серік Керімбекұлы Қонақбаев|Серік Қонақбаев]] (25.10.1959) – ''бокстан Олимпиаданың күміс жүлдегері (Мәскеу, 1980).''
* [[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев|Мейрамбек Бесбаев]] (08.11.1976) – ''әнші, “МұзАРТ” тобының мүшесі.''
* [[Бақтияр Ғарифоллаұлы Артаев|Бақтияр Артаев]] (14.03.1983) – ''бокстан Олимпиада чемпионы (Афины, 2004).''
* [[Ермахан Сағиұлы Ыбрайымов|Ермахан Ыбрайымов]] (01.01.1972) – ''бокстан Олимпиада чемпионы (Сидней, 2000).''
* [[Ислам Байрамуков]] (12.06.1971) – ''еркін күрестен Олимпиаданың күміс жүлдегері (Сидней, 2000).''
* [[Болат Нұретдинұлы Жұмаділов|Болат Жұмаділов]] (22.04.1973) – ''бокстан Олимпиаданың екі дүркін күміс жүлдегері (Атланта, 1996,Сидней, 2000).''
* [[Болат Ниязымбетов]] (19.09.1972) – ''бокстан Олимпиаданың қола жүлдегері (Атланта, 1996).''
* [[Ақжүрек Достықұлы Таңатаров|Ақжүрек Таңатаров]] (03.09.1986) – ''еркін күрестен Олимпиаданың қола жүлдегері (Лондон, 2012).''
* [[Сейділда Байшақов]] (28.08.1950) – ''КСРО құрамасының және “Қайрат”, “Энергетик” (Тараз) командаларының қорғаушысы.''
* [[Олег Маскаев]] (02.03.1969) – ''кәсіпқой бокстың WBC жүйесі бойынша әлем чемпионы (2006-2008).''
* [[Алексей Ни]] (24.07.1961) – ''ауыр атлетикадан Қазақстан құрамасының бас бапкері.''
* [[Марат Мәзімбаев]] (03.01.1974) – ''қазақ халқынан шыққан алғашқы кәсіпқой бокстан әлем чемпионы (IBA, 2005-2007).''
* [[Олег Федорович Литвиненко|Олег Литвиненко]] (22.11.1973 – 18.11.2007) – ''Қазақстан құрамасының шабуылшысы, Қазақстан чемпионаттарының ең мерген футболшысы (148 гол).''

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.dmoz.org/World/Kazakh/Региондық/Азия/Қазақстан/Әкiмшiлiк-аумақтық_құрылысы/Жамбыл_облысы Жамбыл облысы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170309225702/https://www.dmoz.org/World/Kazakh/%D0%A0%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B/%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD/%D3%98%D0%BAi%D0%BC%D1%88i%D0%BBi%D0%BA-%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B/%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B/ |date=2017-03-09 }} [[Ашық Тізімдеме Жобасы|Ашық Тізімдеме Жобасы (ODP)]]
* [http://www.zhambyl.kz Жамбыл Облысы Әкімінің ресми сайты]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Қазақстан Республикасының әкімшілік аумақтары}}
{{Жамбыл облысы}}

[[Санат:Жамбыл облысы]]</text>
      <sha1>0a8o2kqgwptfev5unbqkafgef477jvq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қарағанды облысы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1662</id>
    <revision>
      <id>3575688</id>
      <parentid>3451142</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T18:57:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Milenioscuro</username>
        <id>18230</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Karaganda Region in Kazakhstan.png]] → [[File:Karagandy in Kazakhstan.svg]] svg</comment>
      <origin>3575688</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="94673" sha1="aov42hf7kei3lvh2s4vujh68sile6z9" xml:space="preserve">{{Қазақстан облысы
 |облыстың атауы      = Қарағанды облысы
 |елтаңба             = Coat of Arms of Karagandy Province.svg
 |карта               = Karagandy in Kazakhstan.svg
 |әкімшілік бірліктің картасы = 
  |lat_dir = N |lat_deg = 48 |lat_min = 0 |lat_sec = 
  |lon_dir = E |lon_deg = 71 |lon_min = 0 |lon_sec = 
  |region     = KZ
 |облыс орталығы      = [[Қарағанды]]
 |құрылған уақыты     = [[10 наурыз]] [[1932 жыл]]ы
 |аудандар саны       = 7
 |ауылдық округтер саны   = 151
 |кенттік әкімдіктер саны = 7
 |қалалық әкімдіктер саны = 8
 |ауылдар саны       = 342
 |тұрғыны            = {{құлдырау}} 1 133 524 &lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/region/ Халық саны (2025 жылғы 1 наурызға)]&lt;/ref&gt;
 |санақ жылы         = 2025
 |халық саны бойынша орны  =4 
 |тығыздығы          = 4,74
 |тығыздығы бойынша орны   = 11
 |ұлттық құрамы      = [[қазақтар]] 52,39&amp;nbsp;%&lt;br&gt;[[орыстар]] 31,58&amp;nbsp;%&lt;br&gt;[[украиндар]] 3,98&amp;nbsp;%&lt;br&gt;[[немістер]] 3,13&amp;nbsp;%&lt;br&gt;[[татарлар]] 2,42&amp;nbsp;%&lt;br&gt;[[белорустар]] 1,14&amp;nbsp;%&lt;br&gt;[[корейлер]] 1,03&amp;nbsp;%&lt;br&gt;басқалары 4,33&amp;nbsp;% (2023 ж.)&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT482938 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2023 жыл басына)]&lt;/ref&gt;
 |жер аумағы         = 239 045 
 |жер аумағы бойынша орны  = 2-ші
 |су ауданы          = 
 |ЖІӨ                = 
 |ЖІӨ бойынша орны   = 
 |ЖІӨ жылы           = 
 |жан басына шаққанда ЖІӨ   = 
 |экономикалық аудан        = [[Орталық Қазақстан]]
 |ресми тілі         = 
 |әкімі              = [[Ермағанбет Қабдулаұлы Бөлекпаев]]
 |add1n             = Әкімдіктің мекенжайы
 |add1               = Қарағанды қаласы, Әлиханов көшесі, №13
 |ISO 3166-2 коды    = KZ-KAR
 |телефон коды       = +7 721
 |пошта индекстері   = 100000
 |марапаттары        =
 |сайты              = https://www.gov.kz/memleket/entities/karaganda?lang=kk Қарағанды облысының әкімдігі
 |ортаққордағы санаты = Qaraghandy Province
|ту=}}
'''Қарағанды облысы''' – [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]]ның [[Орталық Қазақстан|орталығында]] орналасқан [[Қазақстан облыстары|облысы]]. 1932 жылы 10 наурызда құрылған. Жер аумағы 239,0 мың км². Тұрғын саны 1 134 753 адам, орташа тығыздығы 1 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;-ге 4,7 адамнан келеді (2023)&lt;ref&gt;[http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT250955 2018 жылдың 1 қаңтарға Қазақстан Республикасы халқының облыстар, қалалар және аудандар бойынша саны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210420185347/https://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT250955 |date=2021-04-20 }}&lt;/ref&gt;. Солтүстігінде [[Ақмола облысы|Ақмола]], [[Павлодар облысы|Павлодар]], шығысында [[Абай облысы]], батысында [[Ұлытау облысы|Ұлытау]], оңтүстігінде [[Жамбыл облысы|Жамбыл]], оңтүстік-шығысында [[Алматы облысы|Алматы]], [[Жетісу облысы|Жетісу]], солтүстік-батысында [[Қостанай облысы|Қостанай]] облыстарымен шектеседі. Облыста 7 аудан мен 6 облыстық маңызы бар қала бар. Әкімшілік орталығы — [[Қарағанды]] қаласы.

== Тарихы ==
'''Қарағанды облысының''' тарихы [[1932]] жылдан бастау алады. Сол жылы орталығы [[Петропавл қаласы]] болып белгіленген Қарағанды облысы құрылды. Арада төрт жыл өткенде ол екіге бөлінді. Біреуі [[Солтүстік Қазақстан облысы|Солтүстік Қазақстан]] аталып, екіншісі Қарағанды қаласы және 14 аудан қараған жаңа аймаққа айналды.

ҚОАК-тің Қарағанды облысы бойынша Ұйымдық комитетінің төрағасы, өлкелік партия комитетінің ұйымдастыру бюросының мүшесі Абдолла Асылбеков болды.

Осы өңірдің тумасы, сол замандағы қоғамдық құбылыстардың, өзгерістердің ұйытқысы, ұлттық басшылық құрамның көрнекті өкілі '''Абдолла Әбдірахманұлы Асылбеков''' облыстық кеңес атқару комитетінің тұңғыш төрағасы болып сайланды. Бірақ ол [[1937]] жылдың зобалаңына ұшырап, нақақтан нақақ ауыр жазаға кесілді.

[[1938]] жылдың қыркүйегінде Қарағандыда екі жылдық мұғалімдер институты құрылды. Ол кейін педагогикалық институттың, бұдан соң қазіргі Е.А.Бөкетов атындағы мемлекеттік [[университет]]тің негізін қалаған облыстағы тұңғыш жоғары оқу орны болды. Бұл уақытта қала тұрғындарының саны 162 мың адамға ұлғайып, бүгінгі орталық бөлігіндегі ғимараттар мен үйлердің салынуы басталды.

[[1939]] жылы құрамынан Ақмола облысы бөлініп шығып, әкімшілік-аумақтық құрылымы жүйелене түсті.

[[1943]] жылы Қарағандыда облыстар арасынан алғаш рет өткізілген әйгілі ақындар айтысы болды. Облыстың барлық қалаларына, аудан орталықтарына, ірі кәсіпорындарына радио арқылы тыңдатылған бұл айтыста атақты халық ақындары Доскей Әлімбаев, [[Шашубай]] Қошқарбаев, [[Қайып Айнабеков]], Жолдыкей Нұрмағамбетов, [[Нартай Бекежанов]],[[Ғабдиман Игенсартов]], [[Нұрлыбек Баймұратов]], Көшен Елеуовтер жыр додасын қыздырды.

[[1944]] жылдың 31 желтоқсанында Теміртаудағы Қазақ металлургиялық қайта өңдеу зауытының бірінші мартен пешінің қатарға қосылып, қазақстандық тұңғыш болат алынды.

[[1947]] жылы 12 миллион 565 мың тонна [[көмір]] өндіріліп, [[Қарағанды]] Одақтағы үшінші отын ошағы ретінде танылды. Қазақ металлургия зауытында екінші мартен пеші іске қосылып, экономиканың нығаюы басталды.

[[1949]] жылдың 16-21 маусымы аралығында қалада «Орталық Қазақстанның өндіргіш күштерін зерттеп, игеру проблемалары» жөніндегі Қазақ КСР Ғылым академиясының көшпелі сессиясы өткізілуі аймақ ғылымының дамуына тың қозғау салды. Геология басқармасы құрылып, жаңа кен көздерін іздестіріп табу істерін кең ауқымды жүргізу жолға қойылды.

[[1949]] жылдың 29 тамызында Семей полигонында тұңғыш атом бомбасының сыналуы облыс тарихындағы қаралы таңба болып қалды. Төрт жылдан кейін Дегелең тауы тұсында сутегі қаруы жарылып, Егіндібұлақ аймағы өңірі тұрғындарына тағы ауыр зардап әкелді. [[1949]]-[[1962]] жылдары бір кездегі әсем өңірдің ашық аспанында дүлей қарудың 266 жарылысы жасалды. Содан кейінгі уақытта да сынақтар тоқталмай, дала 300 рет ғаламат жарылыстардан сілкінді.

[[1950]] жылдың 17 қазанында облыстағы екінші жоғары оқу орны&amp;nbsp;— Қарағанды медициналық институты ашылды. Аймақтың өз білікті дәрігерлерін көптеп даярлауына мүмкіндік туды.

Облыс елуінші жылдары тек өнеркәсібі дамуымен ерекшеленбей сондай-ақ ауыл шаруашылығын да өркендетті. [[1956]]-[[1957]] жылдары аймақта ірі қара саны&amp;nbsp;— 36,5 мың, қой мен ешкі 358,7 мың басқа жетті. Сонымен қатар бұл кезеңде тұрғын үй құрылысы кең қанат жайды. Облыс бойынша [[1958]] жылы [[1957]] жылмен салыстырғанда осы мақсатқа жұмсалған қаржы мөлшері 13 пайызға өсіп, тұрғын үйлерді пайдалануға беру 28 пайызға артты.

[[1953]] жылдың қыркүйегінде облыстағы үшінші жоғары оқу орны Қарағанды тау-кен институты (қазіргі мемлекеттік техникалық университет) тұңғыш рет студенттер қабылдады. Бұл жылы Ғабиден Мұстафиннің «Қарағанды» және [[Ғабит Мүсірепов]]тің «Оянған өлке» романдары қарағандылық оқырмандардың қолына тиді.

Қарағандының түбіндегі Жауыртау етегінде туып-өскен Ғабиден Мұстафин бұдан соң аймақ өткендегісін баяндаған «Дауылдан кейін» және «Көз көрген» кітаптарын жазды.

=== Тың ===
Елуінші жылдардың орта шенінде облыстың топырағы құнарлы бөліктерінде тың игеру науқанының басталуы елеулі оқиғалардың бірі болды. Осынау іс жері егін өсіруге қолайлы Нұра және Осакаров аудандарында кең өріс алды. Алғашқы тың шаруашылықтары «Донской», «Родниковский», «Киевский», «Энтузиаст», «Шахтер», «Индустриальный», «Шербаковский», «Киргизия» т.б. құрылды.

[[1954]] жылы Жезқазғанға қала мәртебесі берілді. [[1957]] жылдың 3 желтоқсанында Кеңес одағындағы ең ірі металлургиялық зауыт Қазақстан Магниткасында бірінші домнаның іргетасы қаланды.

[[1958]] жылдың қазан айында облыс Ленин орденімен марапатталды. Ол астық және ауыл шаруашылығының басқа да өнімдерін өндірудегі зор жетістіктер үшін берілген еді.

=== Қоныстандыру ===
{{main|19-20 ғасырларда Қарағанды облысының аумағын қоныстандыру тарихы}} [[Орталық Қазақстан]]ның этникалық құрылымының құрылуы мен дамуының тарихы ұзақ. Өлкені қоныстандыру әртүрлі уақыттарда және түрліше жүргізілді. Орталық [[Қазақстан]] аумағында адам баласы ежелгі кезеңнен өмір сүргені белгілі, бірақ, өлкені қоныстандыру және игеру үдерісі XX ғасырға дейін созылды.

Бұл кезең [[Қазақстан]] аумағында өз позициясын нығайту мақсатында күрес жүргізген Ресей империясының аймақта өз қызметін жандандыруымен сипатталады. [[1822]] жылғы «[[Сібір]] [[қырғыздар]]ы туралы [[Жарғы]]» бойынша қазіргі Қарағанды облысының аумағы [[Баянауыл]], [[Ақмола]], [[Қарқаралы]] округтерінің құрамына кірді. Өз әсерінің күшін нығайту және өлкені игеруге қажетті жағдай жасау үшін патша үкіметі шекара бойына нығайтылған шептер ұйымдастырды. Осы шептер бойында сібір казактары мекендеген [[Қарқаралы]] (1824 ж.), [[Ұлытау]] (1841 ж.), [[Ақтау]] (1837 ж.) және тағы да басқа осылар сияқты алғашқы елді мекен-станицалар пайда болды.

Орта жүздің ірі руларының бірі арғындардың негізгі бұқарасы Орталық Қазақстанда шоғырланғаны белгілі. Деректік мәліметтер бойынша олардың саны уездер бойынша келесідегідей болған: Қарқаралы уезінде – 87 381 шаруашылық, Ақмолада- шамамен 100 мың, Атбасарда – 32 207 болған. Бұнымен қоса осы жерлерде найман руынан шыққан қазақтар да көшіп-қонып жүрген. Атбасар уезінде олар 38 375 шаруашылық болды.

==Саяси, әлеуметтік-экономикалық дамуы==
{{main|Темір жол транспорты (Қарағанды облысы)}}
[[Орталық Қазақстан]] өнеркәсіптік даму деңгейі тұрғысында республика аймақтары арасында бірінші орын алады. Онда қуатты екі өнеркәсіптік торап құрылған. Бірі [[Қарағанды]]-[[Теміртау]] көмір-металлургиялық кешені, оған Қарағанды, [[Теміртау]], [[Саран]], [[Абай]], [[Шахтинск]], [[Ақтау]], [[Жезқазған]] қалаларындағы [[электр]] [[энергетика]]сы, [[машина жасау]], [[металл өңдеу]], [[химия]], жеңіл, азық-түлік өнеркәсібінің көптеген кәсіпорындары кіреді, екіншісі [[Балқаш]] түсті металлургия өнеркәсіптік кешені, ол негізінен мыс кендерін өндіру және өңдеуге тазартылмаған және тазартылған [[мыс]]ты, түсті прокатты, сондай-ақ [[марганец]], [[қорғасын]], [[мырыш]] және басқа [[полиметалл]] концентраттарын шығаруға маманданған. Осынау кәсіпорындық торап Жезқазган, Балқаш, [[Сәтпаев]], [[Қаражал]] қалаларының, Жәйрем, [[Жезді (кент)|Жезді]], [[Қоңырат]], [[Саяқ]], [[Ақшатау]] кенттерінін кеніштері мең [[шахта]]ларын, байыту [[фабрика]]ларын, мыс қорыту зауыттарын, өнеркәсіптін химия, азық-түлік және басқа салаларын біріктірген.

Облыс [[экономика]]сының қазіргі жағдайы экономикалық және әлеуметтік құрылымдардағы елеулі өзгерістермен сипатталады. Облыстың республикадағы өнеркәсіптік өндірістің жалпы көлеміндегі үлес салмағы 15% пайыздан асып жығылады. Бүгінде аймақта 300-ден астам бірлескен және шетелдік кәсіпорындар жұмыс істейді. Олардың ішіндегі ең ірілері мыналар: «Қазақмыс» корпорациясы ААҚ, ол көп қырлы, өндірісі аяқталған циклды кен-металлургия кәсіпорны, әрі бірқатар зауыттар, кеніштер және энергетикалық нысаңдардьі біріктіреді; «Арселор Миттал» ААҚ, ол толық металлургиялық циклді кәсіпорындардын барлығының Қарағанды бассейнінің көмір шахталарының ЖЭО, қосалқы және басқа да қызмет көрсететін өндірістік инфрақұрылымының басын қосқан.

Марганецтің ірі өндірушісі «Жәйрем КБК» ААҚ болып табылады. Мәшине жасау және металл өңдеудегі жетекші кәсіпорындар Пархоменко атындағы мәшине жасау зауыты, «Қарағандыкенмаш» НТЭК» ЖАҚ, «Қарағанды құю-мәшине жасау зауыты» ААҚ, «Техол» ЗПХ ЖАҚ, «Қазкарметавтоматика» ААҚ және басқа кәсіпорындар есептеледі. Резеңке және пластмасса бұйымдар шығаратын негізгі өнеркәсіптік кәсіпорындар қатарына «Қарағанды резеңке техника» ЖШС, «Саранрезеңкетехника» ААҚ, «Восход» ЖШС жатады.

Химиялык өнеркәсіпте «Теміртау химия-металлургиялық зауыт», «Монета Дитерджентс жуғыш заттары зауыты» ЖШС жұмыс істейді. Құрылыс материалдарды өндірумен «Сеntral Аzia Cement» ААҚ және «Қарағанды асбоцементтік бұйымдары» ЖШС айналысады.

Жеңіл өнеркәсіптің ірі кәсіпорындары «Гүлден» ЖШС және «Тоmiris» ЖШС, азық-түлік өндірісінде «Тұлпар» фирмасы саналады.

Өндірістік мәселелерді шешу және тұрғындардың қажеттіліктерін қанағаттандыру, сондай-ақ жаңа технологияларды енгізу үшін тың өндірістік куаттар және нысандар іске қосылуда, әртүрлі мәшинелер мен тау-кен және өңдеу өнеркәсібінің техникалық жабдықтарына қосалқы бөлшектер өндіру және тұтыну тауарларын даярлау ауқымы ұлғая түсуде.

== Ұлттық-мәдени орталықтар ==
Қарағанды облысы бойынша 55 ұлттық-мәдени орталықтар жұмыс істейді.
20 орталықта кешкілік мектептер жұмыс жасайды.Әр мектепте оқып үйренушілер саны орта есеппен 25 адамды құрайды.

Аса белсенді ұлттық-мәдени орталықтарға Қарағанды қаласы, [[Жезқазған қаласы]], [[Сәтбаев (қала)|Сәтпаев]], [[Теміртау]], [[Бұқар жырау ауданы|Бұхар-Жырау]] аудандары кіреді.

Қарағанды облысы  Қазақстан Республикасының орталығында орналасқан әкімшілік-аумақтық бөлік. 1932 жылы, 10 наурызда құрылған. Жерінің аумағы 428,0 мың км². Тұрғыны 1333, 6 мың адам. Солтүстігінде Ақмола, Павлодар, шығысында [[Шығыс Қазақстан облысы|Шығыс Қазақстан]], оңтүстігінде Қызылорда, Оңтүстік Қазақстан, Жамбыл, батысында Ақтөбе, Қостанай облыстарымен шектеседі. Облыс 9 ауылдық, 2 қалалық, әкімшілік ауданға бөлінеді. 11 қала, 39 кент, 168 ауылдық әкімшілік округі бар. Әкімшілік орталығы-Қарағанды қаласы.

Қарағанды облысы  Сарыарқаның оңтүстік жарты бөлігінде орналасқан. Қиыр батысын Торғай қолатының шығысы мен Тұран ойпатының сотүстік-шығысы, солтүстігін Теңіз-Қорғалжын ойысы, Есіл жазығы, Ерейментау, Қызылтау және басқа ұсақ таулар, шығысында Ащысу, Дағанбай өзендерінің аңғары, оңтүстігін Бетпақдалада сазды шөлі мен Балқаш көлі алып жатыр. Бедері негізінен ұсақ шоқылы, төбелі-белесті болып келеді. Олардың арасында ерте кездегі өте биік қатпарлы  таулардың жұрнақтары-гранитті тау массивтері көптеп кездеседі.

Қарағанды облысының шығысын көтеріңкі келген  Балқаш-Ертіс суайрығын құрайтын таулар тізбегі-Қарқаралы (Жиренсақал тауы, 1403 м), Кент тауы, Қу, Қарақуыс тауы, Қызылтас тауы, Қызыларай тауы т.б. көптеген таулар алып жатыр.

Қарағанды облысы өзендерінің ішіндегі шаруашылыққа маңыздылары Балқаш-Ертіс су айрығынан басталып, Теңіз-Қорғалжын көліне құятын Нұра, оның сол салалары - [[Шерубайнұра]] және [[Құланөтпес]] пен Көң өзендері. Облыстың оңтүстік-шығысын Мойынты, Жәмші, Тоқырауын, Құсақ, т.б. өзендер суландырады.

Қарағанды облысы - Қазақстанның ірі өнеркәсіп кен байлықтары мен ауылшаруашылығы шикізатының негізінде көмір өндіру, энергетика, қара және түсті металлургия , химия өнеркәсібі, машина жасау және металл өңдеу, құрылыс индустриясы, жеңіл және тамақ өнеркәсіптері дамыған , облыс экономикасының   ірі орталығы.

Халқының саны 1 миллион 381,6 мың адам,оның ішінде  1 миллион  138,5 мың адам қалаларда тұрады. Облыста [[республика]] халқының 9% -ы тұрады. Тұрғындарының орташа тығыздығы 1 км².- 3,2 адамнан келеді.

Қалалары : Қарағанды, Абай, Балқаш, Жезқазған, Қаражал, Қарқаралы, Приозёрск, Саран, Сәтбаев, Теміртау, Шахтинск.

Қарағанды облысында қазақтардан (37,6 %) басқа көптеген ұлт өкілдері мекендейді: орыстар (43,6%), украинлар (5%), беларусьтер (4.0%), немістер.(0.2%) ,  басқалары (7.5%).

Облыс республикадағы марганецтің баланстық қорының 100 пайызын, вольфрамның 80, молибденнің 64, қорғасынның 54, мырыштың 40, мыстың 36, көмірдің 32, соның ішінде коксті көмірдің 100, баридің 70 пайызының қоры бар.

Кеңес өкіметі жылдары облыста жергілікті кен байлықтары мен ауыл шаруашылығы шикізатының негізінде көмір өндіру, энергетика, қара және түсті металлургия, химия өнеркәсібі, машина жасау және металл өңдеу, құрылыс индустриясы, жеңіл және тамақ-өнеркәсіптері дамып, облыс экономикасының негізгі салаларына айналды.

Қарағанды облысы 2001 жылы республикада жалпы ішкі өнімнің 10,1% -ын (290,6 млрд.теңге) берді.

Облыстың энергетикасы жергілікті көмірге негізделген. Ірі аудандық және жылу электр станциялары Қарағанды, Теміртау, Жезқазған, Балқаш, Тентек, Топар, Қаражал елді мекендерінде, ұсақтары Қарсақбай, Атасу, Жамбыл, Мойынты, Сарышағанда орналасқан. Өнеркәсіптің басты салаларының бірі-көмір өндіру, кокс шығару. Түсті металлургия мыс кендерін өндіру мен қорыту және полиметалл мен сирек кездесетін металл кентастарын шығару мен байыту салаларынан тұрады. Облыста мыс өнеркәсібі екі орталықта дамыған. Оның біріншісі «Қазақмысә корпорациясына қарайтын Жезқазған кен-металлургия комбинатында. Оның құрамында Жезқазған кенінде, Сәтбаев қаласында 10-ға жуық механикаландырылған шахталар, екі карьер, екі байыту фабрикасы, мыс қорыту зауыты бар. Екіншісі-«Балқашмыс» кен-металлургия комбинаты. Оның құрамында Қоңырат, Саяқ, [[Шатыркөл|Шатыркөл карьерлері]], байыту фабрикасы, мыс қорыту, қақтау зауыттары бар.  [[Жезқазған]], [[Балқаш]] кен-металлургия комбинаттары мыс балқытумен қатар таза алтын, күміс, т.б. сирек металдар алумен шұғылданады.

[[Полиметалл]] мен сирек кездесетін металдарды өндіру өнеркәсібі дамып келеді. Оныің ірі орталығы Ақжол (қорғасын, мырыш), Ақшатау, Жамбыл (вольфрам, молибден), Қарағайлы, Жоғарғы Қайрақты (полиметалл, сирек металдар).  Облыста Балқаш, Жезқазған, Теміртау зауыттарынан   шығатын газ, әк-тас, минералды түз кендерінің негізінде химия өнеркәсібі дамып келеді. Химия кәсіпорындарынан Теміртауда химияда химия- металлургия зауыты, «Қарағанды химя өнеркәсібі» ЖШС-і, Саранда екі машина жөндеу зауыттары бар. Машина жасау және металл өңдеу кәсіпорындары негізінен Қарағанды қаласында орналасқан. Мұнда құю-машина жасау зауыты, «Қарағанды кен-машина-ИТЭКС» ААҚ, Энергия, сауда-техника комбинаты,турбо-механикалық, Пархоменко атындағы машина жасау, көмір машинасын жасау, №1 машина жасау, тұрмыстықтехника заттары, [[Теміртау]]да «Шығысэнергияжөндеу-SEE», «Энергия жөндеу-Т» ЖШС-рі, «Энергоприбор» өндірістік кооперативі, Жезқазғанда «Салаларалық өндіріс-өндіру фирмасы» өндіріс кооперативі жұмыс істейді. Облыс қалаларында және кейбір ірі кенттерде,аудан орталықтарында тұрмыс қажетін өтеу комбинаттары, баспаханалар жұмыс істейді. Балқаш көлінде балық ауланады.Ол Шашубай кентіндегі (Балқаш қаласы жағалауында) балық зауытында өңделеді.

Қарағанды  облысында 95 аурухана, 359 [[амбулатория]] мен емхана болды Оларда 5777 дәрігер, 10866 орта медициналық  мамандар жұмыс істеді. 298 кітапхана, қазақ, орыс драматетрлары, филармония, музыкалық комедия театры. 33 клуб пен мәдениет үйі, 8 мұражай, цирк бар. 1931 жылдан 2 облыстық («Орталық Қазақстан», «Индустриальная Караганда») және бір қалалық (Темиртауский рабочий») газеті шығады.Бір сөзбен айтқанда,  Қарағанды қаласының  облыс орталығы болуы оның жан-жақты, түрлі салада дамып, одан әрі өсіп өркендеуіне мүмкіндік берді.

== Әкімшілік бөлінісі ==
Облыс құрылымы 7 аудан мен 6 облыстық бағыныстағы қаладан тұрады:

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Халқының саны (2009, 2021)&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]&lt;/ref&gt;
|-
! Облыс аудандары мен қалалары !! Жер аумағы, км² !! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен				
|-
|[[Абай ауданы (Қарағанды облысы)|Абай ауданы]]|| 6725,29  || 57207 ||{{өсім}}59241 ||103,6 ||27364 ||{{өсім}}29188 ||106,7 ||29843 ||{{өсім}}30053 ||100,7
|-
|[[Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы)|Ақтоғай ауданы]]|| 51996,75 ||19233 ||{{құлдырау}}16198 ||84,2 ||9892 ||{{құлдырау}}8325 ||84,2 ||9341 ||{{құлдырау}}7873 ||84,3					
|-
|[[Бұқар жырау ауданы]]	|| 14393,20 ||60010 ||{{құлдырау}}54003 ||90 ||29750 ||{{құлдырау}}27290 ||91,7 ||30260 ||{{құлдырау}}26713 ||88,3
|-
|[[Қарқаралы ауданы]]||35472,36 || 42722 ||{{құлдырау}}31495 ||73,7 ||21450 ||{{құлдырау}}16160 ||75,3 ||21272 ||{{құлдырау}}15335 ||72,1
|-
|[[Нұра ауданы (Қарағанды облысы)|Нұра ауданы]]|| 46326,30 ||26150 ||{{құлдырау}}22655 ||86,6 ||12849 ||{{құлдырау}}11664 ||90,8 ||13301 ||{{құлдырау}}10991 ||82,6
|-
|[[Осакаров ауданы]]||11261,47||35221 ||{{құлдырау}}30467 ||86,5 ||17034 ||{{құлдырау}}15115 ||88,7 ||18187 ||{{құлдырау}}15352 ||84,4							
|-
|[[Шет ауданы]]||6594,05||45715 ||{{құлдырау}}38549 ||84,3 ||23128 ||{{құлдырау}}19685 ||85,1 ||22587 ||{{құлдырау}}18864 ||83,5	
|-
|[[Балқаш қалалық әкімдігі]]||5915,91||75453 ||{{өсім}}78084 ||103,5 ||35523 ||{{өсім}}37591 ||105,8 ||39930 ||{{өсім}}40493 ||101,4			
|-
|[[Қарағанды қалалық әкімдігі]]||497,80||460039 ||{{өсім}}509027 ||110,6 ||209935 ||{{өсім}}235946 ||112,4 ||250104 ||{{өсім}}273081 ||109,2
|-
|[[Приозёрск қалалық әкімдігі]]||54,52||13479 ||{{құлдырау}}10909 ||80,9 ||6615 ||{{құлдырау}}5371 ||81,2 ||6864 ||{{құлдырау}}5538 ||80,7	
|-
|[[Саран қалалық әкімдігі]]||161,04||50310 ||{{құлдырау}}42646 ||84,8 ||23562 ||{{құлдырау}}20206 ||85,8 ||26748 ||{{құлдырау}}22440 ||83,9	
|-
|[[Теміртау қалалық әкімдігі]]||311,47||176496 ||{{өсім}}176870 ||100,2 ||81700 ||{{өсім}}84156 ||103 ||94796 ||{{құлдырау}}92714 ||97,8
|-
|[[Шахтинск қалалық әкімдігі]]||236,19||56001 ||{{өсім}}58164 ||103,9 ||26737 ||{{өсім}}28451 ||106,4 ||29264 ||{{өсім}}29713 ||101,5													
|-
| '''ЖАЛПЫ САНЫ'''||179946,35 ||1118036 ||{{өсім}}1128308 ||100,9 ||525539 ||{{өсім}}539148 ||102,5 ||592497 ||{{құлдырау}}589160  ||99,4
|}

==Табиғаты==
Қарағанды облысы [[Сарыарқа]]ның оңтүстік жарты бөлігінде орналасқан. Қиыр батысын [[Торғай]] қолатының шығысы мен [[Тұран ойпаты]]ның солтүстік-шығысы, солтүстігін Теңіз – Қорғалжын ойысы, Есіл жазығы, [[Ерейментау]], Қызылтау және басқа ұсақ таулар, шығысында Ащысу, Дағанделі өзендерінің аңғары, оңтүстігін [[Бетпақдала]] сазды шөлі мен Балқаш көлі алып жатыр. Бедері негізінен ұсақ шоқылы, төбелі-белесті болып келеді. Олардың арасында ерте кездегі өте биік қатпарлы таулардың жұрнақтары – гранитті тау массивтері көптеп кездеседі. Мұндай аласа тауларды тауаралық кең жазықтар, өзен аңғарлары, көл ойыстары бөліп тұрады. Облыстың батыс бөлігін Ұлытау (1131 м), Арғанаты, Желдіадыр, т.б. таулар, ұсақ, орташа [[Абсолюттік биіктік|Абсолюттік биіктігі]] 300 – 500 м Сарысу төбелі-белесті жазығы алып жатыр. Қарағанды облысының шығысын көтеріңкі келген Балқаш – Ертіс суайрығын құрайтын таулар тізбегі – [[Қарқаралы]] (Жиренсақал тауы, 1403 м), [[Кент тауы]] (1469 м), Қу (1356 м), Қарақуыс тауы (1342 м), [[Қызылтас]] тауы (Қушоқы, 1283 м), Қызыларай тауы (Ақсораң, 1565 м, Сарыарқаның ең биік нүктесі), Кешубай (Сарыобалы, 1320 м), Қоңыртемірші тауы (Қарасораң, 1368 м), т.б. көптеген таулар алып жатыр. Шығыс бөлігі өзінің биіктігімен (орташа Абсолюттік биіктігі 500 – 1000 м) және жер бетінің қатты тілімденгендігімен ерекшеленеді. Облыстың бұл бөлігі солтүстіктен оңтүстікке қарай бірте-бірте аласарады. Үлкенді-кішілі ойыс пен қазаншұңқырлар бір-бірімен алмасып жатады. Аласа тау массивтерінің салыстырмалы биікт. 500 – 600 м, бұлардың арасында белесті қырат немесе көптеген шашыранды ұсақ шоқылар, дөңесті бұйраттар, адырлар кездеседі. Облыстың солтүстігінде Ерейментаудың оңтүстік сілемдері – Ақдің (899 м), Нияз (833 м), Айыртау (814 м), Желтау, т.б. таулар, Қарасор көлінің ойысы бар. Облыстың оңтүстік-батысы мен оңтүстігінде Арал маңы Қарақұмы, Мойынқұм, Жетіқоңыр, Қарақойын, Сарықұм сияқты құм массивтері жайғасқан.

==Геологиялық құрылымы және пайдалы қазбалары ==
Облыстың жер аумағы каледон және герцин құрылымдарын қамтитын Орталық Қазақстан палеозоидының ортаңғы бөлігінде орналасқан. [[Каледон қатпарлығы]]на Шыңғыс-Тарбағатай мегаантиклинориі мен Шыңғысалды синклинориі және Семізбұғы синклинориі, каледонид пен герцинидтің орта тұсында орналасқан Қарағанды синклинориі герциндік Теңіз ойысы мен Карағанды синклинорийіне батыс бөлігінен келіп жалғасатын Сарысу-Теңіз көтерілімі жатады. Құрамына [[Спасск]] антиклинорийі, Қарасор және Өспен синклинорийі, Жоңғар-Балқаш қатпарлы жүйесінің сож. доғасы кіретін герциндік құрылым Қарағанды синклинориінен оңтүстікте орналасқан. Бұл құрылымдар түрлі құрамды құмтас, әктас, кварцит, жаңғыш тақтатас, вулканиттерден түзілген. Әртүрлі бағыттағы жарылыстары мен опарылыстары бар интрузиялар жыныстарды қатпарлыққа жаншып, қиып өткен. Геологиялық құрылымдар ішінде егжей-тегжейлі зерттелгені ендік бағытқа жақын созылып жатқан Қарағанды синклинорийі. Синклинорийдің орта тұсын Қарағанды көмір бассейні алып жатыр. Қарағанды [[синклинорий]]інің батыс бөлігі грабен-синклинальды девон және төменгі палеозойдың вулканогеңді-терригенді қабаттарынан түзілген майысулар мен көтерілімдердің кезектесіп отыруымен сипатталады. Мұнда Самар және Завьяловка тас көмір кен орындары орналасқан. Грабен-синклинальдар шығыс және батыс жағынан меридиан бағыттағы жарылыстармен шектелген. Бассейннен солтүстікке таман фамен және турней ярусының карбонатты жыныстарымен, сол сияқты төменгі карбонның көмірлі қабаттарынан түзілген брахисинклинальдардың және мульдалардың көтеріңкі учаскілерімен кезектесіп отыратыны байқалады. Бұл тұсқа көміріндегі күл мөлшері жоғары Қушоқы және Бөрілі кен орындарының қабаттары сай келеді. [[Қарағанды көмір алабы|Қарағанды көмір бассейнінің]] оңтүстік жиегінде қорғасын-мырышты руда жүлгілері мен Жалайыр барит кені белгілі. Бассейннің түрлі бөліктерінен металлургия, химия және цемент өнеркәсібіне пайдалануға жарамды әктастың бірнеше кен орны анықталды. Бұлардың қатарына барланып, пайдалануға берілген Астахов, Сарыапан, Волын, Оңтүстік Топар әктас кен орындары жатады. Құмтас-қиыршықтас кенорындарының негізгі зерттелген бөлігі өзен аңғарларында шоғырланған. Юра шөгінділері үстіне жиналған саз балшық аязға төзімді құрылыс кірпішін, керамикалық бұйымдар, отқа төзімді материалдар даярлауға пайдаланылады. Актас, Сасыққарасу саз кені пайдаланылуда. Девон эффузияларынан құрылысқа жарамды тас кені жан-жақты зерттеліп, игерілуде. Қарағанды [[синклинорий]]інін оңтүстігін ала, Тектұрмас [[антиклинорий]]інен солтүстікке таман шығыс-солтүстік-шығыс бағытта ұзындығы 250 км, ені 5-15 км-лік Спасск жаншылу зонасы орналасқан. Бұл зонада Орталық Қазақстанның девондық жанартаулық белдеуінің жыныстары солтүстік-шығыс бағытқа қарай созылған. Мұнда 20 шақты жанартаулық-тұнбалы мыс кені (Жалғызтөбе, Жетімшоқы, Қызылшоқы, Қожақонған, Қызылөгіз, Көктал, Көктасжал, Сарыадыр, Алтынтөбе және т.б. кен орындары) және 250-ден астам мыс белгілері мен бірнеше геохимиялық аномалиялар анықталды. Пирофиллит, мәрмәр кендері де табылып, барланды (Спасск). Зонаның оңтүстігіне таман ендік бағытқа жақын силурдың терригендік жыныстарынан түзілген, кіші гранодиоритгі интрузияларымен байланысы бар Нұра синклинорийі өтеді. Гранит және жоғарғы фамен туфы, туфогенді құм тасы бар гранодиориттің солтүстік массивтерінде кремнийпиритті-магнетитті-гематитті кен орындары (Кентөбе темір кен орны) ұштасып жатыр. Облыс жерінде батыс жағынан қоршап жатқан Сарысу-Теңіз көтерілімі әр кездері грабен-синклиналь және горст-антиклиналь түзейтін қатпарлық пен жарылыстың бұзылуға жиі ұшырап отырған жанартаулық шөгінді және интрузивті жыныстардан түзілген. Көтерілімнің орталық бөлігін алып жатқан Шұбаркөл грабен-синклиналіне күлділігі аз (2-10%), қоры 2 млрд.т [[Шұбаркөл]] көмір кені орналасқан юра ойысы, ал Қызылжар горст-антиклиналіне Баршын липарит және кірпіштік саз кендері сай келеді. Шыңғысалды синклинорийі мен Шыңғыс-[[Тарбағатай]] мегаантиклинорийінің батыс бөлігін тұтас қамтитын палеозой жыныстарынан түзілген. Мұнда карбонның порфирлі гранитоидтарының ұсақ интрузияларымен байланысты келетін мысты-порфирлік типті плутогенді-гидротермальды рудалану (Көктасжал кен орны) және колчедандық типке жақындайтын ұсақ мыс кен орындары анықталған. Ұлытау-Жезқазған аймағының геологиялық құрылымы тау жыныстарының әр түрлі үш кешендерінен қалыптасқан: 1-кембрийге дейінгі күрделі дислокацияға ұшыраған метаморфтық жыныстар; 2-палеозойдың жанартаулық тұнба қатпарлы жыныстары; 3-мезозой және [[кайнозой]]дың құмтасты-сазды платформалық құрылымдары. Ұлытау-Жезқазған аймағы шегінде мыстың аса ірі кен орындары, марганецтің, қорғасын және мырыштың ірі кен орындары, темірдің, никельдің, кобальттың, көмірдің, асбестің құрылыстық және флюстік шикізаттардың орташа және шағын кен орындары, алтынның, [[хром]], [[никель]], [[мыс]], [[платина]] руда түзілу белгілерінің, бейруда пайдалы қазбалары — [[магнезит]], [[тальк]], [[барит]], [[кварц]], [[флюорит]], [[асбест]] шоғырланған. Қара және түсті металдар рудаларында күміс, [[рений]], [[кадмий]], [[таллий]], [[германий]] және т.б. шашыранды элементтердің құнды қоспалары кездеседі. [[Темір рудалары]] ның жер бетіне шығып жатқан ірі орындары Қарсақбай зауыты ауданында 40 км-ге созылып жатыр. Мұнда Керегетас, [[Балбырауын темір кен орны|Балбырауын]], [[Қаратас мыс-молибден кен орны|Қаратас]], [[Қарашоқы обалары|Қарашоқы]] және [[Сазтөбе]] кен орындары орналасқан. Керегетас және Балбырауын кен орындарының [[темір]]лі кварциттің қалынды{{start citation}}{{end citation|қайнары=}}ғы 10 м-ден 220 м-ге баратын 5-7 горизонты бар. Бүкіл 400 км-лік өн бойындағы темірдің қоры миллиард тонна деп бағаланып отыр. Ұлытау-Жезқазған аймағы марганец рудаларының қоры бойынша Қазақстанда негізгі аудандарға жатады. Жезді кен орны ауданында темірлі-марганецті руда белгілері бар Балажал, Емельяновское, Батыс Керегетас, Жаман Кергетас орыңдары белгілі. 20 ғ-дың 80-жылдарының ортасында [[Қаптыадыр]] тауының оңтүстігін ала Айдарлы фабен-синклиналінде марганецтің жаңа кен орындары (Богач, Тур 1, Тур II және т.б.) ашылды. Қазіргі танда мыс рудалы формацияларының ішіндегі [[өнеркәсіп]]тік маңыздысы — Жезқазған рудалы формациясы. Осы формацияның [[Жезқазған]], Жыланды тобы ([[Итауыз мыс кен орны|Итауыз]], [[Сарыоба темір кен орны|Сарыоба]], Қарашошақ, Қыпшақбай, Аралбай, Жаманайбат және т.б. ұсақ кен орындары төменгі, орта және жоғарғы карбон және төменгі пермьнің терригендік шөгінділеріне байланысты түзілген. Никель және кобальт кен орындары Шайтантас, Ешкіөлмес, [[Талдысай ауылдық округі|Талдысай]] массивтерінің желмен үгілген гипербазиттері негізінде шоғырланған, бетін миоцен шөгінділері жапқан. Шу-Сарысу ойпаңының шығыс жапсарындағы кең алаптағы көне үгілу қыртысында бокситтің қоры анықталуда. Жезқазған-Ұлытау өңірінде жанғыш пайдалы қазындылардан Байқоңыр ауылының маңында юраның қоңыр [[көмір кені]] (Байқоңыр және Қияқты кені) кездеседі. Қоры 100 млн т. шамасында. Шұбаркөл кенішіндегі көмір қоры 1,7 млрд т. деп есептеледі. Байқоңыр поселкесінен оңтүстік-батысқа қарай 170 км жерден Оңтүстік-Торғай мұнай-газ провинциясы (Құмкел тобы) ашылды. Шу-Сарысу ойпаңынан 14 мұнайлы-газды мүмкіндігі мол құрылымдар анықталды және Шу көтерілімінен [[Придорожное газ кен орны]] ашылды.&lt;ref&gt;Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5&lt;/ref&gt;

==Геологиясы== 
Жерінің геологиялық құрылымы каледон және герцин қатпарлығы кезеңінде қалыптасқан. Палеозой дәуірінің соңында континенттік түзілу кезеңі басталды. Өте ұзақ мерзімге созылған тегістелудің нәтижесінде пайда болған таулы өлке мезозой дәуірінде бірте-бірте қыраттарға айналды. Облыс жері негізінен палеозойдың метаморфтанған тақтатастарынан, кварциттерінен, құмтастарынан, әктастары және конгломераттарынан түзілген. Солармен бірге интрузивті ([[гранит]], [[диорит]], [[габбро]], т.б.) және эффузивті жыныстар кең таралған. Байырғы жыныстарды неоген мен төрттік кезеңдердің сарғыш шөгінділерінің қалың қабаттары жауып жатыр. Облыс минералдық шикізат ресурстарына өте бай. Мұнда көмір, мыс, қорғасын, темір, мырыш, марганец, вольфрам кендерінің мол қоры бар. [[Күшәла]], [[кобальт]], [[никель]], сирек металдар да кездеседі. Бейкентас шикізатынан – құрылыс тасы, әктас, цемент шикізатының, отқа төзімді саздың, пирофилиттің, құмның мол қорлары кездеседі.

==Климаты==
Климаты тым [[Континенттік климат|континенттік]] және өте құрғақ. Негізгі климат түзуші факторлардың бірі — күн сәулесінің ұзақтығы, ол жылына 2300-2500 сағат; ең жоғары орта айлық мәні шілдеге келеді. Жылдық жиынтық радиация мөлшері 110-120 ккал/см&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;, шашыранды радиация 45-50 ккал/см&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Облыс аймағы негізгі үш түрлі ауа массалары ықпалында болады: арктикалық, полярлық (қоңыржай белдеу ауасы), тропиктік. Жылдың суық мезгіліндегі ауа райының қалыптасуына азия антициклонының батыс тармағы үлкен әсерін тигізеді. Қыста ашық ауа райы басым. Ең суық ай - қантардың орташа температурасы Солтүстікте — 18°С, Оңтүстікте — 14°С байқалады. Абсолюттік минимум — 52°-44°С аралығында ауытқиды. Көктемде де антициклондық [[ауа райы]] режимі сақталып, құрғақ әрі желді ауа райы қалыптасады: күндіз өте жылы, түнде үсік байқалады. Жалпы көктемгі ауа райы тұрақсыздығымен ерекшеленеді. Жазда Орталық Қазақстанның дала аймағы тұсындағы ауа массалары қатты қызып, бұлтсыз, ашық әрі ыстық ауа райы орнайды. Ең жылы ай — шілденің орташа температурасы Солтүстікте + 18°С, Оңтүстік аймағында +22°С болады. Ең жоғары температура +40-43°С мөлшерінде. Жоғары температура (30°С және одан жоғары) шілдеде орта шамамен 7-8 күннен, 10-15 күнге дейін созылады. Ауа температурасының орташа жылдық мөлшері 1,2-3,5°С аралығында. Жылы мерзім ұзақтығы облыстың қыратты бөліктерінде (Қарқаралы, Ақтоғай таулы аймақтары) 198 күннен — 207-220 күнге (Ұлытау, Жаңаарқа, Шет аудандары) дейін ауытқиды. Аязсыз мерзім ұзақтығы тиісінше 90-100 және 110-135 күнге жақын. Ауаның салыстырмалы ылғалдылығының ең жоғары мәндері қыста байқалады. Облыс аймағында қарашадан наурызға дейін оның орта айлық мөлшері 78-82%. Жылы мерзімде салыстырмалы ылғалдылық Солтүстік бағыттан Оңтүстікке қарай кемиді. Маусым-шілде айларында ең төмен орташа айлық мөлшері 53-58% байқалады. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері көпшілік жерде 200-300 мм, Шығыс бөлігінде 330 мм түседі. Ең жоғары айлық орташа мәні шілдеде 40-47 мм, ең төмені қаңтарда 8-18 мм. Көктемде жылдық жауын-шашынның 25% жауады. Жазда жауатын мөлшері (маусым-тамыз) 120 мм, яғни жылдық норманың 40%-ын құрайды, әрі нөсерлі болады. Қыркүйекте 23 мм, қазанда 27 мм жауын-шашын жауады. Ең бірінші қар жаууы қыркүйектің бірінші онкүндігінде байқалады. Желдің орташа жылдық жылдамдығы — 5,5 м/сек. Ең жоғары айлық орташа мәні наурызда — 6,8 м/сек, сәл төмен мөлшері ақпан мен желтоқсанға келеді (6,5 және 6,1 м/сек). Ең бәсең жел жылдамдығы тамызда — 4,3 м/сек. Жылы мерзімдегі жел режимінің қалыптасуы айқын білінбейтін төмен қысымды бариқалық өріспен байланысты. Қарашадан наурызға дейін айлық орташа жел жылдамдығы өсіп отырады; Қарағандыда оның ең жоғары көрсеткіші 37 м/сек. және шамамен 20 жылда бір қайталанады. Облыс аймағының басым бөлігінде күшті жел соғуы (15 м/с және одан жоғары) үш күннен аспайды. Ал Қарағандыда ондай күндер саны наурызда 5-6 күнге созылады. Қыста жиі боран байқалады, боранды күндер саны 21-38-ге дейін жетсе, кейде 50 күнге дейін барады. Жылы маусымда құрғақшылық, желді жағдайда шаңды дауыл қалыптасады. Жыл бойынша ондай күндер саны орта есеппен 1-ден (Қарқаралы) 12-17 күнге дейін (дала аймақтарында) байқалады. [[Шөлейт]]ті, [[шөл]]ді аймақтарында шаң дауылды күндер саны жылына 20-38 күнге дейін жетеді. Жазда, кейде көктем мен күз мезгілдерінде облыс аумағында найзағай байқалып, дауыл, нөсер жаңбыр, бұршақпен қабаттасады. Жылына [[найзағай]]лы күндер саны 20-24 күн, ал Қарқаралыда 28 күн мөлшеріңде. Ең жиі байқалатын кезең жаз, оның ішінде шілде айы (6-8 күн). Найзағайдың орташа ұзақтығы — 1,8 сағат. Бұршақ жылы мерзімде сирек байқалады; әрі біркелкі емес, ені мен ұзындығы бірнеше шақырым жолақпен жауып өтеді. Орта есеппен жыл бойы [[бұршақ]] жауған күндер саны 2-3, кейде 4-8-ге жетеді. Күз, көктем айларында жер беті қатты суынып, антициклондық ауа райы жағдайында тұман қалыптасады. Облыста жылына тұманды күндер саны 16-28 күн аралығында болса, Қарағандыда шамамен 37 күн, ал ең жоғары айлық орташа көрсеткіші — наурызда. Облыс климатының айқын білінетін ерекшелігінің бірі — қуаңшылық. Күшті қуаңшылық орта есеппен 10-12 жылда бір қайталанады. Сәуірден қыркүйекке дейін аңызақ жел соғатын күндер саны 60-100 күн аралығында. Аңызақ, құрғақ желдер жазда Солтүстіктен келген арктикалық ауа массаларынан қалыптасады. Ауыл шаруашылығына үлкен шығын әкеледі. Облыс аймағындағы қыс кейбір жылдары тым қатаң болып, 5-5,5 айға созылады. Тұрақты қар жамылғысы әдетте қарашаның ортасында қалыптасып, 110-150 күндей жатады. Қаңтарда аяз күшейеді, -25°С және одан төмен температуралы күндер саны аймақ бойынша қыс ішінде 40-50 күннен (Солтүстікте), 10—15 күнге дейін (Оңтүстікте) ауытқиды, ал кейбір жылдары айына 20-25 күнге дейін жетеді. Қар жамылғысының орташа қалыңдығы — 20-26 см-ден 10-15 смге Солтүстіктен Оңтүстікке өзгереді. Қарлы жылдары оның қалыңдығы таулы аймақтарда 40-50 см-ге жетеді. Көктем наурыздың екінші жартысында басталып, 1,5-2 айға созылады. Орташа тәуліктік ауа температурасының 0°С көтерілуі әдетте 4-10 сәуірде байқалады. Қар жамылғысының ерте еруі — 16-28 наурызда, кеш еруі — 20-25 сәуірде. Түнгі үсіктің түсуі мамырдың 23-28-нде аяқталады. Жазы 3-4 айға созылып, ыссы әрі құрғақ болады. Күзі қыркүйектің басынан қазанның аяғына дейін созылады, әрі жазға қарағанда қуаң келеді. Бұл айдың орташа температурасы Солтүстіктен Оңтүстікке қарай 10°-14°С аралығыңда өзгереді. Әдетте, айдың бірінші онкүндігінде түнде тұрақты үсік басталады. Жылу мен ылғал таралуына байланысты, облыс аймағы 4 климаттық ауданға бөлінеді: қоңыржай-салқын қуаң ұсақ шоқылы; қоңыржай-жылы қуаң ұсақ шоқылы; қоныржай-жылы өте қуан. Біріншісіне біршама ылғалды, алайда ылғалды өсімдіктің еркін өсуіне жеткіліксіз таулы аймақ (Қарқаралы, Ақтоғай) жатады. Гидротермиялық коэффициент (ГТК) — 0,7-0,8; әсерлі температуралар жиынтығы (яғни орта тәулік температурасы +10°С жоғары) 2000°С жуық. Өсімдіктердің өсіп-өну мерзім ұзақтығы орта шамамен 130 күн. [[Агроклиматология|Агроклиматтық жағдайы]] ерте себілетін жаздық дәнді дақылдар, [[Қарақұмық жармасы|қарақұмық]], [[Орамжапырақ тұқымдасы|орамжапырақ]], картоп, қияр т.б. өсіруге қолайлы. Жер бедеріне байланысты, көпшілік шаруашылықтар мал шаруашылығымен, онымен қоса, егіншілікпен шұғылданады. Қоныржай-жылы қуаң ұсақ шоқылы аудан — облыстың неғұрлым ойпаң өңірін қамтиды. Оған Бұқар жырау, Абай, Нұра, Осакаров ауданының Солтүстік-Шығыс, Қарқаралы ауданының Солтүстік-Шығыс кіреді. ГТК - 0,7-0,8. Әсерлі температуралар жиынтығы 2000-2200°С. Өсімдіктердің өсіп-өну мерзім ұзақтығы 130-135 күн. Қоңыржай-жылы өте қуаң ауданға Осакаров ауданының басым бөлігі, Жаңаарқа ауданының Солтүстік, Қарқаралы ауданының Оңтүстік-Шығысы жатады. ГТК — 0,5-0,7. Әсерлі температуралар жиынтығы (+10°С жоғары) 2000-2600°С. Осакаров ауданында егіншілік кеңінен дамыған. Жылы өте қуаң аудан облыстың Батыс және Оңтүстік аймақтарын (шөлейтті, шөлді) толығымен қамтиды. ГТК — 0,5-0,7. Әсерлі температуралар жиынтығы 2200-2800°С. Мұнда қой шаруашылығы басым дамыған. 

==Өзендері мен көлдері==
Қарағанды облысы өзендерінің ішіндегі шаруашылыққа маңыздылары Балқаш – Ертіс суайрығынан басталып, Теңіз – Қорғалжын көліне құятын Нұра, оның сол салалары – Шерубайнұра және Құланөтпес пен Көң өзендері. Сонымен қатар Қарасор көлі алабының өзендері – Жарлы, Қарқаралы, Талды және Ертіс алабына жататын Есіл, Өлеңті, Шідерті, Түндік өзендерінің де маңызы айтарлықтай. Облыстың батыс жағын суландыруда Сарысудың, Терісаққан, Торғай, Ұлы Жыланшық өзендерінің Жоғарғы ағыстарының және Байқоңыр, Қалмаққырылған, т.б. көптеген кіші өзендердің маңызы өте зор. Облыстың оңтүстік-шығысын Мойынты, Жәмші, Тоқырауын, Қусақ, т.б. өзендер суландырады. Өзендерінің суы аз, тек көктемде қар еріген кезде ғана суы молаяды да біраз күн тасиды. Жаз ортасында кіші өзендер саязданып, сулары кермектеніп, қарасуларға бөлініп қалады, кіші өзендер тартылып қалады.

Қарағанды облысында жалпы ауданы 926 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; болатын 1910 көл бар (бұрынғы Теңіз ауданын қоспағанда). Олардың 90%-ы облыстың солтүстік аудандарында шоғырланған. Облысты екіге бөлетін 48 параллельден оңтүстікке қарай тек 108 көл ғана бар. Барлық көлдердің тек 131-інің ғана ауданы 1 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;-ден асады. Оларда 576 млн м&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; су жиналады. Көлдердің көпшілігі көктемде суға толып, жазда құрғап, күзде сорға айналады. Ірілері: Балқаш, Қарасор, Қыпшақ, Керей, Қарақойын, Қияқты, Шошқакөл, Балықтыкөл, Шыбынды, Тассуат, Ащысу. Облыста 460 тоған мен бөген бар. Олардың ірілері: Нұра өзеніндегі Самарқан, Шерубайнұра, Жартас, Самар, Кеңгірдегі Кеңгір, Жезді, Атасудағы Қылыш, Сарысаздағы Ақтасты, Поливное, Қумоладағы Қарсақпай бөгендері. Ертіс – Қарағанды – Жезқазған каналдары Атасу кентіне дейін салынды. Оның бойында 6 бөген бар. Жер асты тұщы сулары кеңінен пайдаланылады.

===Көлдері===
Облыс аймағында 1600-ге жуық көл бар, оның ішінде 200-ден астамының ауданы 1 шаршы км-ден асады. Облыс жерінің онтүстік-шығыс бөлігінде су айдыны көлемі жағынан Қазақстаңдағы үшінші көл — [[Балқаш]] жағалауы кіреді. Көл Батыстан Шығысқа қарай созылыңқы (614 км) орналасқан. Ауданы 18,2 мың км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;, су көлемі 106 км&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;, су айдынының теңіз деңгейінен биіктігі 342 м. Тереңдігі 6-12 м-ден (Батыс), 15 м-ге дейін (Шығыс) ауытқиды, ең терең жері — 26 м. Тұздылығы біркелкі таралмаған, Батыс бөлігі Іле өзенінің суымен тұщыланады, Шығысында тұздылық мөлшері 5г/л дейін жоғарылайды. [[Антропоген]]дік әсерден [[Балқаш көлі]]нің деңгейі 2 м төмендеп, суының сапасы да нашарлаған. Аласа таулы және қыратты суайрықтар мен үлкен тұйық ағынсыз алап көлдеріне қарағанда, анғарлық-арналық көлдер түрі көп тараған. Айдын ауданы 0,5-1,5 м&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; ұсақ көлдер куаң жылдары жазда кеуіп қалады. Көлдер суының орта минералдылығы 1-10 г/л аралығында. Облыстың аласа таулы және қыратты Шығыс, Оңтүстік-Шығыс аймақтарындағы көлдердің қазаншұңқырлары кіші, таяз, аласа жағалаулы болып келеді. Қуаң жылдары олар құрғап қалады. Неғұрлым терең көлдерінің суы жыл бойы сақталады (Үлкенкөл). Үлкен тұйық ойыстардағы көлдер бежі және жер асты су ағындарының негізі болып саналады. Солардың бірі — Қаркаралы ауданында орналасқан Қарасор адырлы-жазықты тұйық ойыс. Ол өңірде 50-ге жуық (Қарасор, Саумалкөл, Балықтыкөл, т.б.) көлдер бар. Орта тереңдіктері 1 м, кей жерде 4-5м, орта тұздылығы 35-41 г/л. Көл түбінде емдеу мақсатында пайдаланатын күкіртгі-сутекті шипалы балшық тұнған. Облыстың Солтүстік-Батысында мына көлдер орналасқан — [[Шошқакөл (көл)|Шошқакөл]], [[Барақкөл]], [[Саумалкөл (Қарағанды облысы)|Саумалкөл]], Құнақай, Әжібексор, [[Тассуат (көл)|Тассуат]] т.б., Солтүстігінде Шыбынды, Қаракөл, Оңтүстік-Батысында — Дөңсары, [[Алакөл]], орталық аймағында — Көктіңкөлі т.б. Тұздылығына байланысты олардың суы аса пайдаланылмайды. Облысты сумен тұрақты қамтамасыз етуде су қоймалары мен каналдардың маңызы зор. Су қоймалары: Самарқан (Нұра өзені), [[Шерубай-Нұра]] (Шерубай-Нұра өзені), Кеңгір (Кеңгір өзені), Жезді (Жезді өзені) т.б., сонымен қоса кіші өзендерде көптеген тоғандар салынған. 1973 жылдан бері облыс аймағында Ертіс—Қарағанды каналы жұмыс істейді. Бұл алып гидротехникалық құрылымның (суды төменнен жоғары деңгейге тасымалдайды) ұзындығы 458 км. Орта шамамен 75 м&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;/с су тасымалдап, Қарағанды, Теміртау сияқты ірі, және кіші қалаларды сумен қамтамасыздандырады. Су тасымалдау үшін 20-ға жуық насос стансалары іске қосылған. Облыс аймағында беткі су қорлары жеткіліксіз болғандықтан, жер асты суларының маңызы зор. Әр түрлі тереңдіктерде, яғни 10-100 м аралығында өспе су көздері мол. Бірақ көпшілік аймақта (шөлейтті, шөлді) олардың минералдылығы, оның ішінде кермектік қасиеті жоғары болғандықтан, ауыз су ретінде қолдану біраз қиындық келтіреді. Облыс аймағыңда 200-600 м жер қыртысы қабаттарында көзі тереңде жатқан жер асты сулары кең таралған. Олардың шаруашылықта кеңінен қолданылуы техникалық тұрғыдан әлі шешілмеген. Аймақта ғасырлардан бері пайдаланып келе жатқан көптеген құдықтар қолданылады (мал шаруашылығында). Олардың тереңдігі орта шамамен 4-10 м, сағатына шамамен 300-500 л су бере алады. 

==Топырақтары==
Қарағанды облысының солтүстігіндегі дала белдемінде оңт-тің карбонатты қара және күңгірт қоңыр, қоңыр топырақтары қалыптасқан. Қарқаралы, Кент, Бақты, Қу, т.б. тауларда таудың қара топырағы тараған. Облыстың орталық өңірін алып жатқан шөлейтті белдемде сортаңды карбонатты қоңыр, ашық қоңыр топырақ басым. Облыстың оңтүстік шөл белдемінде сұр және сұрғылт қоңыр топырақ тараған. Өзен аңғарларында шалғынды қоңыр топырақ түрлері кездеседі.

==Халқы==
Қарағанды облысы халқының саны&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-division.htm|title=Division of Kazakhstan|publisher=pop-stat.mashke.org|lang=en|accessdate=2016-03-29}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;[http://demoscope.ru/weekly/ssp/kaz_pop.php Қазақстан Республикасының облыстары, қалалары және аудандары бойынша халық саны, 2003-2012]&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! 1970!!	1979!!	1989!!	1999!!	2003!!	2004!!	2005!!	2006!!	2007 
|-
|1 552 056	
|1 715 502	
|1 848 157	
|1 410 218	
|1 333 656	
|1 330 927	
|1 331 702	
|1 334 438	
|1 339 368
|}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!2008!!	2009!! 2010!!	2011!!	2012!!	2013!!	2014!!	2015
|-
|1 342 081	
|1 341 207	
|1 346 810	
|1 352 178	
|1 357 878	
|1 362 743	
|1 369 667	
|1 378 298	
|}

Қазіргі кезенде аймақтың демографиялық дамуының басты ерекшелігі тұрғындардың абсолютті санының динамикалық өзгеріп отыруымен сипатталады. [[Республика]] тұрғындарының 1989-1992 жыддар аралығында өсіп-енуінің орташа жылдық қарқыны 0,7%-ға жетсе, 1999 ж. орташа жылдық төмендеу қарқыны 0,9%ды құрады. Келесі жылдары тұрғындар санының төмендеу деңгені шұғыл түрде азайды. 2005 ж. алғаш рет тұрақты өсім көрсеткіші тіркелді.

Бұл кезең халық санының азаюына себепші болған қолайсыз [[демография]]лық жағдаймен сипатталады. Қазақстан Республикасы тұрғындар санының тіркелуі бойынша 1999 ж. [[Орталық Қазақстан]] тұрғындарының саны 1 410 218 адам, яғни 1989 жылмен салыстырғанда 19,1%, келесі жылдары тағы 5,6%-ға азайып, 2006 жылдың басында 1 331 702 адамға түсті. Аймақта қалаға шоғырлану үрдісі жалғасып жатыр. Облыс тұрғындарының құрамында кала тұрғындарының үлесі үнемі өсуде, ал ауыл тұрғындарының үлес салмағы керісінше азаюда. Мысалы, егер 1989 ж. қала мен ауыл тұрғындары санының қатынасы 82,1% және 17,9% болса, 2006 жылдың басында — 83,8% және 16,2% болды. Ұлттық құрылымда 1980 жылдың аяғында басталған аймақтың компоненттерінің абсолютті және қатысты көрсеткіштердің өзгеру үрдісі жалғасуда. Егер 1989 - 2005 ж. аралығында қазақтардың абсолютті саны 18,4%-ға өсіп, 551 536 адамға жетті, ал аймақ тұрғындарының құрамындағы үлесі 41,4%-ды құрады, бұл көрсеткіш 1989 ж. 25,8% болған еді. Орыстардың саны 553 058 адамға дейін немесе 48%-ға жуық азайған, ал үлес салмағы 41,5%-ға тең болды, бұл көрсеткіш 1989 ж. 46,9% болатын. Аймақтың басқа да көптеген [[этнос]]тарының абсолютті саны да азайды: [[немістер]] 4 есе (1899 ж. - 159 208 адам; 2005 жылдың басында - 40 135 адам); [[белорустар]] — 2 есеге жуық (35331 -ден 18229-ға); [[Украиндар|украиндықтар]] - 2 есе (128547-ден 67496-ға); [[татарлар]] - 1,5 есе (52769-дан 35640-қа); [[корейлер]] 1,1 есе (14672-ден 13519-ге-түскен) азайған.

Аймақтың ұлттық құрамында төмендегі ұлттардың үлес салмағы да өзгерді: немістер 1989 жылғы 9,1%-дан 2005 жылдың басында 3%-ға; белорустар — 2%-дан 1,4%-ға; украиндар — 7,4%-дан 5,1%-ға; татарлар - 3%-дан 2,7%-ға; корейлер — 0,8%-дан 1%-ға дейін өзгерген. [[Орталық Қазақстан]] тұрғындарының табиғи қозғалыс ерекшелігі аталған аймақтың ұлттық құрамындағы орыс тұрғындарының үлес салмағының жоғары болу ерекшелігіне байланысты. Табиғи өсім қазақтар (13,5 [[промилле]]) мен өзбектер (22,0 [[промилле]]) арасында біршама жоғары деңгейде; жыл сайын [[орыстар]]дың (-4,9 промилле), [[украиндар]] мен [[белорустар]]дың (-8,6 промилле) сан жағынан азаюы байқалуда. 90-жылдардың 2-жартысында табиғи өсім коэффициенті бірыңғай теріс мәнге ие болды, яғни аймақта адамдар өлімі туу санына қарағанда жоғары еді. 2002 жылдан бастап, бұл көрсеткіштер тұрақты түрде оң динамиканы көрсете бастады, алайда өсім деңгейі төмен болды — 1,44 [[промилле]] (1000 тұрғынға шаққанда).

Жалпы [[республика]] бойынша жүрген миграция үрдісі Орталық Қазақстан өнірінде қамтыды. 1991-2003 жылдар аралығында ішкі миграция сальдосы -313 838 адамды құрады.

Халықтың орналасуы аймақ бойынша біркелкі емес. Облыс халқының орташа тығыздығы 1 шаршы км-ге 3,1 адамнан келеді. [[Қарағанды]]-[[Теміртау]] өнеркәсіпті ауданы аймағында бұл көрсеткіш 80 адамнан асты. Облыстың солтүстік және орталық бөлігінде халық тығыздығы 1 шаршы км-ге 5-6 адамнан келеді. Бұкар жырау, [[Осакаров ауданы|Осакаров]] және [[Абай ауданы (Қарағанды облысы)|Абай аудандарының]] тұрғындары басқа аудандарға қарағанда тығыз орналасқан — 4,4; 3,5; 1 шаршы км-ге 8,9 адам. [[Ертіс]] — Қарағанды каналы аймағында, қала маңында халықтың тығыздығы біршама артты; облыс аумағының батыс бөлігінде 1 шаршы км-ге келетін орташа мөлшер 0,4 адамнан, кей жерлерде [[Ұлытау]], Нұра ауданының батысында тығыздық көрсеткіші 1 адамнан да кем — 0,1 адам. Шығыс бөліктегі, негізінен ауыл шаруашылығына маманданған [[Қарқаралы ауданы]]ның жерінде халықтың орналасу тығыздығы 1 шаршы км-ге 1,3 адамнан келеді. Қарқаралы орманды шұратында халық жиірек қоныстанған.

Жезқазған өңірінің солтүстік-батысыңда және ауылды жерлерде халықтың тығыздығы өте төмен. Мәселен, 1966 ж. әрбір шаршы километрге 1,36 адамнан келсе, бұл көрсеткіш 1976 ж. 1,48, ал 1988 ж. 1,58 адам болды. Жезқазған - Балқаш өңіріңде 5 қала, 4 аудан, 22 қалашық, 53 ауылдық аймақ бар. 1998 ж. 20-дан артық тұрғыны бар 256 елді мекен болды. Халықтың басым көпшілігі [[Жезқазған]], [[Балқаш]], [[Сәтбаев]], [[Қаражал]] қалалары мен оның төңірегіне топтасқан. Онда әрбір шаршы километрде 18,8 адам тұрады. [[Ұлытау ауданы]]нда әрбір шаршы километрге 0,1 ғана адамнан, оның оңтүстігінде 1 шаршы километрге бір адамнан келеді. Ал халықтың тығыздығы Шет ауданында бір шаршы километрге 0,7 адам, [[Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы)|Ақтоғай ауданында]] 0,4 адам, Жаңаарқа ауданында 0,5 адамнан келеді.

Облыс жерінде 11 қала, 39 қалашық және 171 ауыл-селолық округтер (3 ірі қала - Қарағанды, Теміртау және Жезқазған, ауданы жағынан орташа 4 кала — Балқаш, Саран, Шахтинск, Абай және 4 шағын кала - Қарқаралы, Қаражал,Сәтбаев, Приозёрск) орналасқан. Аймақтағы ең ірі Қарағанды-Теміртау қалалық агломерациясы соғыстан кейінгі жылдары қалыптасып, дамыған [[Қарағанды]] мен [[Теміртау]]да бүкіл облыс халқының 42%-ы және қала халқының 70,5%-ы тұрады (2005). Мұның өзі бұл қалаларда халықтың көп шоғырланғандығын сипаттайды. Олардың төңірегіңде [[Саран]] (48,2 мың адам), [[Шахтинск]] (59,9 мың адам) қалалары және [[Қарабас]], НовоДолинка, Топар, Южный, Ақтас, Долинка, Шахан, Ақтау, Мұстафин, [[Қушоқы]] сияқты кенттер орналасқан. Бұлардың барлығы көмір кен орындарының қарқынды игерілуіне, шахталар, қара және түсті металлургия, химия, машина жасау кәсіпорындарының салынуына байланысты пайда болды.

Облыста 558 ауылдық елді мекендер бар (2004). Кеңшарлардың тарауы, шаруа қожалықтарының, өндірістік кооперативтердің, [[акционерлік қоғам]]дардың құрылуы, ауылда нарық катынастарының қиындықпен енгізілуі жекеменшік шаруашылықтардың көптеп жабылуына өз әсерін тигізді. Қазіргі уақытта тарихи қалыптасқан ауыл-селолық орналасу жүйесін қайта құру іске асырылуда.

==Флорасы==
Облыстың дала белдемінде, негізінен, бөрте жусан, бетеге, селеу және жіңішке қоңырбас, қозықұлақ, сарыбас беде, бұйырғын, жебіршөп, борпылдақ шөп, т.б. жазық жерінде қараған, тобылғы, итмұрын, қыраттарында жатаған арша, ырғай, тасжарған, т.б. бұталар өседі. Грунт суы таяу тауаралық өлкелер мен өзен аңғарларының жайылмаларын бидайық, шалғындық көде мен түлкі құйрық сияқты өсімдіктер жапқан. Қарқаралы, Кент, Қу, Бақты, Қызыларай, т.б. гранитті тауларда қарағай, ал олардың сайларында [[қайың]], [[Көктерек (ағаш)|көктерек]], өзен бойында түрлі тал, шілік өседі. Облыстың шөлейт белдемінде [[бетеге]], [[селеу]], т.б. түрлі шөп пен эфемерлер өседі. Шоқылардың тастақты беткейлерінде жусан басым. Шоқыаралық ойыстарда түрлі бұта кездеседі. Ұлытау, Қараағаш, Бектауата тауларында қайың, көк терек, қандыағаш, оңтүстігіндегі шөл далада жусан мен әр түрлі сораң шөп тараған.

==Фаунасы==
Облыс өңірін арқар, елік, бөкен, қарақұйрық, қасқыр, түлкі, қарсақ, борсық, аққұлақ, ақкіс, сасық күзен, ақ тиін, қоян, сарышұнақ, суыр, қосаяқ, көл қамыстарында жабайы шошқа, ондатр; құстардан дуадақ, тырна, құр, шіл, бүркіт, кезқұйрық, қарақұс, күйкентай, безгелдек, үкі, жапалақ, қасқалдақ, қаз, үйрек, шағала, т.б. су құстары мекендейді. Көлдері мен өзендерінде мөңке, оңғақ, лақа, алабұға, торта, шортан, аққайран, көкбас балықтары бар. Балқаш көлінде ақ амур, ақмарқа, табан, тұқы, жайын, көксерке, қаяз, пілмай жерсіндірілген.

==Өндірісі==
Кеңес өкіметі жылдары облыста жергілікті кен байлықтары мен ауыл шаруашылығы  шикізатының негізінде көмір өндіру, энергетика, қара және түсті металлургия, химия өнеркәсібі, машина жасау және металл өңдеу, құрылыс индустриясы, жеңіл және тамақ өнеркәсіптері дамып, облыс экономикасының негізгі салаларына айналды. Қарағанды облысының ауыл шаруашылығына пайдалануға жарамды жері 34257,1 мың га, оның ішінде егістік жер 1062,2 мың га, шабындық 389,6 мың га, жайылымы 31724,9 мың га жерді құрайды. Ауыл шаруашылығының басты салалары – жаздық астық өсіру, етті-сүтті [[сиыр]], [[қой]], [[жылқы]] өсіру. Өнеркәсіп орталықтарына таяу жерде қала маңына тән ауыл шаруашылығы  дамыған (сүтті сиыр, құс, шошқа өсіру, картоп, көкөніс өсіру). 2002 ж. егістік аумағы (мың га) 1316,7 болды. Облысты қамтитын Сарыарқа темір жолының Ұзындығы 1827 км. Сарыарқа әуежайы облыс тұрғындарын көптеген шет елдермен және республиканың басқа қалаларымен байланыстырады. Облыс жері арқылы [[Павлодар]] – [[Шымкент]] мұнай құбыры өтеді.&lt;ref&gt;[[Қазақ Энциклопедиясы]]&lt;/ref&gt;

== Әкімдерінің тізімі ==
{{Main|Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі}}
# [[Идеал Ғалиұлы Мүсәлімов]] (1990—1991)
# [[Пётр Петрович Нефёдов]] (1992—1997)
# [[Мәжит Төлеубекұлы Есенбаев]] (шілде 1997 — қазан 1999)
# [[Камалтин Ескендірұлы Мұхамеджанов]] (қазан 1999 — 19 қантар 2006)
# [[Нұрлан Зайроллаұлы Нығматулин]] (19 қантар 2006 — 19 қараша 2009) 
# [[Серік Нығметұлы Ахметов]] (19.11.2009 — 01.2012)
# [[Әбілғазы Қалиақпарұлы Құсайынов]] (20 қантар 2012 — 28 қантар 2013) 
# [[Бауыржан Түйтеұлы Әбдішев]] (29 қантар 2013 — 20 маусым 2014)
# [[Нұрмұхамбет Қанапияұлы Әбдібеков]] (20 маусым 2014 — 14 наурыз 2017)
# [[Ерлан Жақанұлы Қошанов]] (14 наурыз 2017 - 18 қыркүйек 2019) 
# [[Жеңіс Махмұдұлы Қасымбек]] (18 қыркүйек 2019 – 8 желтоқсан 2022)
# '''[[Ермағанбет Қабдулаұлы Бөлекпаев]]''' (8 желтоқсан 2022 жылдан бастап)

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Тағы қараңыз ==
* [[Қарағанды облысының мемлекеттік мұрағаты]]
* [[Қарағанды облысының жер-су аттары]]
* [[Қарағанды облысының мәдениеті]]
* [[Қарағанды облысындағы байланыс]]
* [[Қарағанды облысының ауыл шаруашылығы]]
* [[Қарағанды облысындағы радиохабар тарихы]]
* [[Қарағанды облысының ғарыш саласы]]
* [[Қарағанды облысынан Ұлы Отан соғысына қатысушылар]]

== Сыртқы сілтеме ==
* [http://www.egemen.kz/?act=readarticle&amp;id=1874  Өндірісті өлке өрнектері]
* [http://www.karaganda.kz/ Карағанды торабы]{{ref-ru}}
* [http://www.dmoz.org/World/Kazakh/Региондық/Азия/Қазақстан/Әкiмшiлiк-аумақтық_құрылысы/Қарағанды_облысы Қарағанды облысы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170309225656/https://www.dmoz.org/World/Kazakh/%D0%A0%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B/%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD/%D3%98%D0%BAi%D0%BC%D1%88i%D0%BBi%D0%BA-%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B/%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B/ |date=2017-03-09 }} в [[Ашық Тізімдеме Жобасы|Ашық Тізімдеме Жобасы (ODP)]]

{{Қазақстан Республикасының әкімшілік аумақтары}}
{{Қарағанды облысы}}

[[Санат:Қарағанды облысы|*]]</text>
      <sha1>aov42hf7kei3lvh2s4vujh68sile6z9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қостанай облысы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1664</id>
    <revision>
      <id>3575694</id>
      <parentid>3571568</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T19:06:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Milenioscuro</username>
        <id>18230</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Kostanay Region in Kazakhstan.png]] → [[File:Kostanay in Kazakhstan.svg]] svg</comment>
      <origin>3575694</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41450" sha1="njoke82n23jlf08nos53lgqngp7jv57" xml:space="preserve">{{Қазақстан облысы
 |облыстың атауы      = Қостанай облысы
 |елтаңба             = Logo Kostanay Province.png
 |карта               = Kostanay in Kazakhstan.svg
 |әкімшілік бірліктің картасы = 
  |lat_dir = N |lat_deg = 53 |lat_min = 12 |lat_sec = 
  |lon_dir = E |lon_deg = 63 |lon_min = 38 |lon_sec = 
 |облыс орталығы      = {{байрақ|Қостанай}}
 |құрылған уақыты     = [[29 шілде]] [[1936 жыл]]
 |аудандар саны       = 16
 |ауылдық округтер саны   = 156
 |кенттік әкімдіктер саны = 3
 |қалалық әкімдіктер саны = 6
 |ауылдар саны       = 492
 |тұрғыны            = {{құлдырау}} 824 917 &lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/region/ Халық саны (2025 жылғы 1 наурызға)]&lt;/ref&gt;
 |санақ жылы         = 2025
 |халық саны бойынша орны  =7 
 |тығыздығы          = 4,2
 |тығыздығы бойынша орны   = 13
 |ұлттық құрамы      = [[қазақтар]] — 41,87 % &lt;br&gt;[[орыстар]] — 40,39 %&lt;br&gt; [[украиндар]] — 7,76 %&lt;br&gt; [[немістер]] — 3,09 %&lt;br&gt;[[татарлар]] — 1,8 %&lt;br&gt;[[белорустар]] — 1,4 %&lt;br&gt; басқалары — 3,69 % (2022 ж.)&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]&lt;/ref&gt;
 |жер аумағы         = 196 001 
 |жер аумағы бойынша орны  = 4-ші
 |су ауданы          = 
 |ЖІӨ                = 
 |ЖІӨ бойынша орны   = 
 |ЖІӨ жылы           = 
 |жан басына шаққанда ЖІӨ   = 
 |экономикалық аудан        = [[Солтүстік Қазақстан]]
 |ресми тілі         = 
 |әкімі              = [[Құмар Іргебайұлы Ақсақалов|Құмар Ақсақалов]]
 |add1n             = Әкімдіктің мекенжайы
 |add1               = Қостанай қаласы, Әл-Фараби даңғылы, №66
 |ISO 3166-2 коды    = KZ-KUS
 |телефон коды       = 	+7 7142
 |пошта индекстері   = 11xxxx
 |марапаттары        =
 |сайты              = https://www.gov.kz/memleket/entities/kostanay?lang=kk Қостанай облысының әкімдігі
 |ортаққордағы санаты = Qostanay Province
}}
{| style=&quot;float: right; clear:both; margin-left: 1em; margin-bottom: 0.5em; width: 320px; background: #f9f9f9; border: #aaaaaa solid 1px; text-align: center&quot;
|-
|{{Ленин ордені|түрі=аумақ|1966}} {{Ленин ордені|түрі=аумақ|1970}}
|}
'''Қостанай облысы''' — [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]]ның [[Солтүстік Қазақстан|солтүстігіндегі]] [[Қазақстан әкімшілік бірліктері|әкімшілік-аумақтық бірлігі]]. [[1936 жыл]]ы [[29 шілде]]де бұрынғы [[Қостанай губерниясы|Қостанай]] мен [[Торғай губерниясы|Торғай]] губернияларының негізінде құрылған. Облыс орталығы – [[Қостанай]] қаласы. Жер аумағы 196 мың км².&lt;ref&gt;Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:&quot; Қазақ энциклопедиясы&quot; ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5&lt;/ref&gt;

== Географиялық орны ==
Қостанай облысы [[солтүстік]]-[[батыс]]ы мен солтүстігінде [[Ресей]]дің [[Орынбор облысы|Орынбор]], [[Челябі облысы|Челябі]], [[Қорған облысы|Қорған]] облыстарымен, шығысында және оңтүстік-шығысында [[Қазақстан]]ның [[Солтүстік Қазақстан облысы|Солтүстік Қазақстан]], [[Ақмола облысы|Ақмола]], [[Қарағанды облысы|Қарағанды]] және [[Ұлытау облысы|Ұлытау]] облыстарымен, оңтүстік-батысында [[Ақтөбе облысы]]мен шектеседі.

== Рельефі ==
Облыс аумағы негізінен [[жазық]] [[дала]]. Солтүстіктен оңтүстікке қарай тым созылып жатуына байланысты (740 км) әр түрлі физикалық-[[географиялық белдеулер]]ден тұрады:
* батыс жағында [[Орал]] маңы [[үстірт]]ін (250-400 м);
* солтүстігінде [[Батыс Сібір ойпаты]]ның (150-200 м) оңтүстік бөлігін;
* оңтүстігінде [[Торғай үстірті]]нің басым бөлігін (250-300 м);
* қиыр оңтүстік-шығысында [[Сарыарқа]]ның батыс бөлігін (450-500 м) қамтиды.
Орал маңы үстірті негізінен, шығысқа қарай еңісетене келіп, солтүстігінде Золотая сопка (Алтыншоқы) тұсымен, оңтүстігінде [[Тобыл өзені]]нің  жоғарғы ағысының [[аңғар]]ымен шектеледі. Мұның оңтүстік жағында жекелеген [[шоқы]]лар ([[Жетіқара]] тауы, 414 м, т.б.) кездеседі.

Батыс Сібір ойпатының оңтүстігін [[көл]] [[қазаншұңқыр]]лары бар Қостанай жазығы мен [[Обаған]]-[[Есіл]] суайрығы және [[Есіл жазығы]] алыпжатыр.

Облыстың оңтүстігіндегі Торғай үстіртінің солтүстік бөлігін көл қазаншұңқырлары мол Солтүстік Торғай жазығы ([[Құсмұрын (көл)|Құсмұрын]] көлінен Тобыл өзеніне дейінгі [[суайрық]]ты), орта бөлігін Сыпсыңағаш [[қолат]]ымен және [[Өлкейек]], [[Қабырға]], [[Теке]], [[Сарысу]] өзендерімен тілімделген Торғай үстіртінің орта бөлігін қамтыған. Мұндағы суайрықтарда [[Қарғалытау]] (310 м), [[Теке]] (262 м), [[Қызбелтау]] (219 м) және Сарыадыр (360 м) [[төрткіл тау]] [[жұрнақ]]тары, қиыр солтүстік-батысында [[Қоңыртау (тау, Қостанай облысы)|Қоңыртау]] таулары орналасқан. Торғай үстіртінің жалғасы саналатын Оңтүстік Торғай жазығы [[Сарықопа]] көлінің оңтүстік бөлігін қамтиды. Ол Торғай мен Ұлы Жыланшық өзендерімен тілімделген.

Облыс аумағының  бір ерекшелігі - оның қиыр оңтүстік-батыстан солтүстікке қарай Торғай, Сарыөзен және Обаған өзендерінің аңғарларын қамти отырып, Тобыл өзеніне дейін жететін ұзындығы 700 км Торғай қолаты жатыр. 

Облыстың ең биік бөлігі шоқылы келген Сарыарқа бөлігі. Мұнда [[Қарақұс]] ([[Шарықты]] [[шың]]ы 397 м), [[Көкшетау тауы|Көкшетау]] (478 м!, [[Қайыңдышоқы]] (569 м), т.б. көптеген тау шоқылары кездеседі.

Ұлы Жыланшық пен Қараторғай өзендерінің суайрығын [[Жыланшықтүрме]] [[қырат]]ы алып жатыр.

== Кен байлықтары ==
Қостанай облысы [[кен байлықтары]]на өте бай. Мұнда [[магнетит]]тік және оолиттік [[темір]] кендерінің, [[боксит]]тің, [[алтын]]ның, [[никель]]дің, [[асбес]]тің, [[қоңыр көмір]]дің, [[құрылыс материалдары]]ның ([[цемент]]тің, [[флюс]]тік [[әктас]]тың), [[доломит]]тің, [[от]]қа төзімді [[балшық]]тың, қыш және [[кірпіш]] балшықтарының, [[әйнек]]тік [[құм]]ның, [[гранит]]тің, [[диорит]]тің, [[құмтас]]тың, т.б. мол [[қор]]ы бар.

== Климаты ==
Облыс [[климат]]ы тым континеттік. [[Қыс]]ы [[суық]] және ызғарлы, [[қаңтар]]дың орташа [[температура]]сы солтүстігінде  -18-19°С, оңтүстігінде  -16-17°С. Кейбір қатаң жылдары -40°С-тан да төмен болады. Қысы ұзақ, [[қар жамылғысы]] 5 [[ай]]ға дейін жатады.

[[Жаз]]ы біршама [[ыстық]], [[шілде]]нің орташа температурасы 19-20°С. Кей жылдары 35-40°С-қа дейін жетеді.

Жылдық [[жауын-шашын]]ның орташа мөлшері солтүстіктен оңтүстікке қарай 300 мм-ден 170 мм-ге дейінгі аралықта, оның 70-75% -ы жылдың жылы мезгілінде жауады.

Облыста [[қуаңшылық]] болып тұрады. Кейінгі [[50 жыл]]дың мәліметі бойынша қуаңшылық әр 10 жылда 3-4 рет қайталанған.

[[Жел]]сіз күндер аз. Желдің жылдық орташа жылдамдығы солтүстігінде  4-4,5 м/с-тан, оңтүстігінде 5-6 м/с-қа жетеді. Солтүстігінде оңтүстік-батыс және оңтүстік желдер, оңтүстігінде солтүстік және солтүстік-шығыс желдер басым.

== Топырағы ==
Қостанай облысының аумағы үш ірі [[топырақ]] [[белдем]]інде орналасқан:
* солтүстік жағын [[қара топырақ]], ал оңтүстік бөлігін [[сұр]] топырақ белдемі алып жатыр;
* қара және қоңыр қызғылт топырақтар облыстың солтүстік және орталық аудандарында егін шаруашылығы мен [[мал шаруашылығы]]н өркендетуге қолайлы.
Облыс жеріндегі топырақ жамылғысының [[бойлық]] бағытта белдемдік байланыстағы [[өсімдік жамылғысы]] таралған.

== Белдемдері ==
Қостанай облысының солтүстік жіңішке бөлігін [[орман]]ды-[[дала]] белдемі алып жатыр. Орманды жерлері негізінен әр түрлі [[бұта]]лар өскен [[терек]] аралас қайыңды [[шоқ]]тардан тұрады. Кей жерлерде олар едәуір алқапты қамтитын [[қайыңды орман]] өңірлерін құрайды. Дала белдемі әр түрлі шөбі басым [[селеу]] мен [[боз]]дан тұрады, ал құрғақ дала белдемінде, негізінен, әр түрлі шөптер араласқан [[бетеге]]лі-[[селеу]]лі шөптер өседі. Дала және құрғақ дала белдемдерінің құмдақ топырақты жерлерінде қайың мен [[қарағай]]ы басым Наурызымқарағай ормандары өскен. Наурызымқарағай шоқ орманы негізінде [[1930]] жылы мемлекеттік [[қорық]]  ([[Наурызым қорығы]]) ұйымдастырылған.

== Жануарлар дүниесі ==
Облыстың жануарлар дүниесі әр түрлі. [[Жыртқыш аңдар]]дан - [[қасқыр]], [[түлкі]], [[қарсақ]], [[күзен]] жиі кездеседі. [[Ақ қоян]], [[ор қоян]], [[құм тышқаны]], [[сарышұнақ]], [[аламан тышқаны]], [[қосаяқ]] секілді [[кеміргіштер]] көп тараған. Орманды дала белдемінде [[елік]], оңтүстіктің шөлейтті жерлерінде [[ақбөкен]]дер жайылады. Облыста [[құстар]]дың да сан алуан түрлері мекендейді.

== Су торабы ==
[[Сурет:Река Тобол - panoramio.jpg|солға|сүрмесіз|320x320 нүкте]]
Қостанай облысы [[өзен]]дер мен [[көл]]дерге бай. Өзендер Тобыл мен Торғай және Ұлы Жыланшық өзендерінің алабына жатады. Тобыл өзенінің алабына жататын өзендер (Үй, Тоғызақ, [[Әйет]], Желқуар, [[Шортанды]]) бастауларын Орал маңы үстіртінен, ал Обаған өзені Торғай қолатының орталық тұсынан алады. Торғай алабындағы өзендер, негізінен, Торғай және оның салалары бастауларын Торғай үстіртінен ([[Өлкейек]], Қабырға, [[Теке]]) және Сарыарқаның батыс беткейінен ([[Сарыөзен (өзен, Торғай алабы)|Сарыөзен]], [[Мойылды (өзен, Шалқартеңіз алабы)|Мойылды]] және [[Үлкен Дәмді]], [[Жалдама (өзен)|Жалдама]], [[Қарынсалды (өзен)|Қарынсалды]], Тасты, [[Ащытасты]], Қараторғай, Сарыторғай, [[Үлкен Сабасалды]], Сабасалды, т.б.) алады.

Облыстың қиыр оңтүстігінде Торғай өзені  алабынан бастау алатын Ұлы Жыланшық өзені Жақсы Ақкөлге құяды.

Қостанай облысында 7 мыңнан астам көл бар. Олар көбіне тұщы келеді. [[Тұзды көл]]дер Солтүстік Торғай жазығында, Сыпсыңағаш пен Торғай қолаттарының орталық тұстарында шоғырланған. Көлдердің ең ірілері Торғай қолатында (Сарықопа, [[Күйіккөл|Күйік]], [[Ақсуат]], [[Сарымойын]], Құсмұрын, Алакөл, Теңіз, т.б.), облыстың солтүстік-шығысында ([[Қойбағар (Обаған алабындағы көл)|Қойбағар]], [[Алабота]], [[Тімтуір (көл)|Тімтуір]], [[Жаншора]], [[Биесойған]], [[Сарыкөл (көл, Қостанай облысы)|Сарыкөл]], [[Сарыоба (көл)|Сарыоба]], Жасылбағар, [[Қарақамыс (көл, Меңдіқара ауданы)|Қарақамыс]], Тоқта, т.б.), солтүстік-батысында ([[Шұбаркөл]], [[Сасықкөл (көл, Қостанай облысы)|Сасықкөл]], Үлкен Бөрілі, Тоқтас, Жолжарған, т.б.), Солтүстік Торғай жазығында (Шыбындысор, Айқамыс, Қарасор мен Тентексор көлдер топтары, т.б.), Сыпсыңағаш қолатында ([[Қулыкөл]], [[Кіндікті]], [[Орқаш]], [[Жақсыбай]], Шоғыркөл, Мамыркөл, т.б.) және оңтүстігінде ([[Жалтырсор]], Барақсор, Тентексор, [[Жаман Ақкөл]], Жақсы Ақкөл, Ащы Ақкөл, т.б.) орналасқан. Кейбір тұзды көлдердің (Әулиесор, [[Сабынды (көл)|Сабынды]], Қарабасты, Қарақалпақ, Жылысор, [[Балықты]], Ақсуатсор, т.б.) емдік және [[курорт]]тық маңызы бар.

Тобыл мен Торғай өзендеріне және олардың салаларында көптеген [[бөген]]дер мен суғару жүйелері салынған. Олар Тобыл өзені мен оның салаларында Жайылма, Жоғары Тобыл, Қаратомар, Қостанай, Желқуар, Шортанды бөгендері, Торғай өзенінде Албарбөгет суғару жүйесі мен Үлкен Дәмді өзеніндегі көлдетіп суғару жүйесі, т.б.

Жер асты сулары облыстың барлық жерінде бар. Олар мезо-кайназойдың құмды-[[сазды шөгінділер]]і мен [[палеозой]] жыныстарында шоғырланған.

== Халқы ==
Тұрғыны 886,2 мың [[адам]], орташа тығыздығы 1 км²-ге шаққанда 4,5 адамнан келеді ([[2010]]).

Облыста 100-ден астам [[ұлт]] өкілдері тұрады. Олардың ішінде 34,9% [[қазақ]]тар, 41,2% - [[орыс]]тар, 11,9% - [[украин]]алықтар, 3,8% - [[неміс]]тер, қалған 8,2% - басқа ұлттар ([[2008]]).

Қостанай облысы халқының саны&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-division.htm|title=Division of Kazakhstan|publisher=pop-stat.mashke.org|lang=en|accessdate=2016-03-29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://demoscope.ru/weekly/ssp/kaz_pop.php Қазақстан Республикасының облыстары, қалалары және аудандары бойынша халық саны, 2003-2012]&lt;/ref&gt;:

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! 1970!!	1979!!	1989!!	1999!!	2003!!	2004!!	2005!!	2006!!	2007 
|-
|984 551	
|1 084 383	
|1 220 750	
|1 017 729	
|919 558	
|913 435	
|907 396	
|903 178	
|900 333
|}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!2008!!	2009!! 2010!!	2011!!	2012!!	2013!!	2014!!	2015
|-
|894 192	
|886 328	
|883 333	
|881 544	
|879 454	
|879 941	
|880 776	
|881 456	
|}

== Елді мекендері мен аудандары ==
[[Сурет:Kostanaycentre.jpg|thumb|right|200px|Қостанай қаласының орталығы]]
[[Сурет:Здание АО Костанайские минералы.jpg|thumb|right|200px|Жітіқара қаласының орталығы]]

Қостанай облысы [[құрам]]ында 5 [[қала]] ([[Арқалық (қала)|Арқалық]], [[Лисаковск]], [[Рудный]], [[Қостанай]]), 13 [[кент]], 16 [[аудан]] бар, 808 [[ауылдық мекендер]] бар ([[2010]]).

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Халқының саны (2021)&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]&lt;/ref&gt;
|-
! Облыс аудандары мен қалалары !! 	Орталығы !! Жер аумағы, км² !! 2021 
|-
| [[Алтынсарин ауданы]] || [[Обаған (Алтынсарин ауданы)|Обаған ауылы]] || 6 448 || 12625
|-
| [[Амангелді ауданы]] || [[Амангелді (Амангелді ауданы)|Амангелді ауылы]] || 22 510 || 13 707
|-
| [[Әулиекөл ауданы]] || [[Әулиекөл|Әулиекөл ауылы]] || 11 100 || 35 648
|-
| [[Жангелді ауданы]] || [[Торғай (Қостанай облысы)|Торғай ауылы]] || 37 596 || 11 077
|-
| [[Жітіқара ауданы]] || [[Жітіқара|Жітіқара қаласы]] || 7 312 || 42 432
|-
| [[Қамысты ауданы]] || [[Қамысты (Қостанай облысы)|Қамысты ауылы]] || 12 056 || 10 949 
|-
| [[Қарабалық ауданы]] || [[Қарабалық (кент)|Қарабалық кенті]] || 6 862 || 24 839
|-
| [[Қарасу ауданы]] || [[Қарасу (Қарасу ауданы)|Қарасу ауылы]] || 12 782 || 21 167
|-
| [[Қостанай ауданы]] || [[Тобыл (қала)|Тобыл қаласы]] || 7 442 || 79 923
|-
| [[Меңдіқара ауданы]] || [[Боровской|Боровской ауылы]] || 6 618 || 22 547
|-
| [[Науырзым ауданы]] || [[Қарамеңді|Қарамеңді ауылы]] || 15 198 || 9 512
|-
| [[Сарыкөл ауданы]] || [[Сарыкөл (Сарыкөл ауданы)|Сарыкөл кенті]] || 6 116 || 18 086
|-
| [[Бейімбет Майлин ауданы]] || [[Әйет (Бейімбет Майлин ауданы)|Әйет ауылы]] || 7 610 || 23 615
|-
| [[Ұзынкөл ауданы]] || [[Ұзынкөл ауылдық округі (Қостанай облысы)|Ұзынкөл ауылы]] || 7 157 || 15 694
|-
| [[Фёдоров ауданы]] || [[Фёдоровка (Фёдоров ауданы)|Фёдоровка ауылы]] || 7 210 || 24 214
|-
| colspan=&quot;2&quot;| [[Арқалық қалалық әкімдігі|Арқалық қаласы]] || 15 887 || 39 210
|-
| colspan=&quot;2&quot;| [[Лисаковск қалалық әкімдігі|Лисаковск қаласы]] || 145 || 31 748
|-
| colspan=&quot;2&quot;| [[Рудный қалалық әкімдігі|Рудный қаласы]] || 193 || 124 046
|-
| colspan=&quot;2&quot;| [[Қостанай қалалық әкімдігі|Қостанай қаласы]] || 281 || 268 990
|}

== Экономикалық және инвестициялық әлеует ==
Қостанай облысы Қазақстанның қарқынды дамып келе жатқан өңірі болып табылады.

Облыс айтарлықтай экономикалық, өнеркәсіптік әлеуетке, тауарлар мен қызметтерді өткізудің үлкен нарығына, дамыған инфрақұрылымға, жоғары білікті кадрларға ие.

Қолайлы іскерлік климаттың маңызды факторы дамушы экономика болып табылады: облыстың жалпы өңірлік өнімі соңғы 10 жылда 5 есеге артты.

Қостанай облысының негізгі Өңірлік өнімдері темір өнімдері, алюминий кені, [[асбест]], [[ұн]], ауыл шаруашылығы өнімдері, [[кондитер өнімдері|кондитерлік өнімдер]] және көлік құралдары болып табылады.

Облыста республиканың темір жол өнімдерінің '''90%''' - дан астамы, темір кенді шекемтастар мен асбест '''100%''' өндіріледі.

Қазіргі уақытта облыс кәсіпорындарының сыртқы экономикалық байланыстарының географиясы 80 мемлекетті қамтиды.

Облыстың сыртқы сауда айналымы 2019 жылы '''2 276,2''' млн. АҚШ долл.құрады, өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда '''13,2%''' - ға өсті ('''2 011,0''' млн. АҚШ).

Өнім негізінен Қытайға, Германияға, Ресей Федерациясына, Швейцарияға, Украинаға, Белоруссияға, Өзбекстанға және әлемнің басқа да елдеріне экспортталады.

Импорттық өнімнің ірі жеткізушілері Ресей Федерациясы, Жапония, Қытай, Германия және басқалар болып табылады.

Қостанай облысы-аграрлы-өнеркәсіптік аймақ.

Қостанай облысының аумағы '''19,2''' млн гектарды құрайды.

Облыс аймақтағы ірі астық шаруашылықтарының біріне кіреді.

Қазақстан Республикасында республикалық көлемнен '''30%''' - ға дейін астық шығара отырып. Жыл сайын орта есеппен '''1,5''' млн.тонна көлемінде әлемнің '''33''' еліне, оның ішінде '''21''' алыс және '''12''' таяу шетелдерге экспортталады.

Облыста жылына '''2''' млн тонна астық өңдейтін '''70''' диірмен кешені бар.

Машина жасау маңызды негіз болып табылады экономика Қостанай облысының жетекші өнеркәсіп саласы өңір.

Машина жасаудың ірі ірі кәсіпорындары: «СарыарқаАвтоПром» ЖШС, «АгромашХолдинг KZ» ақ, «Композит Групп Казахстан» ЖШС, «Олжа Агротехмаш» ЖШС, «Дормаш» ЖШС, «Дон Мар» ЖШС, «Костанайский Тракторный завод» ЖШС болып табылады.

=== Жұмыс істеп тұрған ірі кәсіпорындар ===
Кәсіпорындармен ауыл шаруашылығы техникасын, оған қосалқы бөлшектерді, комбайндарды, тракторларды, жеңіл және жүк автомобильдерін, автобустарды өндіру жүзеге асырылады.
Қостанай облысында 5 қала құраушы кәсіпорын жұмыс істейді:

1. &quot;Соколов-Сарыбай тау-кен байыту өндірістік бірлестігі&quot; АҚ ([[Рудный]] қ.).

2. &quot;Қостанай минералдары&quot; АҚ ([[Жітіқара]] қ.).

3. &quot;Комаровское тау-кен кәсіпорны&quot; ЖШС (Жітіқара қ.).

4. &quot;Қазақстан алюминийі&quot; АҚ филиалы Торғай боксит кен басқармасы ([[Арқалық қаласы|Арқалық]] қ.).

5. &quot;Қазақстан алюминийі&quot; АҚ филиалы Краснооктябрь боксит кен басқармасы ([[Лисаковск]] қ.).
 
=== Индустриялық аймақ және бизнесті дамыту институттары ===
Қостанай облысының экономикалық саясатының негізгі басымдылығы инвестицияларды тарту және өңірде инвестициялық процесті дамыту үшін қолайлы жағдайлар жасау болып табылады.[http://investinkostanay.kz/ru/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200501083340/http://investinkostanay.kz/ru/ |date=2020-05-01 }}

Қостанай қаласында аумағы '''400 Га''' индустриялық аймақ дамуда.

Қазіргі уақытта индустриялық аймақ аумағында ауыл шаруашылығы машиналарын жасау саласында 2 жоба іске қосылды («Беларус» және «Кировец» тракторларын өндіру). Агроөнеркәсіп кешені мен машина жасау саласындағы жобалар іске асырылу сатысында.

Индустриялық аймақтың аумағында орналастырудың екі нұсқасы ұсынылады: гринфилд-алаң-инженерлік инфрақұрылымды жеткізумен жер учаскесі және браунфилд-алаң-инженерлік инфрақұрылымды жеткізумен және дайын өндірістік үй-жаймен жер учаскесі. Инвесторға тек қана құрал-жабдықтарды алып, жұмыс істеуді бастау қажет.

Облыста бизнесті дамытудың мынадай институттары жұмыс істейді.

'''«Тобыл» ӘКК» АҚ'''-инвестицияларды тарту және инвестициялық, оның ішінде әлеуметтік жобаларды іске асыруға қатысу арқылы Қостанай облысының өсу нүктелерінде экономикалық белсенділікті ынталандыратын Өңірлік даму институты.
Ұйымның мақсаты Қостанай облысының өсу нүктелерінде бизнес-бастамаларды қолдау және экономикалық белсенділікті ынталандыру болып табылады. [http://www.spk-tobol.kz/ru/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200401060350/http://www.spk-tobol.kz/ru |date=2020-04-01 }}

'''Қостанай облысының кәсіпкерлер палатасы''' – аумақтық бөлімшесі, ҚР Ұлттық кәсіпкерлер палатасының құрылған қалыптастыру мақсатында институционалдық негіздері өсуінің және одан әрі дамуының өтті. Кәсіпкерлер палатасы кәсіпкерлердің құқықтары мен мүдделерін қорғауға, бизнес жұмысының заңнамалық және өзге де нормативтік ережелерін қалыптастыру процесіне барлық кәсіпкерлерді кеңінен қамту мен тартуды қамтамасыз етуге бағытталған. Палатаның қызметі іскерлік, инвестициялық ахуалды және тұрақтылықты жақсартуға, өңірде кәсіпкерлікті жүргізу үшін жағдайларды дамытуға бағытталған. [https://kostanay.atameken.kz/]

'''«Даму» КДҚ» АҚ''' – «Даму» Қорының филиалдары Қазақстан Республикасының барлық аймақтарында жұмыс істейді, жергілікті кәсіпкерлермен, қоғамдық ұйымдармен және жергілікті атқарушы билік органдарымен айтарлықтай жұмыс тәжірибесі бар. Ұйымның миссиясы Қазақстан Республикасында шағын, шағын және орта кәсіпкерлікті қолдаудың кешенді және тиімді құралдарын іске асыру арқылы тұрақты дамытуда белсенді рөл болып табылады.

'''«KAZAKH INVEST» ҰК» АҚ РП''' - ұйымның мақсаты экономиканың басым секторларына шетелдік инвестицияларды тарту және инвестициялық жобаларды кешенді сүйемелдеу арқылы Қазақстан Республикасының Тұрақты әлеуметтік-экономикалық дамуына жәрдемдесу болып табылады.[https://invest.gov.kz/ru/]

== Ауыл шаруашылығы ==
Қостанай облысы [[Қазақстан]]дағы ең ірі егін және мал шаруашылығымен айналысатын [[аймақ]]. Мұнда республиканың 18%-ға жуық егіс алқабы және 13%-дай [[ірі қара]] [[мал]]ы шоғырланған.

[[Ауыл шаруашылығы]] жерінің жалпы аумағы 19,6 млн. [[га]], оның 5659,3 мың га-сы егістік жер, 351,6 мың га-сы [[шабындық]], 120,7 мың га-сы [[жайылым]] ([[2008]]).

== Туризм ==
Қостанай облысы табиғи және мәдени мұраның бай әлеуетіне ие. Аймақ мәдени мұраға, көптеген көрікті жерлерге, бірегей табиғи ландшафттарға бай.

Емдеу-сауықтыру демалысы [[Алтынсарин ауданы]]ның көркем курорттық аймағында ұсынылған, онда біздің өңірдің сауықтыру орны «Сосновый бор» шипажайы орналасқан. Мұнда: «ЖайлауКЗ» сауықтыру-ойын-сауық кешені, «Селена», «Деревенька в бору» демалыс базалары және 3 ірі сауықтыру балалар лагері орналасқан.

Негізгі емдік фактор-[[Минералды су]]. «Сосновый бор» шипажайының минералды суы «Пятигорский» курортының минералды көздеріне жақын, сондай-ақ «Моршин», «Карловы Вары» және «Ессентуки 17» суларының аналогы болып табылады.

Егер мәдени-танымдық туризмнің дамуы туралы айтатын болсақ, онда көрнекті жерлерге, мұражайларға, тарих және сәулет ескерткіштеріне бару, облыстың аудандары мен қалаларында туристерге қызықты нысандар бар. Облыста 1141 тарих және мәдениет ескерткіші бар, оның ішінде 38 киелі орын.

Мысалы, [[Лисаковск]] қаласынан 30 км радиуста археологиялық кешен орналасқан. Қазба жұмыстары кезінде мұнда шамамен бір жарым жүзге жуық жерлеу құрылыстары табылды (тас қоршаулары мен [[Қорған]]дар), сондай-ақ [[қола дәуірі]]нің тайпалары қонысы үлкен көлемде табылды.

[[Денисов ауданы]]ның аумағында б. з. д. 17-16 ғ. жататын бірегей археологиялық кешен орналасқан, ол «Қаз.АРК» - Қазақстан Арқайым, ал халық арасында Арқайым-2 деп аталатын, өйткені уақыт бойынша да, мәдениет жағынан да біздің ескерткіш Челябі облысының қонысымен сәйкес келеді.

Сондай – ақ, Қостанай облысының аумағында 60 геоглиф анықталды және олардың барлығы бір жерде – «Торғай иірімінде» немесе «Торғайда» орналасқан. Далалар ары қарай да созылып жатыр, бірақ оларда мұндай суреттер бұдан былай кездеспейді. Геоглифтер тек биіктіктен жақсы көрінеді. Қазақстанда және әлемде еш жерде мұндай нысандар әлі табылған жоқ. Кейбір құрылыстардың жасы б. з. д. IX-VIII ғғ. жатады.

Экологиялық туризм Қостанай облысының ең қызықты көрікті жерлерінің бірі - [[Наурызым қорығы|Наурызым мемлекеттік табиғи қорығы]], ол [[ЮНЕСКО]]-ның мәдени мұра нысандарының тізбесіне енгізілген.

Жабайы табиғаттың алуан түрлілігі мен байлығы мұнда өңірдің экологиялық туризмін дамытуға мүмкіндік береді.

Қорық аумағында 6 экскурсиялық соқпақ бар, 2 экскурсиялық бағыт әзірленді. Туристерді қабылдау үшін орман насихаттау үйі, 11 төсек-орынға арналған 3 қонақ үйі бар. «Наурызым – Жұмбақ жер» Визит – орталығы ашылды, онда мұражай экспозициялары, конференц-зал және шағын кафе, сондай-ақ [[Науырзым ауданы]]нда, туристерді 6 бөлмелі, 12 кереуеттік қормен қамтамасыз ететін, жайлы қонақ үй салынған.

Аң аулауды ұйымдастырумен отандық және шетелдік туристерге қызмет көрсететін 25 табиғат пайдаланушы айналысады. Аңшылық туризм кластеріне, 106 аңшылық шаруашылығы мен 225 балық шаруашылығы су айдындары ұсынған, аңшылық және балық аулау кіреді.

== Коммуникациялар ==
Қостанай облысының аумағы арқылы [[Қостанай]]-[[Тобыл (кент)|Тобыл]]-[[Жітіқара]], Қостанай-Тобыл-[[Алтынсарин]]-[[Хромтау]] ([[Ақтөбе облысы]]), Қостанай-Алтын шоқы, Қостанай-[[Көкшетау]], Горняцкое-[[Қашар]]-[[Жаркөл]] телімі өтеді. Негізгі автомобиль жолдары: Қостанай-[[Троицк]], Қостанай-[[Троебратский]], Қостанай-[[Әулиекөл]]-[[Шолақсай]]-[[Амангелді]], Қостанай-Әулиекөл-[[Қосағал]]-Аралкөл-Торғай, Қостанай-Әулиекөл-Есіл-Арқалық, Қостанай-Сарыкөл-Көкшетау. Облысты халықаралық «[[Екатеринбург]]–[[Алматы]]» [[автокөлік]] [[жол]]ы кесіп өтеді. [[Теміржол]]дың ұзындығы – 1452,3 шақырым, автожолдардың ұзындығы – 9514,3 шақырым, [[газ құбыры]] – 2491,4 шақырым, [[жылу]] құбырлары – 778,8 шақырым, [[су құбыры]] – 5937,1 шақырымға созылады.

== Әлеуметтік сала ==
1 қантар 2008 жылы облыста 644 [[мектеп]], 91 [[балабақша]], 28 арнай оқу орындары, 9 ЖОО, 48 [[емхана]], 8 емхана, 3 [[театр]], 10 [[мұражай]], 393 [[кітапхана]], 278 [[мәдениет]] [[үй]]і, 2 [[спорт]] [[сарай]]ы, 39 спорт орындары және 29 [[стадион]] саналған.

== Тағы қараңыз ==
* [[Қостанай Мемлекеттік Университеті]]
* [[Қостанай облысының мемлекеттік мұрағаты]]
* [[Қостанай мемлекеттік педагогикалық институты]]
* [[Қостанай уезі]]
* [[Қостанай Таңы]]
* [[Қостанай жылқысы]]
* [[Қостанай]]
* [[Наурызым қорығы]]
* [[Қостанай темір кенді алабы]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтеме ==
* [http://www.kostanai.info/ Қостанай облысы портал] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051118095404/http://kostanai.info/ |date=2005-11-18 }} {{ru icon}}
* [http://www.dmoz.org/World/Kazakh/Региондық/Азия/Қазақстан/Әкiмшiлiк-аумақтық_құрылысы/Қостанай_облысы Қостанай облысы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170309225700/https://www.dmoz.org/World/Kazakh/%D0%A0%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B/%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD/%D3%98%D0%BAi%D0%BC%D1%88i%D0%BBi%D0%BA-%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B/%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B/ |date=2017-03-09 }} в [[Ашық Тізімдеме Жобасы|Ашық Тізімдеме Жобасы (ODP)]]
{{Қазақстан Республикасының әкімшілік аумақтары}}
{{Қостанай облысы}}

[[Санат:Қостанай облысы]]</text>
      <sha1>njoke82n23jlf08nos53lgqngp7jv57</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қызылорда облысы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1666</id>
    <revision>
      <id>3575697</id>
      <parentid>3534970</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T19:11:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Milenioscuro</username>
        <id>18230</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Kyzylorda Region in Kazakhstan.png]] → [[File:Kyzylorda in Kazakhstan.svg]] svg</comment>
      <origin>3575697</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35527" sha1="apz587o3str9s25m4ojmefjcvgjh89m" xml:space="preserve">{{Қазақстан облысы
 |облыстың атауы      = Қызылорда облысы
 |ту = 
 |елтаңба           = Kyzylorda province seal.svg
 |карта               = Kyzylorda in Kazakhstan.svg
 |әкімшілік бірліктің картасы = Kyzylorda Region.png
  |lat_dir = N |lat_deg = 45 |lat_min = 0 |lat_sec = 
  |lon_dir = E |lon_deg = 64 |lon_min = 0 |lon_sec = 
  |region     = KZ
 |облыс орталығы      = [[Қызылорда]]
 |құрылған уақыты     = [[15 қаңтар]] [[1938 жыл]]ы
 |аудандар саны       = 7
 |ауылдық округтер саны   = 142
 |кенттік әкімдіктер саны = 2
 |қалалық әкімдіктер саны = 4
 |ауылдар саны       = 230
 |тұрғыны            = {{өсім}} 846 432 &lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/region/ Халық саны (2025 жылғы 1 наурызға)]&lt;/ref&gt;
 |санақ жылы         = 2025
 |халық саны бойынша орны  =6 
 |тығыздығы          = 3,7
 |тығыздығы бойынша орны   = 14
 |ұлттық құрамы      = [[қазақтар]] 96,54 %&lt;br /&gt;[[орыстар]] 1,70 %&lt;br /&gt;[[корейлер]] 0,85 % &lt;br /&gt;басқалары 0,91 % (2022 ж.)&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]&lt;/ref&gt;
 |жер аумағы         = 226 076 
 |жер аумағы бойынша орны  = 3-
 |су ауданы          = 
 |ЖІӨ                =2860,03 ₸ млрд.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://stat.gov.kz/upload/iblock/253/lveis2zgfqjjqwg9a0ylieppvk0znjuj/%D0%91-01-24-%D0%9A%20(%D0%BA%D0%B0%D0%B7).pdf | title=Қазақстан Республикасының жалпы өңірлік өнімі (2023ж. қаңтар-желтоқсан) | access-date=2025-07-26 }}&lt;/ref&gt; 
 |ЖІӨ бойынша орны   = 
 |ЖІӨ жылы           =2023 
 |жан басына шаққанда ЖІӨ   =3,41 ₸ млн. 
 |экономикалық аудан        = [[Оңтүстік Қазақстан]]
 |ресми тілі         = [[қазақ тілі]]
 |әкімі              = [[Нұрлыбек Машбекұлы Нәлібаев]]
 |add1n             = Әкімдіктің мекенжайы
 |add1               = Қызылорда қаласы, Сұлтан Бейбарыс көшесі, №1
 |ISO 3166-2 коды    = KZ-KZY
 |телефон коды       = +7 7242 xx-xx-xx
 |пошта индекстері   = 12xxxx
 |марапаттары        =
 |сайты              = https://www.gov.kz/memleket/entities/kyzylorda?lang=kk Қызылорда облысының әкімдігі
 |ортаққордағы санаты = Kyzylorda Province
}}
'''Қызылорда облысы''' — [[Оңтүстік Қазақстан|Қазақстанның оңтүстігінде]] орналасқан [[Қазақстан әкімшілік бірліктері|облысы]]. 

Облыс 1938 жылғы 15 қаңтарда құрылған. Жер аумағы 226 мың км² (Қазақстан жерінің 8,3% -ы). Тұрғыны 783 099 адам, орташа тығыздығы 1 км²-ге шаққанда 3,4 адамнан келеді (2018).&lt;ref&gt;[http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT250955  2018 жылдың 1 қаңтарға Қазақстан Республикасы халқының облыстар, қалалар және аудандар бойынша саны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210420185347/https://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT250955 |date=2021-04-20 }}&lt;/ref&gt; Облыс орталығы — [[Қызылорда]] қаласы.

1997 жылғы 17 маусымда [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің жарлығымен қаланың орысша транскрипциясы Кзыл-Ордадан Кызылордаға, ал облыс аты Кзыл-Орда облысынан Кызылорда облысына өзгертілді.

Қызылорда облысы [[Арал теңізі]]нің шығысында, [[Сырдария]] өзенінің төменгі ағысында және [[Тұран ойпаты]]нда орналасқан.  Қазақстан Респуликасының бірнеше облыстарымен, оның ішінде шығыс және оңтүстік–шығысында [[Түркістан облысы]]мен, солтүстігінде – [[Ұлытау облысы]]мен, солтүстік-батысында [[Ақтөбе облысы]]мен және оңтүстік-батысында [[Қарақалпақстан]]мен, оңтүстігінде Өзбекстанның [[Науаи облысы]]мен шектеседі. Жер көлемі жөнінен республика бойынша 3-орында.

== Тарихы ==
==== Ежелгі дәуір ====
Қызылорда облысының басым бөлігі кезінде [[Сақтар|сақ]]-[[Массагеттер|массагет]] иелігінде болған, қалған бөлігін [[қаңлылар]] басқарған. [[Ғұндар|Ғұн]] тайпаларының батысқа қоныс аударуы кезінде Сырдарияның төменгі ағыстарына жетті. Б.з. 93 жылы Арал маңын мекендеген ғұндар [[Ақ ғұндар|эфталиттер]] мемлекетінің негізін қалайды. 427 жылы эфталиттер [[Үндістан]]ға жорықтары нәтижесінде Сотүстік-Батыс Үндістан, [[Орта Азия]], Шығыс Иран және [[Ауғанстан]] территориялары кірген үлкен мемлекетті құрайды.

VIII ғасырда Орталық Азияны және Қазақстан оңтүстігін [[арабтар]] бағындырып [[Ислам]] дінін таратады.  IX-X ғасырларда Сырдарияның төменгі және ортаңғы ағыстарында [[Оғыз мемлекеті|оғыз тайпаларының]] ерте феодалдық мемлекеті құралады. Ортағасырлық қалалардың [[Ұлы Жібек жолы]] бойында орналасуы  оғыз тайпаларына пайда әкелді

ХІІІ ғасырларда [[Моңғол шапқыншылығы|моңғолдардың шапқыншылықтары]] нәтижесінде [[Жент]], [[Сығанақ]], [[Асанас]], [[Өзкент]], [[Баршынкент]], [[Жанкент (көне қала орны)|Жанкент]] қалалары қиратылды.

[[Әбілқайыр хан (Өзбек хандығы)|Әбілқайыр хан]]ның билігі кезінде [[Әбілхайыр хандығы|көшпелі өзбектер хандығы]]ның орталығы Сығанақ қаласы болған. XV ғасырдың ортасында қала аймақтың әкімшілік орталығына айналды. XVI ғасырда Сырдарияның оң жағалауы [[Қазақ хандығы]]ның қарамағына енді.

[[File:Perovsk seal. Kyzylorda.jpg|thumb|right|300px|Перовск қаласының таңбасы]]

==== Ресей империясы ====
Ақмешіт [[1820 жыл]]ы [[Қоқан хандығы]] кезінде Сырдария бойында алғаш қорған ретінде салынған. Оның ішіндегі ақ кірпіштен өрілген мешіттің түсіне сай бекініс Ақмешіт деп аталды. 

[[1847 жыл]]дан бастап [[Ресей империясы|патшалық Ресей]] Сыр жағалауы мен Аралды өз империясына қосу саясатын бастады;  [[1853 жыл]]ғы [[28 шілде]]де Орынбор генерал-губернаторы [[Василий Алексеевич Перовский|В.А.Перовский]] Сыр қазақтарын қорғауды сылтауратып орыс әскерлерімен қамалға басып кіріп, қоқандықтарды қаладан қуып шығады. Қала Перовск аталып, [[1867 жыл]]ы ол Сырдария уезінің орталығына айналады. Қалада 4 сыныптық мектеп, кірпіш зауыты, жел диірмен, ұста дүкендері жұмыс істей бастайды.

1867 жылы [[Түркістан генерал-губернаторлығы]] құрылған кезде осы қамал [[Болыс (әкімшілік бөлініс)|болыс орталығы]] болып, қала мәртебесін алды. Бастауыш мектептер ашылды, кірпіш зауыты, жел диірмендері, шеберханалар мен дүкендер жұмыс істей бастады. Қалада мешіттермен қатар шіркеулер де жұмыс жасады – 70-жылдардан бастап қалада мұсылман мешіттері пайда болды;

[[1868 жыл]]ы Перовскіде уездік пошта бөлімі ашылды;  [[1905 жыл]]ы [[Түрксіб|«Оренбург-Ташкент»]] темір жолы қолдануға берілгеннен кейін үйлестіруші логистикалық құрылым (бекеттер, вокзал, депо, қоймалар) салынды;

==== Кеңес Өкіметі ====
 
[[1917 жыл]]дың [[30 қазан]]ында Перовскіде [[Кеңес үкіметі|Кеңес билігі]] орнады. [[1922 жыл]]ы қала қайтадан Ақмешіт деп аталды. Осы жылы бірінші ағаш өңдейтін ұстахана ашылды, кірпіш зауыты қалпына келтірілді;

[[1925 жыл]]ы [[15 сәуір]]де қалада [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ Автономдық Республикасы]]ның Бүкілодақтық еңбекшілер съезді болды, сол жерде қаланы Қызыл-Орда («қызыл астана») деп атау және оған республика астанасы дәрежесін беру шешімі қабылданды. Сол уақыттағы қала халқының саны 22 мың 577 адам болатын. Осы жылдары бірінші рет электроэнергиясы қосылды, қаланың барлық жерлерінде құрылыс жүріп жатты, жаңа үлгідегі үйлер салынды, оқу орындары, халық ағарту институттары және т.б. тұрғызылды;

[[1929 жыл]]ы Астана [[Алматы]] қаласына көшірілді, ал Қызыл-Орда округ орталығы болды;

1930–1940 жылдары аймақтың және қаланың халық саны [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]-ның басқа бөліктерінен келгендердің: саяси қуғындардың, [[Белорус Кеңестік Социалистік Республикасы|Белоруссия]] мен Батыс [[Украин Кеңестік Социалистік Республикасы|Украина]]дан депортирленген [[поляктар]]дың, [[немістер]]дің, [[Корейлер|кәрістер]]дің, [[Қырым]] мен [[Солтүстік Кавказ]] халықтарының [[Нацистік Германия]] жаулап алған аймақтардың эвакуанттарының есебінен едәуір артты;

1938 жылғы 15 қаңтарда Қызылорда облысы құрылып, Қызылорда қаласына облыс орталығының дәрежесі берілді;

1960–1970 жылдары целлюлиттік-картонды, механикалық, күріш зауыттарымен және аяқ-киім фабрикасымен қатар Гагарин, Титов Қыстағы секілді тұрғын-үй кешендері құрылды. Осы жылдары «Главриссовхпзстрой» тресті ашылды.

==== Тәуелсіз Қазақстан ====
1997 жылғы 17 маусымда Қазақстан Президентінің Жарлығымен қаланың Қызыл-Орда атауы Қызылорда, ал облыс атауы Қызыл-Орда атауынан Қызылордаға ауысты.

1992 жылғы қаңтарда [[Возрождение аралы]]нда сынақ полигоны жабылды, бұл [[оба]], [[жамандат]], [[лепра]] ауруларының таралуына тосқауыл болды. [[Барсакелмес қорығы|«Барсакелмес» қорығын]]дағы өмір қайта басталды.

== Әкімшілік құрылымы ==
Солтүстігінде [[Қарағанды облысы|Қарағанды]], солтүстік-батысында [[Ақтөбе облысы|Ақтөбе]] облыстарымен, оңтүстік-батысы мен оңтүстігінде [[Өзбекстан]] мемлекетімен, шығысында [[Түркістан облысы|Түркістан]] облысымен шектеседі.

Облыс құрамында 7 әкімшілік [[аудан]], 1 қала облыс орталығы — [[Қызылорда]], 1 республикалық маңызы бар қала — [[Байқоңыр (қала)|Байқоңыр]] бар:

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Халқының саны (2021)&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]&lt;/ref&gt;
|-
! Облыс аудандары мен қалалары !! 	Орталығы !! Жер аумағы, км² !! 2021 
|-
| [[Арал ауданы]] || [[Арал (қала)|Арал қаласы ]] || 68 400 || 77 211
|-
| [[Қазалы ауданы]] || [[Әйтеке би кенті]] || 37 400 || 77 107
|-
| [[Қармақшы ауданы]] || [[Жосалы (Қызылорда облысы)|Жосалы кенті]] || 31 000 || 51 730
|-
| [[Жалағаш ауданы]] || [[Жалағаш (Қызылорда облысы)|Жалағаш кенті]] || 27 100 || 35 483
|-
| [[Сырдария ауданы (Қызылорда облысы)|Сырдария ауданы]] || [[Тереңөзек (Қызылорда облысы)|Тереңөзек кенті]] || 39 100 || 37 616
|-
| [[Шиелі ауданы]] || [[Шиелі (Қызылорда облысы)|Шиелі кенті]] || 34 300 || 83 808
|-
| [[Жаңақорған ауданы]] || [[Жаңақорған|Жаңақорған кенті]] || 16 600 || 78 742
|-
| colspan = &quot;2&quot;| [[Қызылорда]] қаласы
| 240 || 388 239
|-bgcolor=&quot;#FFEFD5&quot;
| colspan = &quot;2&quot;| [[Байқоңыр (қала)|Байқоңыр]] қаласы
| 55 || 34 295
|}


=== Табиғи ресурстары ===
Аймақтың кен байлықтары толық зерттелмеген. Кен байлықтарынан [[ас тұзы]], [[Сульфаттар|сульфат]], [[мирабилит]], [[тенардит]] тұздарының өнеркәсіптік маңызы зор. Құрылысқа қажетті ұсақ [[қиыршықтас]]тар, [[әйнек]] және [[шыны]] [[бұйым]]дарын жасайтын [[кварц құмы]], [[қыш]], [[гипс]], [[алебастр]], [[цемент]] балшығы, құрылыс тастары, [[әктас]], [[тақтатас]] (Майлыбас), [[қоңыр көмір]] (Құланды) кен байлықтарының мол қоры бар.

Қызылорда облысы түсті [[Металдар|метал]] кені бойынша Қазақстанда 3-орын алады. Сонымен қатар ас тұзы 60%, [[мұнай]] мен [[газ конденсат]]ы 21,4%, [[мырыш]] 15,1%, [[Уран (химиялық элемент)|уран]] қоры 14%. Оңтүстік Торғай иінінің облысы бөлігінде 350 млн.т мұнай, 100 млрд.м³ газ қоры анықталды. Арал теңізі маңында 73 млн.т мұнай, 2 трлн.30 млрд.м³ газ қоры бар.

=== Су қоры ===
[[Сурет:Syrdrya River.jpg|thumb|left|180px|Сырдария өзені]]
Облыс жерімен Сырдария өзенінің 1 мың км-ге жуық төменгі ағысы өтеді. 1956 жылғы маусымда Сырдария өзенінде Қызылорда бөгеті іске қосылды. 1958 жылы Сырдарияның ескі арнасы [[Жаңадария (ескі арна)|Жаңадария]]ға өзен суы жіберілді. 1950–1960 жылдары Қызылорда су тораптарының сол жақ және оң жақ [[канал]]дары қазылды. 1969 жылы [[Қазалы]] су торабы егіс даласы мен [[жайылым]]дық жерлерді суғаруға берілді. Өзендер суының [[теңіз]]ге құю мөлшерінің кемуінен Арал теңізі Үлкен Арал және [[Солтүстік Арал теңізі]] болып екі көлге бөлінді.

=== Флора мен фауна ===
Облыстың едәуір бөлігін құм басып жатыр. Топырағы [[қоңыр]], құмдақ [[сұр]], [[сортаң]] болып келеді. [[Жусан]], [[бетеге]], [[сексеуіл]], [[жыңғыл]], [[тал]], [[тораңғы]], [[қамыс]] өседі. Ауыл шаруашылығына қолайлы жер аумағының 12%-ы Сырдария өзенінің жайылмасында, 23%-ы [[шөлейт]]те, 65%-ы [[шөл]] аймағында орналасқан.

Жануарлар дүниесінен [[ақ бөкен]], [[құлан]], [[қарақұйрық]], [[қасқыр]], [[түлкі]], [[қоян]], [[қарсақ]], [[шибөрі]], [[қосаяқ]], [[күзен]], [[сарышұнақ]] тіршілік етеді.  Құстардан [[бүркіт]], [[қаршыға]], [[қырғауыл]], [[қаз]], [[үйрек]], көлдерде балықтың [[алабұға]], [[сазан]], [[жайын]], [[бекіре]] түрлері кездеседі.

== Экономикасы ==
=== Қызылорда облысының агроөнеркәсіп кешені ===
====Егіс көлемі ====
2007 жылы облыс бойынша 153,7 мың гектар алқапқа ауыл шаруашылдығы дақылдары орналастырылады. Оның 84,9 мың гектары дәнді дақылдар осының ішінде күріш егісінің үлесі 73,2 мың гектар болып отыр.
 
====Тұқым шаруашылығы====
Соңғы жылдары облыста сорт жаңалау, сорталмастыру жүйесі қалыптасып келеді.
Облыс бойынша 2- бастапқы (бірегей), 3- элита, және 7- І-ІІІ- репродукциялы тұқым өндіретін тұқым шаруашылықтар жұмыс істейді. 2007 жылы тұқым шаруашылықтарын қолдауға 22,1 млн теңге субсидия бөлініп, оның 18,2 млн. теңгесі игерілді, қалған сомасы жоспар бойынша желтоқсан айында игерілді.
Өткен жылы өндіріске «Арал 202» жаңа сорты берілсе биылғы жылы облыста қолдануға рұқсат етілген сорттар қатарына «Мадина», «Лиман» және «Ару» сорттары ендіріліп, биылғы жылы «Түгіскен-1» сорты келешегі бар сорттар тізбесіне ендірілді.

====Минералдық тыңайтқыш==== 
Облыс ауыл шаруашылы тауарын өндірушілер 2006 жылы барлығы 51458 тонна азотты және 8723 тонна фосфорлы минералдық тыңайтқыш пайдаланса, соның 25125 тонна азотты және 614 тонна фосфорлы минералдық тыңайтқышы арзандатылған бағамен алынды. Минералдық тыңайтқыш бағасын арзандатуға бөлінген субсидия толығымен игерілді. Ал, биылғы жылғы қажеттілік 35,9 мың тонна азотты және 8,9 мың тонна фосфорлы және 250 тонна калий тыңайтқышы пайдаланылды.

====Машина-трактор паркін жаңалау====
2007 жылы облыста ауыл шаруашылығы тауарын өндірушілер тарапынан машина-трактор паркін жаңалауда бір шама жұмыстар жүргізілді, өткен үш жылда шаруашылық құрылымдары барлығы 625 жаңа техника сатып алды. Ал, биылғы жылдың 9 айында, облыс бойынша 270 техника алынды. Оның 205 данасы лизингілік негізде болса, 65 данасы шаруашылықтардың өз қаржысы есебінен алынды.

====ЖЖМ====
Көктемгі дала және егін жинау жұмыстарын жүргізуге 32 мың тонна дизель отыны қажет болса, ол толығымен қамтамасыз етілді. Қолда бар күздік, жаздық бидай толығымен жиналып, барлығы 14,7 мың тонна астық алынды. Дән құрамында клейковинаның төмендігіне байланысты өндірілген бидай мал азығына пайдаланылады. 
Облыста жоңышқа, дәндік жүгері, картоп, көкөніс, бақша дақылдарын жинау жұмыстары жалғасуда.
Облыста картоп, көкөніс, бақша және басқа дақылдарды жинау жұмыстары жүргізілуде. Бүгінгі күнге дәндік жүгері, күнбағыс, мақсары, мақта, сорго дақылдарының егіс көлемі толық жиналса, картоптың – 88,9 %, көкөністің - 95,0 %, бақшаның – 97,0 % жиналып, картоптың 1 гектарынан орташа 129,3 цн өнім жиналса, көкөністен -138,8 цн және бақшадан 151,3 цн. өнім жиналуда. Мал азығын дайындау жұмыстары жалғасуда, бүгінгі күні облыс бойынша барлығы 596,2 мың тн. шөп дайындалса, оның 89 мың тоннасы жоңышқа шөбі.

==== Мал шаруашылығы ==== 
Облыс бойынша 2007 жылы төрт түлік малдың басын өткен жылмен салыстырғанда мүйізді ірі қара 6,1 пайызға, қой мен ешкі – 3,6, жылқы – 5,0, түйе – 6,9, шошқа 27,5 пайызға көбейіп, мал өнімдерін өндіруде біршама көбейіп отыр. 
Бүгінгі күні облыста 23 шаруашылық асыл тұқымды мал өсірумен айналысады. Осы шаруашылықтардың ішінде 4 сүт, 1 ет бағытындағы мүйізді ірі қарамен, 8-і асыл тұқымды қаракөл қойымен, 3 шаруашылық жабы және мұғалжар тектес жылқымен, 7-і қазақтың айыр түйесін бағумен айналысады. 2007 жылы осы шаруашылықтарда мүйізді ірі қара-1607 бас, қой- 36362 бас, жылқы- 2497 бас, түйе- 2560 бас болып, 2006 жылдың осы кезеңімен салыстырғанда, мүйізді ірі қара-0,9, қой -0,6, жылқы 7,8, түйе тиісінше 1,4 пайызға көбейген.&lt;ref&gt;Орысша-қазақша түсіндірме жалпы сөздік: Көлік / профессор Е. Арын — Павлодар : «ЭКО» ҒӨФ. 2006.&lt;/ref&gt;

== Демографиясы ==
Қызылорда облысы халқының саны&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-division.htm|title=Division of Kazakhstan|publisher=pop-stat.mashke.org|lang=en|accessdate=2016-03-29}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;[http://demoscope.ru/weekly/ssp/kaz_pop.php Қазақстан Республикасының облыстары, қалалары және аудандары бойынша халық саны, 2003-2012]&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! 1970!!	1979!!	1989!!	1999!!	2003!!	2004!!	2005!!	2006!!	2007 
|-
|491 780	
|566 365	
|651 323	
|596 215	
|603 804	
|607 491	
|612 048	
|618 249	
|625 070
|}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!2008!!	2009!! 2010!!	2011!!	2012!!	2013!!	2014!!	2015
|-
|632 234	
|677 732	
|689 008	
|700 502	
|712 878	
|726 781	
|739 776	
|753 148	
|}
'''Халық саны және көші-қоны'''

2025 жылғы 1 қарашаға  облыс халқының саны 845,8 мың адамды құрады, соның ішінде қала тұрғындары – 399,1 мың адам (47%), ауыл тұрғындары – 446,7 мың адам (53%).&lt;ref&gt;https://stat.gov.kz/region/kyzylorda/&lt;/ref&gt;

Халықтың табиғи өсімі 2025 жылғы қаңтар-қазанда 10178 адамды құрады (өткен жылдың сәйкес кезеңінде 11931 адам).&lt;ref&gt;https://stat.gov.kz/region/kyzylorda/&lt;/ref&gt;

2025 жылғы қаңтар-қазанда туылғандар саны 14020 адамды құрады (2024 жылғы қаңтар-қазанға қарағанда 10,6% азайды), қайтыс болғандар саны 3842 адамды құрады (2024 жылғы қаңтар-қазанға қарағанда 2,6% көбейді).&lt;ref&gt;https://stat.gov.kz/region/kyzylorda/&lt;/ref&gt;

Теріс көші-қонның айырмасы қалыптасты және - -10520 адамды құрады (2024 жылғы қаңтар-қазанға – -8281 адам), оның ішінде сыртқы көші-қонда оң көші-қон айырмасы  21 адам (13), ішкі көші қонда теріс көші-қонның айырмасы – -10541 (-8294) адам.  &lt;ref&gt;https://stat.gov.kz/region/kyzylorda/&lt;/ref&gt;

== Мәдениеті ==
=== Қорқыт ата кесенесі ===

=== Көне қалалары ===
[[Сурет:Altynasar.JPG|thumb|left|180px|Алтынасар қорғаны]]
Қызылорда облысы [[Ұлы Жібек жолы]]ның тарихи орталығы болады, оның дәлелі 500-ден астам [[қазақ халқы]]ның мәдени және тарихи ескерткіштердің мекенінің дамуында ерекше орынға ие. Бұл қазақ халқы өкілдерінің [[сәулет]], [[археологиялық ескерткіштер]]і және [[кесене]]лері.

Ежелгі жерде өмір сүрген [[Қорқыт]] баба, [[Әйтеке би]] және [[Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы]], [[Жанқожа батыр|Жанқожа]], Бұхарбай, [[Тоғанас батыр Бәйтікұлы|Тоғанас]] [[батыр]]лары халықтың мақтанышы. Осы жерде туған [[Ғани Мұратбаев]], [[Мұстафа Шоқай]] және белгілі жер өңдеуші [[Ыбырай Жақаев]] – өз елінің батыр ұлдары. Олардың аттары өлкетану тарихына кіріп, үйлердің қабырғаларында қашалған.

[[Сурет:KorkytAta Memorial Karmakshi 04.jpg|thumb|left|180px|Қорқыт ата мемориалдық кешені]]

Тарихи қалалар [[Сауран]] және [[Сығанақ]], археологиялық ескерткіштері және кесенелер [[Сунақ]] Ата, [[Айғожа ишан күмбезі|Айқожа ишан]], Қарасопы, Оқшы Ата, [[Досбол би]], Есабыз, [[Ақтас мешіті (Жаңақорған ауданы)|Ақтас мешіті]], [[Қорқыт ата]] мемориалдық кешені Ұлы Жібек жолының туристік бағыттарына кіреді.

==== Жетіасар ====
[[Жетіасар]] — қалалар тобы б.з.д. соңы I мыңжылдықтың аяғы — б.з. [[8 ғасыр]]да ежелгі Сырдарияның солтүстік бөлігінде орналасқан. Қаланың негізгі бөлігі Қазақстанның Қызылорда облысының қазіргі [[Байқоңыр]] қаласы және Жусалы ауылынан оңтүстікте 45–90 км қашықтықта орналасқан. [[Жетіасар мәдениеті]]нің барлық қалашықтары [[өзен]]дер маңайында, қоғамдық үйлердің орнында қызмет ететін бірнеше бір-екі этажды қорғандардан тұрады. Тұрғындары балық, мал, жерді өңдеу шаруашылығымен айналысып, қалашық аудандары арқылы [[Тянь-Шань]]нан [[Волга]]ға дейін маңызды [[караван]]ды жол өтетін болған. [[Жетіасар мәдениеті]] археологтарды ежелгі тохарлар және эфталиттермен, басқа канғой тайпаларының мәдениетімен байланысты болады.

==== Алтынасар ====
[[Алтынасар]], Құрайлыасар, Қараасар, Базарасар, [[Томпақасар]], [[Жалпақасар]] [[қорған]]дары маңызды болып келеді. Қалашықтардың биіктігі қоршаған ортаның үстінен екіден он метрге дейін.

1946–1951 жылдары ескерткіштер С.П. Толстовтың жетекшілігімен [[КСРО Ғылым академиясы]] Хивин экспедициясымен алғашқы рет зерттелген болатын. 1973–1993 жылдары зерттеулер Л.М. Левиннің жетекшілігімен жалғасқан болатын. Алтынасар қаласының маңызды қазбалары және ескерткіштерге қосымша 1980 жылдың екінші ортасында 1990 жылы Ленинск (қазіргі Байқоңыр) қаласымен [[Қызылқұм]]да артезианның су көздері біріктіретін су құбырларын салуда сақтау жұмыстары ретінде орындалған еді.

==== Сығанақ ====
[[Сығанақ]] — қалашық, қазіргі Қызылорда облысының шығысында, Түмен-Арық [[теміржол]] станциясынан солтүстік-шығысқа қарай 18 км, Сырдария өзненінің солтүстігінде 20 км қашықтықта орналасқан. Қаланың көлемі 10 гектар шамасында 15 төбемен құрылған сақталған қабырғаларымен қапталған. Орынның жалпы көлемі 13 гектар шамасындай бекітілген. [[Мешіт]]тер, кесенелер, [[ғимарат]]тардың бөліктері сақталды. Сырдариядан Түмен-Арқадан, одан басқа таулы өзендер [[Қаратау]] баурайларынан 20 километрден тұратын каналы қалаға дейін созылған. Қала алғашқы рет [[X ғасыр]]дағы [[араб]] географы Махсиди жазуларында айтылатын оғыздар қаласы, [[11 ғасыр]]дың ортасындағы [[Каспий]]дің солтүстік жағалауынан [[Тянь-Шань]] тауларынан Сырдариямен өтетін [[керуен]] жолдарының ірі кәсіпті және [[сауда]] орталығы, [[қыпшақ]]тардың астанасы. 1219 жылы қала [[моңғол]]дармен жойылып, [[XIII ғасыр]]дың екінші жартысында [[Алтын Орда]]ның [[ақша]] орталықтарының бірі пайда болған еді. [[XIV ғасыр]]дың ортасында — [[Ақ орда]]ның астанасы, XIV ғасыр және [[XV ғасыр]]дың бірінші жартысында [[Түркістан]] және Сауранмен тең, [[Қазақ хандығы]]ның орталығы болған.

1948 жылы алғашқы [[археологиялық қазбалар]] [[Мәскеу]] археологтарымен жүргізіліп, б.з. V ғасырдағы заттар табылған болатын. 2004 жылдан бастап қаланы зерттеу «[[Мәдени мұра]]» Қазақстан мемлекеттік бағдарламасының аясында жүргізіліп, зерттелуде.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Тағы қараңыз ==
* [[Қызылорда облыстық тарихи-өлкетану мұражайы]]
* [[Қызылорда облыстық мемлекеттік архиві]]
* [[Қызылорда облыстық филармониясы]]
* [[Н. Бекежанов атындағы Қызылорда облыстық музыкалық драма театры]]

{{Қазақстан Республикасының әкімшілік аумақтары}}
{{Қызылорда облысы}}

[[Санат:Қызылорда облысы]]</text>
      <sha1>apz587o3str9s25m4ojmefjcvgjh89m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Маңғыстау облысы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1668</id>
    <revision>
      <id>3575702</id>
      <parentid>3566800</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T19:24:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Milenioscuro</username>
        <id>18230</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Mangystau Region in Kazakhstan.png]] → [[File:Mangystau in Kazakhstan.svg]] svg</comment>
      <origin>3575702</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71368" sha1="lrl2dwbscs3mz6gwmhxcstl1i8dc63t" xml:space="preserve">{{Қазақстан облысы
 |облыстың атауы      = Маңғыстау облысы
 |елтаңба             = Маңғыстау логотибі.jpg
 |карта               = Mangystau in Kazakhstan.svg
 |әкімшілік бірліктің картасы = 
  |lat_dir = N |lat_deg = 43 |lat_min = 52 |lat_sec = 
  |lon_dir = E |lon_deg = 052 |lon_min = 00 |lon_sec = 
 |облыс орталығы      = [[Ақтау]]
 |құрылған уақыты     = [[20 наурыз]] [[1973 жыл]]
 |аудандар саны       = 5
 |ауылдық округтер саны   = 34
 |кенттік әкімдіктер саны = 
 |қалалық әкімдіктер саны = 3
 |ауылдар саны       = 59
 |тұрғыны            = {{өсім}} 807 539 &lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/region/ Халық саны (2025 жылғы 1 наурызға)]&lt;/ref&gt;
 |санақ жылы         = 2025
 |халық саны бойынша орны  =8 
 |тығыздығы          = 4,87
 |тығыздығы бойынша орны   = 10
 |ұлттық құрамы      = [[қазақтар]] 91,57 %&lt;br&gt;[[орыстар]] 4,79 %&lt;br&gt;[[әзербайжандар]] 0,90 %&lt;br&gt;[[қарақалпақтар]] 0,57 %&lt;br&gt;[[өзбектер]] 0,41 %&lt;br&gt;басқалары 1,76 % (2022 ж.)&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]&lt;/ref&gt;
 |жер аумағы         = 165 642
 |жер аумағы бойынша орны  = 7-
 |су ауданы          = 
 |ЖІӨ                = 
 |ЖІӨ бойынша орны   = 
 |ЖІӨ жылы           = 
 |жан басына шаққанда ЖІӨ   = 
 |экономикалық аудан        = [[Батыс Қазақстан]]
 |ресми тілі         = 
 |әкімі              = [[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай]]
 |add1n             = Әкімдіктің мекенжайы
 |add1               = Ақтау қаласы, 14-шағын аудан, №1
 |ISO 3166-2 коды    = KZ-MAN
 |телефон коды       = +7 7292
 |пошта индекстері   = 13xxxx
 |марапаттары        =
 |сайты              = https://www.gov.kz/memleket/entities/mangystau?lang=kk Маңғыстау облысының әкімдігі
 |ортаққордағы санаты = Mangystau Province
}}
'''Маңғыстау облысы''' — [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]]ның қиыр оңтүстік-батысында орналасқан [[Қазақстан әкімшілік бірліктері|әкімшілік бірлігі]].

Маңғыстау облысы [[Атырау облысы]]мен және [[Түрікменстан]] мен [[Өзбекстан]] мемлекеттері және [[Каспий теңізі]] арқылы [[Әзербайжан]], [[Иран]] елдерімен шектеседі. Облыс [[1973 жыл]]ғы [[20 наурыз]]да құрылды. [[1988 жыл]]ғы [[2 маусым]]да таратылып [[1990 жыл]]ғы [[17 тамыз]]да тарихи «Маңғыстау» деген атпен қайта облыс болып құрылды. Облыс орталығы — [[Ақтау]] қаласы.

Қазақстанның теңізбен байланыстыратын жалғыз су бекеті [[Ақтау халықаралық теңіз сауда порты]] бар. Маңғыстау жерінің тумасы жазушы [[Әбіш Кекілбайұлы]] Маңғыстауды «Ұйқыдағы аруға» теңеген. Сонымен қатар ғарыштан түсірілген сурттерде [[Маңғыстау түбегі]]нің контуры жас келіншектің профиліне ұқсайды.

Маңғыстау аймағы ежелгі кезеңдерден бері мал шаруашылығымен айналысады. Топырағы сортаң, өсімдігі бұталы, ащылы, қысы ұзақ емес, бірақ желді, қара суық ызғырықты, ылғалы аз, көктемі созылмалы, континентті шөл далаға жатады.

== Этимологиясы ==
[[Сурет:Sherqala.jpg|thumb|right|300px|Шерқала, Маңғыстау]]
'''Маңғыстау''' сөзінің шығу тегіне қатысты сан түрлі пікірлер бар. Соның бірі көшпелілердің құтты мекен, мың ауыл немесе мың қыстау дегені халық арасында кең таралған. [[1985 жыл]]ы жарық көрген Е.Қойшыбаевтың ''&quot;Қазақстанның жер-су атаулары атты сөздігі&quot;'' кітабында Маңғыстау атауының шығу тегі туралы төрт болжам келтірілген.  Біріншісі, өлке аты ''&quot;мың&quot;'' және ''&quot;қыстау&quot;'' тіркесінен шыққан. Екіншісі -  ноғайдың ''&quot;менк&quot;'' деген тайпасының атынан ауысқан. Үшіншісі көне түркі тіліндегі ''&quot;мен&quot;'' төрт жастағы қой сөзіне ''&quot;қышлақ&quot;'' жалғауы арқылы қалыптасса, төртіншісі Е.Қойшыбаевтың өз болжамы бойынша ''&quot;Маңғыштағ&quot;'' ''&quot;Құбыжықтар тауы&quot;'' дегенді білдіреді &lt;ref&gt;Серікбол Қондыбай, Маңғыстау географиясы. Маңғыстау мен Үстірттің киелі орындары. Толық шағрамалар жинағы, 3 том, Арыс баспасы, Алматы ұаласы, 2008 жыл, ISBN 9965-17-507-1 (3T)&lt;/ref&gt;.

Маңғыстаудың өлкетанушы ғалым [[Серікбол Әділбекұлы Қондыбай|Серікбол Қондыбай]] ''«құбыжықтарға»'' қатысты болжам дұрыс деген ой айтады. Шығыс түркі () және [[моңғол мифологиясы]]нда ''&quot;маңғыш&quot;'' (маңғыс, мангус) [[Айдаhар (мағына)|айдахар]], керемет құбыжықтар дегенді білдіреді. [[Моңғолдар]]да ол тек зұлым, зиянды сипатқа ие болса, түркілерді екіұдай жақсы жаман қасиетке ие ретінде баяндалады. Қондыбайдың айтуы бойынша Маңғыстауда мекен еткен оғыз түркмен тайпалардың арасында ''«салыр»'' руы болған, бүгінгі түрікмен ұллытының құрамында ''«салор»'' ірі руы тайпасы бар. Сонымен қатар [[Қытай]]дағы Цинхай өлкесіндегі түркітілдес ''салыр'' мен осы ''салор'' арасында тарихи генетикалық байланыс бар деген тұжырым айтады. Маңғыстауға келген оғыздар Қаратауды &quot;Маңғыштағ&quot; деп атаған.  Айдахар туралы аңыздар түрікмен халқында да, қазақ халқында да (Айназар батыр туралы) бар.

Оғыз салылар &quot;Маңғыштағ&quot; атауын өздеріне дейінгі аңыздарға негіздеп жасаған, аударма (калька) топоним. Сондықтан &quot;Маңғыстауды&quot; маңғыш тау қорқынышты алып айдаұһардың мекендеген тауы немесе &quot;айдаһартау&quot; дегенді білдіреді деген тоқтам жасауға болады.

== Географиясы ==   
: ''Қосымша қараңыз''  ''[[Маңғыстау географиясы]]''
                                                                                    
Маңғыстау өңірі – [[Қазақстан]]ның оңтүстік -батыс бөлігінде орналасқан. Облыстың батысы мен солтүстігін қоршай орналасқан [[Каспий теңізі]] арқылы [[Шығыс Еуропа]]ға шығуға толықтай мүмкіндік болса, оңтүстігінде [[Түрікменстан]], оңтүстік-шығысында [[Қарақалпақстан]], солтүстігі мен солтүстік-шығысында [[Атырау]], [[Ақтөбе облысы|Ақтөбе облыстарымен]] шектеседі.

'''Облыстың шеткі нүктелері:''' 
* Батыс - Каспий теңізіндегі Құлалы аралы ш.б.
* Шығыс Қазақстанның Ақтөбе облысы және Өзбекстан, Маңғыстаудың шектескен жерінде
* Оңтүстік - Түркіменстан шекарасындағы Қапыланқыр шыңдарының жар қабағы
* Солтүстік - Атырау облысымен шекарадағы Желтау болып табылады.

Маңғыстау облысының ең биік нүктесі - [[Шығыс Қаратау]] жотасындағы [[Бесшоқы (тау, Маңғыстау облысы)|Бесшоқы]] тауы (556 метр). Ең төменгі нүктесі Қарақия немесе Батыр ойысының түбі (132 метр), Бұл ойыс өзінің тереңдігі жөнінен дүниежүзінде бесінші орын алады.

== Өсімдік жамылғысы ==
Маңғыстау өлкесінің дүниесін зерттеу жұмыстары ерте кезден басталып, 150 жыл бұрын ботаник және әуесқой табиғат зерттеушілері: А. Шренк, И. Борщов, П. Семенов-Тянь-Шаньский, И. Северцов, Эйхвальдтардың еңбектері арқылы ғылымға белгілі бола бастады. Оның ішінде 1825–1826 жылдары жарық көрген Эйхвальдтың – Каспий теңізінің Маңғыстаудан Шағадамға дейінгі жағалауындағы өсімдіктер дүниесі туралы еңбегі айрықша маңызды. Г.С. Карелин 1832 жылы Каспий теңізінің терістік шығысынан қамал салу үшін қолайлы орын іздей жүріп, Маңғыстаудың өсімдіктер дүниесі жөнінде құнды пікірлер қалдырды. И.Г. Борщовтың 1965 жылы жарық көрген «Арал-Каспий аймағының ботаникалық географиясына материалдар» атты еңбегінде Маңғыстау жарты аралының өсімдіктер дүниесі жөнінде көптеген ескертпелер жасалды. Маңғыстау жерін зерттеген атақты геологтар Барбот де Марин, Баярунас, Андрусов, Алексейчиктердің еңбектерінен де бұл аймақтың өсімдіктердүниесі туралы көптеген мағлұматтар алуға болады.

Маңғыстаудың құмды аймақтары мен Үстірт жонындағы түйелер де, сондай-ақ, Сам, Матай құмадарында: сексеуіл, жүзген, жыңғыл, қоянсүйек, ақшаотау, шағыр, құсқанбас, Орталық Үстірт жонының шығыс, терістік шығыс бөлігінде баялыш; тау бойы мен Түпқараған аймағында және Оңтүстік Маңғыстау жазығының ойпаң тұстарында қарағаш, қаттықара, қараған, түйесіңір өседі. Сонымен қатар, жердің бедері мен құрылымына, топырағының ащы, тұщылығына қарай теріскен, күйреуік, жантақ; құм жағаларында – сүттіген, Бозашы түбегінің теңіз жағалауында сораң мен садақ, Оңтүстік Маңғыстау жазығының үштен екі бөлігінде тітір шөбі өседі. Итсигекпен адыраспан,құрқашаш пен сүттіген көбіне елді мекенде немесе мал көп жайлаған тұяқкесті жерлерде кездеседі.

Маңғыстаудағы жайылымның негізін құрайтын басты мал азығы – жусан. Жусан аймақтың барлық жерінде өседі. Жусаннан кейінгі төрт түлік мал талғамай жейтін шөп – күйреуік. Қоныссыз жылдары күйреуік жақсы шықса, малшы қауым жусанды көп іздемей,қанағат тұтады. Ал бұйрығынды көктемей тұрғанда, не шала көктеу кезінде, содан кейін күз, қыс қарсаңында жақсы пайдаланылады. Сондай-ақ,изен, жапақ, тітір,жантақ барлық жерде біркелкі кездесе бермейді, бірақ төртеуінің де малға жұғымдылығы, қоректік сапасы өте жоғары.

Маңғыстауда тұрақты қоныс бола бермейді. Қысы қарлы, көктемі желсізжылы,жазы жаңбырлы болған жылдары шөптің қай түрі де: қызғалдық, сарғалдақ, раң, мортық, сіргеқара, беде, мысыққұйрық, аққайың, жауылша, қазтабан, шытыр, қоңырбас, сіңбірік, қоянжын; таулы жерлерде: киікоты, ерқұны, қына, түйежапырақ, қызылша; ащылы жерлерде: көкпек, домалатпа, түйеқарын, алабұта, кекіре, торғайот,балықкөз т. б. қаптап шығып,дала құлпырып кетеді. Бірақ, бұл сирек, 7–10 жылда бір кездесетін өзгермелі құбылыс.

Көктемгі төл шөптердің ішінде шаруашылық үшін ең пайдалысы – мортық. Мортық қонысты жылдары Маңғыстаудың көптеген жерлерінде шығады. Көктемде бас жарғанға дейін мал жақсы жейді. Кей жылдары мортықты мал азығы үшін де дайындайды. Азықтық және шығымдылық сапасы жағынан мортықпен деңгейлес шөптердің бірі – ебелек. Ол да мортық сияқты Маңғыстаудың көпшілік жерінде кездеседі. Мортықтан ерекшелігі – жаңбырлы жылдары көктемнен қоңыр күзге дейін мезгіл таңдамай шыға береді. Малдың барлық түрлі, оның ішінде жылқы малы ебелекті жақсы жейді. Дәнденіп, қатайған уақытта қозы үшін тиімсіз. Әдетте қазан айының соңғы он күндігінен бастап ебелек ұша бастайды.
Малға жағымдылығы жағынан бағалы шөптердің бірі – ажырық. Ол тау қойнауларында, ағыстардың түйіскен, су жиналатын жартылай тақыр тегістіктерінде тұтас өседі. Ғылымда ажырықты мал семірткіш азық деп бағалайды. Шаруашылықтар қалың шыққан жылдары ажырықты малазығы үшін де дайындайды.

Маңғыстау даласында ши басқа өсімдіктер сияқты кең көлемде кездесе бердейді. Бұл су сағалайтын, жоғарғы қабаттағы тұщы сулардан нәр алатын өсімдік. Шиді тау бөктерлерінде, ызалы, еспелі бұлақтар маңында , құмның қоңырлыққа айқасар сулы, тепсенді алқаптарында кездестіруге болады. Ши сақалдарын мал жақсы жейді. Ал шидің өзін тартып дайындап, тоқып үй тұрмысына және малға ықтасын ретінде пайдаланады.
Суармалы жерлерде мал азығы үшін жоңышқа, жүгері, судан шөбі жақсы өседі. Бірақ су көздерінің тапшылығына байланысты, өсімдіктің бұл түрлері кең көлемде тарамаған. Өзен, көл, жайылма судың жоқтығына байланысты Маңғыстауда тұрақты шабындық жоқ. Қоныс реттеріне қарай әр жылда әр жерден мал азығы дайындалады.
 
Дәрілік өсімдіктер. Маңғыстаудың байтақ даласында кездесетін сан алуан өсімдіктер дүниесінде емдік шөптердің алатын орны ерекше. Маңғыстауда дәрілік өсімдіктердің қоры өте көп, олар болашақта мұқият зерттеуді қажет етеді. Осыған орай Маңғыстау даласының табиғат жайылымында өскен малдың етінің ерекше дәмді болуы да тегін емес.

Адыраспан. Маңғыстаудың барлық аймақтарында кездеседі. Оның биіктігі 30–60 см. Мамыр, шілде айларында гүлдейді. Жемісі қоңыр түсті, ірі ұрығы бар шар тәріздес қауашақ. Негізінен ескі жұрт маңдарында өседі. Емдік мақсатқа алдараспанның шөбін яғни бұтақтарын, жапырақтары мен гүледрін пайдаланады. Алдараспан – ежелден белгілі дәрілік өсімдік. Әбу Әли Ибн Сина оны сегізкөздік жүйкесінің қабынуы кезінде болатын шаншуларды басатын дәрі ретінде пайдаланған. Халық медицинасында адыраспанды ревматизм, қышыма, тері ауруларын булауға пайдаланады. Ал шөбінен жасалған қайнатындыны суық тигенде,безгек, жүйке жүйесінің әлсіреуіне пайдаланады. Шөбін жағып үйді, қойманы зарасыздандырады. Ұрығын зығыр тұқымымен қосып демікпені емдейді. Қара не қызылбұрышқа қосып, теңге қотырға жағады.

Ақ тұт. Түпқараған түбегі тауларында өседі. Тұт тұқымдас бұта, ақшыл-жасыл жемісі бар. Биіктігі 5–15 метрдей. Мамыр-маусым айларында гүлдейді. Қазіргі кезеңдерде тұт ағаштары күтімсіздіктен азып, жабайыланып, тұқымы азайып барады. Ақ тұттың жемістерінің, бұтақтарының қабығы мен тамырларының шипалық қасиеті бар. Жемісі қанды көбейтеді. Зат алмасуды реттейді, терлетеді, зәр айдайды, қақырық түсіреді. Діңінің қабығын жараға жапсырады, ал жапырақтары дене қызуын төмендетеді. Ақ тұт тамыры, қабығының суға қосылып жасалған тұнбасымен гипертонияны, бронхитті және демікпені емдейді.

Бәйшешек. Биіктігі 15–30 см. Иісті сары гүлдер шатырға ұқсас. Жемісі жұмыртқа тәріздес қауашақ мамыр-маусым айларында гүлдейді. Бәйшешек тамыры бронхит аурулары кезінде қақырық түсіретін дәрі ретінде қолданылады. Витамин үшін жапырақтарын салат жасап жейді. Қақырық түсіреді, несеп жүргізеді, іш өткізеді. Гүлдерін бастың сақинасына, бастың айналуына, тамырын сүтке қайнатып туберкулезге, сабағы мен жапырақтарынан қайнатынды жасап, күн өткенле, аяқ-қол калтырағанда, буын сырқырағанда, ұйқы қашқанда ішуге болады.

Бозжиде. Ірі тікендері, тармақтары бар ағаш тәрізді, биіктігі 10 метрге жуық. Жапырағы сопақша, ақшыл тікенді түктері бар. Гүлдері бал иісті ашық сары, шоғырланып өседі. Шілдеде гүл жарып, қыркүйек, қазан айларында жеміс береді. Дәрілік мақсатта гүлдері мен жапырақтары, жемісі пайдаланылады. Бозжиде жемісі іш өткенде де пайдаланылады. Гүлінен қайнатып жүрек-қан тамырлары ауруларын, гипертониялық ауруларды емдеуге пайдалы тұнба жасайды. Сондай-ақ бозжиде жемісін тыныс органдары қабынғанда қақырық түсіруге де қоладанылады. Ғылыми медицинада бозжидеден асқазан ауруларын емдейтін лохпектан жән пшатин препараттарын жасайды.

Жантақ. Бұршақ тұқымдас, тікенді, көп жылдық өсімдік. Маусым, тамыз айларында гүлдейді. Маңғыстаудың құм етегі көлдеу тепсендерінде, тау шатқалы аңғарларында, сулы жерлерінде кездеседі. Емдік мақсатында жантақтың жапырақтары мен тамырын пайдаланады. Жантақ шөбін қайнатып, сүзгіден өткізгеннен кейін сұйығын күніне 3 рет 2 стаканнан ішеді. Қуыққа тас байланғанда сұйық дәрет жүргізу үшін, өт тазарту, іш жүргізуге пайдаланылады. Сондай-ақ бүйрек, қуық қабынуларына да пайдаланады. Жантақ қайнатындысынан геморройға қарсы ванна жасайды.

Изен. Алабұта тұқымдас, тік өсетін, жапырағы ұсақ, гүлдері де ұсақ, жасыл, қызғылт түсті болып келеді. Маңғыстауда құмды, бұйратты, қоңырлық жерлерде өседі. Емдік мақсатында изеннің дәндерін пайдаланады. Дәнін қыркүйек, қазан айларында жинайды. Қытай халық медицинасында изенді несеп жүргізетін, жүрек қызметін реттейтін емдік препарат ретінде қолданады. Сонымен қатар изенді тері мен тырнақтың кейбір ауруларын емдеу үшін пайдаланады.
Киікоты. Көп жылдық өсімдік. Көп сабақты. Киікотын гүлдеген кезде жинап көлеңкеде кептіріп қағаз қалтада сақтайды. Киікотының қайнатындысымен асқазан мен ішек және кеңірдек ауруларын, ақ жатыр ауруын емдейді. Бірақ киікотын екіқабат әйелге пайдалануға болмайды. Ас қорыту жүйелерінің жиырылуы, созылу қасиеті перистальтикасы бұзылғанда пайдаланады. Киікоты тұнбасын жөтелге, етеккірді реттеуге де пайдаланады. Тұнба тәбет ашады. Қақырық түсіреді. Хош иісті ванна, компресс жасауға да болады. Киікотының ас қорыту және қолқа бездерінің жұмысын жақсартатын қасиеттері де бар. Киікотынан дайындалған тұнбамен ревматизм, құрысуды, жалпы қан тамырының соғысын көтереді. Киікотынан жасалған дәрі майды дененің салданған мүшесіне, іш желденгенде қарын сыртына жағып сылайды.

([[Маңғыстау энциклопедиясы]]нан алынған)

=== Жануарлар дүниесі ===
Маңғыстау өңірінің миллиондаған жылдармен өлшенетін тарихы, соған сәйкес, сан алуан табиғат жаратылыстары мен жануарлар дүниесінің болғаны белгілі. Қазіргі кезеңде Маңғыстаудың қай түпкірінен болса да тіршіліктің маусымдық ерекшеліктеріне байланысты:хайуанаттардың, бауырымен жорғалаушылардың, сүтқоректілердің, кемірушілердің, жыртқыш аңдар мен құстардың шөл далаға тән өкілдерін кездестіруге болады. Олардың ішінде: кірпі, дала тасбақалары, кесірткелер, жыланбас пен улы қарашұбар жылан, оқ жылан, су жылан, құм жылан, сарыүйек, ешкіемерден бастап, дала тышқандары: қосаяқ, сарышұнақ, күзен, қарсақ, түлкі, қасқыр т.б. жиі кездеседі. Ал, мәлін, борсық, қарақұлақ өте сирек, оларды шалғайдағы қалыңдықтар мен мемлекеттік корықтардан ғана кездестіруге болады. Сондай-ақ, көктем шыға келетін кішкентай көк және сары шымшықтар мен күзгі салқындықтың хабаршысы суықторғайдан бастап, дала құстарының үйреншікті түрлері: қарға, бозторғай, қараторғай, қарабауыр, шыл, жек, қарлығаш, көкек пен кептер, жыртқыш құстар: қаршыға мен әр түрлі қарақұстар, дала бүркіттері кездессе, теңіз жағалауы мен аралдарда: қасқалдақ, шағала, үйрек, торалақаз, қоқиқаз, аққу сияқты су құстары мекен етеді. Ақтау қаласы маңындағы Қаракөл заказнигінде жоғарыда аталған су құстарынынң бірсыпырасын кездестіруге болады. Сонымен қатар, Бозашы, Ембі заказнигі мен Үстірт-Қарамая, Кендірлі қорығының таулы, шыңды жерлерінде – арқар; Жазық, Жайылма коңырлықтарында қарақұйрықтар мекен етеді. Бозашы түбегінің терістігі мен терістік шығысы, қарағайлы Кент, Тасорпа бетінде, Үстірт жонындағы үлейлерде, Сам, Матай құмы төңірегінде киіктер жиі ұшырасады.

Үй жануарларынан жергілікті халықтың өсіретін малдары: кәдімгі қазақтың түсайыр түйесі, Адай тұқымды жылқы, қаракөл қойы, жеке қожалықтарда сиыр, ешкі түліктері. Бұлардың ішінде  Адай жылқысы мен қазақтың түсайыр түйесі – ғасырлар бойы түбектің табиғи ерекшелігіне сай қалыптасқан, өміршеңдігі мен экономикалық тиімділігі жоғары тұқымдық қор болып есептеледі.

([[Маңғыстау энциклопедиясы]]нан алынған)

=== Климаты ===
: ''Қосымша қараңыз''  ''[[Маңғыстау климаты]]''

Маңғыстау облысының климаттық жағдайы өңірдің Еуразия материгінің орталығында, әлемдік теңіз және мұхиттан алыс қашықтықта орналасуына байланысты қалыптасады.

Аймаққа тән сипаттама: жазы өте ыстық, осы ендік бойынша қысы суық; жылдық және тәуліктік температураның күрт ауытқуы; жауын-шашыны аз және жыл мезгілі бойынша тең таралмаған, ауасы қүрғақ; бүлтты аспаннан гөрі, ашық күндері мол. Осының бәрі аймақтың қиыр солтүстігінде және солтүстік-батысында дала, орталығында шөлейт және оңтүстігінде нағыз шөлді өңірлердің қалыптасуына әкеліп соқтырады

Жыл бойы ауа ағымының негізгі  үш түрі әсер етеді: 
* арктикалық,
* полюстік (немесе қоңыржай белдеулік)
* торпикалық.

Аймақ қоңыржай белдеудің оңтүстік белігінде жатқандықтан, қоңыржай ендік ауасының әсері басымырақ. Аймақтың ауа райына [[Атлант мұхиты|Атлант]] және [[Солтүстік Мұзды мұхит|Солтүстік Мұзды]] мұхиттар да әсер етеді. Таулы кедергінің жоқтығынан, ауа ағымдары солтүстіктен оңтүстікке және батыстан шығысқа қарай еркін етеді. Атлант мұхитының теңіздерінен келетін ауа үлкен қашықтықтардан өте отырып, көп ылғалын жоғалтады. Сейте тұра, батыстан атмосфералық жауын-шашынның ең негізгі белігін әкеліп, қысқы температураны жоғарылатады да, жаздғы температураны төмендетеді. Солтүстік Мұзды мүхит аймағында қалыптасатын континенттік арктикалық ауаға қыста да, жазда да төмен температура және аз ылғалдылық тән.

Осындай ауаның келуіне байланысты антициклондық ашық күндер орнайды. Мүндайда қыста аяз, жазда ыстық болады. Арктиканың континенттік ауа массасы аймаққа жылдың мезгіл аралық кезеңінде жиірек өтіп кетуіне байланысты,көктемде тым кеш (бесқонақ), күзде ертерек суық түсу мысалдары ұшырасады.

Каспий теңізінің климатқа әсері шектеулі. Оның әсері жағалауға жақын жерлерде ғана байқалады, атап айтсақ, ауаның ылғалдылығы шамалы артып, қыста температурасы жоғарылайды, ал жазда төмендейді, температураның жылдық және тәуліктік амплитудасы кемиді.Осы жайттардың әсерінен тым қүрғақ континенттік климат қалыптасады.

. Атырау қаласында атмосфералық қысымының орташа жылдық мөлшері 1022 мб, қыста 1027 мб, жазда 1012 мб, яғни Қазақстаннан басқа аймақтарына қарағанда жоғары. Шығыстан және оңтүстік-шығыстан соғатын желдердің жиі қайталанып келетіні байқалады. Қыста Каспийдің суы, іргелес жатқан құмды шөлдермен салыстырғанда, аз ғана суиды.

Осыған байланысты суық ауа ағымының шөлден Каспийгө қарай ауысу тенденциясы қалыптасқан. Аймақта жел қуатының қоры мол, оны шаруашылықта пайдалануға болады. Күшті жел бұл аймаққа тән құбылыс. [[Каспий]] теңізінің жағалауы қатты желімен ерекшеленеді, оның жыл сайынғы орташа жылдамдығы 6–7 м/сек, бүл Қазақстан бойынша ең жоғары көрсеткіш. Мұнымен қоса, жазда жергілікті жел - бриз (күндіз теңізден қүрлыққа қарай, ал түнде,
керісінше, құрлықтан теңізге қарай соғады) байқалады.

Жылдың ең суық айы — қаңтар. Қиыр солтүстікте және солтүстік-шығыста қаңтардың орташа айлық температурасы минус 10–15,6° С ([[Ақтөбе]]). Маңғыстау облысының оңтүстігінде минус 5,5°С ([[Аққұдық]]). Жалпы алғанда, қысы қоңыр салқын, ал аймақтың солтүстігі, сол ендікте жатқан Украинамен және Солтүстік Кавказбен салыстырғанда, біраз суықтау. Солтүстігінде қыс 4,0–4,5 айға созылады, ал оңтүстігінде мерзімі қысқа да жұмсақтау. Қар жамылғысының қалыңдығы солтүстігінде 15–20 см, оңтүстігінде 10 см-ден кем, солтүстікке қар мызғымай 3 ай бойы жатса, оңтүстігінде 1,5–2 ай ғана жатады. Кей мезгілде, қысы біршама суық жылдары, аяздың көрсеткіші: [[Орал]] қаласында –43°С, Ақтөбеде –34°С, Маңғыстау облысының оңтүстігінде –26°С.

Алқаптың біраз бөлігінің жазы ыстық, құрғақ, күні ашық. Шілде айының (ең ыстық ай) орташа температурасы солтүстігінде (Орал) +22,0°С, оңтүстігінде (Аққұдық) +28,6°С. Кей жылдары ауаның температурасы +47°С-қа дейін (Аққұдық) көтеріледі. Аймаққа үзақ мерзімді аязсыз кезең тән, бұл көрсеткіш 160–215 тәулік аралығында өзгереді. Мол жылу қоры аймақта жылусүйгіш ауыл шаруашылық дақылдарын өсіру мүмкіндігін туғызады. Бірақ жауын-шашын мөлшері, тым аз, әсіресе Маңғыстау облысының оңтүстігінде оның орташа жылдық мөлшері солтүстігінде (Орал) 360 мм, оңтүстігінде (Аққұдық) 150 мм. Өсімдік өсуге қажетті ылғал мөлшері жеткіліксіз, сондықтан мұнда, негізінен,суармалы егістік алқаптары орналасқан. Жазда температураның жоғары болуынан булану да артады. Мұны дақылдардың көпшілігінің вегетациялық даму көзеңіндегі ылғалдылық жиынтығының жетімсіздік көрсеткішінен (1105–2860) байқауға болады&lt;ref&gt;Қазақстанның мұнай энциклопедиясы. 2 томдық — Алматы: «Мұнайшы» Қоғамдық қоры, 2005. ISBN 9965-9765-1-1&lt;/ref&gt;.

Тіркелген ең суық күн 1969 жылы 10 ақпан –28 градус ыстық 43 градус (14.08.2006) орташа температура 12б2 орташа жылдык жауын шашын 167 мм.&lt;ref&gt;[http://www.kazhydromet.kz/kk/inforeg/  Облыстық орталықтар бойынша климаттық ақпарат және климат туралы ақпарат ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130502031505/http://kazhydromet.kz/kk/inforeg/ |date=2013-05-02 }}&lt;/ref&gt;

=== Жер бедері ===
: ''Қосымша қараңыз'' ''[[Маңғыстау жер бедері]]''

Облыс көлемінің бедері әр түрлі. Солтүстік жартысын [[Желтау (қырат)]] (221 м), Мың-суалмас (148 м) және құм алқабы ([[Қарақұм]], [[Сам (құм)|Сам]] және басқалар), көлемді сор ([[Өліқолтық]], [[Қайдақ]], Қаратүлей, [[Қаракешу]] және басқа) және Бозашы түбегі орналасқан Каспий жағалауы алып жатыр. Орталық бөлігін Маңғыстау (Ақтау, Қаратау 556 м) таулары, Маңғыстау үстірті және ТМД дағы ең терең ойпат (–132 метр) [[Қарақия ойпаты]] орналасқан [[Маңғыстау түбегі]] алып жатыр. Оңтүстік батысында Кендірлі-Қаясан үстірті орналасқан, оңтүстігінде - [[Қарынжарық ойысы|Қарынжарық]] ойпаты. Облыстың шығысын [[Үстірт (Маңғыстау)|Үстірт]] шоқысы алып жатыр

== Әкімшілік құрылымы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! #!! Атауы!! Орталығы  !! Халық саны  !! Құрылған жылы 
|-
| 1. || [[Ақтау қалалық әкімдігі]] || [[Ақтау]] || 185 100 || 1963
|-
| 2. || [[Жаңаөзен қалалық әкімдігі]] || [[Жаңаөзен]] || 142 000 || 1968
|-
| 3. || [[Бейнеу ауданы]] || [[Бейнеу]]  || 62 586 || 1973
|-
| 4. || [[Қарақия ауданы]] || [[Құрық (ауыл)|Құрық]] || 34 066 || 1973
|-
| 5.  || [[Маңғыстау ауданы]] || [[Шетпе]] || 35 963 || 1928
|-
| 6. || [[Мұнайлы ауданы]]|| [[Маңғыстау (ауыл)|Маңғыстау]] || 128 750 || 2007
|-
| 7. ||  [[Түпқараған ауданы]] || [[Форт-Шевченко]] || 24 128 || 1992
|}

=== Тарихи кезең ===
Маңғыстау өңірі өткен ғасырларда әртүрлі құрамда болып, дәстүрлі көшпелі шаруашылық әкімшілік бөліктерге бөлінген. Нақты географиялық шекараның нышанға ие болуы он тоғызыншы ғасырдың орта шенінен басталады. [[1848 жыл]]ы [[Ресей империясы]]на қосылған өлке (Маңғыстау, Үстірт, Жем бойы, Доңызтау) Жоғарғы және Төменгі Адай дистанцияларына бөлінеді. Олар болыстардан (волость) тұрды. Болыстар ең төменгі әкімшілік-саяси құрылым ретінде [[1928 жыл]]ға дейін өмір сүрді. Территориялық, сандық тұрғыдан тұрақсыз болған болыстар саны 20-30  шамасында болатын.

[[1869 жыл]]ы &quot;Жаңа ережеге&quot; сәйкес Орал облысының құрамында Маңғыстау приставтығы құрылып, ол 20 мың қазақ шаңырағын біріктірді. Сол жылы [[Адай көтерілісі (1870)|Иса-Досан]] бастаған халық көтерілісіне байланысты бұл приставтық Кавказ әскери округіне қаратылды.  [[1881 жыл]]ы приставтық Маңғыстау уезіне айналып, [[1899 жыл]]ы [[Түркістан генерал-губернаторлығы]]на қарасты Закаспий облысының (орталығы - [[Ашхабад|Ашхабад қаласы]]) құрамына кіргізілді. Сол кездері уездің жер ауданы 190 мың шаршы километр болды.

[[1920 жыл]]ғы шілдеде Кеңес билігі толық орнаған соң, үлкен Адай уезі құрылып, ол губерниялық құқықққа ие болды. [[Тобанияз Әлниязұлы]]ның басшылығымен бұл өлке [[Қазақ АКСР]] құрамына еніп, өзінің ұлттық мемлекетіне түпкілікті қосылды. [[1928 жыл]]ы Адай уезі таратылып, Маңғыстау округі аз уақыттан соң Маңғыстау ауданы болып қайта құрылды. 1930–1981 жылдары аралығында Маңғыстау-Үстірт жері оқтын-оқтын қайта пішінделіп, әр кезеңде Шевченко, Мұнайлы бөлікке бөлінді.

[[1973 жыл]]ы [[20 наурыз]]ында жеке әкімшілік облысқа айналып, өзінің территориялық құрылымын [[1990 жыл]]ы қалыптастырып болды.

=== Бүгінгі жағдайы ===
[[Сурет:Адми деление Мангыстауской области.png|thumb|right|300px|Маңғыстау обылысының администрациялық картасы]]
Маңғыстау облысының жер көлемі 16 564,2 мың га құрайды. Облыстың әкімшілік-аумақтық құрылымы 5 ауданнан, 5 облыстық маңызы бар қаладан, 6 кенттен,55 ауылдық елді мекеннен және  43 ауылдық округтен тұрады &lt;ref&gt;[http://www.auzr.kz/ru/lands/835-2012-02-28-04-58-17 -{Площадь земель, количество административных районов и населенных пунктов по областям на}- 1 қараша 2011 ж.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120510051027/http://www.auzr.kz/ru/lands/835-2012-02-28-04-58-17 |date=2012-05-10 }}&lt;/ref&gt;. Қала халқының саны 274,6 мың адамды құрайды (76%), ал ауыл тұрғындарының саны - 87,1 мың адам (24%). Облыс орталығы - Ақтау қаласы, бұрынғы атауы Шевченко қаласы. Қаланың алғашқы іргетасы [[1963 жыл]]ы Ленинград жобасымен Каспий теңізінің жағасында салына бастады. Халқы  2005 жылдың басында Ақтау қаласының халқы  159,2 мың адамды құрады. Бұл барлық облыс халқының 44%. Ақтаудан [[Астана]]ға дейінгі ара қашықтық - 2413 км. Ақтау қалалық әкімшілігіне мынадай поселкелер кіреді: Маңғыстау (тұрғындарының саны 19,4 мың адам) және Өмірзақ (1,4 мың адам).

Қазақстан тәуелсіздік алғаннан бері алғашқы құрылған аудан Маңғыстау облысында Мұнайлы ауданы болып құрылды. Екінші аудан [[Алматы қаласы]]ндағы [[Алатау ауданы]]. Мұнайлы ауданы Ақтау қаласының маңына жақын шет елдерден отанына орала бастаған және қоныстана бастаған  саяжайларды дамыту мақсатында құрылды.

== Тарихы ==
: {{main|Маңғыстау тарихы}}
[[Сурет:Shakpak-Ata.jpg|thumb|right|300px|[[Шақпақ ата мешіті]]]]
Маңғыстау облысы Маңғыстау түбегінде орналасқан. Облыстың атауы географиялық орналасуына байланысты берілген. Маңыстау туралы ежелгі деректер 950-960 жылдар шамасында араб авторы Мұқаддасидің шығармасындағы [[хазарлар]]дың Джурджан жағындағы шкарасы Бенкишлах деген қала атауы болған. Маңғышлақ атауы аталған [[Махмұд Қашқари]]дың [[Диуани лұғат ат-түрк]] (Түрік тілі сөздігі) еңбегінде жазылған дерек 1070 жж-дар шамасында болған.

Маңғыстау туралы алғашқы жазба дерек 922 жылы [[Бағдат]]тан Еділ Бұлғармясына барған араб елшісі Ахмед ибн Фадлан қазіргі [[Хорезм облысы|Хорезм]] өңірінде болып, одан әрі [[Үстірт]] үстімен жалғастырып, жолшыбай 4 наурызда [[оғыздар]] еліне жетеді. Жолда өткізген уақыттың қысқалығына қарағанда бұл мекен [[Бейнеу]] мен [[Жылыой ауданы]]ның аралығында болғаны анық. Ибн Фадлан &quot;Ар Рисале&quot; атты еңбегінде оғыздар туралы біраз ақпарат келтірген.&lt;ref&gt;Серікбол Қондыбай. Маңғыстау географиясы, 14 бет&lt;/ref&gt;

Әйгілі [[жібек долы]]ның бір тармағы Маңғыстау жерінен өткен, негізгі керуен жолдары ретінде Хазариядан Хорезмге дейінгі жолдар пайдаланылған.

=== Археология ===
: {{main|Маңғыстау археологиясы}}

== [[Демография]]сы ==
Маңғыстау облысы халық ең сирек орналасқан облыстың бірі. Өлкедегі археологиялық ізденістер осындан 180-200 мың жыл бұрын ([[палеолит]]) [[кейінгі неолит]], [[қола дәуірі]]лерінде адам мекендегенін анықтап, Үстірт пен Маңғыстаудағы ежелгі қоныс іздерін тапты. Маңғыстау халқының саны туралы алғашқы мәлімет [[1745 жыл]]ы тіркелді. Маңғыстауда сол жылы болған капитан В.Копытовскийдің журналында Мұрат Нияз деген кісінің түбекте түрікменнің алты руынан 1400 үй мекендейтінін айтқаны туралы жазылған. Сол кездері түбекті мекендеген қазақ халқымен бірге қосып санағанда бұл ймақта 15-20 мың адам өмір сүрген.

=== Халық саны ===
[[1897 жыл]]ы алғашқы [[халық санағы]] ол кезде уезд болатын облыс аумағында 63 468 адам тұрғандығын анықтады.

Серікбол Қондыбай Маңғыстаудың демографиялық тарихын 2-3 кезеңге бөледі:   
* '''Бірінші кезең (1916 жылға дейінгі уақыт)''' - Ресей Империясына бағындырылған өлке оқтын оқтын болып тұрған қазақ-хиуа қақтығыстары мен орыс үкіметінің жазалау экспедицияларына қарамастан халықтың баяу да болса табиғи өсімі байқалады.
* '''Екінші кезең (1916–1959 жылдар аралығы)''' - 1916 жылдан басталған көтерілістің арты үлкен [[азамат соғысы]]на ұласты. Осы жылдары болған соғыс және аштық кесірінен халық санынынң 42 пайызына дейін кеміген. Ал кейінгі байларды тәркілеу уақыты кезінде де халық саны қатты кеміді.
* '''Үшінші кезең (1959–1990 жылдар алағы)''' - Мұнай мен стратегиялық маңызы бар шикізат қорларының игерілуіне байланысты Маңғыстауды қоныстану тез қарқынмен жүрді, небәрі 15–18 жылдың ішінде 10 есе өсті. Сырттан келу қарқынның жоғары болуымен қатар жергілікті халықтың да туу көрсеткіштері өте жоғары дәрежеде болды.
* '''Төртінші кезең (тоқсаныншы жылдар)''' — [[Кеңес Одағы]]ның ыдырауы демографиялық өзгерістерге әкелді. Басқа ұлт өкілдерінің өз тарихи отандарына оралуы мен Иран, Өзбекстан Түрікменстаннан қазақтардың елге орала бастауымен ерекшеленді.

====Маңғыстау облысының соңғы он жылдағы демографиялық динамикасы==== 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Маңғыстау облысының орташа демографиялық көрсеткіштері !! [[2001]] !! [[2002]] !! [[2003]] !! [[2004]] !! [[2005]] !! [[2006]] !! [[2007]] !! [[2008]] !! [[2009]] * !! [[2010]] !! [[2011]] !! [[2014]] !! [[2015]] !! [[2016]] !! [[2017]] !! [[2018]] !! [[2019]]
|-
| Халық саны, ''мың адам'' || 323,728 || 333,728 || 344,140 || 355,711 || 368,092 || 382,481 || 398,967 || 416,544 || 492,948 || 513,721 || 534,950|| 587,419 || 606,892 || 626,793 || 642,824 || 660,317 || 678,199
|}
2024 жылғы 1 қарашаға Маңғыстау облыс халқының саны 801,9 мың адамды құрады, соның ішінде қалалықтар - 368,8 мың адам (46%), ауылдықтар - 433,1 мың адам (54%).&lt;ref&gt;https://stat.gov.kz/&lt;/ref&gt;

Халықтың табиғи өсімі 2024 жылғы қаңтар-қазанда 13357 адамды құрады (өткен жылдың сәйкес кезеңінде 14708 адам).
* - ''2009 жылғы халық санағының ресми қорытындысы''

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Жыл басына, мың адам  !! 2008 !! 2009 !! 2010 !! 2011 !! 2016 !! 2019
!2024
|-
| '''Маңғыстау облысы''' || 407,4 || 425,7 || 446,2|| 524,2 || 633,1 || 678,2
|801,9
|-
| [[Ақтау қаласы]] || 149,4 || 154,5 || 158,5 || 177,7 || 185,3 || 187,7
|
|-
| [[Жаңаөзен қаласы]] || 87,1 || 90,2 || 93,7 || 118,7 || 142,0 || 151,1
|
|-
| [[Бейнеу ауданы]] || 42,7 || 45,1 || 47,7|| 51,7 || 62,5 || 69,6
|
|-
| [[Қарақия ауданы]] || 28,2|| 28,8 || 29,6 || 30,8 || 34,0 || 37,6
|
|-
| [[Маңғыстау ауданы]] || 29,0 || 30,3 || 30,6 || 32,0 || 35,9 || 39,1
|
|-
| [[Мұнайлы ауданы]]  || - || 59,6 || 68,3|| 91,8 || 128,7 || 161,2
|
|-
| [[Түпқараған ауданы]] || 16,7 || 17,2|| 17,8 ||21,6 || 24,1 || 31,7
|
|}

==== Облыстағы туу және өлім көрсеткіштері==== 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Дүниеге келгендер !! 2003 !! 2004 !! 2005 !! 2006 !! 2007 !! 2008 !! 2009 !! 2010 !! 2011
|-
| мың адам|| 8,086 || 9,385 || 9,898 || 11,248 || 12,201 || 13,348 || 14,236|| 14,676 || 16,025
|-
| 1000 адамға шаққанда|| 23.50 || 26.38 || 26.89 || 29.41 || 30.58 || 32.04 || 32.00|| 28.57 || 29.96
|}

=== Қала және ауыл халқы===
2016 жылы облыста 633.1 мың адам тұрды, оның ішінде қала халқы – 303,7 мың немесе 49%, ауыл халқы – 329,4 мың адам (51%). 2011 жылдың басымен салыстырғанда халық саны 98,1 мың адамға немесе 34,2% өсті &lt;ref name=&quot;source7&quot;&gt;МАҢҒЫСТАУ ОБЛЫСЫНЫҢ CТАТИСТИКА ДЕПАРТАМЕНТІ, 2016 жыл, http://stat.gov.kz/faces/mangystau/regPublications/reg_OperData/reg_Public22/reg_Public22_Arch2016?_afrLoop=24145283132216529#%40%3F_afrLoop%3D24145283132216529%26_adf.ctrl-state%3Du9ys18526_4 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201024201023/https://stat.gov.kz/faces/mangystau/regPublications/reg_OperData/reg_Public22/reg_Public22_Arch2016?_afrLoop=24145283132216529#%40%3F_afrLoop%3D24145283132216529%26_adf.ctrl-state%3Du9ys18526_4 |date=2020-10-24 }}.&lt;/ref&gt;.

=== [[Миграция]] ===
Егемендік алған 15 жыл ауқымында көршілес республикалардан Отанына оралған қандастарымыздың есебінен аймақтағы адам саны, оның ішінде қазақтардың үлес салмағы соңғы жылдары едәуір өсті. Есеп-санақ басқармасының (2007) мәліметі бойынша облыс көлеміндегі адам саны 390,0 мыңға жетті. Түбектегі барлық халықтың 1/3-іне жуығы ауыл шаруашылығы саласында еңбек етеді. Олар негізінен осы жердің байырғы тұрғындары.

=== Ұлттық құрамы ===
: {{main|Маңғыстау облысының ұлттық құрамы}}

Бұл республика халқының 2,5%-ға жуығы. Халықтың басым бөлігін қазақтар құрайды (90,26%): қалғандары орыстар (6,10%), әзербайжандар (0,91%), украиндар (0,31%), өзбек (0,35%), татарлар (0,27%), корейлер (0,14%), шешендер (0,11%), басқа ұлттар (1,38%). Облыс тұрғындарының 49,9%-ы (303,7 мың адам) қалада, 50,1%-ы (329,4 мың адам) ауылда тұрады. Халқының орташа тығызд. 1 км²-ге 3,6 адамнан келеді. Халық негізінен темір жол бойы және облыстың батысындағы Ақтау, Қаратау таулары етегінде қоныстанған. Кейінгі жылдары мұнай кен орындарының игерілуіне байланысты халық осы кен орындарына шоғырлана бастады. Қалалары – Ақтау, Жаңаөзен, Форт-Шевченко.

=== Өмір сүру көрсеткіштері ===

'''Халықтың тұрмыс деңгейінің негізгі [[әлеуметтік-экономикалық индикатор]]ы'''
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Атауы !! [[2006]] !! [[2007]] !! [[2008]] !! [[2009]] !! [[2010]]
|-
| Халықтың атаулы ақшалай табысын бағалау (орташа жан басына шаққанда, бір айда), теңге|| 38 317|| 43 914|| 62 194 || 55 851||67 580
|-
| Халықтың нақты ақшалай табысы индексі, өткен жылға пайызбен || 118,0	 || 104,5 || 103,0 || 102,5 || 114,6
|-
| Бір қызметкердің атаулы орташа айлық жалақысы, теңге || 72 086 || 82 055 || 98 743 || 112 907 || 133 148 
|-
| Тағайындалған бір айлық зейнетақының орташа мөлшері (жыл соңына) ||10 264 || 10 956|| 13 940 || 17 723 || 20 991
|-
| Күнкөрістің ең төменгі мөлшері (орташа жан басына шаққанда), теңге || 10 322 ||11 823	 || 15 050 ||15 883 || 17 261
|-
| Еңбекақы төлеудің ең төменгі мөлшері (орташа бір жылға), теңге|| 9 200	 ||10 515 || 12 025 ||14 952 || 15 999
|}

== [[Экономика]]сы ==
{{main|Маңғыстау экономикасы}}

Маңғыстау облысы Қазақстанның негізгі донор өңірі болып табылады. Облыстың экономикалық белсенділігі негізінен өңірдегі  пайдалы қазбалардың көп болуына, соның ішінде мұнай және газ кен орындарының игерілуіне байланысты. Соңғы 20 жылдың ішінде Каспий теңізінде орналасқан көптеген ірі мұнай және газ кен орындары игеріле бастады.

Маңғыстау облысы Каспий теңізінің бойында орналасқандықтан және басқа елдермен шекаралас болғандықтан жүк тасымалдау қарқыны да жыл сайын өсіп келе жатыр. Облыста &quot;Жер-Теңіз-Аспан&quot; ықпалдастық жобасы да қарқынды дамып келе жатыр.

Облыстың 2010 жыл қорытындысы бойынша экономикалқ даму көрсеткіштері: 
* Жалпы аймақтық өнім - 1 422,9 млрд теңге (5 орын)
* Өндіріс өнімдерінің жалпы көлемі- 1647, 4 млрд теңге (2 орын)
* Ауылшаруашылығының өнімі - 4.4 млрд теңге (14 орын)
* Негізгі капиталға жасалған инвестиция - 372 млрд теңге (3 орын)
* Бөлшекті сауда көлемі - 78 млрд теңге  (14 орын)

=== Облыстың әлеуметтік экономикалық көрсеткіштерінің динамикасы ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!  !! [[2006]] !! [[2007]] !! [[2008]] !! [[2009]] !! [[2010]]
|-
| '''[[Жалпы аймақтық өнім]]''', ''(млн. теңге)'' || 593 994,0 || 756 591,8 ||1 095 816,2 ||1 108 520,5 || 1 484 848,4
|-
| '''Жан басына шаққандағы жалпы өңірлік өнім''', ''(мың теңге)''  ||1 552,9 || 1 896,2 ||2 631,0 ||2 248,8 || 2 890,4
|-
| '''Жалпы өңірлік өнімдегі аймақтардың үлесі''', (%)  || 5,8 || 5,9 || 6,8 || 6,5 || 6,8
|}

=== Рейтингтері ===

[[File:Port Aktau.jpg|250px|left|Port Aktau]]

Жер қойнауы [[мұнай]], [[газ]], фосфорит, [[көмір]], [[марганец]], әр түрлі [[тұздар]], [[ұлутас]] қорларымен бай. 2004 жылы облыс бойынша жалпы қо-сымша құн 282,1 млрд теңге құрады, ал негізгі қорлар (2004 жыл соңына қалдық құны бойынша) - 324,9 млрд теңге. 2004 жылы негізгі капиталға инвестициялар 101 млрд теңге, немесе 2003 жылғы деңгейдің 126,9% құрады.  2004 жылы құрылыстық мердігерлер келісімімен жасалған жұмыс көлемі бағалау бойын-ша 27,7 млрд теңгені құрады, ол 2003 жылға қарағанда 1,3 есеге артық. Облыс үшін айқындайтын салаға кен өндіру өнеркәсібі жатады. 2004 жылы бұған негізгі капиталға инвестициялардың жалпы көлемінің 63% жұмсалмаған.


==Туризмнің дамуы==

==Мәдениеті==
{{main|Маңғыстау мәдениеті}}

=== Маңғыстау күй мектебі  ===

=== Маңғыстаудың салт дәтүрлері ===

=== Бекет Ата ===

=== Маңғыстаудың жерасты мешіттері ===
: {{main|Маңғыстау жерасты мешіттері}}

=== Маңғыстау туралы шығармалар ===

==Білім беру жүйесі==
: {{main|Маңғыстаудың білім беру жүйесі}}

Облыста 117 күндізгі жалпы білім беретін мектеп (олардағы қатысушылар саны 88,1 мың), 13 [[колледж]] (10,3 мың қатысушы) 4 жоғары оқу орны (17,8 мың студент) жұмыс жасайды. Ең үлкен оқу орны Ш.Есенов атындағы Каспий технологиялар және инжиниринг университеті. 2010 жылы Ақтау қаласында Жер-Аспан-Теңіз мега жобасының аясында салынған университеттің жаңа оқу корпусы ашылды. Жаңа кампусты ашуға Қазақстан Республикасының Президенті [[Нұрсұлтан Назарбаев]] қатысты.

==Денсаулық сақтау жүйесі==
: {{main|Маңғыстау медицинасы}}

Денсаулық сақтау ісі жөнінде Маңғыстау облысы әлі де артта қалып келеді. Дегенмен соңғы жылдары осы саладағы көптеген көрсеткіштер жақсарып келе жатыр.

Облыста барлық мамандық бойынша 1,2 мың дәрігер қызмет ететін және 3,1 мың орта медицина қызметкерлері бар 36 аурухана мекемелері бар.

== Өнеркәсіп ==
: {{main|Маңғыстау өнеркәсібі}}

=== Ірі компаниялар ===
* Каспий Әлеуметтік-кәсіпкерлік корпорация
* Маңғыстаумұнайгаз
* Өзенмұнайгаз
* ПМК
* Ақтау порты
* Казмортрансфлот
* Қаражанбасмұнайгаз
* Қарақұдықмұнай
* Бозачи
* Каспий меруерті оперейтинг
* Н оперейтинг
* Құрманғазы Петролеум
* Хазар
* Ерсай
* МАЭК
* КазАзот
* Keppel Kazakhstan
* Теңіз сервис
===Мұнай өндірісі ===
: {{main|Маңғыстау облысының мұнай және газ өндірісі}}

Тарихи кезеңдер

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! # !! Кен орынның атауы !! Ашылған жылы  !! Операторы  !! Жалпы қоры 
|-
| 1. || Қаламқас ||  || Маңғыстаумұнайгаз || 
|-
| 2. || Жетібай ||  || Маңғыстаумұнайгаз || 
|-
| 3.  || Өзен ||  || ҚазМұнайГаз Барлау және Өндіру  || 
|-
| 4.  || Қаражанбас ||  || Қаражанбасмұнай || 
|-
| 5.  || Жемчужина  ||  || Каспий меруерті оперейтинг компани  || 
|-
| 6. || Қарақұдық ||  || Қарақұдықмұнай || 
|-
| 7.  || Арман ||  || Арман  || 
|-
| 8. || Блок Н ||  || Н Оперейтинг компани  || 
|-
| 9.  || Құрманғазы ||  || Құрманғазы Петролеум || 
|-
| 10.  || Дунга ||  || Маерск  || 
|}

==Ауыл шаруашылығы==
: {{main|Маңғыстаудың ауылшаруашылығы}}

Облыстың ауыл шаруашылығы (850 ша-руа (фермер) қожалығы, ауылшаруашылық өндірісінің басқа кәсіпорындары мен ұйым-дары, халықтың жеке қожалығы) 2004 жылы өндірілген жалпыреспубликалық ауылшаруашылық жалпы өнімі көлемінің 0,2% береді.

Облыста 6,9 млн.гектар ауыл шаруашы-лығы пайдаланатын жер бар, оның 0,4 мың га. егіндік жерлер. 2004 жылы 0,7 мың тонна көкөніс, 9,4 мың тонна ет (сойылған салмағы-мен), 5,3 мың тонна сүт, 0,7 мың тонна жүн (нақты салмағымен), 27,2 мың қаракөл терісі өндірілді.

2004 жылдың соңында ірі қара малдың саны - 7,2 мың бас (оның 4,1 мыңы - сиыр), қой мен ешкі - 430 мың, шошқа - 0,2 мың, жылқы - 30 мың және түйе - 34 мың бас құрады.

2004 жылы 15,5 млн тонна шикі мұнай, 2,8 млрд тк. метр табиғи газ шығарылған, 2,9 млрд кВт сағат электр энергиясы, 74 тонна тіс пастасы мен ұнтағы, 311 тонна өңделген сұйық сүт пен кілегей өндіріледі.

== Билік органдары ==
Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес облыс дәрежесіндегі әкімшілік бірліктің басшысы - әкім деп аталады. Әкімді Президент тағайындайды.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! # !! Жылдар  !! Аты-жөні  !! Қосымша 
|-
| 1.|| [[қыркүйек]]  [[1995 жыл]] – [[қазан]] [[1997 жыл]]  || [[Вячеслав Леонидович Левитин]] || 
|-
| 2. || [[қазан]]  [[1997 жыл]] – [[1999 жыл]]  || [[Николай Иванович Баев]] || 
|-
| 3. || [[1999 жыл]] – [[2002 жыл]] || [[Ләззат Кетебайұлы Қиынов]] || 
|-
| 4. || [[2002 жыл]] – [[2006 жыл]] || [[Болат Әбілқасымұлы Палымбетов]] || 
|-
| 5. || [[24 қаңтар]] [[2006 жыл]] – [[22 желтоқсан]] [[2011 жыл]] || [[Қырымбек Елеуұлы Көшербаев]] || 
|-
| 6. || [[22 желтоқсан]] [[2011 жыл]] – [[16 қаңтар]] [[2013 жыл]] || [[Бауыржан Әлімұлы Мұхаметжанов]] || 
|-
| 7. || [[16 қаңтар]] [[2013 жыл]] – [[14 наурыз]] [[2017 жыл]]|| [[Алик Серікұлы Айдарбаев]] ||
|-
| 8. || [[14 наурыз]] [[2017 жыл]] – [[13 маусым]] [[2019 жыл]]|| [[Ералы Лұқпанұлы Тоғжанов]] ||
|-
| 9. || [[13 маусым]] [[2019 жыл]] – [[7 қыркүйек]] [[2021 жыл]]|| [[Серікбай Өтелгенұлы Тұрымов]] ||
|-
|10.
|[[7 қыркүйек]] [[2021 жыл]] – [[16 мамыр]] [[2024 жыл]]
|[[Нұрлан Асқарұлы Ноғаев]] ||
|-
|11.
|[[17 мамыр]] [[2024 жыл]] – қазірге дейін
|[[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай]] ||
|}

== Тағы қараңыз ==
* [[Бесшоқы (тау, Маңғыстау облысы)|Бесшоқы]]
* [[Қарақия ойысы]]
* [[Өзенмұнайгаз]]
* [[Кендірлі]]
* Шерқала
* [[Бекет Мырзағұлұлы]]
* [[Жаңаөзен оқиғасы (1989)]]
* [[Жаңаөзен оқиғасы (2011)]]

==Сыртқы сілтеме==
* [http://www.dmoz.org/World/Kazakh/Региондық/Азия/Қазақстан/Әкiмшiлiк-аумақтық_құрылысы/Маңғыстау_облысы Маңғыстау облысы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170309225702/https://www.dmoz.org/World/Kazakh/%D0%A0%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B/%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD/%D3%98%D0%BAi%D0%BC%D1%88i%D0%BBi%D0%BA-%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B/%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B/ |date=2017-03-09 }}  [[Ашық Тізімдеме Жобасы|Ашық Тізімдеме Жобасы (ODP)]]
* [http://mangystau.kz  Маңғыстау облысы әкімдігінің ресми веб сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110722142417/http://www.mangystau.kz/ |date=2011-07-22 }}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Қазақстан Республикасының әкімшілік аумақтары}}
{{Маңғыстау облысы}}

[[Санат:Маңғыстау облысы]]</text>
      <sha1>lrl2dwbscs3mz6gwmhxcstl1i8dc63t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Түркістан облысы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1670</id>
    <revision>
      <id>3575720</id>
      <parentid>3571567</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T19:45:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Milenioscuro</username>
        <id>18230</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Turkistan Region in Kazakhstan.png]] → [[File:Turkistan in Kazakhstan.svg]] svg</comment>
      <origin>3575720</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39893" sha1="4c25k4gpmx304j4ob0qdnquhe5bm1zp" xml:space="preserve">{{Қазақстан облысы
 |облыстың атауы      = Түркістан облысы
 |ту                  = Bandera de Turkestán.png
 |елтаңба             = Turkistan region seal.png
 |карта               = Turkistan in Kazakhstan.svg
 |әкімшілік бірліктің картасы = 
  |lat_dir = N |lat_deg = 43 |lat_min = 00 |lat_sec = 
  |lon_dir = E |lon_deg = 68 |lon_min = 30 |lon_sec = 
  |region = KZ-ZHA
 |облыс орталығы          = [[Сурет:Flag of Turkistan (City).png|22 px]] [[Түркістан (қала)|Түркістан]]
 |құрылған уақыты         = [[10 наурыз]] [[1932 жыл]]
 |аудандар саны           = 14
 |ауылдық округтер саны   = 174
 |кенттік әкімдіктер саны = 
 |қалалық әкімдіктер саны = 7
 |ауылдар саны       = 800
 |тұрғыны            = {{өсім}} 2 154 130  &lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/region/ Халық саны (2025 жылғы 1 наурызға)]&lt;/ref&gt;
 |санақ жылы         = 2025
 |халық саны бойынша орны  =1 
 |тығыздығы          = 18,5
 |тығыздығы бойынша орны   =1 
 |ұлттық құрамы      = [[қазақтар]] (75,7 %)&lt;br&gt;[[өзбектер]] (17,53 %)&lt;br&gt;[[тәжіктер]] (1,9 %)&lt;br&gt;[[орыстар]] (1,64 %)&lt;br&gt;[[әзербайжандар]] (0,91 %)&lt;br&gt;[[түріктер]] (0,82 %)&lt;br&gt;басқалары (1,5 %)&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]&lt;/ref&gt;
 |жер аумағы         = 116 280 
 |жер аумағы бойынша орны  = 4,3 %, 13-ші
 |су ауданы          = 
 |ЖІӨ                = 
 |ЖІӨ бойынша орны   = 
 |ЖІӨ жылы           = 
 |жан басына шаққанда ЖІӨ = 
 |экономикалық аудан = [[Оңтүстік Қазақстан]]
 |ресми тілі         = қазақша
 |әкімі              = [[Нұралхан Оралбайұлы Көшеров|Нұралхан Көшеров]]
 |add1n             = Әкімдіктің мекенжайы
 |add1               = Түркістан қаласы, Жаңа қала шағын ауданы, 32-көше, №18
 |ISO 3166-2 коды    = KZ-YUZ
 |телефон коды       = +7 725х xx-xx-xx
 |пошта индекстері   = 16 xxxx
 |kólik kody         = 13
 |сайты              = https://www.gov.kz/memleket/entities/ontustik?lang=kk Түркістан облысының әкімдігі
 |ортаққордағы санаты = Turkistan Province
}}
'''Түркістан облысы''' (1932-1962, 1992-2018 жылдары '''Оңтүстік Қазақстан облысы''' және 1962–1992 жылдары '''Шымкент облысы''') — [[Оңтүстік Қазақстан|Қазақстанның оңтүстігіндегі]] [[Қазақстан әкімшілік бірліктері|облысы]]. 1932 жылы 10 наурызда құрылған. 2018 әкімшілік орталығы [[Шымкент]]тен [[Түркістан (қала)|Түркістанға]] ауыстырылды; Шымкент республикалық маңызы бар қала мәртебесін алып, Оңтүстік Қазақстан облысының құрамынан алынды.

Аумағы 117,3 мың км². Тұрғыны 2,000,000 адам (2018). Орталығы – [[Түркістан (қала)|Түркістан]] қаласы. Солтүстігінде [[Ұлытау облысы|Ұлытау]], шығысында [[Жамбыл облысы|Жамбыл]], батысында [[Қызылорда облысы|Қызылорда облыстарымен]], оңтүстігінде [[Өзбекстан|Өзбекстан Республикасымен]] шектеседі. Облыс құрамында 14 әкімшілік аудан, 4 қалалық әкімдік, 7 қала (Шымкенттен басқа), 13 кент, 171 ауылдық округ, 932 ауыл бар.&lt;ref&gt;Қазақ энциклопедиясы, 7 том&lt;/ref&gt;

== Табиғаты ==
Түркістан облысының [[жер бедері]] негізінен жазық (орташа биіктігі 200 – 500 м). Солтүстігінде тасты-сазды [[Бетпақдала]] шөлінің оңтүстік-батысы, Ащыкөл ойысы, Тоғызкентау жоны, Шу өзенінің төменгі ағысы және Мойынқұм құмды алқабының батыс бөлігі орналасқан. Облыстың орталық бөлігін Қаратау жотасы солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай екіге бөліп жатыр. Оның ең биік жері – Бессаз (Мыңжылқы) тауы (2176 м). Қаратаудың оңтүстік-шығысында [[Боралдай жотасы|Боралдай]] (1400 – 1600 м) жотасы  орналасқан. Облыс жерінің оңтүстік-шығысын Батыс Тянь-Шань-ның сілемдері (Өгем жотасы), Қаржантау (2800 – 2900 м), Қазығұрт тауы (1700 м), Талас Алатауының батыс сілемдері – Кіші Ақсу (2577 м), [[Алатау таулары|Алатау]] (3137 м) таулары қамтиды. Облыстың ең биік жері – Сайрам шыңы (4299 м). Оңтүстік-батысында [[Қызылқұм (шөл)|Қызылқұм]] құмы, [[Қарақтау]] тауы (388 м), оңтүстігінде Шардара даласы, Ызақұдық құмы, Қауынбай молда (321 м), Белтау (592 м) жоталары, қиыр оңтүстігін Мырзашөл алып жатыр.

== Геологиясы мен кен байлықтары ==
Облыс жерінің көпшілік бөлігі [[Тұран]] плитасының құрамына кіреді. Геологиялық құрылымы негізінен кембрийлік, девондық, тас көмірлік жыныстардан (тақтатас, құмтас, әктас), таулы бөлігі төменгі палеозойлық жыныстардан (құмтас, гранит, конгломерат, жоталар аралығындағы ойыстар девонның қызыл түсті шөгінділеріне толған) түзілген. Жер қойнауынан полиметалл, қоңыр көмір, темір, уран кентастары, фосфорит, вермикулит, тальк, барит, гипс, отқа төзімді саз, әктас, гранит, мәрмәр, кварц, т.б. кен байлықтары барланған. Қаратауда Ащысай, Мырғалымсай, Байжансай қорғасын-мырыш кеніштері 20 ғасырдың 40- 40-жылдарынан жұмыс істейді. Республикада уран кентастарының қоры жағынан бірінші орын, фосфорит және темір кентасының қоры жағынан үшінші орын алады.

== Климаты ==
Облыстың [[климат]]ы континенттік. Қысы қысқа, жұмсақ, қар жамылғысы жұқа, тұрақсыз. Қаңтар айының жылдық орташа температурасы солтүстігінде –7 – 9°С, оңт-нде –2 – 4°С. Жазы ұзақ, ыстық, қуаң және аңызақты. [[Шілде]] айының жылдық орташа температурасы 25 – 29°С. Шөлді аймағында жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 100 – 150 мм, тау алдында 300 – 500 мм, биік таулы бөлігінде 800 мм.

== Гидрографиясы ==
[[Сурет:Kzk delenie.png|thumb|alt=A.|Түркістан облысы]]
Өзендері облыс аумағында біркелкі таралмаған. Түркістан облысы жерінің оңтүстігінен солтүстік-батысына қарай Сырдария өзені ағып өтеді. Сырдарияға [[Арыс (өзен)|Арыс]] (378 км), [[Келес]] (241 км), [[Құркелес]] (98 км) өзендері құяды. Халқы тығыз орналасқан оңтүстік-шығысында Арыс өзенінің салалары: [[Бадам (өзен)|Бадам]], [[Сайрамсу]], Ақсу, [[Жабағылы (өзен)|Жабағылы]], [[Машат (өзен)|Машат]], [[Дауылбаба]], [[Боралдай (өзен)|Боралдай]] өзендерінің шаруашылық маңызы зор. Қаратау жотасынан басталатын [[Бөген (өзен)|Бөген]], [[Шаян (өзен)|Шаян]], Арыстанды, [[Шылбыр]], [[Байылдыр (өзен)|Байылдыр]], [[Көксарай (өзен)|Көксарай]], т.б. өзендер облыс орталығын сумен қамтамасыз етеді. Шу өз-нің төм. ағысында суы аз, тек көктемде қар еріген кезде ғана суы молайып, Созақ ауданының шаруашылықтарын суландырады. Шардара (ауданы 400 км², су көлемі 5200 млн м³), Бөген (су көлемі 377 млн м³), Бадам (су көлемі 61,5 млн м³), т.б. бөгендер салынған. Арыс өзенінен Арыс – Түркістан, Өзбекстан жеріндегі Сырдариядан Достық (бұрынғы Киров атындағы), Шардара ауданында Қызылқұм магистралды каналдары тартылған. Облыс көлдері негізінен таяз және тұзды, көктемде суға толып, жазда құрғап, сорға айналады. Ірі көлдері: Ақжайқын (48,2 км²), Қызылкөл (17,5 км²), одан басқа Қалдыкөл, Шүйнеккөл, Тұздықдүме, т.б. ұсақ көлдер бар. Жер асты суының қоры мол.[[Сурет:Syrdrya River.jpg|thumb| alt=A.| ''[[Сырдария өзені]]''.]]

== Топырағы, өсімдік және жануарлар дүниесі ==
Облыстың жазық бөлігінде топырақ жамылғысын сұр, сортаңды сұр, бозғылт сұр, құмды, құмдақты топырақ құрайды. Тау етегінде шалғындық, таудың қызыл қоңыр топырағы таралған. Негізінен шөл белдеміне тән өсімдік жамылғысы қалыптасқан. Сексеуіл, жүзгін, жусан, күйреуік, бұйырғын, ши, жантақ, еркекшөп; [[Сырдария]], [[Шу (өзен)|Шу өзенінің]] аңғарларында жиде, жыңғыл, тал; тау етегінде бетегелі-жусанды дала, тауларында жеміс ағаштары, арша, альпілік шалғын өседі. Жануарлардан қасқыр, түлкі, қоян, қарсақ, елік, арқар, таутеке, жабайы шошқа, қоңыр аю, барыс, сусар, борсық, шөлді аймақтарда бауырымен жорғалаушылардың түрлері тіршілік етеді. Құстардан ұлар, кекілік, бүркіт, шіл, торғайдың көптеген түрлері мекендейді. Табиғи өсімдіктерді, жануарлар дүниесін сақтап қалу үшін [[Төле би ауданы|Төле би]], [[Түлкібас ауданы|Түлкібас]] аудандары аумағында мемлекеттік [[Ақсу-Жабағылы қорығы]] (1926) ұйымдастырылған.

== Халқы ==
[[Сурет:The ark in Shymkent-city 2.jpg|thumb| alt=A.|[[Шымкент]] қаласы]]
2025 жылғы 1 қарашаға облыс халқының саны 2147,9 мың адамды құрады, соның ішінде қалалықтар – 544,7 мың адам (25,3%), ауылдықтар – 1603,2 мың адам (74,7%).

Халықтың табиғи өсімі 2025 жылғы қаңтар-қазанда 31436 адамды құрады (өткен жылдың сәйкес кезеңінде 36628 адам).

2025 жылғы қаңтар-қазанда туылғандар саны 39823 адамды құрады (2024 жылғы қаңтар-қазандан 11,6% кеміді), қайтыс болғандар саны 8387 адамды құрады (2024 жылғы қаңтар-қазандан 0,2% кеміді).

Теріс көші-қонның айырмасы қалыптасты және 37529 адамды құрады (2024 жылғы қаңтар-қазанда – 24338 адам теріс айырмасы), оның ішінде сыртқы көші-қонда – 324 адам оң көші-қон айырмасы (384 адам), ішкі көші қонда теріс көші-қонның айырмасы – 37853 (24722 адам теріс айырмасы). &lt;ref&gt;https://stat.gov.kz/region/turkestan/&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! 1970!!	1979!!	1989!!	1999!!	2003!!	2004!!	2005!!	2006!!	2007 
|-
|1 287 431	
|1 566 794	
|1 831 486	
|1 978 339	
|2 111 893	
|2 150 256	
|2 193 556	
|2 233 568	
|2 282 474
|}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!2008!!	2009!! 2010!!	2011!!	2012!!	2013!!	2014!!	2015!!  2016
|-
|2 331 505	
|2 462 782	
|2 511 698	
|2 567 707	
|2 621 488	
|2 678 889	
|2 733 279	
|2 788 404	
|2 841 307
|}

== Әкімшілік бөлінісі ==
[[File:Туркестанская область 2018.png|right|thumb|Түркістан облысының әкімшілік бөлінісі (2021).]]
Әкімшілік-аумақтық бөлінісінде 14 аудан және 3 қала бар.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Халқының саны (2009, 2021)&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]&lt;/ref&gt;
|-
! Облыс аудандары мен қалалары!! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен
|-
| [[Бәйдібек ауданы]]||53004 ||{{құлдырау}}48296 ||91,1 ||26808 ||{{құлдырау}}24927 ||93 ||26196 ||{{құлдырау}}23369 ||89,2	
|-
| [[Жетісай ауданы]]||169044 ||{{өсім}}183185 ||108,4 ||84111 ||{{өсім}}93210 ||110,8 ||84933 ||{{өсім}}89975 ||105,9
|-
| [[Келес ауданы]]||110476 ||{{өсім}}130251 ||117,9 ||55631 ||{{өсім}}66904 ||120,3 ||54845 ||{{өсім}}63347 ||115,5
|-
| [[Қазығұрт ауданы]]||100581 ||{{өсім}}113258 ||112,6 ||50852 ||{{өсім}}57983 ||114 ||49729 ||{{өсім}}55275 ||111,2
|-
| [[Мақтаарал ауданы]]||116918 ||{{өсім}}126210 ||107,9 ||58156 ||{{өсім}}63790 ||109,7 ||58762 ||{{өсім}}62420 ||106,2
|-
| [[Ордабасы ауданы]]||100441 ||{{өсім}}123257 ||122,7 ||50514 ||{{өсім}}63250 ||125,2 ||49927 ||{{өсім}}60007 ||120,2
|-
| [[Отырар ауданы]]||49865 ||{{өсім}}50404 ||101,1 ||25195 ||{{өсім}}25935 ||102,9 ||24670 ||{{құлдырау}}24469 ||99,2
|-
| [[Сайрам ауданы]]||173640 ||{{өсім}}222652 ||128,2 ||86686 ||{{өсім}}111986 ||129,2 ||86954 ||{{өсім}}110666 ||127,3
|-
| [[Сарыағаш ауданы]]||162031 ||{{өсім}}211851 ||130,7 ||80868 ||{{өсім}}106516 ||131,7 ||81163 ||{{өсім}}105335 ||129,8
|-
| [[Сауран ауданы]]||84199 ||{{өсім}}97011 ||115,2 ||42609 ||{{өсім}}49212 ||115,5 ||41590 ||{{өсім}}47799 ||114,9
|-
| [[Созақ ауданы]]||51935 ||{{өсім}}61958 ||119,3 ||26197 ||{{өсім}}31669 ||120,9 ||25738 ||{{өсім}}30289 ||117,7
|-
| [[Төле би ауданы]]||106039 ||{{өсім}}117245 ||110,6 ||53038 ||{{өсім}}59238 ||111,7 ||53001 ||{{өсім}}58007 ||109,4
|-
| [[Түлкібас ауданы]]||95468 ||{{өсім}}104295 ||109,2 ||47396 ||{{өсім}}52755 ||111,3 ||48072 ||{{өсім}}51540 ||107,2
|-
| [[Шардара ауданы]]||74997 ||{{өсім}}82739 ||110,3 ||37879 ||{{өсім}}42832 ||113,1 ||37118 ||{{өсім}}39907 ||107,5
|-
| [[Арыс қалалық әкімдігі]]||65463 ||{{өсім}}76920 ||117,5 ||32959 ||{{өсім}}39235 ||119 ||32504 ||{{өсім}}37685 ||115,9
|-
| [[Кентау қалалық әкімдігі]]||81484 ||{{өсім}}96884 ||118,9 ||39616 ||{{өсім}}47563 ||120,1 ||41868 ||{{өсім}}49321 ||117,8
|-
| [[Түркістан қалалық әкімдігі]]||142899 ||{{өсім}}207605 ||145,3 ||70139 ||{{өсім}}103614 ||147,7 ||72760 ||{{өсім}}103991 ||142,9
|-
| '''ЖАЛПЫ САНЫ'''||1738484 ||{{өсім}}2054021 ||118,2 ||868654 ||{{өсім}}1040619 ||119,8 ||869830 ||{{өсім}}1013402 ||116,5
|}

== Шаруашылығы ==
Түркістан облысы – республикадағы өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығының барлық салалары дамыған, еңбек ресурстары жеткілікті аймақ. Облыс кәсіпорындары Қазақстандағы барлық өнеркәсіп өнімдерінің 5,9%-ын өндіреді. Елімізде шығарылатын трансформаторлардың 98,6%-ы, фармацевтикалық препараттардың 70,1%-ы, минералды және газды сулардың 51,5%-ы, мотор майының, бензиннің 38,9%-ы, рафинатты қорғасынның 23,6%-ы, сыраның 23,6%-ы, цементтің 19,7%-ы, экскаватор, мақта талшығы, мақта майының барлығы дерлік Түркістан облысында өндіріледі. Облыс тері шикізаты, жеміс, көкөніс, жүзім, бақша, макарон өнімдерінің ірі өндірушісі болып табылады.

== Өнеркәсібі ==
Облыстың өнеркәсіп мүмкіндіктерін негізінен [[мұнай]] өңдеуші және металлургия кәсіпорындары құрайды. Түсті металлургия, машина жасау, химия, мұнай өңдеу, [[тамақ]] өнеркәсібі, әсіресе, Шымкент, [[Кентaу]] қалаларында жақсы дамуда. Облыс өнеркәсібінде 147 ірі және орта кәсіпорын бар. Мұнай-химия өнеркәсібі саласындағы ірі кәсіпорындар: “ПетроКазахстанОйл Продактс” ААҚ (мұнай өңдеу) және “ИнтеркомШина” ААҚ (шина шығару). Металлургия өнеркәсібіндегі басты кәсіпорын “Южполиметалл” ЖАҚ (қорғасын, мырыш, т.б. өнімдер); машина жасау саласының жетекші кәсіпорындары: “Карданвал” ААҚ (автомобильдер мен тракторлар үшін кардан біліктерін шығаратын), “Южмаш-К” ЖАҚ (ұстаханалық-престеу машиналары мен қосалқы бөлшектерін шығару), “Экскаватор” ААҚ, “Кентау трансформатор зауыты” ААҚ, “Түркістан-насос” ААҚ; құрылыс өнеркәсібінен “Шымкентцемент” ААҚ; химия өнеркәсібінен – “Химфарм” ААҚ (дәрі-дәрмек өнімдерін шығару); жеңіл өнеркәсіптен “Восход” ААҚ, “Эластик” ААҚ, “Адал” ЖШС, т.б. жұмыс істеуде. Тамақ өнеркәсібі саласындағы жетекші кәсіпорындарды “Шымкент-май”, “Қайнар”, “Шымкент сыра”, “Бахус-Деронсек” АҚ-дары, “Арай”, “Амангелді” ЖШС-тері, т.б. құрайды. Сарыағаштың минералды суын шығарумен “Әсем-ай”, “Алекс” ЖШС-тері айналысады. [[Темекі]] өнімдерін  JTL “Central Asіa” ЖАҚ-ы шығарады.

== Ауыл шаруашылығы ==
Облыстың ауыл шаруашылығына жарамды жерінің аумағы 10,3 млн га, оның ішінде жыртылатын жер аумағы 0,8 млн га. [[Ауыл шаруашылығы]]нда 63,3 мың шаруа (фермер) қожалығы, 956 ӨК, 6 АҚ, 608 ЖШС жұмыс істейді. Олар жалпы респ. ауыл шаруашылығы өнімінің 12,2%-ын береді. Ауыл шаруашылығының басты саласына стратегиялық маңызы бар мақта өсіру мен өндіру жатады. Оның егіс көлемі 170 мың га-ға (егіс көлемінің 30%-ы) жетті. Шитті мақтаны өңдеумен жылдық қуаты 650 мың тонналық 19 мақта зауыты айналысады. Олар облыстың Мақтаарал, Сарыағаш, Шардара ауданында және Түркістан қалалық әкімдігі жерінде орналасқан. Облыс әкімшілігі 2003 жылдың соңында мақта иіру фабрикаларының құрылысын бастады. [[Егін]]нің орташа жылдық өнімі: бидай – 400 мың т, күріш – 10 мың т, шитті мақта – 360 мың т, көкөніс – 400 мың т, бақша өнімдері – 291 мың т, картоп – 115 мың т. 2004 ж. мал саны: ірі қара  – 603 мың, қой-ешкі – 3 млн., жылқы – 119 мың, түйе – 14 мың, құс – 1,8 млн., шошқа – 22 мың басқа жетті.

== Көлігі ==
[[Сурет:Boeing 747-Shymkent.jpg|thumb| alt=A.| ''[[Шымкент әуежайы]]''.]]
Облыс экономикасының тұрақты дамуында темір жол тасымалының үлесі басым. Маңызды темір жол тармақтары: [[Орынбор]] – Ташкент, [[Түркістан (қала)|Түркістан]] – Сібір темір жол Темір жолдың жалпы ұзындығы 443 км-ден асады, қызмет ету шектері Шеңгелді – Арыс және Түркістан – Арыс – Түлкібас станцияларының аралықтары. Автомобиль жолының жалпы ұзындығы 5200 км, оның 800 км-ден астамы республикалық, 4470 км жергілікті маңызы бар жолдар. Облыс жеріндегі ірі автомагистралдар: Алматы – [[Ташкент]], Шымкент – Қызылорда, Шымкент – Жуантөбе. Әуе көлігі жүйесінде “Шымкент әуежайы” ААҚ халықаралық тікелей және транзиттік авиарейстерді жүзеге асыруға қолайлы. Облыс жерінен Бұхара – Шымкент – Алматы газ құбыры, Омбы – Павлодар – Шымкент мұнай құбыры өтеді.

== Білім беру, денсаулық сақтау, мәдениеті және мәдени мұралары ==
Облыста жалпы білім беретін 1007 мектеп, 22 кәсіптік-техникалық мектеп, 36 колледж, 115 мектепке дейінгі мекеме бар (2004). М.Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университеті, Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік медицина академиясы, М.Сапарбаев атынд. Оңтүстік Қазақстан гуманитарлық институты, [[Қожа Ахмет Ясауи|Қожа Ахмет Иасауи]] атындағы халықаралық қазақ-түрік университетті және бірнеше мемлекеттік емес жоғарұы оқу орындары студенттерге білім беруде. Облыста 931 мемлекеттік медицина ұйым, оның ішінде 542 фельдштік-акушерлік пункт, 131 отбасылық дәрігерлік амбулатория, 60 ауылдық телімдік аурухана, 12 орталық аудандық және 5 аудандық аурухана, санспединстанция-эпидемиологиялық станция жұмыс істейді. Қарт адамдарға арнап “Ардагерлер үйі”, балаларға “Тау самалы” оқыту-сауықтыру орталық ашылған. Облыс аумағында елімізге белгілі Сарыағаш минералды суына негізделіп ашылған “Сарыағаш” шипажайы, “[[Арман]]” санаторийі, “Манкент” санаторий-профилакторийі, т.б. “Шымған”, “Денсаулық”, “Мейірім” сауықтыру орталықтары бар. 365 кітапхана, 9 музей, 6 кинотеатр, 6 театр (3 драма, 2 сазды, 1 қуыршақ), хайуанаттар саябағы, 366 мәдени-демалыс, 2865 спорт-сауықтыру мекемесі жұмыс істейді. Облыстық “Оңтүстік Қазақстан”, “Южный Казахстан”, “Жанубий Қозоғистон” газеттері қазақ, орыс, өзбек тілдерінде шығады. Облыс аумағында Ұлы Жібек жолы өткен көне қалалар (Исфиджаб, Иасы, Сауран, Отырар, т.б.) мен қорғандар болған. 802 тарихи және мәдени ескерткіш, оның ішінде 582 археологиялық, 42 тарихи, 11 монументтік өнер ескерткіштері; дүние жүзіне белгілі қасиетті Қожа Ахмет Ясауи кесенесі Түркістан қаласында орналасқан. Бәйдібек ата кесенесі, Домалақ ана кесенесі, Қарабатыр кесенесі (Бәйдібек ауданы), Арыстан баб кесенесі (Отырар ауданы), Баб ата күмбезі, Қарабура әулие кесенесі (Созақ ауданы), Қарашаш ана күмбезі, Ибраһим ата күмбезі, [[Қажымұқан Мұңайтпасұлы]]ның кесенесі мен мұражайы (Ордабасы ауданы) бар.

== Экономикасы ==
Облыс  экономикасын дамытуға 293,9 млрд теңге инвестиция тартылып, алдыңғы жылдың сәйкес мерзімімен салыстырғанда 6,2 пайызға артты. Негізгі инвестициялық салымдарды шағын кәсіпорындар жүзеге асырған, олардың көлемі 144,4 млрд теңгені құрап, өткен жылдың сәйкес мерзімімен 23,4 пайызға артты.
===Еңбек ресурстары===
Түркістан облысының өндірістік-экономикалық мүмкіндіктері мол. Олардың негізін орасан зор табиғи қорлар мен жеткілікті еңбек ресурстары құрайды. Уран қоры жөнінен облыс Қазақстанда бірінші, фосфориттер мен темір рудасы бойынша – үшінші орынды иеленеді.
===Қазбалардың баланстық қоры===
Жалпы, қатты пайдалы қазбалардың баланстық қоры мен болжам ресурстары бойынша облыстағы жер қойнауының байлығы 240 млрд АҚШ долларына тең бағаланады. Оның ішінде:&lt;br /&gt;
− бокситтер,&lt;br /&gt;
− темір рудасы,&lt;br /&gt;
− уран,&lt;br /&gt;
− қорғасын мен мырыш,&lt;br /&gt;
− көмір маңызды орында.

===Кен орындары===
Барланған кен орындары мен геологиялық барлау нысандарын игеруге қажетті ресурстарды өнеркәсіптік дәрежеге ауыстыруға, оларды игеру жұмыстарына 2,0 млрлд АҚШ доллары шамасында қаражат қажет.
Алғашқы кезекте мынадай кен орындары игерілуі тиіс:&lt;br /&gt;
- Шу-Сарысу және Сырдария ойпаттарындағы уран кен орындары (Жалпақ және Мыңқұдық);&lt;br /&gt;
- Күмісті кенді ауданындағы алтын кен орны;&lt;br /&gt;
- Жабағылыдағы Ванадий кен орны;&lt;br /&gt;
- Өгем жотасындағы қорғасын, мырыш, вольфрам кен орны;&lt;br /&gt;
- Придорожный мен орталықтағы көмірсутектер кен орны.
===Ірі кәсіпорындар===
Мақта, тері шикізаттарын, өсімдік майын, жеміс-жидек, көкөніс, жүзім, бау-бақша, макарон, темекі, сыра және басқа да алкогольсіз сусын өнімдерін өндіріп, тапсыруды қамтамасыз ететін ең ірі кәсіпорындар осы облыста.
Сонымен бірге, облыста қорғасын, цемент, мұнай өнімдері, күкірт қышқылы, шифер, автотрактор шиналары, экскаватор, трансформаторлар, майлы ажыратқыштар, шұлық-ұйық, тігін бұйымдары, жиһаз түрлері шығарылады.
===Автокөлік саласы===
Облыста екі бағыт бойынша жалпы ұзындығы 445 километр темір жолдар, ұзындығы 5,3 мың километр автокөлік жолдары, оның ішінде қатты жабындылы 5,1 мың километр жол бар. Азаматтық авация ұзындығы 27000 ауа белдеулерінде жұмыс істейді. Облыс орталығы халықаралық Орынбор-Ташкент және Түсркістан-Сібір теміржол тораптарының тоғысында орналасқан. Сонымен қатар, облыс аумағы арқылы Ташкент-Шымкент-Тараз-Алматы және Ташкент-Шымкент-Түркістан-Самара автокөлік күре жолдары өтіп жатыр&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;Өркендеген, көркемдеген Оңтүстік кітабы. “АСА” баспа үйі” ЖШС, 2014&lt;/ref&gt;.

== Кәсіпкерлік саласы ==
“Кәсіпкерлерге қызмет көрсету орталығы” 33825 кәсіпкерге көмек көрсетті,10147 кәсіпкерді бейімдеу курстарынан өткізді, 2359 рұқсат құжаттарын “1 терезе” арқылы рәсімдеді, 2178 жобаның қаржыландыруына септігін тигізді.
===Жетістіктері===
Ағымдағы жылдың 1-шілдесінде белсенді шағын және орта кәсіпкерлік субъектілерінің саны 114,7 мыңға жетті. &lt;br /&gt;
Сонымен  бірге, кәсіпкерлерді қолдау мақсатында Шымкент қаласында “кәсіпкерлер мектебі”  ашылды. Ағымдағы жылы типтік жоба бойынша барлық аудан, қалаларда кәсіпкерлік мектептерінің құрылыс басталды. 
===Жаңа жобалар===
Жыл басынан “Бизнестің жол картасы - 2020” бағдарламасы аясында 50,7 млрд теңгеге 93 жоба мақұлданды (2013жылы - 82 жоба, 24,2 млрд тг)(5 жылда 2009-2010 жж – 4095 жоба, 6737 жұмыс орны ашылды). Оның ішінде :&lt;br /&gt;
-  несиелердің пайыздық мөлшерлемесін субсидиялау үшін құны 21,7 млрд теңгені құрайтын 57 жоба;&lt;br /&gt;
-  несиелерді ішінара кепілдендіру арқылы жалпы құны 293,7 млн теңгені құрайтын 7 жоба;&lt;br /&gt;
-  қажиетті инфрақұрылмен қамтамасыз ету бойынша құны 28,7 млрд тг құрайтын 21 жоба;&lt;br /&gt;
-  “гранттық қаржыландыру” бойынша 35,9 млн тг грант 8 жобаға бөлінді. 
“Максисум” АИО тарпынан есепті кезеңде 2,4 млрд теңгеге 776 жоба қаржыландырылып, 578 тұрақты жұмыс орны ашылды. Жобаның 90 пайыздан астамы ауылдық жерлерде (5 жылда 2009-2013 жылдары – 8673 жобы, 27915 жұмыс орны ашылды).
===Шетел технологияларын трансферттеу===
Шетел технологияларын трансферттеуге және инвестиция тарту мақсатында құрылған “Шымкент инновация” ЖШС-інің жұмыс ауқымы артуда.

Азия (Малайзия, Индонезия және Оңтүстік Корея) және Түркия елдеріне іскрелік қарым-қатынас орнату нәтижесінде машина жасау, фармацевтика, ауыл шаруашылығы, тамақ өндірісі, құрылыс, индустрия және туризм салаларында 19 жоғары технологиялық жобаларды өңірде жүзеге асыру жөнінде алдын ала келісімшарт түзілді. Осы жобалар есебінен облысқа 400млн АҚШ доллардан астам инвестиция тарту күтілуде. Өңірге 10-нан астам дипломатиялық миссиялар және шетелдік компаниялардың өкілдері қабылданды (Малайзия, АҚШ, Италия, Болгария, Түркия, Оңтүстік Корея, Индонезия, Ресей, Австрия және т.б.).

2014 жылдың қаңтар-мамырында сыртқы сауда айналымының көлемі 1,5 млрд АҚШ доллар, оның ішінде: экспорт – 869,9 млн АҚШ доллар, импорт – 638,0 млн АҚШ доллар құрады.&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;

== Жылыжай шаруашылығы ==
Жылыжай көлемі 5 жылда 126 гектардан 900 гектарға жетті (7 есе). Республикадағы үлесі – 87%.
===Ерекшелігі===
Түркістан облысы – елдегі жылыжай шаруашылығын дамытуда сөзсіз көшбасшылық орынды иеленді. ОҚО ауылшаруашылық басқармасының  деректері бойынша, ҚР-дағы жыл бойы көкөніс өндіруге бөлінген аудандардың 85 пайызы ОҚО-на тиесілі екен.
===Тамшылатып суғару әдісі===
Тамшылатып суғару әдісі 5 жылда 2,1 мың гектардан 33 мың гектарға жетті (16 есе). Республикадағы үлесі – 83%.
Республика халқын жеміс-жидек өнімімен және жүзіммен толық қамтамасыз ету үшін облыста озық технологияларды енгізу, соның ішінде бақ егу жұмыстары қарқынды жүргізілуде. Бұл бағытта облыста “Бақ өсіру және жүзім шаруашылығын қарқынды дамыту шараларының 2014-2016 жылдарғы арналған кешенді жоспары” бекітілді.
===Жылыжайда ағаш өсіру===
Шымкент қаласының жасыл белдеуі 1564 га жерге 1 млн түп ағаш көшеттері егілген. 8 су ұңғымасы іске қосылған, оған қоса тағы 2 су ұңғымасының құрылысы қолға алынған. Бүгінгі таңда мұнда қарағаш, үйеңкі, шаған, бадам, өрік, алма сынды ағаш көшеттері бой алып, халқы күн санап артып келе жатқан қаланың экологиялық ахуалын жақсартып келеді.&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.dmoz.org/World/Kazakh/Региондық/Азия/Қазақстан/Әкiмшiлiк-аумақтық_құрылысы/Оңтүстік_Қазақстан_облысы Түркістан облысы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170309225658/https://www.dmoz.org/World/Kazakh/%D0%A0%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B/%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD/%D3%98%D0%BAi%D0%BC%D1%88i%D0%BBi%D0%BA-%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B/%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B/ |date=2017-03-09 }} в [[Ашық Тізімдеме Жобасы|Ашық Тізімдеме Жобасы (ODP)]]

{{Қазақстан Республикасының әкімшілік аумақтары}}
{{Түркістан облысы}}

[[Санат:Түркістан облысы]]</text>
      <sha1>4c25k4gpmx304j4ob0qdnquhe5bm1zp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Павлодар облысы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1672</id>
    <revision>
      <id>3575718</id>
      <parentid>3571566</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T19:38:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Milenioscuro</username>
        <id>18230</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Pavlodar Region in Kazakhstan.png]] → [[File:Pavlodar in Kazakhstan.svg]] svg</comment>
      <origin>3575718</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="134728" sha1="1uu06g4ldqq85dqx87dyqk5k514r9uf" xml:space="preserve">{{Қазақстан облысы
 |облыстың атауы      = Павлодар облысы
 |елтаңба             = Logo Pavlodar region.png
 |карта               = Pavlodar in Kazakhstan.svg
  |lat_dir = N |lat_deg = 52 |lat_min = 18 |lat_sec = 
  |lon_dir = E |lon_deg = 76 |lon_min = 57 |lon_sec = 
  |region     = KZ
 |облыс орталығы      = {{байрақ|Павлодар}}
 |құрылған уақыты     = [[15 қаңтар]] [[1938 жыл]]ы&lt;ref&gt;{{cite web
 | first         = AlexG
 | datepublished = 14/01/2008
 | url           = http://www.pavlodar.gn.kz/News.html&amp;file=article&amp;sid=5987&amp;mode=&amp;order=0&amp;thold=0
 | title         = Құрылған күні
 | publisher     = pavlodar.gn.kz
 | accessdate    = [[15 қаңтар]] [[2008]]
 | lang          = ru
 | description   = 
}}&lt;/ref&gt;
 |аудандар саны       = 10
 |ауылдық округтер саны   = 119
 |кенттік әкімдіктер саны = 3
 |қалалық әкімдіктер саны = 3
 |ауылдар саны       = 352
 |тұрғыны            = {{өсім}} 750 027 &lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/region/ Халық саны (2025 жылғы 1 наурызға)]&lt;/ref&gt;
 |санақ жылы         = 2025
 |халық саны бойынша орны  =10 
 |тығыздығы          = 6,01
 |тығыздығы бойынша орны   = 5
 |ұлттық құрамы      = [[қазақтар]] — 54,23%&lt;br&gt; [[орыстар]] — 34,14%&lt;br&gt; [[украиндар]] — 3,92%&lt;br&gt; [[немістер]] — 2,58%&lt;br&gt; [[татарлар]] — 1,82%&lt;br&gt;басқалары— 3,31% (2022 ж.)&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]&lt;/ref&gt;
 |жер аумағы         = 124 755 
 |жер аумағы бойынша орны  = 11-ші
 |су ауданы          = 
 |ЖІӨ                = 
 |ЖІӨ бойынша орны   = 
 |ЖІӨ жылы           = 
 |жан басына шаққанда ЖІӨ   = 
 |экономикалық аудан        = [[Солтүстік Қазақстан]]
 |ресми тілі         = 
 |әкімі              = [[Асайын Қуандықұлы Байханов|Асаин Байханов]]
 |add1n             = Әкімдіктің мекенжайы
 |add1               = Павлодар қаласы, Академик Сәтбаев көшесі, №49
 |ISO 3166-2 коды    = KZ-PAV
 |телефон коды       = +7 7182 xx-xx-xx
 |пошта индекстері   = 14xxxx
 |марапаттары        =
 |сайты              = https://www.gov.kz/memleket/entities/pavlodar?lang=kk Павлодар облысының әкімдігі
 |ортаққордағы санаты = Pavlodar Province
}}
'''Павлодар облысы''' ({{Lang-ru|Павлодарская область}}) — [[Солтүстік Қазақстан|Қазақстанның солтүстігіндегі]] [[Қазақстан облыстары|облысы]]. Облыс орталығы — [[Павлодар]] қаласы, ол [[Қазақстан]]ның аса ірі өзені болып табылатын [[Ертіс]] жағасында орналасқан.

Облыс Қазақстан Республикасының солтүстік-шығысында орналасқан және солтүстікте – [[Ресей Федерация]]сының [[Омбы облысы|Омбы]], солтүстік-шығыста – [[Жаңасібір облысы|Жаңасібір]] облыстарымен, шығыста – [[Алтай өлкесі]]мен, оңтүстікте – Қазақстан Республикасының [[Абай облысы|Абай]] және [[Қарағанды облысы|Қарағанды]] облыстарымен, батыста – [[Ақмола облысы|Ақмола]] және [[Солтүстік Қазақстан облысы|Солтүстік Қазақстан]] облыстарымен шектесіп жатыр.

== Физико-географиялық мінездеме ==
Облыс Қазақстанның солтүстік-шығысында орналасқан. Павлодар облысы аумағының көп бөлігі [[Ертіс]] өзенінің орта ағысындағы [[Батыс Сібір жазығы]]-ның оңтүстік шегінде орын алған, қазіргі кезде 127,5 мың шаршы шақырым аймақты алып отыр.

=== Климаты ===
Павлодар облысының климаты тым [[Континенттік климат|континенттік]] және [[Аридтік климат|құрғақ]]. Қыста ашық және аязды ауа райын түзейтін [[Сібір антициклоны]] әсер етсе, жазда құрғақ және ыстық ауа, [[Қуаңшылық|қуаншылық]] пен қарадауыл әкелетін [[Тұран ауа массасы]]ның әсері күшті. Қаңтар айының орташа температурасы  17 – 19,4ӘC, кей жылдары ол 48&amp;nbsp;°C-қа дейін төмендейді. Шілденің орташа температурасы солтүстіктен оңтүстікке қарай 19&amp;nbsp;°C-тан 22,2&amp;nbsp;°C-қа дейін жоғарылайды, кей күндері 41&amp;nbsp;°C-қа дейін барады. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшесі солтүстіктен оңтүстікке қарай 292 мм-ден 194 мм-ге дейін кемиді. Баянаула тауларында 340 мм. Жылдың суық мезгілінде жел көбінесе оңтүстік-батыс бағытта, жылы мезгілде солтүстік-батыс бағытта соғады. Олардың орташа жылдамдығы 4,0 – 4,5 м/с. Көктем мен күзде жылдамд. 15 м/с-қа дейін баратын қатты дауылды желдер де соғып тұрады. Павлодар облысында көктем қысқа, жаз айлары ыстық, құрғақ және желді келеді. Күзі қысқа, салқын және жаңбырлы. Алғашқы үсік тамыз айының соңғы онкүндігінде болады. Қыркүйектің соңғы онкүндігі мен қазанның басында алғашқы қар түседі.&lt;ref name=&quot;pavlodar.gov.kz&quot;&gt;[http://www.pavlodar.gov.kz/page.php?page_id=2718&amp;lang=2 Павлодар облысы әкімдігінің ресми сайты]&lt;/ref&gt;
[[File:Pavlodar-Fiume Irtysh.JPG|thumb|Ертіс өзені]]

=== Жер бедері және гидрологиясы ===
Павлодар облысының жер бедері екі бөлікке бөлінеді. Солтүстігінінің негізгі бөлігін Батыс [[Сібір]] ойпатының жалғасы – [[Ертіс]] жазығы, оңтүстік-шығыс бөлігін [[Cарыарқа]]ның солтүстік-шығыс сілемі, солтүстік-шығысын Құлынды даласы алып жатыр. Жер беті мұнда теңіз деңгейінен 120–150 м биіктікте, Ертіс аңғарында 100–110 м шамасында. Сарыарқа бөлігі көбінесе ұсақ төбелермен алмасып отыратын жазықтардан тұрады. Мұнда [[Ақбет тауы]] (1026 м), [[Қызылтау]] (облыстың ең биік жері – [[Әулие (тау)|Әулие]], 1055 м), Желтау (959 м) және [[Семізбұлақ]] таулары орналасқан.

[[Ертіс]] өзені облыс жерін шығыстан солтүстік-батысқа қарай ұзына бойы қиып өтеді. Өзеннің облыс бөлігіндегі ұзындығы 420 км және оған бір де бір сала қосылмайды. Оң жағалауы биік жарқабақты, сол жағалауы жайпақ. Қараша айының орта кезінде өзен суы қатып, наурыз айында мұздың қалыңдығы 115 см-ге дейін жетеді. Облыс жеріндегі ұзындығы 147 км болатын [[Ертіс-Қарағанды каналы]] [[Екібастұз]] қ. мен [[Ақсу]] кентін сумен қамтамасыз етеді. Облыстың батыс жағымен кішігірім [[Өлеңті (өзен, Ертіс алабы)|Өлеңті]] және [[Шідерті өзені|Шідерті]] өзендері ағып өтеді. Облыста көлдер көп (1210 көл). Баянаул тауларында көлдер тектоникалық ойыстарда ([[Жасыбай (көл)|Жасыбай]], [[Торайғыр (көл)|Торайғыр]], [[Сабындыкөл]]), Ертіс бойындағы көлдер жайылмадағы қазаншұңқырлар мен ескі арналарда, ал жазықта әр түрлі көлемді қазаншұңқырларда орналасқан.&lt;br /&gt;
'''Ірі көлдері:''' [[Сілетітеңіз]] (ауданы 965 км²), [[Жалаулы (көл)|Жалаулы]] (398 км²), [[Қызылқақ]] (180 км²), [[Үлкен Әжболат]] (110 км²), [[Маралды (көл)|Маралды]] (80 км²). Тұщы көлдер көбінесе Ертіс жағасы мен облыстың солтүстік бөлігінде тараған. Одан оңтүстікке қарай тұзды көлдер саны арта береді. Жер асты суларының құрамы әр түрлі. Сарыарқа жағындағы тау жарықшақтарында жер асты сулары жер бетіне әр түрлі бұлақтар арқылы шығады. Жалпы, облыс аумағында тәулігіне 3816,5 мың м3 болатын пайдалануға жарайтын жер асты суының 11 кен орны барланған. Қазіргі кезде тәулігіне 118,5 мың м3 су беретін 6 су көзі пайдаланылады. Жер асты суының негізгі горизонты [[Ертіс артезиан алабы]]нда орналасқан. Мұнда судың минералдығы 4,4 – 5,5 г/дм3. Құрамы [[бром]]ды, [[йод]]-[[бром]]ды келген. Олардың жалпы минералдығы 8,0 г/дм3.3

* [[Павлодар облысының өзендері]]
* [[Павлодар облысының көлдері]]
* [[Павлодар облысының жерасты сулары]]

=== Пайдалы кендер ===
Облысымыз Қазақстан Республикасының [[минерал]]дық шикізат кешенінде жетекші рөл атқарады.
Ертістің Павлодар өңірінің қатты пайдалы қазбаларының баланстық қорының жалпы құны 460 миллиард долларға бағаланады. Бұл – [[алтын]]ды, [[құрылыс материалдары]] мен өзгелерін қоса алғанда, [[көмір]] мен әр түрлі [[металдар]]. Кен орындарының бір бөлігі ертеден және табысты өндірілуде, қалғандарында қосымша [[геологиялық барлау]] жұмыстары жүргізілуде, пайдалы қазбалардың нақты көлемдері, өндіру жағдайлары анықталуда.

Павлодар облысында Қазақстанның барлық [[көмір]] қорының үштен бір бөлігінен астамы шоғырланған. Ең ірі кен орындары – [[Екібастұз көмір алабы|Екібастұз]] және [[Майкөбен қоңыр көмір алабы|Майкөбен]], оларда сәйкесінше 10,5 миллиард және 2,2 миллиард тонна энергетикалық шикізат сақталған. Жалпы көмір қоры үш миллиард тоннадай болатын басқа да тоғыз кен орнын болашақта өндіруге болады.

Барлық кен орындарының ерекшелігі көмірдің тереңде жатпағандығы, ал кей жерлерде тікелей жер бетіне шығып жатқандығы болып табылады. Сондықтан ол ашық үнемді әдіспен өндіріледі. Екібастұз бассейнінің көмірін өндірудің бірінші жарты ғасырында 2 миллиард тонна көмір өндірілді. Барлау жүргізілген қалған көлемдері бірнеше жүзжылдыққа жетеді.

“[[Бозшакөл мыс кен орны|Бозшакөл]]” мыс-порфироидтық ірі кен орны өндіруге дайын. Мұнда руда жер бетіне жақын орналасқан және өндірістік шоғырлануында тек қана [[мыс]] емес, [[молибден]], [[күміс]], басқа да құнды металдар бар. Барлық кен орындарындағы мыстың жалпы қоры үш жарым миллион тоннаны құрайды.
[[Сурет:Kraftwerk Ekibastus.jpg|thumb|left|Екібастұз ЖЭО-ы]]
[[Алтын]] кен орнының болжалды қоры шамамен 150 тоннаға бағалануда, онда осы бағалы металдан басқа күміс, мыс, мырыш, барит бар.
[[Кобальт]] кен орындары 14 мың тоннаға, [[никель]]дікі – 251 мың тоннаға, [[марганец]]тікі – 70 мың тоннаға бағаланады. Аймақтық рудалық қорлардың маңызды ерекшелігі – олардың құрамының көп құрамдас болуы: негізгі аталған металдардан басқа онда молибден, бериллий, индий, таллий, галлий, кадмий, германий, селен, теллур және тағы басқалары бар.

Облыста [[малахит]] пен ферузаның кен орындары табылды. Кейбір мамандар техникалық және зергерлік [[алмаз]]дарды табу үшін нақты алғышарттар бар деп есептейді.

Ертістің Павлодар өңірінде әзірше мұнай мен газдың ашылған кен орындары жоқ. Бұл болашақтың еншісінде. Облыстың жарты аумағын Ертіс өңірі ойпаты алып жатыр, геологтар көмірсутегі шикізатының мол қоры жағынан оның болашағы зор деп есептейді. Мұнайдың болжалды ресурстары - 315 миллион тоннаға, ал газдікі – 148 миллиард текше метрге бағаланады.

Облыста кең тараған пайдалы қазбалардың 89 кен орны бар деп есептеледі: бұл – әр түрлі құрылыс материалдарын өндіруге, өнеркәсіп мұқтаждықтарына және басқа да мақсаттарға арналған [[шикізат]]. Мысалы, қорама құмының Қарасор кен орны – ТМД-дағы ең ірісі. [[каолин]] (ақ күйдірілген) отқа төзімді саздың Суханов кен орнында шамамен 700 миллион тонна құнды шикізат сақталған.
&lt;ref name=&quot;pavlodar.gov.kz&quot;/&gt;

=== Флора және жануарлар дүниесі ===
[[Сурет:Гусь.JPG|250px|thumb|Қаз]]
[[Сурет:Лиса возле озера.JPG|250px|thumb|Түлкі]]
Павлодар облысының жері түгелдей дерлік қызғылт қоңыр топырақ белдемінде орналасқан. Ертістің шығыс жағының жер қыртысы негізінен құм, құмдауыт және саздақ топырақтан, ал сол жағалық аңғары [[плейстоцен]] кезеңінің сортаңданған бозғылт топырағы мен ауыр саздақ топырақтан түзілген. Сарыарқа шоқыларында көбінесе тастақты-қиыршықтасты қоңыр топырақ, ал шоқыаралық жазықтарда сортаң, саздақ топырақтар дамыған. Облыстың өсімдік жамылғысы қызғылт қоңыр топырақ белдеміне тән [[селеу]]лі-[[бетеге]]лі астық тұқымдас өсімдіктерден тұрады. Облыстың қиыр солтүстігін қайың мен теректен тұратын ормандар алып жатыр. Олар 44,0 мың га жерді қамтиды. Оңтүстікке қарай даланың сұр, қызғылт қоңыр топырағында бетегелі-[[жусан]]ды дала қалыптасқан. Оңтүстік-шығысындағы құмды өңірде қарағай ормандары, Ертіс өзенінің жайылмасында шалғындар мен тоғайлар тараған.

Облыстың кең даласында [[қоян]], [[сарышұнақ]], [[суыр]], [[қосаяқ]], [[аламан тышқаны]], т.б. мекендейді. [[Бесқарағай (Павлодар облысы)|Бесқарағай]] мен Баянауыл [[қарағайлы орман]]дарында [[тиін]]дер жиі кездеседі. [[Жыртқыш]] аңдардан [[қасқыр]], [[түлкі]], [[қарсақ]], [[күзен]], [[құндыз]] сияқты жануарлар тараған. Оңтүстік-шығысындағы қарағай ормандарында еуропалық құндыз, Ертістің жағалаулық ормандары мен қайың шоқтарында [[елік]], Баянаула тауларында [[арқар]] кездеседі. Облыста ақ және сары [[шымшық]], [[бозторғай]], жыртқыш құстардан дала [[бүркіт]]і, [[кезқұйрық]], [[күйкентай]], [[қырғи]], [[жапалақ]], қарағайлы орманда [[құр]], [[шіл]], [[саңырау құр]], [[тоқылдақ]] мекендейді. Жазда өзендер мен көлдерден [[аққу]], [[қаз]], [[үйрек]], [[қасқалдақ]], [[шағала]], көл жағаларында [[қызғыш]], [[тауқұдірет]], [[Жылқышы (құс)|жылқышы]], т.б. құстарды кездестіруге болады. Ертіс өзенінде [[ақбалық]], [[бекіре]], [[нәлім]], [[шортан]], [[алабұға]], [[шабақ]] көптеп кездеседі.

=== Экология ===
Негізгі өндіріс саласы кен өндірісі, мұнайды қайта өндеу, химиялық өндіріс, қара және түсті металлургия, энергетика болғандықтан,  Павлодар облысының жоғары техногенді ластануға шалдығу қаупі зор.  Ластанудың басты көзі жоғары козолды Екібастұз көмірін тұқанды агрегаттар оттығында жағу технологиясын пайдаланатын жылу электр станциялары болып табылады. Шығарылып тасталынатын негізгі масса Екібастұз (46 %), Ақсу (26,5 %) және Павлодар (25,5 %) қалаларында орналасқан өнеркәсіп кәсіпорындарына тиесілі, облыстың қалған аудандарына шығарылып тасталынатын өнімнің 2%-на жуығы тиесілі.

===[[Павлодар облысының табиғат және табиғи ресурстары]]===

== Халқы ==
Павлодар облысы халқының әр жылдардағы саны&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-division.htm|title=Division of Kazakhstan|publisher=pop-stat.mashke.org|lang=en|accessdate=2016-03-29}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;[http://demoscope.ru/weekly/ssp/kaz_pop.php Қазақстан Республикасының облыстары, қалалары және аудандары бойынша халық саны, 2003-2012]&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! 1970!!	1979!!	1989!!	1999!!	2003!!	2004!!	2005!!	2006!!	2007 
|-
|697 947	
|805 660	
|943 745	
|806 983	
|748 651	
|745 238	
|743 826	
|742 911	
|744 860
|}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!2008!!	2009!! 2010!!	2011!!	2012!!	2013!!	2014!!	2015!!  2016!! 2017!!  
|-
|746 454	
|742 276	
|744 363	
|746 163	
|747 055	
|749 154	
|752 793	
|755 778	
|758 479
|757 014
|}

== Әкімшілік бөлінісі, халқының саны ==
Облыс құрылымы 10 аудан мен 3 облыстық бағыныстағы қаладан тұрады:

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Халқының саны (2009, 2021)&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]&lt;/ref&gt;
|-
! Облыс аудандары мен қалалары!! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен	
|-
| [[Аққулы ауданы]]||14593 ||{{құлдырау}}12637 ||86,6 ||7306 ||{{құлдырау}}6481 ||88,7 ||7287 ||{{құлдырау}}6156 ||84,5
|-
| [[Ақтоғай ауданы (Павлодар облысы)|Ақтоғай ауданы]]||15114 ||{{құлдырау}}13169 ||87,1 ||7371 ||{{құлдырау}}6749 ||91,6 ||7743 ||{{құлдырау}}6420 ||82,9
|-
| [[Баянауыл ауданы]]||28296 ||{{құлдырау}}24022 ||84,9 ||14195 ||{{құлдырау}}12226 ||86,1 ||14101 ||{{құлдырау}}11796 ||83,7
|-
| [[Ертіс ауданы]]||20853 ||{{құлдырау}}17379 ||83,3 ||10210 ||{{құлдырау}}8741 ||85,6 ||10643 ||{{құлдырау}}8638 ||81,2 
|-
| [[Железин ауданы]]||17849 ||{{құлдырау}}15454 ||86,6 ||8724 ||{{құлдырау}}7818 ||89,6 ||9125 ||{{құлдырау}}7636 ||83,7
|-
| [[Май ауданы]]||12601 ||{{құлдырау}}10645 ||84,5 ||6193 ||{{құлдырау}}5514 ||89 ||6408 ||{{құлдырау}}5131 ||80,1
|-
| [[Павлодар ауданы]]||27123 ||{{құлдырау}}26826 ||98,9 ||13388 ||{{өсім}}13588 ||101,5 ||13735 ||{{құлдырау}}13238 ||96,4
|-
| [[Тереңкөл ауданы]]||22208 ||{{құлдырау}}20234 ||91,1 ||10810 ||{{құлдырау}}10127 ||93,7 ||11398 ||{{құлдырау}}10107 ||88,7
|-
| [[Успен ауданы]]||13254 ||{{құлдырау}}12624 ||95,2 ||6450 ||{{құлдырау}}6298 ||97,6 ||6804 ||{{құлдырау}}6326 ||93
|-
| [[Шарбақты ауданы]]||21866 ||{{құлдырау}}19246 ||88 ||10657 ||{{құлдырау}}9688 ||90,9 ||11209 ||{{құлдырау}}9558 ||85,3
|-
| [[Ақсу қалалық әкімдігі]]||67665 ||{{өсім}}72363 ||106,9 ||31902 ||{{өсім}}34908 ||109,4 ||35763 ||{{өсім}}37455 ||104,7
|-
| [[Екібастұз қалалық әкімдігі]]||142511 ||{{өсім}}146374 ||102,7 ||67634 ||{{өсім}}70473 ||104,2 ||74877 ||{{өсім}}75901 ||101,4
|-
| [[Павлодар қалалық әкімдігі]]||338542 ||{{өсім}}365782 ||108 ||154317 ||{{өсім}}170183 ||110,3 ||184225 ||{{өсім}}195599 ||106,2
|-
| '''ЖАЛПЫ САНЫ'''||742475 ||{{өсім}}756755 ||101,9 ||349157 ||{{өсім}}362794 ||103,9 ||393318 ||{{өсім}}393961 ||100,2
|}
{{ПозКарта+|Қазақстан Павлодар облысы|width=350|float=right|caption=Павлодар облысының қалалары мен аудан орталықтары|places=
  {{ПозКарта~|Қазақстан Павлодар облысы|lat_deg=51|lat_min=28|lat_sec=11|lon_deg=77|lon_min=41|lon_sec=50|label=[[Аққулы (ауыл)|Аққулы]]|position=right|background=#FCF5E3}}
  {{ПозКарта~|Қазақстан Павлодар облысы|lat_deg=53|lat_min=-02|lat_sec= 37|lon_deg=75|lon_min=58|lon_sec=36|label=[[Ақтоғай (Павлодар облысы)|Ақтоғай]]|position=left|background=#FCF5E3}}
  {{ПозКарта~|Қазақстан Павлодар облысы|lat_deg=50|lat_min=45|lat_sec=36|lon_deg=75|lon_min=42|lon_sec=10|label=[[Баянауыл]]|position=left|background=#FCF5E3}}
  {{ПозКарта~|Қазақстан Павлодар облысы|lat_deg=51|lat_min=39|lat_sec=47|lon_deg=75|lon_min=18|lon_sec=35|label=[[Екібастұз]]|position=bottom|background=#FCF5E3}}
  {{ПозКарта~|Қазақстан Павлодар облысы|lat_deg=53|lat_min=17|lat_sec=58|lon_deg=75|lon_min=27|lon_sec=33|label=[[Ертіс (Павлодар облысы)|Ертіс]]|position=left|background=#FCF5E3}}
  {{ПозКарта~|Қазақстан Павлодар облысы|lat_deg=53|lat_min=31|lat_sec=20|lon_deg=75|lon_min=19|lon_sec=11|label=[[Железинка]]|position=right|background=#FCF5E3}}
  {{ПозКарта~|Қазақстан Павлодар облысы|lat_deg=51|lat_min=31|lat_sec=45|lon_deg=77|lon_min=24|lon_sec=24|label=[[Көктөбе (Май ауданы)|Көктөбе]]|position=top|background=#FCF5E3}}
  {{ПозКарта~|Қазақстан Павлодар облысы|lat_deg=53|lat_min=01|lat_sec=51|lon_deg=76|lon_min=06|lon_sec=15|label=[[Тереңкөл (Тереңкөл ауданы)|Тереңкөл]]|position=right|background=#FCF5E3}}
  {{ПозКарта~|Қазақстан Павлодар облысы|lat_deg=52|lat_min=54|lat_sec=26|lon_deg=77|lon_min=25|lon_sec=04|label=[[Успенка (Павлодар облысы)|Успенка]]|position=top|background=#FCF5E3}}
  {{ПозКарта~|Қазақстан Павлодар облысы|lat_deg =52 |lat_min=27|lat_sec=22|lon_deg=78|lon_min=17|lon_sec=37|label=[[Шарбақты (Шарбақты ауданы)|Шарбақты]]|position=top|background=#FCF5E3}}
  {{ПозКарта~|Қазақстан Павлодар облысы|lat_deg=52|lat_min=2|lat_sec=|lon_deg=76|lon_min=55|lon_sec=|label=[[Ақсу]]|background=#FCF5E3}}
  {{ПозКарта~|Қазақстан Павлодар облысы|lat_deg=52|lat_min=18|lat_sec=|lon_deg=76|lon_min=57|lon_sec=|label=[[Павлодар]]|position=right|background=#FCF5E3}}
}}
=== Демография ===
Облыс халқы 2012 жылғы 1 қаңтарда 747,1 мың адамды құрады. Облыс бойынша (1 км²  аумаққа) халық тығыздығы орта есеппен 6 адамды құрайды. Қала және ауыл тұрғындарының саны 514,4 мың мен 232,7 мың адамға тең. Облыста әйел тұрғындар тұрғындардың жалпы санының 52,9%, ал ер адамдар — 47,1% құрайды. 2012 жылғы 1 қаңтардағы кезеңге сәйкес Павлодар облысында              0-15 жас (жалпы санның 21,2%) аралығындағы балалар саны - 158,2 мың, 16-63 (58) жастағы тұлғалардың саны - 491,7 мың (65,8 %), 63 (58) жастағы егде адамдар мен олардан жоғары жастағы адамдар саны — 97,2 мың (13 %). 2011 жылы халық санының табиғи артуы 4682 адамды немесе халықтың 1000 адамына 6,3 құрады, бұл орта республикалық көрсеткіштің 54,3% немесе екі еседен артық болып табылады. 2011 жылы 1000 адамға неке қию саны 9,4 және 1000 адамға ажырасу саны— 4,0 құрады. Павлодар облысы халықтың жоғары көші-қонымен ерекшеленеді, көші-қон айырмасы соңғы бес жыл ішінде теріс сипатта келеді. Көшіп-қонушылар көп бөлігініңТМД елдеріне жылыстауы байқалады. Өзге елдерден көшіп-қону айырмасы соңғы бес жылда оң көрсеткішті көрсетіп келеді.
=== Этникалық құрам ===
Облыстың этникалық құрамы халықтың келесі этникалық топтарымен айқындалады -  қазақтар, орыстар, украиндер, немістер, татарлар, белорустар, молдовандар, азербайжандар, шешендер, ингуштар, башқұрттар, корейлер, поляктар, болгарлар, чуваштар, мордвалар, удмурттар және басқалары. 2012 жылдың басында барлық этникалық топтардың ішінде халықтың жалпы санының көп бөлігін қазақтар — 48,8% және орыстар— 37,9% құрады. Өзге этностар мен этникалық топтардың үлесі облыс халқының 13,3% болып табылады. 2012 жылғы 1 қаңтарда қазақтардың саны 364,9 мың, орыстардың саны — 283,4 мың, украиндердің саны — 37,9 мың, немістердің саны — 21,1 мың, татарлардың саны — 14,2 мың, белорустердің саны — 5,1 мың, өзге ұлттардың саны — 19,3 мың адамды құрады.
=== Дін ===
Павлодар облысы халқының ішінде әр түрлі діни сенімдер, соның ішінде ислам, православиелік және католиктік христиан, протестантизм, иудаизм және өзге де аз санды діндерді ұстанатындар байқалады. 2011 ж. 1 қаңтарында облыста 172 діни бірлестіктер мен топтар тіркелген, оның ішінде мұсылмандық — 94 (54,7 %), православиелік — 17 (10 %), католиктік — 8 (4,7 %), иудейлік —                  1(0,6 %), протестанттық пен өзгесі — 52 (30 %). Облыста 126 діни ғимараттар бар.

== Тарихы ==
=== Этимология ===
Облыс атауы облыстың әкімшілік орталығы болып табылатын Павлодар  қаласы атауымен аталады. Негізі 1720 жылы орыстың Ертіс бойындағы әскери бекіністерінің алдағы шебі ретінде қаланған; шебтің атауы одан 20 км жерде орналасқан Коряковка тұзды көлінен алынған. 1838 ж. шеп Коряковская станицасы болып өзгертіледі.1860 ж. аяғында жергілікті  көпестер станицаны  Александр II-нің жаңа дүниеге келген Павл ұлының құрметіне Павлодар қаласы деп өзгертуге өтініш білдіреді. Бұл өтініш іске асырылы, 1861 жылы Павлодар қаласы пайда болды.

=== Облыстың таңбасы ===
2011 жылдың 3 қазанының сессияда - облыстың маслихат депутаттары облыстың тарихында бірінші логотипты  бекітті. Сол конкурстың қорытындысының аймақтың мәдениетінің басқармасымен жарияланды. Ең сәтті үлгімен комиссия Қасымханның Жапанованың жұмысын мойындады.
[[Сурет:Logo Pavlodar region.png|200px|.png|thumb|Павлодар облысының таңбасы]]
Логотипте Қазақстан Республикасы мемлекеттік рәміздерінің белгілері бар. Таңбаның түсі мемлекеттік рәміздер түсіне негізделген – көгілдір түстің алтын түспен үйлесуі тәуелсіз мемлекет халықтарының бірлігі мен гүлденуінің белгісі. Өткен салт-дәстүрлерімізді ұстану белгісі ретінде логотипте қазақ ұлттық ою-өрнегі бейнеленген. Орталық бөлігінде Қазақстан Республикасы елтаңбасының негізгі идеясынан алынған – киіз үйдің шаңырағы бар. Шаңырақ – отбасы құт-берекесінің, бейбітшілік пен тыныштықтың нышаны. Киіз үйдің түндігі көгілдір ашық аспан астындағы жарқыраған күнді елестетеді. Ал таңбаның ортасынан бастап көгілдір кеңістік бойымен таралған уықтар - өмір мен жылудың көзі есептелетін күн сәулесі іспеттес.
&lt;ref name=&quot;pavlodar.gov.kz&quot;/&gt;

=== Ең ескі тарих ===
[[Павлодар облысының ескі тарихы]]

Археологиялық зерттеулер Ертіс өңірінде тарихқа дейінгі кезде адамдар саны көп тайпалар өмір сүргенін көрсетеді. Ежелгі адамдардың тұрақтау іздері Баянауыл ауданында, Ертіс өзенінің жиегінде табылды. Тастан жасалған қарулар, жебелер мен найзалардың кремнийден жасалған ұштары табылды. Мыңжылдықтар өз кезегімен өтіп жатты, Ертіс өңірінде тұрып жатқан түрлі тайпалардың мәдениеті өзгеріп отырды. Бұнда қимақтар, үйсіндер, қаңлылар, наймандар көшіп жүрді.

[[Павлодар Ертіс өңірінің жартастағы жазулары]]

Қазіргі заманғы Ертістің Павлодар өңірі аумағына жасалған бірінші  экспедициялар Сібірде мемлекеттік биліктің нығайтылуынан және Тобол губерниясын белгілегеннен кейін басталды.
Коряков пошталық форпост Ертістің жағасында 1720 жылы пайда болды. 1838 жылы форпост аттас станица болып өзгерді, ал 1861 жылы - Павлодар қаласы деп аталды. Сол жылдары 19-шы ғасырдың басында ауыл шаруашылығының өсуі, ауылшаруашылық шикізатты қайта өңдеу салаларының, тау-кен ісінің дамуы көзделіп еді. 19-шы ғасырдың екінші жартысынан бастап Екібастұзда көмір өндіруді әзірлеу жұмысы, Коряков және Үлкен Қалқаман көлдерінде тұз өндірісі жүргізілді&lt;ref name=&quot;pavlodar.gov.kz&quot;/&gt;.

[[XIX - XX ғ. басындағы Павлодар Ертіс өңірі]].

=== [[XX ғасырдағы Павлодар облысы|Кеңестік кезең]] ===
20-шы ғасырдың бірінші жартысында Құлынды-Павлодар (1923) темір жолының құрылысымен және Ертісте кеме қатынасының дамуымен шаруашылық тез қарқынмен дамыды. 1938 жылы облыс орталығы болған Павлодар кеме қатынасы бар Ертіс өзені мен темір жолдың қиылысында қалып, Екібастұз, Орал, Сібірмен тұрақты байланыс орнатты. Бұл қала мен облыс экономикасының одан әрі дамуына негіз болды. Шағын шеберханалардың орнында ірі өнеркәсіптік кәсіпорындар бой көтерді.

[[Ұлы Отан Соғысы жылдарындағы Павлодар Ертіс өңірі]]

1956 жылдан бастап Павлодар тың және тыңайған жерлерді игеру орталықтарының бірі болды. Тыңды көтеру нәтижесінде облыстың егістік аумақтары он есе көбейді. Көмірді өндіру және тың игеру Павлодар облысындағы өндірістік күштерінің дамуына мықты серпін берді.

[[Тың игеру (Павлодар облысы)]].

Қолайлы экономикалық-географиялық орналасуы, бай ресурстары, көлік жолдары мен Ертіс-Қарағанды арнасының бар болуы 1957 жылы құрамына Павлодар, Екібастұз, Ақсу (Ермак) қалалары енген Павлодар-Екібастұз аумақтық-өнеркәсіптік кешеннің құрылуына әсер етті.
Арзан Екібастұз көмірі негізінде энергетикалық база құрылған және өнеркәсіптің жаңа салалары: қара және түрлі түсті металлургия, машинажасау, алюминий, мұнай өндіру және химия салалары дамыды.&lt;ref name=&quot;pavlodar.gov.kz&quot;/&gt;

=== Тәуелсіздік кезеңі ===
# [[1991]], [[30 желтоқсан]] — Павлодарда Кутузов к-сі бойымен Ломов к-сі қиылысына дейін өтетін трамвай желісі іске қосылды.
# [[1993]] — 1 қаңтардағы кезеңге сәйкес Ленин кентін қоса есептегенде Павлодарда 367,4 мың адам тұрды.
# [[1993]], [[4 мамыр]] — Ермак қаласы Ақсу қаласына өзгертілді, Краснокутск ауданы Ақтоғай ауданы болып өзгертілді.
# [[1993]], [[7 қазан]] —Краснокутск ауылы Ақтоғай ауылы болып өзгертілді.
# [[1993]], желтоқсан —Екібастұздық ГРЭС-2-нің екінші энергоблогы іске қосылды.
# [[1994]], маусым — Индустриалды және педагогикалық институттар Павлодар мемлекеттік [[университет]]і болып біріктірілді.
# [[1996]] —тұрғын-коммуналды шаруашылық монополиясыздандырылды, КСК-лар құрылды. 
# [[1997]], [[9 мамыр]] — Павлодардың Орталық алаңында алғашқы рет әуесқой автожарыстар өтті, ол жарыс [[1997]] ж.-дан [[2008]] ж.-ға дейін қаланың бас алаңында өтетін мерекелік шаралардың ажырамас бөлігі  болып келді.
# [[1997]], қазан — Павлодарда халықаралық «Айналайын Ертіс — 97» фестивалі өтті.
# [[1998]], [[17 мамыр]]  — Ақсу-Конечная теміржол желісінің құрылысы басталды.
# [[1999]], [[23 қазан]] — Павлодар қ. Игілік кафедралды соборының салтанытты ашылуы болды және Павлодардың бас мешітінің алғашқы тасы қаланды.
# [[2000]], [[23 қыркүйек]] — қала күні мерекесіне байланысты Павлодарда Жаңа жағалаудың сәулет ансамблі ашылып, алғашқы рет қалалық ипподромда жылқы-спорттық сайыстар өтті.
# [[2000]], [[25 қазан]] — Павлодар қ. облыстық көркемөнер мұражайының ғимараты жанында ақын, философ Сұлтанмахмұт Торайғыровқа арналған ескерткіш ашылды.
# [[2000]], желтоқсан — Аксу-Конечная теміржолын төсеп жатқан екі бригада Май ауданының Көктөбе ауылында түйісті. [[2001]] ж. ортасында құрылыс аяқталғаннан кейін Аксу-Конечная теміржолы тәуелсіз [[Қазақстан]]да салынған ең алғашқы темір жол болды.
# [[2010]], [[12 сәуір]] — Павлодар қ. әкімшілігінің жанында Қаныш Имантайұлы Сәтбевқа арналған ескерткіштің ашылуы болды.
# [[2011]], [[24 қаңтар]] — VII Қысқы Азия ойындары алауының эстафетасы өтті.

Бүгінгі күні Павлодар облысы барлық облыстардың арасында жоғары өнеркәсіптік әлеуетімен ерекшеленеді, көп салалы ауыл шаруашылығы бар, ауылшаруашылық өнімдерімен өзін толық көлемде қамтамасыз етеді. Бұнда су көлігінен басқа көліктің және өндірістік емес саланың барлық түрлері дамыған.&lt;ref name=&quot;pavlodar.gov.kz&quot;/&gt;

=== Павлодардың облысының бастықтары ===
Облыс әкімі:
* [[Ерлан Мұхтарұлы Арын|Арын, Ерлан Мұхтарұлы]],
* [[Бақытжан Әбдірұлы Сағынтаев]],
* [[Қайрат Айтмұхамбетұлы Нұрпейісов]],
* [[Даниал Кенжетайұлы Ахметов]],
* [[Ғалымжан Баділжанұлы Жақиянов]],
* Даниал Кенжетайұлы Ахметов.
Облыс әкімі аппаратының басшысы:
* [[Даниал Кенжетайұлы Ахметов]],
* Асығат Асиұлы Жабағин.
Облысты халық депутаттары атқару комитетінің төрағасы:
* Жақсылық Ғабдуллинұлы Исқақов,
* [[Рысбек Мырзашев]]
* Махмет Кайрбайұлы Қайрбаев,
* [[Темеш Садуақасов]],
* [[Жақыпбек Жанғозин]].
Коммунистік партияның облыстың комитетінің бірінші хатшысы:
* Борис Васильевич Исаев,
* Юрий Алексеевич Мещеряков,
* Петр Иванович Ерпилов,
* Борис Васильевич Исаев,
* Иван Михайлович Буров,
* Иван Гаврилович Слажнев,
* Василий Кузьмич Шишонков.

== Экономика ==
Павлодар облысы – Қазақстанның басты индустриалдық өңірлерінің бірі. Мұнда дәстүрлі күрделі өндірістер мен минералдық және көмірсутекті шикізатты игерумен айналысатын кәсіпорындардың оңтайлы үйлесімділігі бар ТМД-нің экономикалық кеңістігіндегі аса ірі аумақтық-өндірістік кешен тарихи қалыптасқан. Облыстың орасан зор табиғи-ресурстық әлеуеті, дамыған [[өндіріс]]тік және [[әлеуметтік инфрақұрылым]]ының бар болуы, жоғары ғылыми-техникалық әлеуеті, оның Орталық Азия мен Сібір арасындағы байланыстырушы рөлі түрлі елдер мен континенттердің өнеркәсіпшілері мен кәсіпкерлерінің мұқият назарын аударуда. Сонымен қатар, экономикалық деңгейдің осы көрсеткіштеріне өңірдің өзге де тартымды сипаттарын: дамыған банк саласын, шағын және орта бизнестің серпінді дамуын, біліктілігі жоғары мамандардың болуын, қазіргі заманғы көліктік-коммуникациялық инфрақұрылымды, шетелдік инвесторлардың, мемлекеттік даму бағдарламаларының бар болуын да қосуға болады.

Павлодар облысының аумағында көпсалалы индустриалдық кешен қалыптасты. Өңірдің өнеркәсіптік әлеуеті ірі экспортқа бағдарланған өнеркәсіптік компаниялармен айқындалады. Олар [[көмір]]ді, [[Электр қуаты|электр]] және жылу энергиясын, [[алюминий]] тотығын, [[ферроқорытпалар]]ды өндіреді. Облыс үлесіне республиканың өнеркәсіптік өндірісінің 7%-ы, республикалық көмір өндірісінің 70%-ы, ферроқорытпалар өндірісінің 3/4, электр энергиясы мен [[мұнай]] өнімдері өндірісінің 40%-ы тиесілі. Облыстың әлеуеті [[Химия өнеркәсібі|химия]], [[машина жасау]] және металл өңдеу салалары кәсіпорындарының дамуына жеткілікті.

Облыста түрлі меншік нысанындағы 5 мыңға жуық кәсіпорын белсенді қызмет етеді. Бұдан басқа, өңірде ауылшаруашылық өнімдерінің шикізат базасы мен оларды өңдеуге арналған өндірістік қуаттылықтар бар. Қазақстанның [[энергетика]]лық жүрегі – аса ірі Екібастұз электр станциялары, Ақсу ГРЭС, сондай-ақ Павлодар өнеркәсіп кешенінің энергияны қажетсінетін кәсіпорындарына қызмет ететін бірқатар ірі жылу станциялары болып табылады. Осы электр станцияларының даусыз артықшылығы көмір көздеріне және электр мен жылу энергиясын тұтынушыларға жақын орналасқандығы болып табылады.&lt;ref name=&quot;pavlodar.gov.kz&quot;/&gt;
* [[Павлодар облысының экономикасы]]

== Әлеуметтік аясы ==
=== Білім және ғылым ===
Облыстың білім беру жүйесі білім алушыларға оқу орны, білім алу деңгейі сияқты әр түрлі оқу түрін таңдауға шынайы мүмкіншіліктерді ұсынады. Облыста инновациялық оқу орындары қызмет етеді: жалпы білім беру лицейлері мен гимназиялар, дарынды балаларға арналған мектептер. 
Білім берудің мектептен тыс жүйесі қалыптасқан, бұл - облыстық оқушылар Сарайы мен аудандардағы мен қалалардағы балалар шығармашылығы үйлері, жас натуралистер, техниктер станциялары, қалалар шағын аудандарының жасөспірім клубтары.  
Облыста мектептерді, бастауыш және орта кәсіби білім беру мекемелерін компьютерлендіру толығымен аяқталған. Internet желісіне барлық мектептер қосылған, облыста білім беру ұйымдарын мультимедиялық кабинеттермен, интерактивті тақталарамен және проекорлармен, лингафондармен жабдықтау жүргізілуде, компьютерлік техника жаңартылуда. 
Білім беру жүйесінің дамуына қаржыландыру көлемінің артуы көп септігін тигізуде. 1998 жылдан  2010 жылға дейін білім беру шығындары 6 есеге артқан (4,2 млрд-тан 25,5 млрд теңгеге дейін). 
* Мектепалды білім беру
Мектепалды білім беру жүйесі облыста тұрғындардың сұранысына бағытталған және бала дамуының жас және жеке ерекшеліктерін есепке ала отырып әзірленген білім берудің әр түрлі қызметтерін ұсынатын мектепалды білім берудің негізгі жалпы білім беру бағдарламасын іске асыратын көпқызметті жалпы беру мекемелерінің желісімен байқалады.   
2010 жылы 0 мен 7 жас аралығында балалар саны артты және 2010 жылдың 1 қазанында 71451 адамды (2009 жылы — 71250, 2008 жылы — 70866) құрады. Облыстың 2008-2010 жылдарға арналған білім берудің мектепалды ұйымдарын қалпына келтіру мен салу бойынша білім беруді дамыту Бағдарламасының шаралары орындалды. Бір жылда 14 қалпына келтірілді, 1 салынды, қызмет етуші 5 балабақша ауданы 2270 орынға ұлғайтылды. 
Павлодар облысында 144 мектепалды ұйымдары бар: Павлодар қ.— 66; Екібастұз қ. — 23; Ақсу қ. — 10; Ақоғай ауданында — 2; Баянауыл ауданында— 5; Железинка ауданында — 3; Ертіс ауданында — 4; Тереңкөл ауданында — 3; Аққулы ауданында— 7; Май ауданында— 7; Павлодар ауданында — 7; Успен ауданында— 3; Шарбақты ауданында — 4.
* Орта білім
Павлодар облысының орта білім беру жүйесі 416 мектеп және мектеп-интернатты қамтиды: Павлодар қ.— 45; Екібастұз қ. — 49; Ақсу қ, — 34; Ақтоғай ауданы — 30; Баянауыл ауданы — 33; Железинка ауданы — 36; Ертіс ауданы — 31; Тереңкөл ауданы — 31; Аққулы ауданы — 23; Май ауданы — 14; Павлодар ауданы — 28; Успен ауданы — 20; Шарбақты ауданы — 28; Дарынды балаларға арналған мамандандырылған мектептер — 14.[27]
Облыста 2 гимназия мен 2 лицей, 12 мамандандырылған мектеп бар. Оның құрамына дарынды балаларға арналған 3 гимназия, дарынды балаларға арналған 5 мектеп лицей, дарынды балаларға арналған мамандандырылған кадеттік мектеп-интернат, дарынды балаларға арналған мамандандырылған музыкалық мектеп-интернат, «Жас дарын» (Павлодар қ.) және «Зерде» (Екібастұқ қ.) мемлекеттік тілде оқытатын дарынды балаларға арналған мамандандырылған 2 мектеп. 2010 жылы мамандандырылған мектептер қатарына Ақсу қаласының мемлекеттік тілде оқытатын гимназиясы қосылды.
128 мектеп (30,1 %) жаңа 12-жылдық орта білім беру моделінің құрылымы мен мазмұнын апробациялау, ағылшын тілін 2 сыныптан бастап, үштілді және бейінді оқыту эксперименті аясында британдық «Макмиллан» баспасының ОӘК-нін апробациялау, оқулықтар мен оқу-әдістемелік құралдарды апробациялау бойынша республикалық және облыстық тәжірибелік алаң болып табылады.
Облыста 25 кәсіптік мектеп пен лицей бар: Павлодар қ. — 12, Екібастұз және Ақсу қалаларында — 2 мектептен, Қашыр, Железинка, Ертіс, Шарбақты, Успен, Ақтоғай, Баянауыл, Лебяжі және Май аудандарында — 1 мектептен.
Облыста 29 колледж жұмыс істейді, олардың 22-сі Павлодар қаласында орналасқан, Екібастұз қ. — 5, Ақсу қаласы мен Красноярка ауылында — 1 колледжден.
* Жоғары білім
Облыс аумағында төрт жоғары оқу орны жұмысын атқарады, олардың үшеуі Павлодар қаласында, біреуі Екібастұз қаласында орналасқан:
# С.Торайғыров атындағы Павлодар Мемлекеттік Университеті
# Павлодар Мемлекеттік Педагогикалық Институты
# Инновациялық Еуразия Университеті
# Академик Қ.Сәтбаев атындағы Екібастұз Инженерлік-Техникалық Институты[29]
Сонымен қатар, Павлодар облысында Мемлекеттік Медициналық Университет (Семей қ.), Алматы Экономика және Статистика Академиясы (Алматы қ.) сияқты басқа да жоғары оқу орындарының филиалдары орналасқан.
Павлодар облысының білім беру басқармасының бастығы Бексейітова Бақыт Мақанқызы болып табылады.[30]

=== Денсаулық сақтау ===
Павлодар облысы денсаулық сақтауының тарихы 1905 жылы облыстағы бірінші медициналық мекеме Павлодар ауруханасынан басталады. 1907 жылы земство қаражатына Песчаное, 1912 жылы Ертіс ауылдарында он орындық емханалар ашылды. Бұл уақытқа қарай сегіз болыста фельдшерлік пункттер жұмыс атқарып жатты. 1920 жылдың қаңтарында Павлодар уездік атқару комитеті жанынан денсаулық сақтау бөлімі ашылды. 1926 жылы Павлодар уезінде 391 орындық 10 аурухана, 6 дәрігер мен 51 дәрігер көмекшісі, 1939 жылы 871 орындық 34 аурухана (10 қалалық және 24 ауылдық), 40 амбулаториялық-емханалық ұйым, 53 фельдшерлік-акушерлік пункт, маляриямен күрес бойынша 2 тірек пункт және 1 автокөлігі бар жедел жәрдем станциясы жұмыс атқарды. Екі ауруханада рентген кабинеттері мен клиникалық-диагностикалық лабораториялар болды. Дәрігерлер саны 30 адамға дейін өсті, ауылдық жерлерде олардың саны 10 адамға жетті.

Бүгінгі күні облыста 403 медициналық объект жұмыс атқарады, олардың ішінде 65 заңды тұлға: 34 ауруханалық ұйым, 7 диспансер, 12 амбулаториялық-емханалық ұйым және басқа 12 медициналық ұйым. Одан басқа, ОАА мен емханалар құрамына 3 ауылдық учаскелік аурухана, 76 дәрігерлік амбулатоия, 22 фельдшерлік-акушерлік пункт пен 237 медициналық пункт кіреді. Мемлекеттік медициналық ұйымдарда 2467 дәрігер мен 6072 орта буын медицина қызметкерлері жұмыс істейді. Дәрігерлермен қамтамасыздандыру 10 мың адамға 33,0 құраса, орта буын медицина қызметкерлерімен қамтамасыздандыру 10 мың адамға 81,3 құрайды. Мемлекеттік медициналық ұйымдардан басқа облыста 120 жекеменшік ұйымдар жұмысын атқарады. Олардың ішіндегі 95 заңды тұлға, ал 22 жеке кәсіпкер болып табылады. Бұл ұйымдарда 506 дәрігер мен 898 орта буын медицина қызметкері жұмысын істейді.
* Павлодар теміржол ауруханасы
* Областық диагностикалық орталық
* Жедел медициналық жәрдем ауруханасы және т.б.

=== Спорт ===
Павлодар облысында жыл сайын дене тәрбиесі мен спорт дамуының көрсеткіші өсуде. 1991 жылы спортпен шұғылданатындар саны 97136 болса, 2001 жылы 102032 адам (+ 4896 адам), ал 2010 жылы бұл сан 162545 дейін өскен (1991 жылмен салыстырғанда + 65409 адам).

Дәстүрлі ат жарыстары, қазақша күрес пен тоғызқұмалақтан басқа аударыспақ, теңге алу, қыз қуу және кұсбегілік сияқты ұлттық спорт түрлерінің спортшылары тұрақты түрде республикалық жарыстарға қатысады. Бүгінгі күні ұлттық спорт түрлерімен шамамен 9000 адам айналысады.

Спортшылардың денсаулығын тексеру, бақылау және қалыптандыру мақсатында 2004 жылы дәрігерлік-физкультуралық диспансер жаңа ғимаратта өз жұмысын жалғастырды. Жыл сайын диспансер 6000 жуық спортшымен жұмыс жасайды. 2006 жылы 50 адамдық Олимпиадалық резерв дайындау орталығы құрылды.
Спорттық мектептерде 19248 оқушы білім алады (2001 жылмен салыстырғанда +6205).

Павлодарда 20 спорттық мекеме жұмыс істейді, оларға «Астана» мұз айдыны мен мамандандырылған бокс орталығы да кіреді. Екібастұз қаласында 5 балалар мен жасөспірімдер спорттық мектеп жұмыс істесе, Ақсу мен аудан орталықтарында бұндай спорттық мектептер – біреуден.
* Футбол:
Павлодар облысының футбол клубтары:
#  «Ертіс» ФК
# «Екибастузец» ФК
# «Батыр» ФК
* Бокс:
2011 жылдың 17 мен 21 мамыр аралығында Павлодарда КСРО-ның спорт шебері,екі мәрте Еуропаны чемпионы, Павлодар тумасы Серік Конақбаевқа арналған бокстан халықаралық турнир өтті. Бұл шарада 12 мемлекеттен барлығы 190 боксшы қатысты. Сонымен қатар, 2011 жылдың 12-інші мен 16-шы желтоқсанда Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген бапкері, ПМУ профессоры – Рафаэль Вахитовқа арналған IV ашық турнирі өтіп, онда 12 мемлекеттен 135 боксшы қатысы. 2011 жылдың 13 желтоқсанында Павлодар Мұнайхимия зауыты демеушілік еткен бокстың Мамандандырылған орталығы ашылды.

== Мәдениет және өнер ==
Павлодар өңірі құнды мәдени әлеуетке ие, жүздеген кітапханалары, екі кәсіпқой театры, түрлі бағыттағы ондаған мұражайлары, көптеген тарихи және архитекторлық ескерткіштері бар өңір болып табылады.
=== Әдебиет===
[[Павлодар]]дың [[Ертіс]] өңірінің – талантты, сирек кездесетін дипломаттары, ақындары, жазушылары және әншілері қоғам қайраткерлері мен өнер адамдары өте көп, рухани да табиғи байлығы мол өлке. Мәселен, XVIII ғасырдың қазақ әдебиетінің аса көрнекті өкілі - [[Бұқар жырау Қалқаманұлы]] халық басына түскен ауыртпашылық жылдары хандар мен батырлар төңірегіне бірігу идеясын ұсынды.  Бұхар жырау  өзінің толғаулары мен  өлеңдерінде өз заманының зәру мәселелерін арқау етіп, оларға жауап беруге тырысты. XVIII ғасырдың екінші жартысында жырау шығармашылығымен қатар,  ақындар қызметі айтарлықтай таныла бастады. Олар өз шығармаларында негізінен философиялық проблемеларды көтеріп, батырлардың ерлігін жырлады, адамдар арасындағы  қарым-қатынастарға, олардың сезіну әлеміне үңіліп, мінез-қаракеттерін ашуға көңіл бөлді.

Ақындар  адамдар өміріндегі проблемаларының аздығы мен көптігіне қарамастан оған көңіл бөлуді өздерінің парыздары санаған. Бұл ретте Көтеш, Қобылан, Сақау және басқа ақындардың поэзиялары көрнекті болды.

XX ғасырдың әдебиетіне қазан төңкерісінің оқиғалары ықпал жасады, әбеби шығармалар ағартушылық ойдың мәні сипатында өрбіді. Ж.Аймауытовтың, С.Торайғыровтың, С.Дөнентаевтың, Қ.Кемеңгеровтің және басқаларының шығармалары жеке кітап болып шықты. XX ғасырдың 30-жылдарындағы қазақ поэзиясында  біздің жерлес ақындарымыз – Қ.Бекқожин, Д.Әбілев, И.Байзақов көрнекті орын алды. Қазақ поэзиясында И.Байзақовтың «Алтайда» (1934), «Ұлы құрылыс»  (1934), Д.Әбіловтің «Шалқыма» (1936) поэзиялары елеулі құбылыс болды. Соғыстан кейін А.Шамкенов (кейін Д.Неру атындағы халықаралық сыйлықтың иегері), Н.Шакенов, Қ.Ыдырысов, М.Әлімбаев (қазір Қазақстанның Халық жазушысы) - ақындардың; Қ.Исабаев, З.Ақышев, Вс.Иванов, З.Шашкин және басқа жазушылар  құнды шығармаларымен елге танылды. А.Жақсыбаев, С.Шевченко сияқты жазушылар өндіріс тақырыбында елеулі еңбек етті. Елімізде болып жатқан оқиғалар Р.Тоқтаровтың (кейін Қазақстан Мемлекеттік сыйлығының иегері) орын алды. Ондай-ақ, М.Жаманбалинов, Е.Ерботин - балалар ақындарының, Н.Черновой, Д.Примак, А.Қаниев, Қ.Смағұлов, Ж.Қоғабаев - ақындардың, М.Асылғазин, Ғ.Жұматов – жазушылардың есімдері елге белгілі. Қазір облыста 1955 жылы ашылған И.Байзақов атындағы (бірінші жеткешісі Ә.Нұршайықов,  қазіргі жетекшісі Ғ.Жұматов) және П.Васильев атындағы (жетекшісі ақын С.Музалевский) әдеби бірлестіктер жұмыс істейді.

=== Кітапханалар ===
Павлодардың ірі кітапханалары: С.Торайғыров атындағы облыстық кітапхана, Республикалық ғылыми-техникалық кітапхана, Көзі көрмейтін және нашар көретін азаматтар үшін арналған облыстық арнайы кітапханасы, П.Васильев атындағы орталық кітапхана, А.Гайдар атындағы балаларға арналған орталық кітапхана, Павлодар қаоласының орталық кітапханалар желісі, Ұлттық кітап кітапханасы, Қазақ әдебиеті кітапханасы және т.б. Облыс бойынша 12 ірі кі тапхана бар, олардың арасында Ақсу қаласының орталық кітапханасы,Қазалжар ауылының модельдік кітапханасы /Ақсу қ. АОК/, Береговая ауылының модельдік кітапханасы /Қашырлық АОК/, Ақтоғай ауданының орталық кітапханасы, Мұткенов ауылының модельдік кітапханасы /Ақтоғай АОК/, Шарбақты ауданының орталық кітапханасы, Орлов ауылының модельдік кітапханасы /Шарбақты АОК/, Успен ауданының орталық кітапханасы, Галиц ауылының модельдік кітапханасы /Успен АОК/, Железинка ауданының орталық кітапханасы
[[Сурет:Библиотека Торайгырова ПО.jpg|250px|thumb| С.Торайғыров атындағы облыстық кітапана]]

Облысымыздың бас кітапханасы болып табылатын С. Торайғыров атындағы Павлодар облыстық кітапханасы ерекше орын алуда. Павлодар облыстық ғылыми әмбебап кітапхана ұзақ даму жолдарын бастан кешірген. Қазіргі таңда, С.Торайғыров атындағы кітапхана еліміздің үздік кітапханаларының бірі саналады. Оның қорында Павлодар облысының ірі білім, ғылыми, көркемөнер және өлкетану әдебиеттері бар. Жыл бойы кітапханада 32 мың адам болып, оларға 900 мың журнал мен кітап даналары беріледі. Бүгінгі күні, кітапхана құрылымы бойынша ақпараттық-кітапнамалық, кітапханалық қызмет көрсету және мәдени-ағартушылық бағыттар бойынша жұмыс істейтін 14 бөлімнен тұрады. 1985 жылдан бері М. А. Жиенбаева кітапхана басшысы болып табылады.

=== Мұражайлар ===
[[Сурет:Музей Потанина ПО.jpg|250px|thumb| Потанин атындағы музеі]]
*	Г. Н. Потанин атындағы тарихи-өлкетану кітапханасы
Павлодар облыстық тарихи-өлкетану мұражайы 1942 жылы облыстық «Қазақстанды зерттеу қоғамы» бөлімі аясында құрылған болатын. 1959 жылы оған Павлодар облысының тумасы, саяхаттаушы, Орталық Азия зерттеушісі – Г.Н.Потанин есімі берілді. Мұражайдың негізін өлкетанушы, фотограф Дмитрий Поликарпович Багаев қалаған. Мұражай экспозициясы өлкеміздің тарихы мен мәдениетін ашатын 8 залдан тұрады. Мұражай жинағының негізін төмендегідей коллекциялар құрайды: археологиялық, палеонтологиялық, этнографиялық, нумизматика, фотобейне коллекциясы, деректі, жаратылыстану-ғылыми, өндірістік, қару – оқ және суық қару. Дәріс және экскурсиялық жұмыстармен қатар, мұражай республикалық музейлер қорларынан, өз қорынан көрмелер презентацияларын ұйымдастырады. Мастер-кластар, өлкетанулық сабақтар, дәріс-концерттер, шығармашылық кештер өткізеді. Тарихи-өлкетану мұражайы жанынан Павлодар өңірін зерттеу мақсатында археологиялық және этнографиялық экспедициялар жүргізіледі.
*	[[Дмитрий Поликарпович Багаев|Д. П. Багаев]] атындағы үй мұражайы
Д.Багаевтың мемориалды үй мұражайы 2001 жылдың 30 қаңтарында ашылды. Г.Потанин атындағы Павлодар облыстық тарихи-өлкетанулық мұражайының филиалы болып табылады. Бұл үйде өлкетанушы, Павлодар өңірінің жылнамашысы, Облыстық өлкетану мұражайының негізін қалаушы және бірінші директоры, Қазақстан ғана емес, шетелде де әйгілі фотограф Дмитрий Поликарпович Багаев өмір сүрген және жұмысын атқарған. Бұл Павлодар қаласындағы жалғыз мемориалды мұражай және Қазақстандағы жалғыз фотограф мұражайы. Мұражай төмендегідей кешеннен тұрады: үш бөлмелі үй, ерекше фотопавильон, қорықша. Мұражай экспозициясында жиырмасыншы ғасыр басындағы шебердің заттары, өткен жылдардағы фотожабдықтау, және, ең маңыздысы, өлкенің тарихын бейнелейтін фотосуреттер. Бұл фотосуреттер тақырыбы өзгертіліп, үнемі көрмеде тұрады. Музей сонымен қатар басқа фотографтардың жұмыстары көрмеге қойылады: Германия, Аргентина, Ресей (Екатеринбург, Новосибирск, Мәскеу) және Қазақстан қалалары — Алматы, Қарағанды, Теміртау, Өскемен.
*	М. Шамсутдинова атындағы ән шығармашылығы Үйі
Майра Шамсутдинова атындағы ән шығармашылығы үйі мұражайы Г.Потанин атындағы Павлодар облыстық тарихи-өлкетанулық мұражайының филиаы болып табылады. Мұражай 201 жылы 30 қаңтарда ашылды. Мұражай 2 залдан тұрады. Бірінші экспозициялық зал келушілерді өткен ғасырдың 20-жылдарының танымал әншісі мен сазгері Майра Уәлиқызы Шамсутдинованың өмірі мен шығармашылығымен таныстырады. Бұл залдың экспозициясы әншінің өмірлік және шығармашылық жолын сипаттайтын құжаттар мен фотосуреттерден тұрады. Мұражайға келушілерді Майраның жеке заттары ерекше қызықтырады: үлкен пиала, қызыл жібек шапаны. Осы залда Майраның жолын қуған Қазына Сүбекованың 1916 жылғы гармоны да көрмеге қойылған. Осы залда сонымен бірге келушілердің назарын тағы бір ерекше экспонат аудартады. Бұл халықта «контрамарка» деген атқа ие болған үлкен пеш.
*	Павлодар облыстық көркемөнер мұражайы
Павлодар облыстық көркемөнер мұражайы 1964 жылы ашылды. Бұл Қазақстанда құрылған екінші көркемөнер мұражайы. Бұған дейін осындай мұражай тек астанада, Алматы қаласында, Г.Т.Шевченко атындағы Қазақ мемлекеттік көркемөнер галереясы жұмыс істеген. 1965 жылы 18 желтоқсанда мұражай келушілерге ашылды. Сол кезде қорларда 369 экспонат болатын. 1979 жылы мұражай жаңа ғимаратқа көшіп, бүгінгі күнге дейін сонда орналасқан. Павлодар облыстық көркемөнер мұражайы көркем сурет, графика, мүсін, сәндік-қолданбалы өнер туындыларының ерекше қорын жинаған. Мұражай қорларында 5500 астам экспонаттар бар. Жыл сайын мұражай 15 астам экспозициялар ұсынады. Оған мұражай қорының дәстүрлі тақырыптық жинақтары, павлодарлық суретшілердің есептік және жеке көрмелері, фотокөрмелер, «М*АРТ» жастар жобасының көрмелері, балалар суретінің көрмелері, алдыңғы қатарлы мұражайлардың жинақтарынан құралған жылжымалы көрмелер жатады. Мұражай өткізетін суретшілермен кездесу, мастер-кластар, экскурсиялар, әдеби-көркемөнер және музыкалық кештер, презентациялар, көркем сурет тарихына шолу жасайтын видеофильмдер қойылымдары аса назарға ие. Мұражай консультациялық-сараптамалық қызмет көрсетеді, қала мен облыс білім беру мекемелеріндегі білім беру бағдарламаларына белсене қатысады. Серіктестер арасында тек Қазақстандық мұражайлық қоғам ғана емес, сонымен бірге Омбы, Новосібір мұражайлары, Британ Кеңесі, Гете Институты, Алматы заманауи шығармашылық орталығы, «Открытый музей» Халықаралық Ассоциациясы, Ресей мұражайларының Ассоциациясы да бар.
[[Сурет:Музей Бухар Жырау ПО.jpg|250px|thumb| Бухар Жырау атындағы музеі]]
[[Сурет:Музей Павла Васильева ПО.jpg|250px|thumb| Васильев атындағы музеі]]
*	Бұхар Жырау атындағы әдебиет пен өнер мұражайы
Бұхар Жырау атындағы әдебиет пен өнер мұражайы 1992 жылы ашылды. Мұражай экспозициясы 8 залда орналасқан. 
*	Ақын Павел Васильевтің үй-мұражайы
Үй-мұражайдың салтанатты ашылуы 1994 жылы 23 желтоқсанда, П.Васильевтің туған күніне орай өткізілді. Жаңа мұражай экспонаттарының көп бөлігі Е.А.Вялова, ақынның қызы Н.П.Фурман және ағасы В.Н.Васильев атынан тапсырылды.  Келесі жылдары Үй-мұражай қоры тек П.Васильев қана емес, оның замандастарының өмірі мен шығармашылығы туралы деректер беретін құжаттар мен материалдарға тола бастады. Бұл ақпарат ақының өмірі мен шығармашылығын терең түсінуге ықпалын тигізді. Павлодарлықтар Үй-мұражайды «васильевтік қорық» деп атайды, сонымен бірге, мұражайда поэзия сүйетіндерге арнап әдеби-музыкалық кештер, танымал әдебиетшілермен кездсулер, П.Васильев атындағы Әдеби қоғам отырыстары өтеді. Үй-мұражайда АҚШ, Франция, Польша, Белоруссия, Ресей және Қазақстанның түкпір-түкпірінен келген қонақтар болды. П.Васильев туындылары көптеген әлем тілдеріне аударылды.
* Г. Н. Шафер Үйі
«Шафер Үйі» - Қазақстандағы жалғыз грампластинкалар мұражайы. Ол 2001 жылы 21 ақпанда Павлодар мемлекеттік педагогикалық институтының профессоры, музыкатанушы, И.О.Дунаевский шығармашылығын зерттеуші, сазгер Наум Григорьевич Шафердің бірегей коллекциясы негізінде ашылды. Коллекцияда 25000 грампластинка, 1500 магнитофон жазбасының бобинасы, 1500 аудиокассета бар. Картотекада (сазгерлер мен орындаушылар бойынша жүйеленген) 500 мыңнан астам карточка саналады. Жұма күндері (әр апта сайын) павлодарлық жазушылар, музыканттар, әртістер қатысуымен «Шафер Үйінің» концерттік залында дыбыс жазу кештері мен әдеби-музыкалық кештер өтеді.

Сонымен бірге облыста төмендегідей мұражайлар орналасқан:
*	Тарихи-өлкетанулық мұражай, Екібастұз қ.
*	Тарихи-өлкетанулық мұражай, Ақсу қ.
*	Қ.Сәтбаев атындағы мемориалды мұражай. Баянауыл а.
*	Ақын С.Торайғыров атындағы мұражай, Торайғыр а.
*	Шарбақты аудандық тарихи-өлкетанулық мұражай, Шарбақты а.
* Успен тарихи-өлкетанулық мұражай. Константиновка а.

=== Театрлар ===
[[Сурет:Театр Аймаутова ПО.jpg|thumb|250px|Ж. Аймаутов атындағы облыстық драма театры]]
[[Сурет:Театр Чехова ПО.jpg|thumb|250px|А. П. Чехов атындағы драма театры]]
* А. П. Чехов атындағы драма театры
А. П. Чехов атындағы драма театры — Павлодардың ең ірі театры. Театр қойылымдарының арасында У.Шекспирдің «Он екінші түні», А. П. Чеховтың «Чайкасы», Дж.Патриктің «Оғаш мінезді миссис Сэвиджі», Н.Коляданың «Ақымақтар кемесі» және тағы басқалары. Театрдың директоры-шығармашылық жетекшісі Қазақстан Республикасы еңбегі сіңген қайраткері, Қазақстан Республикасының театр қайраткерлері Одағының басқарма мүшесі, педагогикалық ғылымдар кандидаты Виктор Аввакумов болып табылады.
* Ж. Аймауытов атындағы Павлодар облыстық қазақ музыкалық драма театры
1990 жылы 1 сәуірде ашылды. Директоры, шығармашылық жетекшісі – ҚазССР еңбегі сіңген әртісі, М.С.Щелкин атындағы Мәскеу театр училищесін бітірген Манап Мұхтархан Сәдуақасұлы. Театрдың ағымдағы репертуары 78 спектакльден тұрады, 2007-2011 жылдар арасында 35 жаңа қойылым жүзеге асты. Театр жылына 7 премьера қояды.
* «Промень» Жастар театры
«Промень» театрының тарихы Павлодар қаласының Католик шіркеуінде 2000 жылдан бастап монахинялар, 2003 жылдан бастап Деркульская Ольга мен Аверьянов Денис жетекшілігіндегі театр үйірмесінен басталады. 2009 жылдың 5 қаңтарында «Промень» Жастар Қоғамдық Бірлестігі Мәдени-Бос уақыт Студиясы Естай атындағы Қалалық Мәдениет Сарайының ғимаратына көшіп, бүгінгі күнге дейін сонда орналасқан.

=== Бос уақыт орталықтар және концерттік қонақ бөлмелер ===
* «Астана» мұз сарайы
«Астана» мұз сарайы – 1800 шаршы метр жерді алып жатқан бірегей ғимарат.
Басты орынды жасанды мұздан жасалған 250 конькишіге арналған мұз айдыны иеленеді. 
Оның ерекшелігі сонда – жасанды мұз бетін ерекше полимер партофлормен жапса, мұз айдыны баскетболдан, волейболдан және т.б. жарыс өткізетін спорт залына айналады.
Залдың сыйымдылығы 2800 адам, бірақ оны 3000 адам сыятындай етіп кеңейтуге болады. 
Тоңазытқыш қондырғылар тәулік бойы жұмыс істейді, олар ғимарат ауасына ерекше тазалық беріп тұрады.
Мұзды тазалау және түзетуге арналған арнайы машина бар.
Сонымен қатар, жаңа заманғы жаттықтырғыштар және душ кабиналарымен жабдықталған ерлер және әйелдер жаттығу залдары бар. Онда тәжірибелі жаттықтырушы мамандардан кеңес алуға болады. 
Әйелдер фитнес клубы, бассейні бар сауна, 6 теннис үстелі, буфет, спорт киімі дүкені бар. Ұтымды бағамен спортпен және дене шынықтырумен айналысуға және белсенді мәдени демалуға барлық мүмкіндік жасалған /сағатына 200 теңге/.
Үлкен холлда боулинг-клубын ашу көзделеді.
Қазіргі кезде хоккей және конькимен мәнерлеп тебу секциялары жұмыс істейді. 
Қазақстан және Ресейдің хоккей клубтары арасында кездесу жарыстары өткізіледі.
&lt;ref name=&quot;pavlodar.gov.kz&quot;/&gt;
* «Достық Үйі» мәдени-бос уақыт орталығы
2008 жылдың күзінде Павлодар қаласында облыстық Қазақстан халқы Ассамблеясының барлық этномәдени құрамалары аңсаған Достық үйі ашылды. Оның ашылуына Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаев қатысты. Бұл орталықта қала мен облыстың барлық этномәдени бірлестіктерінің ошақтары орналасқан.
* «Шаңырақ» мәдени-бос уақыт орталығы
Павлодар облысының мәдениет департаментіне қарасты халық шығармашылығының облыстық орталығы.
* Астай атындағы Қалалық Мәдениет Сарайы
* «Достық» концерттік залы
* «Колос» балалар мәдени-бос уақыт орталығы

=== Кинотеатрлар ===
*  «Шакен Айманов атындағы 3D» кинотеатры
Strong (АҚШ) проекциялық жүйемен және DOLBY DIGITAL дыбыс жүйесімен жабдықталған үш залды кинотеатр. Фильмдерді 3D форматында көрсету.
* «Ertis-Cinema 3D» кинотеатры
Әлемдік премьералар мен ең кассалық фильмдер. Зал – 346 орын, ыңғайлы орындықтар мен үлкен экран (16м/6м). Кинотеатр ойын автоматтарымен (би алаңы, ату, жарыстар, балықтар, үлкен және кішкентай аэрохоккей) жабдықталған.
*  «Cinema Star» кинотеатры
Dolby Digital Surround форматының сандық сапасы фильмнің әр алуан дыбысталуымен тамсануға мүмкіндік береді. 90 орындық зал мен 20 орындық VIP-алаң.
*  «Қазақстан» кинотеары, Екібастұз қ.
Фиьмдерді дыбыстық сүйемелдеу Mono/Dolby-A/Dolby-SR/Dolby-Digital/Surround EX форматтарында жүзеге асырылады. Көпканалды көлемді дыбыс пен жоғары сапалы бейне экрандағы әрекетке қосылу сезімін тудырады. 2004 жылғы қыркүйекте болған қалпына келтіруден кейін 344 орындық кинозал, сонымен бірге 14 орындық VIP-алаңы бар.

== Көрікті орындар ==
Павлодар облысы назар аударарлық орындарға толы. Павлодарлықтар өз халқының тарихы мен мәдениетінің ескерткіштерін ерекше құрметтейді. Олардың көбі Қазақстандағы ең ірі өзен Ертіс жағалауындағы облыс орталығы Павлодар қаласында орналасқан. Қаланың кең көшелері, көлеңкелі саябақтары мен аллеялары, гүлбақшалары мен фонтандары көз тартарлық әдемі. Қала өз тазалығымен, жайлылығымен ерекшеленеді. Аумақтың назар аударарлық орындарына табиғи, тарихи, архитектуралық және діни құрылыстарды атқызуға болады. Павлодар өңірі археологиялық ескерткіштерге де (өңірде көптеген тұрақтар, қорымдар, обалар, қоныстар бар), мәдени демалыс орындарына да бай. Бұл бөлімдеаумақтың негізгі назар аударарлық орындары, ғимараттар мен құрылыстар, ескерткіштер, мемориалдар, мүсін объектілері мен діни құрылыстар туралы ақпарат беріледі.
=== Табиғи ескерткіштер ===
* Баянауыл Ұлттық табиғи саябағы
Баянауыл – қырдың ортасындағы табиғаттың көрікті аймағы. Тау қыраттары мен далалы аймақтарөсімдік түрлерінің сан алуандығымен көзге түседі. Баянауыл тауларында бір болған адам табиғаттың көріктігі мен денсаулыққа жағымдығы орынды үйлесетін табиғи баққа үнемі қайта орылғысы келеді. Туристік жолдар, өңірдің халқы – барлығы сізді Қазақстанның айрықша сұлу табиғи бағымен жақынырақ таныстырады. Баянауыл өңірінің атауын қазақтың сұлу қызы, танымал лирикалық поэмаға негіз болған қазақ Джульеттасының есімімен байланыстырады. 21 мың шаршы километр жер бойжеткеннің атымен аталады. Алайда, Баянауыл жерінің аталуы туралы бақа да пікірлер бар. Шоқан Уәлихановтың айтуынша, Баянауыл (Баян-Ола) сөзі баянды өлке, бақыт пен сәттілікті білдіреді. Баянауыл микроклиматы ең қаһарлы қыс кезінде де малдың қыстаудан аман-есен шығуына мүмкіндік береді.
* Павлодар облысының геологиялық объектілері
Облыс территориясында мемлекеттік табиғи-қорықтық қорға кіретін, республикалық және халқаралық маңызы бар геологиялық, геоморфологиялық және гидрологиялық объектілер бар. Олар ерекше экологиялық, ғылыми және мәдени құндылыққа ие және ерекше қорғалатын табиғи аймақтар қатарына енгізіген. Республикалық маңызы бар объектілерге Драверта, Кувшин, Әулие және Қоңырәулие үңгірлері, Әулиебұлақ және Телеубұлақ бұлақтары, Айманбұлақ, Рахай және Үшсала шатқалдары жатады.
* Мемлекеттік қаумал — Қызылтау
Мемлекеттік қаумал — Қызылтау — Баянауыл ауданының оңтүстік-батысында, Сарыарқаның солтүстік-шығысында орналасқан. Жалпы аумағы 60 000 га. Сирек кездесетін жануарлар ме олардың мекенін қорғау мен жануарлардың түрлерін шығару мақсатында ұйымдастырылған. Табиғи аумақ жүйесіндегі орны – бірқалыпты белдеудің далалық ландшафттық аймағы, бетегелі даланың оңтүстік аумақшасы, Қазақ платосы және ұсақ шоқылар жері, Баянауыл-Қарқаралы округы, Баянауыл ауданы.
* Зоологиялық қаумал — Ертіс жағалауы
«Ертіс жағалауы» мемлекеттік зоологиялық қаумалы сол жақ жағалаудың 1-ден 10-12 км-ге дейінгі жерін, ал оң жақ жағалаудың 4-тен 6 км-ге дейінгі жерін алады. Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2001 жылдың 27 маусымынан №877 «Мемлекеттік қорықшалар мен республикалық маңызы бар табиғат ескерткіштері туралы» қаулысымен «Ертіс жағалауы» қаумалы (кешенді) бекітілді. Ертіс жағалауы Павлодар облысының территориясында, Батыс-Сібір ойпатының оңтүстігінде орналасқан. Жазықты оң жақ жағалаудағы Объ-Ертіс өзенаралығы (Құлынды) мен сол жақ жағалаудағы Ертіс маңындағы далаларға бөледі. «Ертіс жағалауы» қаумалының аумағы 377133 га. жер болса, қорғалған аумағы жоқ.
Өзен жағалауы Батыс Сібірдің орманды аумағының оңтүстігін және далалық жерін толықтай қамтиды. Бұл 3 мың км жерге дейін жетеді. Ертістің қазіргі жағалауы биіктігі 7-8 метрге жететін алқапты құрайды, Павлодар облысының батыс шекарасына қарай 87 метрге жетеді, шығыс шекара аумағында – 112 м. Рельефтің дамуы бойынша Ертіс жағалауы көптеген протоколдарға, ескі арналарға, құмды аумақтарға толы.
* [[Мойылды (Павлодар облысы)|Шарбақты ауданындағы Маралды көлінің жерасты байлықтары]]
Павлодар облысы халықаралық курорт дәрежесіне сай келе алатын аймақтардың көптігімен ерекшеленеді. Тұзды Маралды көлінің сазы мен шипалы суы көптеген ауруларды емдей алады. Ертеректе Павлода облысының территориясында көптеген санаторийлер мен профилакторийлер болған. Павлодар облысының кейбір көлдері тек жергілікті халықтың ғана емес, шет жерлердегі қонақтардың да әулие орындарына айналған. Ең көп назарға Ямышевское, Маралды және Мойылды көлдері ие. Маралды көлінің жерасты сазының қасиеттері әлі де соңына дейін зерттелмеген. Оларың әсер ету спектрі өте кең. Маралды көлінің шипалы сазы жыл сайын көптеген бас июшілерін табады. Көлдің түбіндегі температура су бетіндегі температурадан 10-15 градусқа жоғары. Маралды көлінің сазы рвматизм мен буын ауруларын емдей алады, және, болжамдарға сәйкес, шипалы саз қоры 100 мың метр кубке жетеді. Одан басқа, көл түбінде көгілдір косметикалық саздың бар екендігі анықталған.
* Шалдай орманы
Шалдай орманы – Павлодар өңірінің басты назар аударарлық орындарының бірі. Бұл табиғи ескерткіштің масштабы тек Павлодар өңірімен шектелмейді, оның масштабы планеталық деуге де болады – ғарыштан жасалған фотосуреттерде орманның созылыңқы таспасы (жүздеген километр) Объ пен Ертіс өзенаралығында өте әсерлі көрінеді. Осындай орман таспалары бесеу, бірақ олардың арасында тек екеуі ғана ресей-қазақстандың шекараны кесіп өтіп, Ертіске қарай созылады: біреуі кішірігім ғана, Семей қаласының маңында, екіншісі – Павлодар облысында. Кейбір пікірлер бойынша, таспалы ормандар көне мұздық солтүстік-шығысқа қарай қозғалып, ормансыз далаға ағаштардың тұқымын әкелген. Шалдай таспалы орманында жергілікті тиіндердің түрі – телеутка – тиінімен танымал.  Бұл тиін түрі өте кең таралған, кішкене көгілдірленген терісін кеңестік кезде Италияға дейін жіберген.
* «[[Қаздар қонысы]]» табиғи ескерткіші
Ескерткіш Павлодар облысында, Ертіс өзенінің оң жақ жағалауында, Павлодар қаласының солтүстігінде, темір жол көпірінен 500 м оңтүстікке қарай орналасқан. Ескерткіш 1928 жылы мәскеулік палеонтолог Ю.А. Орловпен ашылғаннан кейін, бұл жерде 1929-1930 жылдары палеонтологиялық қазбалар жүргізілген. Қазба нәтижесінде бірнеше мың сүйек қалдықтары табылған, бұл сүйектер плиоцен-миоцен кезеңіндегі жануарларға (қазіргі африкалық фаунаның ата тегі) тән болатын. Палеонтологиялық институт шағын ғана жерге қазба жүргізген кезде бұғының 20 түрі, керіктің 40 түрі, мүйізтұмсықтың 130 түрі, гиппариондардың 200 түрі және т.б. тапқан. Палеонтологиялық жаңалық «Қаз қайтуы» ескерткішіне палеозоолог мамандардың үлкен назарын аудартты. Өкінішке орай, табылған барлық палеоматериал ғалымдармен бірге олардың зерттеу институттарына кетіп қалды, себебі, біріншіден, Павлодарда ол кзедері өлкетанулық мұражай болмады, ал екіншіден, палеонтологиялық қалдықтарды сақтауды қамтамасыз ететін ғылыми ұйым болмады. Орловтың бастамасын 1960 жылы ҚазССР ҒА Зоология институтының палеобиология бөлімінің экспелициясы жалғастырды. Електен ортаңғы және төменг қабаттарды жуып-шаю кезінде омыртқалылардың үлкен коллекциясы табылды. Олардың арасында қояндар, шақылдақтар, қосаяқтаржәне кішкентай құстар болды. Ескерткіш қала аумағында болғандықтан, «Қаз қайтуы» ескерткішіне павлодарлықтардың да, қала қонақтарының да тарапынан келушілер саны өте көп. «Қаз қайтуы» неоген дәуірі жануарларының ең танымал және эталонды жерлену орны болып саналады. «Қаз қайтуы» бойынша әлемдегі барлық осы дәуір жерленулері салыстырылады. Қазіргі күні қазба жұмыстары жерінде ашық аспан астындағы мұражай кейпіндегі саябақ кешені жоспарануда, кез келген адам қазба жұмыстарының өту үрдісін бақылай алатын болады.

=== Ғимараттар ===
Павлодар қаласы:
* Ұлы Отан Соғысында қаза болған жауынгерлерге Ескерткіш
Қалалық мәдениет және демалыс бағынан кең аллеяда болаттан жасалған 16-метрлік ескерткіш көрінеді. Бұл ескерткіш ҰОС қайтпаған жауынгерлерге Жеңістің 25 жылдығына орай ұрпақтардан ағыс ретінде 1970 жылы 8 мамырда ашылды. Монумент көптеген күміс жіптерден құралған стела кейпінде бейнеленген. Оның алдыңғы жағында – алқагүл мен алғыс жазуы бар тақта бекітілген.
* Сұлтанмахмұт Торайғыровқа ескерткіш.
2000 жылы ақын С.Торайғыровқа ескеткіш Павлодар қаласының көркемөнер мұражайының алдында орнатылып, алдыңғы жағымен Торайғыров көшесіне қаратылған еді. 2009 жылы ескерткіш Ак.Сәтбаев көшесі бойына, фонтандарға қарай 150 м жерге орнын ауыстырды. Мүсінші – Е.Сергебаев.
*	Тұғырдағы Т-34 танкі.
Павлодарлықтардың 1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы көрсеткен әскери және еңбек ерліктеріне мемориал
*	Ішкі әскер жауынгерлеріне даңқ ескерткіші
*	В. И. Ленинге Павлодар облысындағы бірінші ескерткіш 1928 жылы Павлодар қаласында орнатылған (Ленпарк).
*	Даңқ мемориалы Павлодар қаласында 1975 жылы орнатылған (1 Мамыр саябағы).
*	Кеңес Одағының батыры К.Камзинге ескерткіш 1979 жылы Павлодар қаласында, Камзин – Толстой көшелерінің қиылысында орнатылды.
*	Павел Васильевке ескерткіш
Танымал еуразиялық ақын Павел Васильев (1910-1937) ескерткіші мен оның атындағы саябақ Павлодарда 2011 жылдың 23 қыркүйегінде ашылды. Павел Васильев мүсіні П.Васильев үй мұражайының ауласында орналасқан. Мүсінші Е.[[Еркін Тілекұлы Мергенов|Мергенов]], сәулетші К.Монтахаев.
*	Қ. И. Сәтбаевқа ескерткіш
2012 жылдың 12 сәуірінде академик, Қазақстан Ғылым академиясының президенті Қаныш Имантайұлы Сәтбаевқа ескерткіш Павлодар қаласының орталығында, қала әкімдігінің жанынан орнатылды. Мүсін мен тұғырнаманың ортақ биіктігі – 8,5 метр. Ескерткіш авторы – мүсінші, ТМД және Қазақстан суретшілер Одағының мүшесі, Шоқан Уәлиханов атындағы мемлекеттік сыйлық лауреаты, Қазақстан Республикасы көркемөнер академиясының академигі Ольга Прокопьева. Тұғырнама авторы – еліміздің еңбегі сіңген сәулетшісі Кацев.
*	Қазақстан тәуелсіздігінің жиырма жылдығына арналған этномәдени бірлестіктер аллеясы
Павлодарда 2011 жылдың қарашасында Қазақстан тәуелсіздігінің жиырма жылдығына арналған этномәдени бірлестіктер аллеясы ашылды. Орталық Кутузов көшесінде оналасқан аллея бойында ұлттардың таныма символдары орналасқан. Олар Павлодар облысындағы басқа этностардың рухани мәдениетін сипаттайды. Барлығы аллеяда он сегіз кішігірім мүсін орналасқан.
*	Аштық құрбандарына ескерткіш
Өткен ғасырдың 30-жылдарындағы аштық құрбандарына ескерткіш Павлодар қаласында 2012 жылдың 31 мамырында ашылды. Ескерткіш қала кіреберісінде, аштық кезінде қаза болғандарды жаппай жерлеу өткен ескі мұсылман зиратының жанынан көтерген.
*  [[Ағартушылар мен академиктардың мүсін аллеясы]]
*	Орталық почтамт ғимаратының сағат мұнарасы.
Сағат мұнара Павлодар қаласының символы болып саналады. Осы сағатпен барлық павлодарлықтар сағатын салыстырады. Сағат «Қазпошта» АҚ Павлодар филиалының ғимаратында 1983 жылы орнатылды. 
*	Павлодар қаласының орталық жағалауы
Павлодарлықтар мен қала қонақтарының сүйікті дмалыс орны болып Ертіс өзенінің жағалауы саналады. Жағалау рельефке сәйкес террасалық қағидаға сәйкес оратылған. Жоғарғы терраса – саябақ, негізгі терраса – барлық аллеяларды біріктіретін орталық аллея. Төменгі терраса – жағажай.
*	 «Ескі қала»
Ленин атындағы көшені «ескі қала» деп атайды, себебі бұл жерде ескі ғимараттар сақталған. Көпес Сорокин Үйі; Халықтық Үй; Майра атындағы ән шығармашылығы үй мұражайы; Владимирлік училище; Педтехникум; Көпес А.Деровтың сауда үйі; Ленин көшесіндегі сауда қатарлары; А.П.Чехов атындағы орыс драма театрының ғимараты; Көпес Охапкин үйі; Д.П.Багаев мемориалды үй мұражайы. [41]
*	 «Астана» мұз сарайы
«Астана» мұз сарайын салтанатты түрде Қазақстан Республикасының Презиенті Нұрсұлтан Назарбаев 2003 жылдың 16 қазанында ашты. «Астана» МС басты назар аударары – мұз айдыны, оның жалпы ауданы 1830 шаршы км. Бұл айдында шайбалы хоккей мен мәнерлеп сырғанаудан сайыстар, мұз шоуларын жоғары деңгейде өткізу мүмкіндігін береді. Трибуналар 3 мыңға дейін көрөрменге арналған.[42]
*	Достық үйі.
2008 жылдың күзінде Павлодар облысындағы Қазақстан халқы Ассамблеясының барлық этномәдени қауымдары аңсаған Достық үйі ашылды.
*	Қазақстан Республикасының туы бар колоннада
Қазақстан Республикасы тәуелсіздігінің жиырма жылдығын тойлау қарсаңында 40 метр биіктіктегі тутұғыры бар колоннада жоспарланды. Мерейтойлық объект Қазақстан Республикасы Конституация күнін тойлау кезінде салтанатты түрде ашылып, қала тұрғындарының сүйікті демалыс орнына айналды. Павлодар облысының геоақпараттық жүйесі.
Аудандар мен облыс қалалары:
* С. Мүткенова (1913—1944 жж.) мүсіні — Кеңес Одағының батыры С.Мүткенов мүсіні 1965 жылы Ақтоғай ауданының Мүткенов ауылында орнатылған.
* Ж. Тіленшин мүсіні — ағартушы Ж.Тіленшин мүсіні 1967 жылы Ақтоғай ауданының Қожамжар ауылында орнатылған.
* С. И. Царев (1882—1918) мүсіні — Екібастұз кмір кенінің комиссарының мүсіні 1974 жылы Ақсу қаласының саябағында орнатылды.
* К. Камзин, Кеңес Одағының батыры (1913—1944) мүсіні 1966 жылы Ақсу ауданының Жолқұдық ауылында орнатылған.
* И. В. Бабин, Кеңес Одағының батыры мүсіні 1965 жылы Железинка ауданының Железинка ауылында орнатылды.
* А. Н. Елгин, Кеңес Одағының батыры мүсіні 1964 жылы Қашыр аудынының Қашыр ауылында орнатылған.
* С. И. Царев, Екібастұз кмір кенінің комиссарының мүсіні 1974 жылы Екібастұз қаласында оның атымен аталған көшеде орнатылды.
* Бұхар жырау ескерткіші. 1993 жылы ақын, ойшыл және мемлекет қайраткерінің ескерткіші Баянауыл ауылының орталығында Бұхар жыраудың туғанына 325 жылдығына орай орнатылды.
* Иса Байзақов ескерткіші. 1979 жылы ақын, әнші, сазер әрі актер Иса Байзақов ескерткіші Ертіс ауылында, Мәдениет үйінің саябағында орнатылды. Мүсінші Е.Ершов, сәулетші Б.Мұстафин.
* Жаяу Мұса Байжанұлының ескерткіші. 2008 жылы ақын әрі сазгер Жаяу Мұсаға ескерткіш орнатылды. Жасыбай көлінің солтүстік жағалауында, Баянауыл ауылынан 12 км жерде орналасқан. Мүсінші М.Е.Сергебаев.
* Жаяу Мұса Байжанұлының мүсіні. 1972 жылы ақын әрі сазгер Жаяу Мұсаға Жаңатілек ауылының орталығында, саябақта мүсін орнатылды.
* Құдайберген Әлсейітұлының мүсіні. Железинка ауылында Мәдениет үйінің алдындағы алаңда аақын әрі сазгер Құдайберген Әлсейітұлына мүсін орнатылды. [40]
* Саяси репрессиялар құрбандарына ескерткіш Екібастұз қаласында орнатылды.
Биіктігі 5 метр композиция «Кебін» деп аталатын стильде орындалған. Бұл нақты келбеті мен дене пішіні көрінбейтін фигуралар, ал бес күлді жұлдыз фонында жақындарын жоқтаған әйел мен баланың фигуралары.
* Гиннестің рекордтар кітабына еген Екібастұздық ГРЭС-2
Станцияның биіктігі 420 метр айрықша тұрбасы Гиннестің рекордтар кітабына енген. ГРЭС-2 бірінші блогының жұмысы 1990 жылдың желтоқсанында, ал екінші энергоблок жұмысы 1993 жылдың 22 желтоқсанында басталды. ГРЭС-2 энергиясы Қазақстанның солтүстігін энергиямен қамтамасыз етуге бағытталған және республиканың энергия тұтынуның 15% қамтиды. Энергия тұтынушылары қатарына тек қазақстандық емес, соынмен бірге ресейлік компаниялар да кіреді. Олардың арасында «Қазақстан Темір Жолы» АҚ, «Байқоңыр» ғарыш айлағы, Ертіс-Қарағанды каналы.

=== Діни ғимараттар ===
* [[Мәшһүр Жүсіп мешіті|Павлодар қаласындағы басты мешіт]]

Павлодар қаласында 6 гектар жерді алып жатқан паркі, медресесі, Кутузов, Кривенко, Қайырбаев көшелерінен кіру есіктері бар 1500 орындық Бас Мешіт сәулет ансамблі салынды.

Бас мешіттің жобасын «Алматыгипрогор» АҚ жобалау институты әзірледі.

Мешіт құрылысының басты мердігері «Иртыштрансстрой» ассоциациясының «Путь» ЖШС болды, «Иртыштрансстрой» ассоциациясының басшы-төрағасы М. А. Зыков.

Мешіт ғимараты 48*48 метрлік сегізбұрышты жұлдыз түрінде салынған, диаметрі 30 метр 1200 орындық ерлер намаз оқитын зал, күмбездің биіктігі 33 метр. Мешіт ғимаратының көлемі 48*48 метр, мұнараларының биіктігі – 63 метр, аймен бірге күмбездің биіктігі – 54 метр, жалпы ауданы 7240 шаршы метр.

Бірінші қабатта медресенің оқу сыныптары, неке қию залы, 200 орындық асхана және оның қосалқы бөлмелері, 300 орындық әйелдер намаз оқитын зал, дәрет алу жайлары, холл орналасқан.

Неке қию залы және асхана екі көлемді бір үлкен залға айналдыру үшін жылжымалы қабырғамен бөлінген. Ғимаратқа кіру сатылармен екінші қабат деңгейіне көтереді, онда 1200 орындық балконы бар намаз оқу залы, ислам мәдениетінің мұражайы, кітапхана, бейнезал, қызметтік жайлар, холл орналасқан.

[[Сурет:Blagoveschenskij sobor Pavlodar 001.JPG|thumb|250px|Благовещенск кафедралы соборы.]]
Негізгі ғимараттың екі қабаты және мұнаралары кірпіштен, күмбезі темір құрылымдардан жасалған&lt;ref name=&quot;pavlodar.gov.kz&quot;/&gt;.

* [[Благовещенск кафедралы соборы (Павлодар)|Благовещенск кафедралы соборы]]
1999 жылдың 23 қазаны Ертістің Павлодар өңірі үшін маңызды есте қаларлық күн болды. Бұл күні Павлодарда Благовещенски кафедралы соборы ашылды. Павлодарлық архитекторлар Ресейдің қалаларына барып, храмның әр түрлерін көріп, Мәскеудегі бір соборға тоқтады.

Бұл тек негіз ғана болды. Мәскеулік храм кішірек және қарапайымдау еді. Павлодарлықтар өз соборын жобалағанда қала тұрғындарын таң қалдырарлық жаңалықтар енгізді. Благовещенск соборының қоңыраулары Мәскеуден әкелінді. Олар паникадило АҚКЗ-да құйылған және шіркеулік бұйымдар Мәскеу жанындағы Софринодан жеткізілді, онда мәскеулік патриархияның зауыты бар. Православиенің заңдарына сәйкес онда тоғыз қоңырау қойылған. Ең үлкен қоңыраудың салмағы – 1024 кг, ең кішкентайының салмағы – 4 кг.&lt;ref name=&quot;pavlodar.gov.kz&quot;/&gt;

== Белгілі адамдар ==
[[Михаил Иванович Исиналиев|Исиналиев, Михаил Иванович]] - қазақстандық мемлекеттік және партия қайраткері, дипломат. Қазақ ССР-дің сыртқы істер Министрі.
===[[Павлодарлықтар – Кеңес Одағының Батырлары]]===
# [[Кривенко, Иван Илларионович]] - танкист, [[Ұлы Отан соғысы]]на қатысушы, [[Кеңес Одағының Батыры]] (1945), Павлодар қаласының құрметті азаматы
# [[Елгин, Андрей Николавеич]] - автоматшылар бөлімшесінің командирі, Азаматтық және [[Ұлы Отан соғысы]]на қатысушы, [[Кеңес Одағының Батыры]] (1945) қайтыс болғаннан кейін.
===[[Павлодарлықтар – Социалистік Еңбек Ерлері]]===
===[[Павлодарлықтар – КСРО Мемлекеттік сыйлығының иегерлері]]===
===Ғалымдар===
# [[Ақышев Кемел|Ақышев Кемел Ақышұлы]] – т.ғ.д. (1924-2003)
# Арғынбаев Халел Арғынбайұлы – т.ғ.д., профессор (1924-1998)
# [[Бейсембаев Серікбай]] Бейсембайұлы – тарих ғ.д., академик (1912-1990)
# [[Ғинаят Рахметоллаұлы Бекжанов|Бекжанов Ғинаят Рахметоллаұлы]] – г-м.ғ.д., академик (1927)
# [[Ермұхан Бекмаханұлы]] – тарих ғ.д. профессор (1915-1966)
# [[Әбікен Бектұров|Бектұров Әбікен Бектұрұлы]] – техн.ғ.д., академик (1901-1985)
# Ержанов Жақан Сүлейменұлы – техн.ғ.д., академик (1922-2003)
# Әбділдин Жабайхан Мүбәракұлы – филол.ғ.д., академик (1933)
# Әбділдин Мейірхан Мүбәракұлы – ф-м.ғ.д., профессор (1938)
# Жұматов Хамза Жұматұлы – мед.ғ.д., академик (1912-1972)
# Каюпов Арықтай Каюпұлы – г-м.ғ.д., академик (1914-1993)
# Қасымов Қамар – ҚазКСР еңбек сіңірген өнер қайраткері (1893-1966)
# [[Әлкей Хақанұлы Марғұлан|Марғұлан Әлкей Хақанұлы]] – филол.ғ.д., академик (1904-1985)
# Онаев Ибрагим Әбілғазыұлы – техн.ғ.д., академик (1913-1994)
# [[Григорий Николаевич Потанин|Потанин Григорий]] — орыс географ, этнограф, көсемсөзші, фольклортануш, ботаник
# Сағынов Әбілқас Сағынұлы – техн.ғ.д., академик (1915)
# [[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев|Сәтбаев Қаныш Имантайұлы]] – г-м.ғ.д., ҒА бірінші президенті (1899-1964)
# Цефт Адриан Лукоянович – техн.ғ.д., академик (1904-1971)
# Шөкин Шафық Шөкіұлы – техн.ғ.д., академик (1912-2003)

===Шығармашылық адамдар===
# Абилев  Дихан — қазақ советтік ақын
# [[Шәкен Кенжетайұлы Айманов|Айманов Шәкен]] - актер, алғашқы қазақ кинорежиссер (1914-1970)
# [[Жүсіпбек Аймауытов|Аймауытов Жүсіпбек]] – драматург, жазушы (1889-1931)
# Ақышев Зейтін – жазушы, драматург (1911-1991)
# [[Жаяу Мұса Байжанұлы|Байжанов Жаяу Мұса]] – ақын, композитор (1835-1929)
# Байжанов Қали – ҚазКСР еңбек сіңірген әртісі (1877-1966)
# [[Иса Байзақов|Байзақов Иса]] – ақын, әнші (1900-1946)
# [[Қайыржан Нұрғожаұлы Бекқожин]] - журналист, қазақ баспасының тарихшысы, тарих ғылымдарының докторы (1965), профессор (1976]). КСРО журналистер Одағының мүшесі.
# [[Қалижан Нұрғожаұлы Бекхожин]] - [[ақын]], драматург, аудармашы.
# [[Бұқар жырау Қалқаманұлы|Бұқар жырау]] — қазақ ақын, жырау.
# Әбілев Дихан – ақын, жазушы (1907)
#  [[Шахимардан Қайдарұлы Әбілев|Әбілев Шахимардан]] - опералық әнші, педагог, Қазақстан Республикасы еңбек сіңірген әртісі (1994).
# [[Қуат Әшірбекұлы Әбусейітов]] - кинорежиссер, актер (1925)
# Әбусейітов Суат - әртіс (1929-1992)
# [[Мұзафар Әлімбаев|Әлімбаев Мұзафар]] - [[Қазақстанның халық жазушысы]], Мемлекеттік сыйлығының лауреаты, қазақ әдебиетінде соғыс сұрапылын бастан кешіп келген қаламгер шоғырының бірі.
# [[Естай Беркімбайұлы|Естай Беркімбаев]] — қазақтың көрнекті [[әншісі]], [[ақын]]-[[сазгер]]і, [[ҚазССР]]-нің еңбек сіңірген өнер қайраткері (1939).
# Жаманбалинов Мүбәрак – ақын, жазушы (1924)
# Иманжүсіп Құтпанұлы – суырып салма ақын (1863-1929)
# Исабаев Қалмұқан – жазушы, өлкетанушы (1925)
# [[Қабдыл-Ғалым Насырұлы Қаржасов]] - сүретші, кескіндемеші
# Кемеңгеров Қошмұхамбет – драматург, әдебиеттанушы (1898-1937)
# Кенжетаев Кәукен – ҚазКСР халық әртісі (1916)
# [[Мәшһүр Жүсіп Көпеев|Көпеев Мәшхүр-Жүсіп]] – ақын, фольклор жинаушы (1857-1931)
# Прокофьев, Владислав Юрьевич — атайы әнші, мәдениеттің қайраткері.
# [[Сұлтанмахмұт Торайғыров|Торайғыров Сұлтанмахмұт]] – ақын, демократ (1893-1920)
# [[Майра Уәлиқызы Шамсутдинова|Шамсутдинова Майра]] – әнші, композитор (1890-1927)
# [[Жұмат Шанин|Шанин Жұмат]] – режиссер, драматург (1892-1938)
# [[Зейін Жүнісбекұлы Шашкин|Шашкин Зейін]] – жазушы, драматург (1912-1966)

===Спортшылар===
# [[Аширов Ахат Сенорович]]- дзюдодан халықаралық класстағы спорт шебері (1997)
# [[Марат Төлегенұлы Жыланбаев|Жыланбаев Марат Төлегенұлы]] — Гиннесстің рекордының кітабының жеті рет рекордсмені. Марат Жыланбаев ғаламшардың ең ірі шөлдерді Азияның, Африканың, Австралияның және Американың  жалғыз зу ету бірден-бір адамымен болып табылатын.  Марафоншы, халықаралық сыныптың спортының шебері. Қазақстанның мәртебелі азаматы.
# [[Серік Керімбекұлы Қонақбаев|Қонақбаев Серік Керімбекұлы]] — Күміс жүлдегер ХХII 1980 граммның жаздғы олимпиадалық ойындарының, Европаның (1979, 1981 жж.) чемпионы, әлем(1982 г) чемпионатының күміс жүлдегері, әлемнің (1979, 1981 жж.) кубогының жеңімпазы, КСРО 3-еселік чемпионы, КСРО спортының еңбек сіңірген шебері.
# [[Людмила Вячеславовна Прокашева|Прокашева, Людмила]] — спортсмен - конькимен жүгіру. Әлемнің чемпионатының күміс жүлдегері 1995 жылдың классикалық көпсайыста, қысқы азиялық ойынның екі рет чемпионы 1996 жылдың.&lt;ref name=&quot;pavlodar.gov.kz&quot;/&gt;

== Cуреттер жинағы ==
&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
Image:T-34-85_Pavlodar_tank_front_view.JPG|Соғыс және еңбек ерлігінің Даңқ мемориалы
Image:P8250020.JPG|Женіс саябағының Мәңгілік алаудың қасындағы Абырой ескерткіші 
Image:Город Павлодар, Казахстан. Здание акимата Павлодарской области.jpg|Павлодар облысының әкімшілік ғимараты 
Image:P8250025.JPG| «Иртыш» қонақ үйі
Image:Здание кинотеатра «Иртыш», г. Павлодар, Казахстан.jpg|«Иртыш» кинотеатры
Image:Kazpost building in Pavlodar, Kazakhstan. Central post office in city.jpg|Орталық поштамт ғимараты
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.dmoz.org/World/Kazakh/Региондық/Азия/Қазақстан/Әкiмшiлiк-аумақтық_құрылысы/Павлодар_облысы Павлодар облысы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170309225700/https://www.dmoz.org/World/Kazakh/%D0%A0%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B/%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD/%D3%98%D0%BAi%D0%BC%D1%88i%D0%BBi%D0%BA-%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B/%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B/ |date=2017-03-09 }} в [[Ашық Тізімдеме Жобасы|Ашық Тізімдеме Жобасы (ODP)]]
* [http://city-pavlodar.gov.kz/Ресми торабы]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://pavlodar.gov.kz/ Павлодар облысының әкімшілігі]
* [http://www.pavlodar-online.kz/ Павлодар кала бетше босағасы]
* [http://www.pavlodar.stat.kz/ Павлодар облысының статистика департаменті] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120502075728/http://pavlodar.stat.kz/ |date=2012-05-02 }}
* [http://economika-pavl.kz/ Павлодар облысының экономика департаменті] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070223145111/http://www.economika-pavl.kz/ |date=2007-02-23 }}
* [http://museums.pavlodar.kz/ Павлодардың мұражайы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100707115012/http://museums.pavlodar.kz/ |date=2010-07-07 }} pavlodar.kz торабынды
* [http://www.karta.kz Павлодар Картасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121227012644/http://karta.kz/ |date=2012-12-27 }}
* [http://www.pavlodar-wrestling.com Павлодардағы күрес туралы спорт торабы ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210302014758/http://pavlodar-wrestling.com/ |date=2021-03-02 }}

{{Қазақстан Республикасының әкімшілік аумақтары}}
{{Павлодар облысы}}

[[Санат:Павлодар облысы]]</text>
      <sha1>1uu06g4ldqq85dqx87dyqk5k514r9uf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Солтүстік Қазақстан облысы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1674</id>
    <revision>
      <id>3575705</id>
      <parentid>3514389</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T19:30:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Milenioscuro</username>
        <id>18230</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:North Kazakhstan Region in Kazakhstan.png]] → [[File:North Kazakhstan in Kazakhstan.svg]] svg</comment>
      <origin>3575705</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32464" sha1="6i2gtivjxnklcuyslot766uodui8c3t" xml:space="preserve">{{Қазақстан облысы
 |облыстың атауы      = Солтүстік Қазақстан облысы
 |елтаңба             =North Kazakhstan province seal.svg
 |карта               = North Kazakhstan in Kazakhstan.svg
 |әкімшілік бірліктің картасы = 
  |lat_dir = N |lat_deg = 54 |lat_min = 53 |lat_sec = 
  |lon_dir = E |lon_deg = 69 |lon_min = 10 |lon_sec = 
 |облыс орталығы      = [[Петропавл]]
 |құрылған уақыты     = [[29 шілде]] [[1936 жыл]]
 |аудандар саны       = 13
 |ауылдық округтер саны   = 186
 |кенттік әкімдіктер саны = 
 |қалалық әкімдіктер саны = 5
 |ауылдар саны       = 635
 |тұрғыны            = {{құлдырау}} 520 531 &lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/region/ Халық саны (2025 жылғы 1 наурызға)]&lt;/ref&gt;
 |санақ жылы         = 2025
 |халық саны бойынша орны  =16 
 |тығыздығы          = 5,31
 |тығыздығы бойынша орны   = 9
 |ұлттық құрамы      = [[орыстар]] — 49,11 %&lt;br /&gt;[[қазақтар]] — 35,75 %&lt;br /&gt;[[украиндар]] — 3,88 %&lt;br /&gt;[[немістер]] — 3,55 %&lt;br /&gt;[[татарлар]] — 2,15 %&lt;br /&gt;[[поляктар]] — 1,96 %&lt;br /&gt;[[белорустар]] — 0,93 %&lt;br /&gt;басқалары 2,67 % (2022 ж.)&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]&lt;/ref&gt;
 |жер аумағы         = 97 993
 |жер аумағы бойынша орны  = 16-шы
 |су ауданы          = 
 |ЖІӨ                = 
 |ЖІӨ бойынша орны   = 
 |ЖІӨ жылы           = 
 |жан басына шаққанда ЖІӨ   = 
 |экономикалық аудан        = [[Солтүстік Қазақстан]]
 |ресми тілі         = 
 |әкімі              = [[Ғауез Торсанұлы Нұрмұхамбетов]]
 |add1n             = Әкімдіктің мекенжайы
 |add1               = Петропавл қаласы, Қазақстан Конституциясы көшесі, №58
 |ISO 3166-2 коды    = KZ-SEV
 |телефон коды       = +7 7152 xx-xx-xx
 |пошта индекстері   = 15 xxxx
 |марапаттары        =
 |сайты              = https://www.gov.kz/memleket/entities/sko?lang=kk Солтүстік Қазақстан облысының әкімдігі
 |ортаққордағы санаты     = North Kazakhstan Province
 |түсініктемелер     = 
}}
'''Солтүстік Қазақстан облысы''' — Қазақстанның [[Солтүстік Қазақстан|солтүстік бөлігіндегі]] [[Қазақстан әкімшілік бірліктері|облысы]].

Облыс [[1936|1936 жылдың]] 29 шілдесінде құрылды, бүгінгі шекарасы [[1999|1999 жылдың]] 8 сәуірінде бекітілді. Облыстың ауданы 97, 99 мың шаршы км. тең және республика аумағының 3, 6% құрайды.

Солтүстік [[Қазақстан]] облысының әкімшілік орталығы – [[Петропавл]] қаласы, [[1752|1752 жылы]] негізі қаланды.

Облыста 13 әкімшілік аудан бар; 5 қала – [[Петропавл]], [[Булаев]], [[Мамлют]], [[Тайынша]], [[Сергеев]]; 4 қала типтес кенттер – [[Смирново (Солтүстік Қазақстан облысы)|Смирново]], [[Талшық]], [[Еңбек (Есіл ауданы)|Еңбек]], [[Кішкенекөл]].

Облыс аумағы [[Қазақстан]]ның [[Қостанай облысы|Қостанай]] және [[Ақмола облысы|Ақмола]] облыстарымен және [[Ресей Федерациясы]]ның [[Қорған облысы|Қорған]], [[Түмен облысы|Түмен]], [[Омбы облысы|Омбы]] облыстарымен шекараласады.

== Әкімшілік бөлінісі ==
Облыс құрамында – 13 аудан, 1 қалалық әкімдік:

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Халқының саны (2021)&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]&lt;/ref&gt;
|-
! Облыс аудандары мен қалалары !! Жер аумағы, км² !! 2021 
|-
| [[Айыртау ауданы]] || 9 620 || 33 568
|-
| [[Ақжар ауданы]] || 8 040 || 13 744
|-
| [[Аққайың ауданы]] || 4 710 || 18 550
|-
| [[Мағжан Жұмабаев ауданы]] || 8 710 || 27 687
|-
| [[Есіл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы)|Есiл ауданы]]	|| 5 140 || 21 923
|-
| [[Жамбыл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы)|Жамбыл ауданы]] || 7 470 || 18 608
|-
| [[Қызылжар ауданы]] || 6 150 || 46 369
|-
| [[Мамлют ауданы]]	|| 4 100 || 17 843
|-
| [[Ғабит Мүсірепов ауданы]] || 11 090 || 36 517
|-
| [[Тайынша ауданы]] || 11 430 || 41 269
|-
| [[Тимирязев ауданы]] || 4 510 || 10 206
|-
| [[Уәлиханов ауданы]] || 12 880 || 13 533
|-
| [[Шал ақын ауданы]] || 4 840 || 18 333
|-
| [[Петропавл қалалық әкімдігі]] || 225 || 222 636
|}

== Халқы ==
Солтүстік Қазақстан облысы халқының саны&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-division.htm|title=Division of Kazakhstan|publisher=pop-stat.mashke.org|lang=en|accessdate=2016-03-29}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;[http://demoscope.ru/weekly/ssp/kaz_pop.php Қазақстан Республикасының облыстары, қалалары және аудандары бойынша халық саны, 2003-2012]&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! 1970!!	1979!!	1989!!	1999!!	2003!!	2004!!	2005!!	2006!!	2007 
|-
|873 916	
|889 530	
|921 416	
|725 980	
|682 148	
|674 497	
|665 936	
|663 126	
|660 950
|}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!2008!!	2009!! 2010!!	2011!!	2012!!	2013!!	2014!!	2015
|-
|653 921	
|597 530	
|592 746	
|589 308	
|583 598	
|579 636	
|575 766	
|571 759	
|}

== Географиясы ==
Солтүстік Қазақстан облысы (СҚО) Қазақстанның солтүстігінде орналасқан, ал физика-географиялық қатынаста – [[Батыс-Сібір жазығы]]ның оңтүстік шетін және қазақ кең даласының бір бөлігін алады. Жер бедерінде көп [[көл]] төмендеулерi, сахаралық [[ойық]]тар, аласалау жалдар және жал шұңқырларымен алмасушы бөктерлер бар. Солтүстік-шығыста биіктік 115-120 м, оңтүстік және оңтүстік-шығыста 200 м.
Облыс [[Ресей]]дің [[Калуга]], [[Тула]], [[Томск]] облыстары орналасқан кеңістікте жайғасады. Бірақ, көлдер мен [[өзен]]дердің жоқ болуына байланысты ауа райының кенет құрылықтығымен сипатталып, табиғат жағдайы жағынан олардан әлдеқайда ерекшеленеді. Оның ортақ жазықтығы және шектi аумағы еркiн меридиан мен ендiк ауамен алмасуға мүмкiндiк туғызады.
Ауа-райы кенет құрылықты. Қысы аязды және созылмалы (5 айдан көп), аз қарлы, кеуіп қалатын ауа – райының басымдылығынан жазы ыстық. Қаңтардың орташа температурасы −18,5&amp;nbsp;°C, −19,5&amp;nbsp;°C, шілденің +18,8&amp;nbsp;°C , +19,5&amp;nbsp;°C. Аязсыз кезеңнің созылуы 109-129 тәулік. Тұңбаның орташа шамамен түсуі 300-340 мм, соның ішінде 4-тен 3-і жылдың жылу уақытында.
Өзендері Обы хауызына жатады. Солтүстік Қазақстан облысының маңында [[Есіл өзені]]нің (400 км) орта ағысы Иман –Бұрлық және Ақан-Бұрлық қиылысы бар. Солтүстік-Қазақстан облысында 1000-нан аса көлдер бар, ең бастысы солтүстік-батыста орналасқан. Олардың көбісі мезгілді кеуіп қалады. Тұщы су көлдері басым болады. Аса ірілері: [[Шағалалытеңіз]], Солтүстік және Оңтүстік [[Қақ]], [[Таранкөл]], [[Меңкесер]]. Облыстың аумағын Есіл өзенінің орталық бөлігі,  [[Ащықарасу]], [[Ащысу]] өзендері, сондай-ақ [[Сілеті (өзен)|Сілеті]] өзенінің төменгі ағысы басып өтеді. Шаруашылық үшін Есілдің маңызы ерекше. Солтүстік Қазақстан облысы - көлдерге өте бай облыстардың бірі. Ең ірі көлдері: [[Толыбай]], [[Үлкен Қарақамыс]], [[Тоқты]], [[Ақсуат (өзен)|Ақсуат]], [[Үлыкөл]], [[Тораңғыл]], [[Үлкен Қоскөл]], Саумалкөл,  Теке, [[Көксеңгірсор]], [[Сілетітеңіз]], т.б. Аудан аумағына Батыс Сібір жазығының оңтүстік, Қазақстан ұсақ шоқысының солтүстік бөлігі кіреді. Аудан аумағына әктас, шыны құмы, отқа төзімді саз, т.б құрылыс материалдары кездеседі.

== Табиғаты ==
Ішкі құрылықтың ішкі облыс табиғаты мен экономикасының ерекшеліктерін айқындайды. Бұған климаттың шапшаң континентігі, ылғалдық жетіспеуі және шектес жатқан аумақтың жалпы жазықтығы ауаның меридиан және ендік бағыттарымен еркін алмауына жағдай жасайды. Сонымен жазық аумақты тұтастай дерлік игеруге мүмкіндік берді.&lt;br /&gt;
'''Облыс'''- орманды-далалық табиғи аймақта және далалы табиғи аймақта орналасқан, бұл оның ландшафын, табиғи ортаның сапасын , негізгі табиға ресурстарын айқындайды. Ол егін шаруашылығы үшін қауіпті аймаққа жатады. Облыс аймағын географиялық та, тарихи да аймақ ретінде  көбінесе ''Петропавлдық Есіл'' бойы деп атайды.

== Жер бедері ==
Облыс аумағы Батыс-Сібір жазығының оңтүстік қиырында және жарым-жартылай Қазақтың ұсақ шоқысы деп аталатын [[Сарыарқа]] аясында орналасқан.[[Батыс Сібір жазығы]]ның [[Солтүстік Қазақстан]] бөлігі (Солтүстік Қазақ жазығы) ылдиды жазықтың ішкі белдеміне ұштасқан. Оның жер бедеріне , толқынды бетінің солтүстікке және солтүстік-шығысқа қарай жалпы еңкіштелген жазық тән. Облыстың жазық бөлігі геоморфологиялық аудандалуы жағынан [[Тобыл]] мен [[Ертіс]] өзендері аңғарлары арасындағы үлкен кеңістікті алып жатқан Батыс Сібірдің көне көлдік неогенді үстіртіне жатады. Бұл аумақтағы өзендер аралығының беткі жақтары неогендік жастағы тығыз балшықты жыныстардан және көлдік генезистен түзілген. Өзен аралықтарындағы төртінші тік кезеңнің жамылғысы мардымсыз. Облыстың жазық келген жер беті теңіз деңгейінен 125-200 м биіктікте. Ең аз шамадағы белгілер облыстың оңтүстік-шығыс жағындағы ірі тұзды көлдердің: '''Қалыбек , Үлкен Қараой, Теке, Сілетітеңіз шұңқырларына''' ұштасқан. [[Көл]]дердің өзі таяз болғанымен, қазақшұңқырлардың тереңдігі 40-60 м. Теке көлінің қазаншұңқырында облыстың беткі жер қабатының ең төменгі жері теңіз деңгейінен 29 м төменде жатыр, ең биік шыңы- [[Жақсы Жалғызтау (тау)|Жақсы Жалғызтау]] (731 м.).&lt;br /&gt;
Облыстың оңтүстік-батыс бөлігі Сарыарқаның көтеріңкі тұсында Көкшетау қыраты аумағындағы, - толқынды-жонды келген денудацияланған еңкіш тұғырлы жазықпен үйлескен. [[Батыс-Сібір жазығы]]ның шекаралық оңтүстік шетіндегі жартасты жыныстар тым тереңде жатпайтын, көбіне бірден топырақ қабатының астында болатын көне абразиялы және абразиялы-шоғырлы толқынды-жонды жазық болып табылады. Бірқалыпты үстіртті жазық бетінде жеке төбелер немесе аласа (20-дан 30 м-ге дейін) шоқылар көтеріледі. Одан да биік шоқылар сирек кездеседі, олардың арасында- Сырымбет (Жаманшоқы), Бүркітті таулары- облыс жер бедерінің төменгі қатпарындағы солтүстік аралдық таулар. Теңіз деңгейінен 372 м биіктікте. Жергілікті халық оны &quot;Жаманшоқы&quot; деп атайды. Жер бедерінің теріс формаларының арасында уақытша су жүретін саяз аңғарлар, көлдік қазаншұңқырлар кездеседі. Жер бедерінің ортаңғы қатпары облыстық биіктіктен 230-300 м-де орналасқан сатыланып келген Көкшетау қыраты жатады. Сатыланған оңтүстік жағынан кемерленіп, өте айқын көрінетін Көкшетау тауы орналасқан. Облыс жер бедерінің үшінші қатпары -Көкшетау үстіртінің беті. Онда аралдық аласа таулы сілемдерде 360-400 м биіктіктердегі тегістелген үстірт басым, олардың кейбіреулерінің  тік жартасты шыңдары 600-700 м биік. Мұнда облыстың ең көтеріңкі нүктесі- Жақсы Жалғызтау тұр. Ол 370 м биік тік жарқабақтанып, құрайды да өзі аттас көл жағалауына тіреледі. Имантау гранитоидті сілемдер морфологиясы да осы тәрізді. Көкшетау үстіртінің аралдық таулары мен аласа белестері кайназойда едәуір жылжыған кесек тектоникаға орай пайда болды. Денудациямен және жерге мүжіліп бет жағы ашылып қалған Көкшетаудың аласа тауларын түзетін гранитті құрам жыныстары көптеген таң қаларлықтай мүсіндерді кескіндейді. Құлаған қалдықтар мұнара тәрізді бөлек-бөлек қатпарлы жер бедерін түзеді. &lt;br /&gt;
Көкшетау үстіртіне кейде палеоген бен көлдік аллювиалді түзілімдерге толған, тым тереңдеген, неогеннің көлдік-аллювиалді қалың қабаты бар, жарым-жартылай қазіргі заманғы гидрожүйемен игерілген эрозиялық-тектоникалық және эрозиялық аңғарлар жүйесі тән.&lt;br /&gt;
Облыс аумағы меридионалді бағытта Есіл өзенінің терең және жақсы дамыған аңғарымен қиылысқан. Ол өзендер аралығындағы жазықтарға 30-50 м сұғына енген. Облыстың Есіл-Тобыл өзендері аралығының бөлігі болып табылатын жағалау бойы ескі ордың жыра-жылғаларымен күрделенген, бірақ шын мәнінде көмілген және Суери, Кизак,Емца өзендерінің аңғарлары байқалады. Сол жағалауға қазаншұңқырлы -жон - бұйратты жер бедері, көл шұңқырлары мен ойпаңдардың молдығы тән. &lt;br /&gt;
Облыстың оң жағалауының жартысында [[Есіл]]-[[Ертіс]] өзендері аралығында бірқалыпты жазық бар, ол шығыс-солтүстік-шығыс бағытында жайпақ, кең ойпат- Қамыстысай (Камышлов) басып өтеді. Қамыстысай-19 ғасырдың ортасында, жуырда құрып кеткен Қамыста зені аңғары. Сілеті және Шағалалы (Чаглинка) өзендері аңғары жер бедерінде нашар білінеді. Оң жағалаудың тұйықталған қазаншұңқырлары жайпақ-түпті, жер бедерінде анық білінбейді, ойпаңдар сияқты. Суер (Пресновская) ескі аңғаоры орта және төменгі жақтарында анық бейнеленген, яғни Преснов аңғарының солтүстігі ірі көлдер: '''Семилов, Филатов, Қолтық, Суер''' және т.б. жапсарлана орналасқан. Суер көлінен төменде қазіргі Суер өзенінің жоғары сағасы- Тобылдың оң тармағы ағып жатыр. Ескі Қазақ аңғарының жоғарғы жағы, бұрынғылау мәліметтер бойынша, Новорыбин аңғары ауданынан белгіленіп, ал көне Емца -Мәңгісор (Менгисер) көленен басталады. Емца аңғарының құрыған учаскелері облыстан тысқары, сайма-сай үйлеспейтін ірі көлдер : Медвежье, Горькое, Кабанье, Ақкөо т.б. тізбегімен айқын білінеді. 20-30 м қалыңдыққа жететін , аллювийлі және көлдік-аллювийлі түзілімге толған, аталған көне аңғарлар жер асты суларын , сонымен қатар тұщы сулардың қорларын сақтайды. Көміліп қалған басқа аңғарларға қарағанда, Қамыстысай жақсы білінеді. Ол Басқарасу өзеншесі жылжып ағатын Үлкен Тораңғыл көліне құятын және [[Көкшетау]] үстіртінен ағатын Қамысақты бұлағынан басталады. Қамыстысай сайының түбінен төменде Балықты, Жыланды, Бозарал көлдері және т.б. Ертіске дейін 500 км-ге жуық созыла, толассыз тұнып тұр. Қазіріг сай көне палеоген-неоген палеоқамысты аңғарына жапсарлас. Сайдың ені бірнеше километрге жетеді, тереңдігі-10-20 м. Түбіндегі аллювиалді түзілімдердің қалыңдығы-20-25 м.

== Жалды жер бедері ==
Есілдің сол жағасын алып жатқан облыстың солтүстік ендігінде (Сергеев қаласы) жалды келген жер бедері дамыған. Облыс аумағында оның жалпы ұзындығы 15 км-ге жетеді. Жалпы биіктігі -3-4 м-ден 15-18 м-ге, ал ені 500-1500 м-ге жетеді. Жалдардың өзіндік ерекшеліктеріне біркелкі келген жер бедері тән. Олардың остері батыс, оңтүстік-батыстан шығыс, солтүстік-шығыс бағытта бойлоай жатыр. Қырқалардың төбесі әдетте ұзына бойы доғалдана созылған, кейде бойлық бағытта ассиметриялы келген. Жалдар көбіне көл қазаншұңқырларымен ұштасқан. Көлдердің шығыс беткейлерінен басталғандай болып және аша болып айырыла келген жалпақ ұштарымен қазаншұңқырларды қамтыған. Ұзындығы 4 км, ені 800 м -ден асатын, биіктігі 10 м болатын ірі қырқалар Петропавлдық Есіл бойындағы 600 қырқаның 32 %-ін құрайды. Ұзындығы 40 м-ден 2 км-ге дейін, биіктігі 10-5 м, ені 800-600 м орташа қырқалар 53 %-ті, ал одан да ұсақ қырқалар 15 %-ті құорайды. Баяндап отырған кешенді жер бедері пішіндерін қамтитын көлдер мен қазаншұңқырларынан басқа оған әдетте көл қазаншұңқырларының шығыс бөлігінің оорақ тәрізді жартылай шеңбер жасап жатқан көл маңындағы төбешіктер де кіреді. &lt;br /&gt;
Қырқалар мен төбелер механикалық жағынан да жасы жағынан да әр түрлі материалдардан құралған. Көптеген қырқалар төрттік кезеңнің толығымен дерлік сарғыш-сұр құмдағымен, сазды-құмдақты карбонатты топырақтарымен жабылған. Кейбір жағдайларда тығыздалған саздың түпқабаттары , кейде төрттік кезеңнің жалды шөгінділері астында жер бедерінің жалға дейінгі беткі қабаты кездеседі.

== Жерасты сулары ==
Облыс аумағындағы жер бетіндегі ғана емес, жер асты суларының да шектеулі қоры бар. Бекітілген қорлар тәулігіне 150 мың m³-ге жуық су бере алады. Облыс аумағында [[Сарыарқа]]ның солтүстік бөлігі мен [[Батыс сібір артезиан алабы|Батыс Сібір артезиан алабы]]ның оңтүстік бөлігі шекарасында орналасуы , аймақтың гидрологиялық жағдайларының күрделі жатысы, циркуляция сипаты, минералдану жағдайлары мен сулы дыныстардың суының молдығы жер асты суларының әрқилылығына себепкер болды. Облыс аумағында әр жастағы және әр құрамдағы жыныстарға қатысты бірнеше сулы кешендер бар. Бұлар: палеозойға дейінгі және палеозойдағы жарықшақ тау жыныстарының сулы кешендері облыстың оңтүстігінде дамыған, 1 г/л-ге дейінгі минералданған тұщы су кешендері жас жыныстарымен жабылған учаскелерде , 3 г/л -ге дейінгі және одан да көп минералданған тұзды су кездеседі, борлы түзілімдердің сулы кешендері облыстың солтүстік бөлігінде кең дамыған. Олар жер астындағы сапалы сулардың көп мөлшерде қалыптасуына қолайсыз табиғи-геологиялық жағдай кедергі етеді. Эоцендік түзілімдердің сулы кешендері кеңінен таралған, құмдауыт түзілімдер сулы болып саналады, минералдығы 0,8-1,1-ден 4,6 г/л-ге дейін өзгереді, олигоценді және олигоценді-миоценді түзілімнің сулы қабаты кеңінен таралған, судың минералдығы 1,0-ден 3,0 г/л-ге дейін өзгереді, суының молдығы әр түрлі, төрттік аллювийлі түзілімдердің сулы қабаты өзен аңғарларына жанасқан; сайлардың тұщы көлдері химиялық құрамы жөнінен әрқилы келген. &lt;br /&gt;
Соңғы жылдары тұщы суды шаруашылық-ауыз су қажеттіліктерге пайдалану жан басына шаққанда 2 есеге қысқарды және бұл республика бойынша ең төмен көрсеткіш болып табылады. &lt;br /&gt;
Кестеде 1995-2002 ж. облыстағы табиғи көздерден су алу динамикасы көрсетілген. Бұдан көрсетілген уақытта су алудың жалпы көлемі үш есеге жуық азайды және 2001 ж. бір адамға 72 m³-ді (немесе тәулігіне 197 л) құрады. Салыстырмалы түрде алсақ, планетаның әрбір адамына шаққанда жалпы су алу орташа есеппен 7 000 m³, яғни жүз есе көп. Ауыл  шаруашылық қажеттілігіне су пайдалану үш есеге қысқарды. Шаруашылық-ауыз су қажеттілігіне әрбір солтүстік-қазақстандық орташа алғанда жылына 22 m³, немесе тәулігіне 60 л-ді пайдаланады.&lt;br /&gt;
Аймақты сумен қамтамасыз ету проблемаларын шешу үшін (Ауыз су! бағдарламасы жүзеге асуда, жарым-жартылай қайта құру мен су құбыры жүйесін сегменттеу, соның есебімен жер асты суларын қанықтыру, елді мекендерді ауыз судың басқа көздеріне көшіру қарастырылуда.&lt;br /&gt;
Су объектілерінің ластану көздері : өнеркәсіптік, ауыл шаруашылықтық және тұрмыстық ақаба сулар, көктемде жайылатын сулар, т.б. Ластайтын заттардың біразы Есіл өзені су алабының жоғары жағынан -Ақмола облысынан келеді.

==Табиғи ресурстары ==
Облыста алуан түрлі дәрежедегі [[пайдалы қазбалар]] шығарылған және зерттелген. 286 шыққан жері барланған. Олардың ішінде 34-металлды, 2-металлды емес, 217-құрылыс және технологиялық [[шикізат]] пен 33- [[жер асты сулары]], оның 6-уы минералды.
Облыс аумағы Солтүстік Қазақстанның уранды-кенді, [[алмаз]]ды және сирек маталлды [[қалайы]]лы түкпірі болып саналады. Онда минералды шикізаттың маңызды бөліктері табылған, олар [[Қазақстан]] Республикасының балансын құрайды: [[қалайы]] бойынша -65%, [[цирконий]]ға -36,6%, [[уран]]ға -19%, [[титан]]ға -5%, [[вольфрам]]ға -1,1%. Минералды - шикізат базасының кең өсуі, әсіресе, оңтүстік-батыс облысында қаралған. Бұнда маңызды [[алтын]]ның шыққан жері мен пайда болуы, [[күміс]]тің, техникалық және зергерлік алмаздардың, қалайының, [[титан]]ның, түрлі-түсті және сирек металлдардың, бұрғыланған [[көмір]]лердің тізімі бар.
Иеленуге дайын болып [[Грачевское]], [[Косачинское]], [[Семизбайское]] уранының шыққан жері саналады. [[Кеспелтек]] - титан - цирконий кендерi, [[Сырымбет (Солтүстік Қазақстан облысы)|Сырымбет]] - қалайы, алтынның шыққан жерi - Солтүстiк Батыстысы және [[Домбыралы]] – 2 шыққан жеріне өндірістік өңдеу жүргізіліп жатыр.
Пайдалануда тек кейбір құрылыс тастары мен құмдарының шыққан жерлері бар. Теке өзені мен [[Жақсытұз көлі]]нің шыққан жерінде қайнатылған тұзға зерттеу жүргізіліп, қазба шығару жұмыстары жүргізіліп жатыр. [[Тұз]]дың қорлары мемлекеттiк балансқа алынған.
Есіл және [[Айыртау аудан]]дарында алтын мен күмістің шыққан жеріне өндірістік баға беру мақсатында геологиялық зерттеу жұмыстары жүргізіліп жатыр.

== Сілтеме ==
* [http://www.sko.kz СҚО ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130425063626/http://www.dpr.sko.kz/ |date=2013-04-25 }}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Қазақстан Республикасының әкімшілік аумақтары}}
{{Солтүстік Қазақстан облысы}}

[[Санат:Солтүстік Қазақстан облысы| ]]</text>
      <sha1>6i2gtivjxnklcuyslot766uodui8c3t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазақстан жоғарғы оқу орындарының тізімі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3320</id>
    <revision>
      <id>3575493</id>
      <parentid>3565597</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T13:21:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3575493</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="96529" sha1="oy3g2d84tg8u1ml0e05qhr0o9k5l4ci" xml:space="preserve">Алғашқы қазақстандық жоғары оқу орны 1928 жылы Алматы қаласында «Қазақ мемлекеттік университеті» деген атаумен құрылған. 1930 жылы ол Қазақ мемлекеттік педагогикалық институтына айналды (қазір [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|Абай атындағы ҚазҰПУ]]). 1934 жылы Қазақ мемлекеттік университеті қайта құрылды (қазір [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ]]).

2024-2025 оқу жылының басындағы ресми дерек бойынша [[Қазақстан|республика аумағында]] 113 жоғары оқу орны жұмыс істейді, оның 64-сі (56,6%-ы) жеке меншікте болса, 48-і (42,5%-ы) мемлекет және 1-еуі (0,9%-ы) шетел меншігінде.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://stat.gov.kz/api/iblock/element/196781/file/kk/|title=Қазақстан Республикасындағы жоғары білім (2024-2025 оқу жылының басына)|lang=kk|publisher=[[Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі Ұлттық статистика бюросы|Ұлттық статистика бюросы]]|date=2024-12-25}}&lt;/ref&gt; Жоғары оқу орындарының ішінде 11 ұлттық жоғары оқу орны (университет, академия, консерватория), 78 университет, 14 академия, 10 институт бар.

== ''Мемлекеттік'' жоғары оқу орындары ==
=== ''Дербес'' жоғары оқу орны ===
{| class=&quot;sortable&quot; border=&quot;border:1px solid darkgray;&quot; cellpadding=&quot;9&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;font-size:100%;margin:1em 1em 1em 0; background:#f9f9f9;border:1px solid darkgray;border-collapse:collapse;&quot; width=&quot;100%&quot;
|- style=&quot;background-color:#99ccff;1px solid darkgray;text-align:center;font-weight:bold;&quot;
! style=&quot;width:05%;&quot; | Атауы
! style=&quot;width:05%;&quot; | Қала
! style=&quot;width:05%;&quot; | {{comment|Ашылған жыл}}
! style=&quot;width:05%;&quot; | {{comment|Дербес мәртебе}}
! style=&quot;width:05%;&quot; | Түрі
! style=&quot;width:05%;&quot; | Басшысы 
! style=&quot;width:05%;&quot; | Сайты
|-
| [[Назарбаев Университеті]]
| [[Астана]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2010
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2011
| дербес білім беру ұйымы || &lt;small&gt;Президент: профессор&lt;/small&gt; &lt;br /&gt; Ахмад Вакар &lt;br /&gt;&lt;small&gt;Провост: доктор&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;Илесанми Адесида || {{URL|https://nu.edu.kz/}}
|}

=== ''Халықаралық'' жоғары оқу орны ===
{| class=&quot;sortable&quot; border=&quot;border:1px solid darkgray;&quot; cellpadding=&quot;9&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;font-size:100%;margin:1em 1em 1em 0; background:#f9f9f9;border:1px solid darkgray;border-collapse:collapse;&quot; width=&quot;100%&quot;
|- style=&quot;background-color:#99ccff;1px solid darkgray;text-align:center;font-weight:bold;&quot;
! style=&quot;width:20%;&quot; | Атауы
! style=&quot;width:05%;&quot; | Қала
! style=&quot;width:05%;&quot; | {{comment|Ашылған жыл}}
! style=&quot;width:05%;&quot; | {{comment|Халықаралық мәртебе}}
! style=&quot;width:05%;&quot; | Түрі
! style=&quot;width:05%;&quot; | Басшысы 
! style=&quot;width:05%;&quot; | Сайты
|-
| [[Халықаралық қазақ-түрік университеті|Қ.А. Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университеті]]
| [[Түркістан (қала)|Түркістан]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1991 
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1992
| мекеме
| &lt;small&gt;Ректор: экономика ғылымдарының кандидаты&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;Темірбекова Жанар Амангелдіқызы
|{{URL|https://ayu.edu.kz/}}
|}

=== ''Ұлттық'' жоғары оқу орындары ===
{| class=&quot;sortable&quot; border=&quot;border:1px solid darkgray;&quot; cellpadding=&quot;9&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;font-size:100%;margin:1em 1em 1em 0; background:#f9f9f9;border:1px solid darkgray;border-collapse:collapse;&quot; width=&quot;100%&quot;
|- style=&quot;background-color:#99ccff;1px solid darkgray;text-align:center;font-weight:bold;&quot;
! style=&quot;width:26%;&quot; | Атауы
! style=&quot;width:10%;&quot; | Қала
! style=&quot;width:05%;&quot; | {{comment|Ашылған жыл}}
! style=&quot;width:05%;&quot; | {{comment|Ұлттық мәртебе}}
! style=&quot;width:05%;&quot; | Түрі
! style=&quot;width:21%;&quot; | Басшысы
! style=&quot;width:05%;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | Сайты 
|-
| [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]]
| [[Алматы]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1934
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1993
| коммерциялық емес акционерлік қоғам || {{sort|Түймебаев Жансейіт Қансейітұлы|&lt;small&gt;Басқарма төрағасы - ректор: филология ғылымдарының докторы&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;[[Жансейіт Қансейітұлы Түймебаев|Түймебаев Жансейіт Қансейітұлы]]}}
|{{URL|https://farabi.university/}}
|-
| [[Қазақ ұлттық техникалық зерттеу университеті|Қ.И. Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық зерттеу университеті]]
| [[Алматы]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1934
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1994
| коммерциялық емес акционерлік қоғам || {{sort|Бегентаев Мейрам Мұхаметрақымұлы|&lt;small&gt;Басқарма төрағасы - ректор: экономика ғылымдарының докторы&lt;/small&gt; &lt;br /&gt; [[Мейрам Мұхаметрақымұлы Бегентаев|Бегентаев Мейрам Мұхаметрақымұлы]]}}|| {{URL|https://satbayev.university/}}
|-
| [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]
| [[Алматы]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1928
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2003
| коммерциялық емес акционерлік қоғам || {{sort|Тілеп Болат Анапияұлы|&lt;small&gt;Басқарма төрағасы - ректор: саяси ғылымдар кандидаты&lt;/small&gt; &lt;br /&gt; [[Болат Әнапияұлы Тілепов|Тілеп Болат Анапияұлы]]}}|| {{URL|https://abaiuniversity.edu.kz/}}
|-
| [[Қазақ ұлттық медицина университеті|С.Ж. Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университеті]]
| [[Алматы]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1931
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2001
| коммерциялық емес акционерлік қоғам || {{sort|Шоранов Марат Едігеұлы|&lt;small&gt;Басқарма төрағасы - ректор: медицина ғылымдарының кандидаты&lt;/small&gt; &lt;br /&gt; Шоранов Марат Едігеұлы}}|| {{URL|https://kaznmu.edu.kz/}}
|-
| [[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті]]
| [[Алматы]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1929 (АЗМИ)&lt;br /&gt;1930 (ҚазАШИ) 
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2001
| коммерциялық емес акционерлік қоғам || {{sort|Күрішбаев Ақылбек Қажығұлұлы|&lt;small&gt;Басқарма төрағасы - ректор: ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторы&lt;/small&gt; &lt;br /&gt; [[Ақылбек Қажығұлұлы Күрішбаев|Күрішбаев Ақылбек Қажығұлұлы]]}}
| {{URL|https://www.kaznaru.edu.kz/}}
|-
|[[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]]
|[[Алматы]]
|style=&quot;text-align:center;&quot; |1944
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2019
| коммерциялық емес акционерлік қоғам || {{sort||&lt;small&gt;Басқарма төрағасы - ректор: филология ғылымдарының кандидаты&lt;/small&gt; &lt;br /&gt; Кәрімова Бейбіткүл Сәрсемханқызы}}|| {{URL|https://qyzpu.edu.kz/}}
|-
| [[Қазақ ұлттық өнер академиясы|Т. Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясы]]
| [[Алматы]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1978
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2001
| республикалық мемлекеттік мекеме || {{sort|Жүдебаев Арман Әділханұлы|&lt;small&gt;Ректор: Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;Жүдебаев Арман Әділханұлы}}
| {{URL|https://kaznai.kz/}}
|-
| [[Қазақ ұлттық консерваториясы|Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы]]
| [[Алматы]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1944
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2001 
| республикалық мемлекеттік мекеме || {{sort|Тасбергенова Гауһар Қошқарбекқызы|&lt;small&gt;Ректор: PhD докторы&lt;/small&gt; &lt;br /&gt; Тасбергенова Гауһар Қошқарбекқызы}}
| {{URL|https://www.conservatoire.edu.kz/}}
|-
| [[Еуразия ұлттық университеті|Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]]
| [[Астана]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1996
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2001
| коммерциялық емес акционерлік қоғам || {{sort|Сыдықов Ерлан Бәтташұлы|&lt;small&gt;Басқарма төрағасы - ректор: тарих ғылымдарының докторы&lt;/small&gt; &lt;br /&gt; [[Ерлан Бәтташұлы Сыдықов|Сыдықов Ерлан Бәтташұлы]]}}
|{{URL|https://enu.kz/}}
|-
| [[Қазақ ұлттық өнер университеті|К. Байсейітова атындағы Қазақ ұлттық өнер университеті]]
| [[Астана]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1998
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1998
| республикалық мемлекеттік мекеме || {{sort|Ахмедьяров Ғалым Алғиұлы|&lt;small&gt;Ректор: Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері&lt;/small&gt; &lt;br /&gt; Ахмедьяров Ғалым Алғиұлы}} || {{URL|https://kaznui.edu.kz/}}
|-
| [[Қазақ ұлттық хореография академиясы]]
| [[Астана]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2015
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2015 
| шаруашылық жүргізу құқығындағы республикалық мемлекеттік кәсіпорын || {{sort|Нүсіпжанова Бибігүл Нұрғалиқызы|&lt;small&gt;Ректор: Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері&lt;/small&gt; &lt;br /&gt; [[Бибігүл Нұрғалиқызы Нүсіпжанова|Нүсіпжанова Бибігүл Нұрғалиқызы]]}}
| {{URL|https://balletacademy.edu.kz}}
|-
| [[Қазақ ұлттық су шаруашылығы және ирригация университеті]]
| [[Тараз]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2024
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2024 
| коммерциялық емес акционерлік қоғам || {{sort||&lt;small&gt;Басқарма төрағасы - ректор: PhD докторы&lt;/small&gt; &lt;br /&gt; Түсіпова Кәмшат Маратқызы}} || {{URL|https://kaznuvhi.edu.kz/}}
|-
| [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті|Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды ұлттық университеті]]
| [[Қарағанды]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1938
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2025
| коммерциялық емес акционерлік қоғам || &lt;small&gt;Басқарма төрағасы - ректор: заң ғылымдарының докторы&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;[[Нұрлан Орынбасарұлы Дулатбеков|Дулатбеков Нұрлан Орынбасарұлы]]
|{{URL|https://buketov.edu.kz/}}
|}

=== ''Аймақтардағы мемлекеттік'' жоғары оқу орындары ===
{| class=&quot;sortable&quot; border=&quot;border:1px solid darkgray;&quot; cellpadding=&quot;9&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;font-size:100%;margin:1em 1em 1em 0; background:#f9f9f9;border:1px solid darkgray;border-collapse:collapse;&quot; width=&quot;100%&quot;
|- style=&quot;background-color:#99ccff;1px solid darkgray;text-align:center;font-weight:bold;&quot;
! style=&quot;width:26%;&quot; | Атауы
! style=&quot;width:05%;&quot; | Қала
! style=&quot;width:05%;&quot; | {{comment|Ашылған жыл}}
! style=&quot;width:05%;&quot; | Түрі
! style=&quot;width:05%;&quot; | Басшысы 
! style=&quot;width:05%;&quot; | Сайты  
|-
| [[Каспий технологиялар және инжиниринг университеті|Ш. Есенов атындағы Каспий технологиялар және инжиниринг университеті]]
| [[Ақтау]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1976 || коммерциялық емес акционерлік қоғам || &lt;small&gt;Президент:&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;Ахметов Берік Бақытжанұлы 
|{{URL|https://yu.edu.kz/}}
|-
| [[Ақтөбе өңірлік университеті|Қ. Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік университеті]]
| [[Ақтөбе]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1935 || коммерциялық емес акционерлік қоғам || &lt;small&gt;Басқарма төрағасы - ректор:&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;Қарабасова Лаура Чапайқызы 
|{{URL|http://zhubanov.edu.kz/}}
|-
| [[Марат Оспанов атындағы Батыс Қазақстан медицина университеті|М. Оспанов атындағы Батыс Қазақстан медицина университеті]]
| [[Ақтөбе]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1957
| коммерциялық емес акционерлік қоғам || &lt;small&gt;Басқарма төрағасы - ректор:&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;Қалиев Әсет Әскерұлы  
|{{URL|https://zkmu.edu.kz/}}
|-
|[[Азаматтық авиация академиясы]]
|[[Алматы]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1995
| акционерлік қоғам || &lt;small&gt;Басқарма төрағасы - ректор:&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;Сейдахметов Бекен Қанелұлы
|{{URL|https://caa.edu.kz/}}
|-
| [[Арқалық педагогикалық университеті|Ы. Алтынсарин атындағы Арқалық педагогикалық университеті]]
| [[Арқалық (қала)|Арқалық]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1972
| коммерциялық емес акционерлік қоғам || &lt;small&gt;Басқарма төрағасы - ректор:&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;''бос орын''
|{{URL|https://api.edu.kz/}}
|-
| [[Қазақ агротехникалық зерттеу университеті|С. Сейфуллин атындағы Қазақ агротехникалық зерттеу университеті]]
| [[Астана]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1957
| коммерциялық емес акционерлік қоғам || &lt;small&gt;Басқарма төрағасы - ректор:&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;Тіреуов Қанат Маратұлы
|{{URL|https://kazatu.edu.kz/}}
|-
| [[Астана медицина университеті]]
| [[Астана]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1964
| коммерциялық емес акционерлік қоғам || &lt;small&gt;Басқарма төрағасы - ректор:&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;Надыров Камалжан Талғатұлы
|{{URL|https://amu.edu.kz/}}
|-
| [[Халел Досмұхамедов атындағы Атырау университеті|Х. Досмұхамедов атындағы Атырау университеті]]
| [[Атырау]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1950
| коммерциялық емес акционерлік қоғам || &lt;small&gt;Басқарма төрағасы - ректор:&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;[[Саламат Нұрмұханұлы Идрисов|Идрисов Саламат Нұрмұханұлы]]
|{{URL|https://asu.edu.kz/}}
|-
| [[Атырау мұнай және газ университеті|С. Өтебаев атындағы Атырау мұнай және газ университеті]]
| [[Атырау]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1980
| коммерциялық емес акционерлік қоғам || &lt;small&gt;Басқарма төрағасы - ректор:&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;Шакуликова Гүлзада Тәңірбергенқызы
|{{URL|https://aogu.edu.kz/}}
|-
| [[Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау университеті|Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау университетi]]
| [[Көкшетау]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1962
| коммерциялық емес акционерлік қоғам || &lt;small&gt;Басқарма төрағасы - ректор:&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;Сырлыбаев Марат Қадырұлы
|{{URL|https://shokan.edu.kz/}}
|-
| [[Әбілқас Сағынов атындағы Қарағанды техникалық университеті|Ә. Сағынов атындағы Қарағанды техникалық университеті]]
| [[Қарағанды]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1953
| коммерциялық емес акционерлік қоғам || &lt;small&gt;Басқарма төрағасы - ректор:&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;Сағынтаева Сәуле Саветқызы
|{{URL|https://www.kstu.kz/}}
|-
| [[Қарағанды медицина университеті]]
| [[Қарағанды]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1950
| коммерциялық емес акционерлік қоғам || &lt;small&gt;Басқарма төрағасы - ректор:&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;Тұрмұхамбетова Анар Ақылбекқызы 
|{{URL|https://qmu.edu.kz/}}
|-
| [[Ахмет Байтұрсынұлы атындағы Қостанай өңірлік университеті|А. Байтұрсынұлы атындағы Қостанай өңірлік университеті]]
| [[Қостанай]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1939
| коммерциялық емес акционерлік қоғам || &lt;small&gt;Басқарма төрағасы - ректор:&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;Қуанышбаев Сейітбек Бекенұлы 
|{{URL|https://ksu.edu.kz/}}
|-
| [[Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті]]
| [[Қызылорда]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1937
| коммерциялық емес акционерлік қоғам || &lt;small&gt;Басқарма төрағасы - ректор:&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;Байқадамов Наурызбай Сейтқалиұлы
|{{URL|https://korkyt.edu.kz/}}
|-
| [[Махамбет Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан университеті|М. Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан университеті]]
| [[Орал]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1932
| коммерциялық емес акционерлік қоғам || &lt;small&gt;Басқарма төрағасы - ректор:&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;Серғалиев Нұрлан Хабибуллаұлы
|{{URL|https://wku.edu.kz/}}
|-
| [[Батыс Қазақстан аграрлық-техникалық университеті|Жәңгір хан атындағы Батыс Қазақстан аграрлық-техникалық университеті]]
| [[Орал]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1963
| коммерциялық емес акционерлік қоғам || &lt;small&gt;Басқарма төрағасы - ректор:&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;Наметов Асқар Мырзахметұлы
|{{URL|https://wkau.edu.kz/}}
|-
| [[Сәрсен Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан университеті|С. Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан университеті]]
| [[Өскемен]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1952
| коммерциялық емес акционерлік қоғам || &lt;small&gt;Басқарма төрағасы - ректор:&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;Төлеген Мұхтар Әділбекұлы 
|{{URL|https://vku.edu.kz/}}
|-
| [[Дәулет Серікбаев атындағы Шығыс Қазақстан техникалық университеті|Д. Серікбаев атындағы Шығыс Қазақстан техникалық университеті]]
| [[Өскемен]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1958
| коммерциялық емес акционерлік қоғам || &lt;small&gt;Басқарма төрағасы - ректор:&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;Рахметуллина Сәуле Жәдігерқызы
|{{URL|https://www.ektu.kz/}}
|-
| [[Торайғыров университеті]]
| [[Павлодар]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1960
| коммерциялық емес акционерлік қоғам || &lt;small&gt;Басқарма төрағасы - ректор:&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;Медетов Нұрлан Әмірұлы
|{{URL|https://tou.edu.kz/}}
|-
| [[Павлодар педагогикалық университеті|Ә. Марғұлан атындағы Павлодар педагогикалық университеті]]
| [[Павлодар]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1962
| коммерциялық емес акционерлік қоғам || &lt;small&gt;Басқарма төрағасы - ректор:&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;Әмірбекұлы Ержан
|{{URL|https://ppu.edu.kz/}}
|-
| [[Солтүстік Қазақстан университеті|М. Қозыбаев атындағы Солтүстік Қазақстан университеті]]
| [[Петропавл]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1937
| коммерциялық емес акционерлік қоғам || &lt;small&gt;Басқарма төрағасы - ректор:&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;Исақаев Ербол Маратұлы
|{{URL|https://ku.edu.kz/}}
|-
| [[Рудный индустриялық университеті]]
| [[Рудный]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1977
| коммерциялық емес акционерлік қоғам || &lt;small&gt;Басқарма төрағасы - ректор:&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;Сапарходжаев Нұрбек Пажарбекұлы
|{{URL|https://www.rii.edu.kz/}}
|-
| [[Шәкәрім университеті]]
| [[Семей]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1934
| коммерциялық емес акционерлік қоғам || &lt;small&gt;Басқарма төрағасы - ректор:&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;Орынбеков Думан Рымғалиұлы
|{{URL|https://shakarim.edu.kz/}}
|-
| [[Семей медицина университеті]]
| [[Семей]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1953
| коммерциялық емес акционерлік қоғам || &lt;small&gt;Басқарма төрағасы - ректор:&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;Дюсупов Алтай Ахметқалиұлы
|{{URL|https://smu.edu.kz/}}
|-
| [[Жетісу университеті|І. Жансүгіров атындағы Жетісу университеті]]
| [[Талдықорған]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1972
| коммерциялық емес акционерлік қоғам || &lt;small&gt;Басқарма төрағасы - ректор:&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;Бөрібаев Ермек Әбілтайұлы
|{{URL|https://zhetysu.edu.kz/}}
|-
| [[М.Х. Дулати атындағы Тараз университеті]]
| [[Тараз]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1958
| коммерциялық емес акционерлік қоғам || &lt;small&gt;Басқарма төрағасы - ректор:&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;[[Ләззат Қалымбекқызы Еркінбаева|Еркінбаева Ләззат Қалымбекқызы]]
|{{URL|https://dulaty.kz/}}
|-
| [[Қарағанды индустриялық университеті]]
| [[Теміртау]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1963
| коммерциялық емес акционерлік қоғам || &lt;small&gt;Басқарма төрағасы - ректор:&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;Жәутіков Бахыт Ахатұлы
|{{URL|https://tttu.edu.kz/}}
|-
| [[Халықаралық туризм және меймандостық университеті]]
| [[Түркістан (қала)|Түркістан]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2019
| коммерциялық емес акционерлік қоғам || &lt;small&gt;Басқарма төрағасы - ректор:&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;Шоқпаров Әлібек Жұмабекұлы || {{URL|https://iuth.edu.kz/}}
|-
| [[Оңтүстік Қазақстан университеті|М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан университеті]]
| [[Шымкент]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1943
| коммерциялық емес акционерлік қоғам || &lt;small&gt;Басқарма төрағасы - ректор:&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;Ахмед-Заки Дархан Жұмақанұлы
|{{URL|https://auezov.edu.kz/}}
|-
| [[Оңтүстік Қазақстан педагогикалық университеті|Ө. Жәнібеков атындағы Оңтүстік Қазақстан педагогикалық университеті]]
| [[Шымкент]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1937
| коммерциялық емес акционерлік қоғам || &lt;small&gt;Басқарма төрағасы - ректор:&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;Нұртаев Әлібек Нұрбайұлы
|{{URL|https://zhanibekov.edu.kz/}}
|}

== ''Мемлекеттік органдардың'' жоғары оқу орындары ==
{| class=&quot;sortable&quot; border=&quot;border:1px solid darkgray;&quot; cellpadding=&quot;9&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;font-size:100%;margin:1em 1em 1em 0; background:#f9f9f9;border:1px solid darkgray;border-collapse:collapse;&quot; width=&quot;100%&quot;
|- style=&quot;background-color:#99ccff;1px solid darkgray;text-align:center;font-weight:bold;&quot;
! style=&quot;width:05%;&quot; | Атауы
! style=&quot;width:05%;&quot; | Қала
! style=&quot;width:05%;&quot; | {{comment|Ашылған жыл}}
! style=&quot;width:05%;&quot; | Басшысы 
! style=&quot;width:05%;&quot; | Басқарушы орган
! style=&quot;width:05%;&quot; | Сайты
|-
| ҚР Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы
| [[Астана]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1994
| &lt;small&gt;Ректор:&lt;/small&gt; &lt;br /&gt; Жолманов Азамат Сағатұлы || [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік қызмет істері агенттігі|Мемлекеттік қызмет істері агенттігі]] || {{URL|https://www.apa.kz/}}
|-
| [[Қазақстан Республикасының Жоғары Сот Кеңесі#Сот төрелігі академиясы|ҚР Жоғары Сот Кеңесінің жанындағы Сот төрелігі академиясы]]
| [[Астана]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2001-2005, 2016
| &lt;small&gt;Ректор:&lt;/small&gt; &lt;br /&gt; ''бос орын'' || [[Қазақстан Республикасының Жоғары Сот Кеңесі|Жоғары Сот Кеңесі]] || {{URL|https://sta.edu.kz/}}
|-
| ҚР Бас прокуратурасының жанындағы Құқық қорғау органдары академиясы
| [[Қосшы]] 
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2015
| {{sort|Сексембаев Марат Исламханұлы|&lt;small&gt;Ректор: 3-сыныпты мемлекеттік әділет кеңесшісі&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;Әбдіров Нұрғалым Мәжитұлы}}
|[[Қазақстан Республикасының Бас прокуратурасы|Бас прокуратура]]
|{{URL|https://academy-gp.kz/}}
|-
| &quot;AML ACADEMY&quot; Қаржылық мониторинг академиясы
| [[Астана]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2023 
| &lt;small&gt;Ректор:&lt;/small&gt; &lt;br /&gt; Мерзадинов Ерғали Серікбайұлы || [[Қазақстан Республикасының Қаржылық мониторинг агенттігі|Қаржылық мониторинг агенттігі]] || {{URL|https://www.amlacademy.kz/}}
|-
| [[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Академиясы|ҚР Ұлттық қауіпсіздік комитетінің академиясы]]
| [[Алматы]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1974
| {{sort|Мұқашев Ахат Ғаббасұлы|&lt;small&gt;Бастық: ұлттық қауіпсіздік генерал-майоры&lt;/small&gt; &lt;br /&gt; Мұқашев Ахат Ғаббасұлы}}
|[[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті|Ұлттық қауіпсіздік комитеті]]
|—
|-
| [[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік әскери институты|ҚР Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Шекара академиясы]]
| [[Алматы]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1931
| &lt;small&gt;Бастық: генерал-майор&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;Поливанов Павел Константинович 
|[[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті|Ұлттық қауіпсіздік комитеті]]
|—
|-
| ҚР Төтенше жағдайлар министрлігінің М.Ғабдуллин атындағы Азаматтық қорғау академиясы
| [[Көкшетау]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1997
| {{sort|Әлібеков Ерлан Әлібекұлы|&lt;small&gt;Бастық: азаматтық қорғау полковнигі&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;Әлібеков Ерлан Әлібекұлы}}
|[[Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрлігі|Төтенше жағдайлар министрлігі]] 
|{{URL|http://agz.edu.kz/}}
|-
| [[Қазақстан Республикасы Ұлттық ұланының Академиясы|ҚР Ұлттық ұланының академиясы]]
| [[Петропавл]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1997
| {{sort|Тоқышев Артур Қалиақпарұлы|&lt;small&gt;Бастық: полковник&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;Тоқышев Артур Қалиақпарұлы}}
|[[Қазақстан Республикасының Ұлттық ұлан Бас қолбасшылығы|Ұлттық ұланның Бас қолбасшылығы]]
|{{URL|https://www.ang.edu.kz/}}
|-
| ҚР Ішкі істер министрлігінің Ш.Қабылбаев атындағы Қостанай академиясы
| [[Қостанай]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1971
| {{sort|Дәрменов Ақынқали Дәуітбайұлы|&lt;small&gt;Бастық: полиция генерал-майоры&lt;/small&gt; &lt;br /&gt; 
[[Ақынқали Дәуітбайұлы Дәрменов|Дәрменов Ақынқали Дәуітбайұлы]]}}
|[[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі|Ішкі істер министрлігі]]
|{{URL|https://qpa.edu.kz/}}
|-
| ҚР Ішкі істер министрлігінің М.Есболатов атындағы Алматы академиясы
| [[Алматы]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1956
| {{sort|Қобландин Қалижан Жеңісбекұлы|&lt;small&gt;Бастық: полиция полковнигі &lt;/small&gt; &lt;br /&gt; Қобландин Қалижан Жеңісбекұлы}}
|[[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі|Ішкі істер министрлігі]]
|{{URL|https://alpolac.edu.kz/}}
|-
| [[Қазақстан Республикасы ІІМ Қарағанды академиясы|ҚР Ішкі істер министрлігінің Б.Бейсенов атындағы Қарағанды академиясы]]
| [[Қарағанды]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1969
| {{sort|Биекенов Нұрлан Амангелдіұлы|&lt;small&gt;Бастық: полиция полковнигі &lt;/small&gt; &lt;br /&gt; Биекенов Нұрлан Амангелдіұлы}}
|[[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі|Ішкі істер министрлігі]]
|{{URL|https://kpa.edu.kz/}}
|-
| ҚР Ішкі істер министрлігінің М.Бөкенбаев атындағы Ақтөбе заң институты
| [[Ақтөбе]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1996
| {{sort|Мұхаметқалиев Нұркен Жанболатұлы|&lt;small&gt;Бастық: полиция полковнигі&lt;/small&gt; &lt;br /&gt; Мұхаметқалиев Нұркен Жанболатұлы}}
|[[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі|Ішкі істер министрлігі]]
|{{URL|https://auimvd.edu.kz/}}
|-
| ҚР Ішкі істер министрлігінің басқару академиясы
| [[Астана]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2024
| {{sort|Жолдасов Ораз Жолдасұлы|&lt;small&gt;Бастық:&lt;/small&gt; &lt;br /&gt; Жолдасов Ораз Жолдасұлы}}
|[[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі|Ішкі істер министрлігі]]
| {{URL|https://aumvd.citorleu.kz/}}
|-
| [[Ұлттық қорғаныс университеті|ҚР Қорғаныс министрлігінің Ұлттық қорғаныс университеті]]
| [[Астана]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1997
| {{sort|Әбжанов Бауыржан Садықұлы|&lt;small&gt;Бастық: генерал-майор&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;Әбжанов Бауыржан Садықұлы}}
|[[Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі|Қорғаныс министрлігі]]
|{{URL|https://nuo.kz/}}
|-
| ҚР Қорғаныс министрлігінің Радиоэлектроника және байланыс әскери-инженерлік институты
| [[Алматы]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2001
| {{sort|Кабаков Нұртас Дәулетұлы|&lt;small&gt;Бастық: генерал-майор&lt;/small&gt; &lt;br /&gt; Қабақов Нұртас Дәулетұлы}}
|[[Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі|Қорғаныс министрлігі]]
|{{URL|https://www.viires.edu.kz/}}
|-
| ҚР Қорғаныс министрлігінің [[Әуе Қорғаныс Күштері Әскери Институты|Екі мәрте Кеңес Одағының Батыры Т.Ж.Бигелдинов атындағы Әуе қорғанысы күштерінің әскери институты]]
| [[Ақтөбе]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1974
| {{sort|Еспағанбетов Тимур Төлегенұлы|&lt;small&gt;Бастық: полковник&lt;/small&gt; &lt;br /&gt; Еспағанбетов Тимур Төлегенұлы}}
|[[Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі|Қорғаныс министрлігі]]
|{{URL|https://visvo.edu.kz/}}
|-
| ҚР Қорғаныс министрлігінің [[Құрлық әскерлерінің әскери институты|С.Нұрмағамбетов атындағы Құрлық әскерлерінің әскери институты]]
| [[Алматы]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 1970
| {{sort|Ибатулин Бауыржан Шарифулаұлы|&lt;small&gt;Бастық: генерал-майор &lt;/small&gt; &lt;br /&gt; Ибатулин Бауыржан Шарифулаұлы}}
|[[Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі|Қорғаныс министрлігі]]
| —
|}

== ''Жекеменшік'' жоғары оқу орындары ==
=== Университеттер ===
{| class=&quot;sortable&quot; border=&quot;border:1px solid darkgray;&quot; cellpadding=&quot;9&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;font-size:100%;margin:1em 1em 1em 0; background:#f9f9f9;border:1px solid darkgray;border-collapse:collapse;&quot; width=&quot;100%&quot;
|- style=&quot;background-color:#99ccff;1px solid darkgray;text-align:center;font-weight:bold;&quot; 
! style=&quot;width:26%;&quot; | Атауы
! style=&quot;width:05%;&quot; | Қала
! style=&quot;width:05%;&quot; | {{comment|Ашылған жыл}}
! style=&quot;width:05%;&quot; | Түрі
! style=&quot;width:05%;&quot; | Басшысы 
! style=&quot;width:05%;&quot; | Сайты
|-
| [[Халықаралық ақпараттық технологиялар университеті]]
| [[Алматы]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2009
| акционерлік қоғам || &lt;small&gt;Басқарма төрағасы - ректор:&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;Исахов Асылбек Абдиашимұлы
|{{URL|https://iitu.edu.kz/}}
|-
| [[Қазақстан-Британ техникалық университеті]] || [[Алматы]] || style=&quot;text-align:center;&quot; |2001 || акционерлік қоғам || &lt;small&gt;Ректор (басқарма төрағасы):&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;Ғабдуллин Маратбек Төлебергенұлы || {{URL|https://kbtu.edu.kz/}}
|-
| [[Нұр-Мүбарак Египет ислам мәдениеті университеті|«Нұр-Мүбарак» Египет ислам мәдениеті университеті]]{{efn|Құрылтайшысы — [[Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы]].}} || [[Алматы]] || style=&quot;text-align:center;&quot; |1993 || жеке мекеме || &lt;small&gt;Ректор:&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;Ахмед Хусейн Мухаммад Ибраһим || {{URL|https://www.nmu.edu.kz/}}
|-
| [[Алматы энергетика және байланыс университеті|Ғ. Дәукеев атындағы Алматы энергетика және байланыс университеті]] || [[Алматы]] || style=&quot;text-align:center;&quot; |1975 || коммерциялық емес акционерлік қоғам || &lt;small&gt;Ректор:&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;Нығыметов Ғани Сақтағанұлы || {{URL|https://aues.edu.kz/}}
|-
| [[КИМЭП|КИМЭП университеті]] || [[Алматы]] || style=&quot;text-align:center;&quot; |1992 || коммерциялық емес акционерлік қоғам || &lt;small&gt;Президент:&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;[[Чан Йан Бэнг]] &lt;br /&gt;&lt;small&gt;Провост, бірінші проректор:&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;Тимоти Льюис Барнетт || {{URL|https://www.kimep.kz/}}
|-
| [[Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті|Абылай хан атындағы Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті]] || [[Алматы]] || style=&quot;text-align:center;&quot; |1941 || акционерлік қоғам || &lt;small&gt;Ректор:&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;[[Сәлима Сағиқызы Құнанбаева|Құнанбаева Сәлима Сағиқызы]] || {{URL|https://www.ablaikhan.kz/}}
|-
| [[Тұран (университет)|«Тұран» университеті]]{{efn|Құрылтайшылары — университет басшысы және «Тұран» білім беру корпорациясы президенті Рахман Алшанов пен оның ұлы, «Тұран» корпорациясының бірінші вице-президенті Қуаныш Тазабеков, «Тұран-Астана» университетінің бұрынғы ректоры және «Тұран» корпорациясының вице-президенті Орақ Әлиев}} || [[Алматы]] || style=&quot;text-align:center;&quot; |1992 || мекеме || &lt;small&gt;Ректор:&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;Алшанов Рахман Алшанұлы  || {{URL|https://turan.edu.kz/}}
|-
|[[ALT Университеті|М. Тынышбаев атындағы ALT университеті]]
|[[Алматы]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1931
| акционерлік қоғам || &lt;small&gt;Президент-ректор:&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;Жармағамбетова Меруерт  Советқызы
|{{URL|https://alt.edu.kz/}}
|-
| [[Нархоз университеті]] || [[Алматы]] || style=&quot;text-align:center;&quot; |1963 || коммерциялық емес акционерлік қоғам || &lt;small&gt;Президент, басқарма төрағасы:&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;Қожахмет Қанат Темірғалыұлы &lt;br /&gt;&lt;small&gt;Провост:&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;Шоланов Ерлан Нұрлыбекұлы || {{URL|https://narxoz.edu.kz/}}
|-
| [[Алматы технологиялық университеті]] || [[Алматы]] || style=&quot;text-align:center;&quot; |1957 || акционерлік қоғам || &lt;small&gt;Президент:&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;[[Құралбек Сәдібайұлы Құлажанов|Құлажанов Құралбек Сәдібайұлы]] &lt;br /&gt;&lt;small&gt;Ректор:&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;Құлажанов Талғат Құралбекұлы || {{URL|https://atu.edu.kz/}}
|-
| [[Қазақстан-Неміс университеті]]  || [[Алматы]] || style=&quot;text-align:center;&quot; |1999 || білім беру мекемесі || &lt;small&gt;Президент:&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;Волрад Роммель &lt;br /&gt;&lt;small&gt;Ректор:&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;Әжібаева Әсел Әуезқызы || {{URL|https://dku.kz/}}
|-
| [[Халықаралық бизнес университеті|К. Сағадиев атындағы Халықаралық бизнес университеті]] (UIB){{efn|Құрылтайшылары — «NNEF» қоғамдық қорының директоры Светлана Мырзабекова, бұрынғы білім және ғылым министрі [[Ерлан Кенжеғалиұлы Сағадиев|Ерлан Сағадиевтің]] жақын туыстары}} || [[Алматы]] || style=&quot;text-align:center;&quot; |1992 || жауапкершілігі шектеулі серіктестік || &lt;small&gt;Ректор:&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;Махметова Анар Мұсақызы 
| {{URL|https://uib.edu.kz/}}
|-
| Қонаев Университеті || [[Алматы]] || style=&quot;text-align:center;&quot; |1993 || жауапкершілігі шектеулі серіктестік || &lt;small&gt;Президент:&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;Жалаири Өмірәлі Шакарапұлы &lt;br /&gt;&lt;small&gt;Ректор:&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;Өмірәлі Жәзира Өмірәліқызы || {{URL|https://vuzkunaeva.kz/}}
|-
| Еуразия технологиялық университеті || [[Алматы]] || style=&quot;text-align:center;&quot; |1948 || жауапкершілігі шектеулі серіктестік || &lt;small&gt;Ректор:&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;Сүлейменов Ербол Зинаддинұлы || {{URL|https://etu.edu.kz/}}
|-
| [[Каспий қоғамдық университеті]] (Caspian University){{efn|Құрылтайшысы — ақын, психолог, продюсер [[Карина Сәрсенова]] (белгілі кәсіпкер [[Рашид Темірболатұлы Сәрсенов|Рашит Сәрсеновтің]] қызы).}} || [[Алматы]] || style=&quot;text-align:center;&quot; |1992 || білім беру мекемесі || &lt;small&gt;Ректор:&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;Нүсенов Жолдасбек Мүсілімұлы || {{URL|https://cu.edu.kz/}}
|-
| [[Халықаралық инженерлік-технологиялық университеті]]|| [[Алматы]] || style=&quot;text-align:center;&quot; |2001 || жауапкершілігі шектеулі серіктестік || &lt;small&gt;Ректор:&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;Сәрсенбекова Гүлнәр Әлібекқызы 
| {{URL|https://metu.edu.kz/}}
|-
| Халықаралық көліктік-гуманитарлық университеті || [[Алматы]] || style=&quot;text-align:center;&quot; |2000 || мекеме || &lt;small&gt;Президент:&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;Омаров Амангелді Жұмағалиұлы &lt;br /&gt;&lt;small&gt;Ректор:&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;Тұрдалиев Әуезхан Тұрдалыұлы 
| {{URL|https://mtgu.edu.kz/}}
|-
| Алматы гуманитарлық-экономикалық университеті || [[Алматы]] || style=&quot;text-align:center;&quot; |1997 || мекеме || &lt;small&gt;Ректор:&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;Корвяков Валерий Анатольевич || {{URL|https://ageu.edu.kz/}}
|-
| Қазақстан-Ресей медициналық университеті || [[Алматы]] || style=&quot;text-align:center;&quot; |1992 || мемлекеттік емес білім беру мекемесі || &lt;small&gt;Ректор:&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;Жайнақбаев Нұрлан Темірбекұлы || {{URL|https://krmu.edu.kz/}}
|-
| [[Алматы Менеджмент Университеті|Алматы менеджмент университеті]] (AlmaU){{efn|Құрылтайшылары — университет басшысы Асылбек Қожахметовтің жақын туыстары, кәсіпкер Абылайхан Саматдин, ғалым және кәсіпкер Мірғали Қонаевтың ұлы}} || [[Алматы]] || style=&quot;text-align:center;&quot; |1988 || білім беру мекемесі || &lt;small&gt;Президент:&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;Қожахметов Асылбек Базарбайұлы&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Ректор:&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;Болдыбаев Тимур Керімбекұлы || {{URL|https://almau.edu.kz/}}
|-
| «ҚДЖСМ» Қазақстандық медицина университеті || [[Алматы]] || style=&quot;text-align:center;&quot; | 1997|| жауапкершілігі шектеулі серіктестік || &lt;small&gt;Ректор:&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;Әуезова Ардақ Мұханбетжанқызы || {{URL|https://ksph.edu.kz/}}
|-
|[[Қайнар (университет)|Q University]]
|[[Алматы]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1991 
| мекеме || &lt;small&gt;Ректор:&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;Джанегизова Айсұлу Сабирханқызы
|{{URL|https://q-university.kz/}}
|-
| Халықаралық білім беру корпорациясы ([[Қазақ бас сәулет-құрылыс академиясы]], Қазақ-Америка Университеті) || [[Алматы]] || style=&quot;text-align:center;&quot; | 1980&amp;nbsp;(ҚазБСҚА) &lt;br /&gt;1997 (ҚАУ) &lt;br /&gt;2007 (ХБК) || жауапкершілігі шектеулі серіктестік || &lt;small&gt;Ректор:&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;[[Маргарита Болатқызы Имандосова|Имандосова Маргарита Булатовна]] &lt;br /&gt;&lt;small&gt;Провост:&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;Сәбденалиев Бақтияр Асылбайұлы || {{URL|https://mok.edu.kz/}}
|-
| [[Қазақ гуманитарлық заң университеті|М.С. Нәрікбаев атындағы КАЗГЮУ университеті]] || [[Астана]]|| style=&quot;text-align:center;&quot; | 1994|| акционерлік қоғам || &lt;small&gt;Басқарма төрағасы:&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;Нәрікбаев Талғат Мақсұтұлы
&lt;small&gt;Провост (ректор):&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;Пен Сергей Геннадьевич 
| {{URL|https://mnu.kz/}}
|-
| Astana IT University{{efn|91% үлесі «NNEF» қоғамдық қорына, 9% үлесі Қазақстан Үкіметіне тиесілі.}} || [[Астана]]|| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2019|| жауапкершілігі шектеулі серіктестік || &lt;small&gt;Ректор:&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;Хикметов Асқар Құсыпбекұлы || {{URL|https://astanait.edu.kz/}}
|-
| Астана халықаралық университеті || [[Астана]]|| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2018 || жауапкершілігі шектеулі серіктестік || &lt;small&gt;Президент:&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;Ырсалиев Серік Азтайұлы &lt;br /&gt;&lt;small&gt;Ректор:&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;Мырзағалиева Анар Базарқызы || {{URL|https://www.aiu.kz/}}
|-
| Esil University || [[Астана]]|| style=&quot;text-align:center;&quot; | 1999 || мекеме || &lt;small&gt;Ректор:&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;Таубаев Аяпберген Алданайұлы || {{URL|https://esil.edu.kz/}}
|-
| Қ. Құлажанов атындағы Қазақ технология және бизнес университеті{{efn|Жалғыз акционері — [[Алматы технологиялық университеті|«Алматы технологиялық университеті»]] АҚ}} || [[Астана]]|| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2003|| акционерлік қоғам || &lt;small&gt;Президент-ректор:&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;Байбеков Сейдіқасым Ниязбекұлы || {{URL|https://kaztbu.edu.kz/}}
|-
| «Тұран-Астана» Университеті{{efn|Құрылтайшылары — университеттің бұрынғы ректоры және «Тұран» білім беру корпорациясының вице-президенті Орақ Әлиев, Қаржыгерлер қауымдастығының төрағасы Серік Аханов, белгілі саясаткер [[Жақсыбек Әбдірахметұлы Құлекеев|Жақсыбек Құлекеевтің]] жұбайы Гүлнар Исмурзина, университеттің бұрынғы ректоры Сабыржан Мадеев, «Тұран» корпорациясының бірінші вице-президенті Қуаныш Тазабеков, «Тұран» корпорациясының президенті Рахман Алшанов}} || [[Астана]]|| style=&quot;text-align:center;&quot; | 1998 || мекеме || &lt;small&gt;Ректор:&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;Жапарова Гүлжамал Әлкенқызы || {{URL|https://tau-edu.kz/}}
|-
| Баишев Университеті || [[Ақтөбе]]|| style=&quot;text-align:center;&quot; | 1996 || мекеме || &lt;small&gt;Ректор:&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;Лыгина Ольга Ивановна || {{URL|https://bu.edu.kz/}}
|-
| [[Жезқазған университеті|Ө.А. Байқоңыров атындағы Жезқазған университеті]] || [[Жезқазған]]|| style=&quot;text-align:center;&quot; | 1961|| акционерлік қоғам || &lt;small&gt;Президент-ректор:&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;Тәкішев Әбділмәлік Арғынұлы || {{URL|https://zhezu.edu.kz/}}
|-
| А. Мырзахметов атындағы Көкшетау университеті || [[Көкшетау]]|| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2000|| мекеме || &lt;small&gt;Ректор:&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;Елубаев Сағынтай Зекенұлы || {{URL|https://kuam.edu.kz/}}
|-
| [[Қарағанды экономика университеті|Қазтұтынуодағы Қарағанды университеті]]{{efn|Құрылтайшысы — ҚР кооперативтік ұйымдарының облыстық (өңірлік) бірлестіктерінің қауымдастығы (Қазтұтынуодағы)}} || [[Қарағанды]]|| style=&quot;text-align:center;&quot; | 1966|| жеке мекеме || &lt;small&gt;Ректор:&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;[[Ерқара Балқараұлы Аймағамбетов|Аймағанбетов Ерқара Балқараұлы]] || {{URL|https://keu.kz/}}
|-
| [[SDU University]]{{efn|Құрылтайшысы — «Білім Орда» Халықаралық қоғамдық қоры.}} || [[Қаскелең]] || style=&quot;text-align:center;&quot; | 1996|| мекеме || &lt;small&gt;Ректор:&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;Игенбаев Әлімжан Бекежанұлы  || {{URL|https://sdu.edu.kz/}}
|-
| М. Дулатов атындағы Қостанай инженерлік-экономикалық университеті || [[Қостанай]] || style=&quot;text-align:center;&quot; | 1996 || жеке мекеме || &lt;small&gt;Президент:&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;Мамедов Рихсибай Абдурахманович&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Ректор:&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;Исмаилов Арман Оразалыұлы || {{URL|https://kineu.edu.kz/}}
|-
| Академик З. Алдамжар атындағы Қостанай әлеуметтік-техникалық университеті || [[Қостанай]] || style=&quot;text-align:center;&quot; | 1998 || мекеме || &lt;small&gt;Президент:&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;Алдамжар Бибігүл Зұлқарнайқызы &lt;br /&gt;&lt;small&gt;Ректор:&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;Абдуллин Руслан Батыржанұлы || {{URL|https://kosstu.edu.kz/}}
|-
| «Болашақ» Қызылорда университеті  || [[Қызылорда]] || style=&quot;text-align:center;&quot; | 1995 || жауапкершілігі шектеулі серіктестік || &lt;small&gt;Президент:&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;[[Бақберген Сәрсенұлы Досманбетов|Досманбетов Бақберген Сәрсенұлы]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Ректор:&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;Досманбетов Динар Бақбергенұлы
| {{URL|https://bolashak-edu.kz/}}
|-
| Қызылорда ашық университеті || [[Қызылорда]] || style=&quot;text-align:center;&quot; | 1998 || білім беру мекемесі || &lt;small&gt;Ректор:&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;Бисенов Қылышбай Алдабергенұлы || {{URL|https://ouk.edu.kz/}}
|-
| Батыс Қазақстан инновациялық-технологиялық университеті || [[Орал]] || style=&quot;text-align:center;&quot; | 2000|| жеке меншік жоғары кәсіби білім беру мекемесі || &lt;small&gt;Ректор:&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;Шакешев Бекболат Теміржанұлы || {{URL|https://wkitu.kz/}}
|-
| Қазақстан инновациялық және телекоммуникациялық жүйелер университеті || [[Орал]] || style=&quot;text-align:center;&quot; | 1998 || мемлекеттік емес білім беру мекемесі || &lt;small&gt;Президент:&lt;/small&gt;  &lt;br /&gt;[[Ақсерік Сарыұлы Әйтімов|Әйтімов Ақсерік Сарыұлы]]&lt;br /&gt; &lt;small&gt;Ректор:&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;Баяхов Әліби Науханұлы || {{URL|https://kazuits.edu.kz/}}
|-
| [[Қазақстан-Американдық еркін университеті|Қазақстан-Америка еркін университеті]] || [[Өскемен]] || style=&quot;text-align:center;&quot; | 1994|| жауапкершілігі шектеулі серіктестік || &lt;small&gt;Президент:&lt;/small&gt; [[Ережеп Әлхайырұлы Мәмбетқазиев|Мәмбетқазиев Ережеп Әлхайырұлы]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Ректор:&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;Мәмбетқазиев Айдар Ережепұлы || {{URL|https://kafu.edu.kz/}}
|-
| Инновациялық Еуразия университеті || [[Павлодар]] || style=&quot;text-align:center;&quot; | 1991 || жауапкершілігі шектеулі серіктестік || &lt;small&gt;Ректор:&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;Мұсабекова Гүлвира Айдарханқызы || {{URL|https://ineu.edu.kz/}}
|-
| Әлихан Бөкейхан университеті || [[Семей]] || style=&quot;text-align:center;&quot; | 1998 || білім беру мекемесі || &lt;small&gt;Президент:&lt;/small&gt; Құрманбаева Шырын Асылханқызы&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Ректор:&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;Койчубаев Александр Сергеевич || {{URL|https://abu.edu.kz/}}
|-
| Академик Ә. Қуатбеков атындағы Халықтар Достығы университеті || [[Шымкент]]|| style=&quot;text-align:center;&quot; | 1999|| мекеме || &lt;small&gt;Ректор:&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;Қуатбекова Рабиға Әбдімұсақызы || {{URL|https://udn.edu.kz/}}
|-
| Ж.А. Тәшенев атындағы университет || [[Шымкент]]|| style=&quot;text-align:center;&quot; | 1998 || жауапкершілігі шектеулі серіктестік || &lt;small&gt;Президент:&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;Серік Оңалбайұлы&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Ректор:&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;Байболов Қанат Сейтжанұлы || {{URL|https://tashenev.edu.kz/}}
|-
| «Мирас» Университеті || [[Шымкент]]|| style=&quot;text-align:center;&quot; | 1997 || мекеме || &lt;small&gt;Президент:&lt;/small&gt;  Мырзалиев Мәлік Болатұлы&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Ректор:&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;Халықберген Нүркен Ғалымұлы || {{URL|https://miras.edu.kz/}}
|-
| Орталық Азия Инновациялық Университеті || [[Шымкент]]|| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2021|| жауапкершілігі шектеулі серіктестік || &lt;small&gt;Ректор:&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;Ажидинов Акмалдин Сапардинович || {{URL|https://caiu.edu.kz/}}
|-
| Шымкент университеті || [[Шымкент]]|| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2001 || жеке мекеме || &lt;small&gt;Ректор:&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;Сейтқұлов Нұрлыбек Ақынұлы || {{URL|https://univershu.edu.kz/}}
|}

=== Академиялар ===
{| class=&quot;sortable&quot; border=&quot;border:1px solid darkgray;&quot; cellpadding=&quot;9&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;font-size:100%;margin:1em 1em 1em 0; background:#f9f9f9;border:1px solid darkgray;border-collapse:collapse;&quot; width=&quot;100%&quot;
|- style=&quot;background-color:#99ccff;1px solid darkgray;text-align:center;font-weight:bold;&quot; 
! style=&quot;width:26%;&quot; | Атауы
! style=&quot;width:10%;&quot; | Қала
! style=&quot;width:05%;&quot; | {{comment|Ашылған жыл}}
! style=&quot;width:05%;&quot; | Түрі
! style=&quot;width:05%;&quot; | Басшысы 
! Сайты
|-
| [[Қазақ спорт және туризм академиясы]] || [[Алматы]] || style=&quot;text-align:center;&quot; | 1944|| коммерциялық емес акционерлік қоғам || &lt;small&gt;Президент:&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;[[Қайрат Хайроллаұлы 3акария|Закирьянов Қайрат Қайроллаұлы]]&lt;br /&gt; &lt;small&gt;Ректор:&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;Закирьянов Бауыржан Қайратұлы
| {{URL|https://kazast.edu.kz/}}
|-
| Дене шынықтыру және бұқаралық спорт академиясы || [[Астана]] || style=&quot;text-align:center;&quot; | 2021 || жауапкершілігі шектеулі серіктестік || &lt;small&gt;Ректор:&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;Қуанғалиева Тұрсынзада Қуанғалиқызы || {{URL|https://apems.edu.kz/}}
|-
| Гуманитарлық-техникалық академия || [[Көкшетау]] || style=&quot;text-align:center;&quot; | 1992|| мекеме || &lt;small&gt;Президент:&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;Пак Владимир Юн-Динович&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Ректор:&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;[[Әбілмәжін Мұсайыпұлы Аюлов|Аюлов Әбілмәжін Мұсайыпұлы]]
|| {{URL|https://gta.edu.kz/}}
|-
| «Болашақ» академиясы || [[Қарағанды]] || style=&quot;text-align:center;&quot; | 1995 || жеке меншік мекеме || &lt;small&gt;Ректор:&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;Рысмағамбетова Гүлнара Мусиқызы || {{URL|https://bolashaq.edu.kz/}}
|-
| Орталық Қазақстан Академиясы || [[Қарағанды]] || style=&quot;text-align:center;&quot; | 2012 || жеке мекеме || &lt;small&gt;Ректор:&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;Жүнісов Бақтыбай Жолжақсынұлы || {{URL|https://c-k-a.edu.kz/}}
|-
| [[Оңтүстік Қазақстан медицина академиясы]] || [[Шымкент]] || style=&quot;text-align:center;&quot; | 1979 || акционерлік қоғам || &lt;small&gt;Ректор:&lt;/small&gt; &lt;br /&gt; Сейітжанова Жанна Серікжанқызы|| {{URL|https://skma.edu.kz/}}
|}

=== Институттар ===
{| class=&quot;sortable&quot; border=&quot;border:1px solid darkgray;&quot; cellpadding=&quot;9&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;font-size:100%;margin:1em 1em 1em 0; background:#f9f9f9;border:1px solid darkgray;border-collapse:collapse;&quot; width=&quot;100%&quot;
|- style=&quot;background-color:#99ccff;1px solid darkgray;text-align:center;font-weight:bold;&quot; 
! style=&quot;width:26%;&quot; | Атауы
! style=&quot;width:10%;&quot; | Қала
! style=&quot;width:05%;&quot; | {{comment|Ашылған жыл}}
! style=&quot;width:05%;&quot; | Түрі
! style=&quot;width:05%;&quot; | Басшысы 
! Сайты
|-
| Л.Б. Гончаров атындағы Қазақ автомобиль-жол институты || [[Алматы]] || style=&quot;text-align:center;&quot; | 1999 || мекеме || &lt;small&gt;Ректор:&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;Қабашев Рақымжан Әбілқасымұлы || {{URL|https://kazadi.edu.kz/}}
|-
| [[Еуразия гуманитарлық институты|А.Қ. Құсайынов атындағы Еуразия гуманитарлық институты]] || [[Астана]] || style=&quot;text-align:center;&quot; | 1995|| жоғары білім беру мекемесі || &lt;small&gt;Ректор:&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;Исмаилов Амангелді Жақсылықұлы || {{URL|https://egi.edu.kz/}}
|-
| [[Қаныш Сәтбаев атындағы Екібастұз инженерлік-техникалық институты (ЕИТИ)|Академик Қ. Сәтбаев атындағы Екібастұз инженерлік-техникалық институты]] || [[Екібастұз]] || style=&quot;text-align:center;&quot; | 1994 || мекеме || &lt;small&gt;Ректор:&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;Сиваракша Далида Маратовна || {{URL|https://eiti.edu.kz/}}
|-
| Ш. Мұртаза атындағы Халықаралық Тараз инновациялық институты || [[Тараз]] || style=&quot;text-align:center;&quot; | 2008 || мекеме || &lt;small&gt;Президент:&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;Мүслімов Нұржан Жомартұлы&lt;br /&gt; &lt;small&gt;Ректор:&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;Баяндин Марат Асылбекұлы  
| {{URL|https://htii.edu.kz/}}
|}

== ''Шетелдік'' ЖОО филиалдары ==
{| class=&quot;sortable&quot; border=&quot;border:1px solid darkgray;&quot; cellpadding=&quot;9&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;font-size:100%;margin:1em 1em 1em 0; background:#f9f9f9;border:1px solid darkgray;border-collapse:collapse;&quot; width=&quot;100%&quot;
|- style=&quot;background-color:#99ccff;1px solid darkgray;text-align:center;font-weight:bold;&quot; 
! style=&quot;width:26%;&quot; | Филиал 
! style=&quot;width:10%;&quot; | Қала
! style=&quot;width:05%;&quot; | {{comment|Ашылған жыл}}
! style=&quot;width:10%;&quot; | Серіктес ЖОО
! style=&quot;width:05%;&quot; | Басшысы 
! Сайты
|-
| {{ту|Ресей}} Санкт-Петербург гуманитарлық кәсіподақтар университеті || [[Алматы]] || style=&quot;text-align:center;&quot; |1984 || — || &lt;small&gt;Директор:&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;Аубакирова Анна Александровна || {{URL|https://almata.gup.ru/}}
|-
| {{ту|Ресей}} Челябі мемлекеттік университеті || [[Қостанай]] || style=&quot;text-align:center;&quot; |2000 || — || &lt;small&gt;Директор:&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;Нализко Наталья Александровна || {{URL|https://csukz.ru/}}
|-
| {{ту|Ресей}} [[Мәскеу мемлекеттік университеті|М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университеті]] || [[Астана]] || style=&quot;text-align:center;&quot; |2001 || Гумилёв университеті ||  &lt;small&gt;Директор:&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;Сидорович Александр Владимирович || {{URL|https://www.msu.kz/}}
|-
| {{ту|Ресей}} Мәскеу авиациялық институты || [[Байқоңыр (қала)|Байқоңыр]] || style=&quot;text-align:center;&quot; |2012 || — || &lt;small&gt;Директор:&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;Самойленко Елена Аркадьевна || {{URL|https://voshod.mai.ru/}}
|-
| {{ту|Ұлыбритания}} De Montfort University || [[Алматы]] || style=&quot;text-align:center;&quot; |2021 || — || &lt;small&gt;Кампус басшысы:&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;Эрик Димла || {{URL|https://dmuk.edu.kz/}}
|-
| {{ту|Ресей}} «МИФИ» Ұлттық ядролық зерттеу университеті || [[Алматы]] || style=&quot;text-align:center;&quot; |2022 || Әл-Фараби университеті || &lt;small&gt;Директор:&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;Дәулетов Асқар Ербұланұлы || {{URL|https://almaty.mephi.ru/}}
|-
| {{ту|Германия}} Қазақ-неміс тұрақты инженерия институты || [[Ақтау]] || style=&quot;text-align:center;&quot; |2023 || Есенов университеті || &lt;small&gt;Директор:&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;Макс Айрих || {{URL|https://kini.kz/}}
|-
| {{ту|Ұлыбритания}} Coventry University || [[Астана]] || style=&quot;text-align:center;&quot; |2024 || — || &lt;small&gt;Президент:&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;[[Мирас Мұхтарұлы Дәуленов|Дәуленов Мирас Мұхтарұлы]] || {{URL|https://coventry.edu.kz/}}
|}
 
* {{ту|АҚШ}} Аризона университеті ([[Петропавл]], 2022) — Қозыбаев университеті жанында жұмыс істейді
* {{ту|Ресей}} [[Ресей мемлекеттік мұнай және газ университеті|И.М. Губкин атындағы Ресей мемлекеттік мұнай және газ университеті]] ([[Атырау]], 2022) — Өтебаев университеті жанында жұмыс істейді
* {{ту|Ұлыбритания}} Heriot-Watt University ([[Ақтөбе]], 2023)&lt;ref&gt;[https://kapital.kz/gosudarstvo/122564/kakiye-filialy-zarubezhnykh-vuzov-otkryli-v-kazakhstane.html Какие филиалы зарубежных вузов открыли в Казахстане]&lt;/ref&gt; — Жұбанов университеті жанында жұмыс істейді
* {{ту|Польша}} Быдгощ экономика университеті ([[Семей]], 2023) — Шәкәрім университеті жанында жұмыс істейді
* {{ту|Қытай}} [[Гонконг университеті]] ([[Алматы]], 2023) — Сәтбаев университеті жанында жұмыс істейді
* {{ту|Қытай}} Тяньцзин кәсіби университеті ([[Өскемен]], 2023) — Серікбаев университеті жанында жұмыс істейді
* {{ту|Қытай}} Солтүстік-Батыс политехникалық университеті ([[Алматы]], 2023) — Әл-Фараби университеті жанында жұмыс істейді
* {{ту|Оңтүстік Корея}} Сеул ұлттық ғылым және технологиялар университеті ([[Қызылорда]], 2023) — Қорқыт ата университеті жанында жұмыс істейді
* {{ту|Италия}} Марке политехникалық университеті ([[Талдықорған]], 2024) — Жансүгіров университеті жанында жұмыс істейді
* {{ту|Қытай}} Пекин тіл және мәдениет университеті ([[Астана]], 2024) — Астана халықаралық университеті жанында жұмыс істейді
* {{ту|Түркия}} Гази университеті ([[Шымкент]], 2024) — Жәнібеков университеті жанында жұмыс істейді
* {{ту|Ирландия}} Квинс университеті ([[Алматы]], 2024) — Нархоз университеті жанында жұмыс істейді
* {{ту|Ресей}} Д.И. Менделеев атындағы Ресей химия-технология университеті ([[Тараз]], 2024) — Дулати университеті жанында жұмыс істейді

== Жекешелендірілген жоғары оқу орындары ==
# &quot;[[ALT Университеті|М. Тынышбаев атындағы ALT университеті]]&quot; АҚ — 2003-2004 жылға дейін мемлекеттік жоғары оқу орны болды. 2012 жылы жеке меншікте болған 65% акциясын &quot;[[Қазақстан темір жолы]]&quot; ұлттық компаниясы сатып алып, 2015 жылы үлесін 100%-ға дейін арттырды. 2018 жылы оқу орны қайта жекешелендірілді. 2024 жылғы дерек бойынша жалғыз акционері — &quot;Управляющая Компания КазАТК&quot; ЖШС (иесі кәсіпкер Гүлзана Серікова).&lt;ref&gt;[https://gr5.e-qazyna.kz/p/ru/DossierDownload/GrObjects/1972436/%D0%9A%D0%9E%D0%9D%D0%A1%D0%BE%D0%BB%20%D0%A4%D0%9E%20%D0%B8%20%D0%90%D1%83%D0%B4%D0%B8%D1%82%20%D0%BE%D1%82%D1%87%D0%B5%D1%82%202023%20%D0%BE%D1%82%2026%2008%2024.pdf Аудиторский отчет за 2023 год (консолидированный)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240923210852/https://gr5.gosreestr.kz/p/ru/DossierDownload/GrObjects/1972436/%D0%9A%D0%9E%D0%9D%D0%A1%D0%BE%D0%BB%20%D0%A4%D0%9E%20%D0%B8%20%D0%90%D1%83%D0%B4%D0%B8%D1%82%20%D0%BE%D1%82%D1%87%D0%B5%D1%82%202023%20%D0%BE%D1%82%2026%2008%2024.pdf |date=2024-09-23 }}&lt;/ref&gt;
# &quot;[[Қазақстан-Британ техникалық университеті]]&quot; АҚ — 2001 жылы құрылған кезде акциялары Қазақстан Үкіметіне, ал 2003-2018 жылдары &quot;[[ҚазМұнайГаз]]&quot; ұлттық компаниясына тиесілі болды. 2024 жылғы дерек бойынша жалғыз акционері &quot;NNEF&quot; қоғамдық қоры болды (иесі кәсіпкер [[Динара Нұрсұлтанқызы Құлыбаева|Динара Құлыбаева]]).&lt;ref&gt;[https://opi.dfo.kz/p/ru/DossierDownload/DfoObjects/1959955/%D0%90%D1%83%D0%B4%D0%B8%D1%82%20%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B4%20%D0%A4%D0%9E%20%D0%9A%D0%91%D0%A2%D0%A3%202023.pdf Аудиторский отчет за 2023 год]&lt;/ref&gt; 2025 жылы жоғары оқу орны бірнеше ай бойы &quot;Қайтарылған активтерді басқару компаниясы&quot; ЖШС басқаруында болды.&lt;ref&gt;[https://opi.dfo.kz/p/ru/DfoObjects/objects/teaser-view/28429?WebReportPluginId=1dc804c7-71c0-4007-be82-9dd4bc75ccab&amp;WebReportId=21682&amp;WebReportPart=spreadsheet&amp;OptionName=WebReports Акционерное Общество &quot;Казахстанско-Британский Технический Университет&quot;]&lt;/ref&gt;
# &quot;[[Оңтүстік Қазақстан медицина академиясы]]&quot; АҚ — 2018 жылға дейін 100% акциясы мемлекетке тиесілі болды. 2024 жылғы дерек бойынша жалғыз акционері — &quot;Қазақ инновациялық университеті&quot; ЖШС (&quot;Оңтүстік&quot; қаржы сауда-өнеркәсіп корпорациясы&quot; ЖШС құрамына кіреді, иесі кәсіпкер [[Серікжан Сейітжанұлы Сейітжанов|Серікжан Сейітжанов]], оның жұбайы мен балалары).&lt;ref&gt;[https://gr5.e-qazyna.kz/p/ru/DossierDownload/GrObjects/1920467/%D0%9E%D1%82%D1%87%D0%B5%D1%82%20%D0%90%D0%9E%20%D0%AE%D0%9A%D0%9C%D0%90.pdf Аудиторский отчет за 2023 год] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240924000049/https://gr5.gosreestr.kz/p/ru/DossierDownload/GrObjects/1920467/%D0%9E%D1%82%D1%87%D0%B5%D1%82%20%D0%90%D0%9E%20%D0%AE%D0%9A%D0%9C%D0%90.pdf |date=2024-09-24 }}&lt;/ref&gt;
# &quot;Қазақ медициналық үздіксіз білім беру университеті&quot; АҚ — 2015 жылға дейін 100% акциясы мемлекетке тиесілі болды. 2021 жылы бас лицензиясынан айырылды. 2017 жылғы дерек бойынша жалғыз акционері &quot;Сана&quot; медициналық орталығы&quot; ЖШС болды.&lt;ref&gt;[https://opi.dfo.kz/p/ru/DossierDownload/DfoObjects/1394720/%D0%90%D1%83%D0%B4%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%BE%D1%82%D1%87%D0%B5%D1%82.pdf Аудиторский отчет за 2016 год]&lt;/ref&gt;
# &quot;ВШОЗ&quot; Қазақстандық медицина университеті&quot; ЖШС — 2015 жылға дейін 100% үлесі мемлекетке тиесілі болды.
# &quot;[[Халықаралық ақпараттық технологиялар университеті]]&quot; АҚ — 2009 жылы құрылған кезде 50% акциясы, 2015 жылға дейін 33% акциясы [[Зерде (холдинг)|&quot;Зерде&quot;]] ұлттық холдингіне тиесілі болды. 2024 жылғы дерек бойынша ең ірі акционерлері: &quot;NNEF&quot; қоғамдық қоры (85%), &quot;[[Қазақтелеком]]ның&quot; бұрынғы басшысы [[Қуанышбек Бақытбекұлы Есекеев|Қуанышбек Есекеевтің]] жұбайы Мадина Бектұрғанова (10%).&lt;ref&gt;[https://gr5.e-qazyna.kz/p/ru/DossierDownload/GrObjects/1970606/%D0%9E%D1%82%D1%87%D0%B5%D1%82%20%D0%BD%D0%B5%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%81%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B0%20%20%D0%A4%D0%9E%20%D0%B7%D0%B0%20%D0%B3%D0%BE%D0%B4%202023%20%D0%9C%D0%A3%D0%98%D0%A2%20(%D0%A6%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B8%D1%82%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD).pdf Аудиторский отчет за 2023 год] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240923195654/https://gr5.gosreestr.kz/p/ru/DossierDownload/GrObjects/1970606/%D0%9E%D1%82%D1%87%D0%B5%D1%82%20%D0%BD%D0%B5%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%81%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B0%20%20%D0%A4%D0%9E%20%D0%B7%D0%B0%20%D0%B3%D0%BE%D0%B4%202023%20%D0%9C%D0%A3%D0%98%D0%A2%20(%D0%A6%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B8%D1%82%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD).pdf |date=2024-09-23 }}&lt;/ref&gt;
# [[КИМЭП|&quot;КИМЭП Университеті&quot;]] КеАҚ — 2004 жылға дейін мемлекеттік жоғары оқу орны болды. 2024 жылғы дерек бойынша акционерлері: ЖОО басшысы [[Чан Йан Бэнг]] (60%), Қазақстан Үкіметі (40%).&lt;ref&gt;[https://ulysmedia.kz/analitika/19778-chto-skryvaet-kimep-skolko-stoit-obuchenie-kuda-idiot-pribyl-i-pochemu-on-ischez-iz-spiska-privatizatsii/ Что скрывает КИМЭП: сколько стоит обучение, куда идёт прибыль и почему он исчез из списка приватизации]&lt;/ref&gt;
# [[Қазақ гуманитарлық заң университеті|&quot;М.С. Нәрікбаев атындағы КАЗГЮУ университеті&quot;]] АҚ — 2003-2004 жылға дейін мемлекеттік жоғары оқу орны болды. 2021 жылы мемлекет меншігінде қалған 35% акциясы жекешелендірілді. 2024 жылғы дерек бойынша ең ірі акционерлері: бұрынғы бас прокурор, жоғарғы сот төрағасы және ЖОО басшысы [[Мақсұт Сұлтанұлы Нәрікбаев|Мақсұт Нәрікбаевтың]] балалары (60,5%; оның ішінде қазіргі ЖОО басшысы Талғат Нәрікбаев 38%), &quot;Павлодар Білім&quot; ЖШС (35%; иесі Талғат Нәрікбаев).&lt;ref&gt;[https://gr5.e-qazyna.kz/p/ru/DossierDownload/GrObjects/1971990/%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B4%D0%B8%D1%80.%D0%9E%D1%87%D0%B5%D1%82.pdf Аудиторский отчет за 2023 год (консолидированный)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240923232639/https://gr5.gosreestr.kz/p/ru/DossierDownload/GrObjects/1971990/%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B4%D0%B8%D1%80.%D0%9E%D1%87%D0%B5%D1%82.pdf |date=2024-09-23 }}&lt;/ref&gt;
# [[Жезқазған университеті|&quot;Ө.А. Байқоңыров атындағы Жезқазған университеті&quot;]] АҚ — 2003-2004 жылға дейін мемлекеттік жоғары оқу орны болды. 2019 жылы мемлекет меншігінде қалған 35% акциясы жекешелендірілді. 2024 жылғы дерек бойынша акционерлері: &quot;Білім бұлағы&quot; ЖШС (65%), ЖОО басшысының ұлы Айдар Арғын (35%).&lt;ref&gt;[https://gr5.e-qazyna.kz/p/ru/DossierDownload/GrObjects/1971327/%D0%90%D1%83%D0%B4%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%BE%D1%82%D1%87%D0%B5%D1%82%20%D0%B7%D0%B0%202023%20%D0%B3%D0%BE%D0%B4.pdf Аудиторский отчет за 2023 год]&lt;/ref&gt;
# &quot;[[Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті|Абылай хан атындағы Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті]]&quot; АҚ — 2003-2004 жылға дейін мемлекеттік жоғары оқу орны болды. 2019 жылы мемлекет меншігінде қалған 35% акциясы жекешелендірілді. 2024 жылғы дерек бойынша ең ірі акционерлері: &quot;Айтек-ITEC&quot; ЖШС (80%; иесі ЖОО басшысының қызы), &quot;IBCC&quot; ЖШС (17,5%; иесі ЖОО басшысы мен оның қызы, ЖОО проректоры, басқарма басшылары, ЖОО профессоры Құсайын Рысалды).&lt;ref&gt;[https://gr5.e-qazyna.kz/p/ru/DossierDownload/GrObjects/1963969/%D0%A4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F%20%D0%BE%D1%82%D1%87%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C%20%D0%B7%D0%B0%202023%20%D0%B3%D0%BE%D0%B4.pdf Аудиторский отчет за 2023 год] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240923221513/https://gr5.gosreestr.kz/p/ru/DossierDownload/GrObjects/1963969/%D0%A4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F%20%D0%BE%D1%82%D1%87%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C%20%D0%B7%D0%B0%202023%20%D0%B3%D0%BE%D0%B4.pdf |date=2024-09-23 }}&lt;/ref&gt;
# &quot;[[Қазақ бас сәулет-құрылыс академиясы]]&quot; АҚ — 2003-2004 жылға дейін мемлекеттік жоғары оқу орны болды. 2019 жылы мемлекет меншігінде қалған 35% акциясы жекешелендірілді. 2020 жылы [[Қазақ бас сәулет-құрылыс академиясы]] мен Қазақ-Америка университеті біртұтас Халықаралық білім беру корпорациясына біріктірілді. 2024 жылғы дерек бойынша корпорация иесі — &quot;Verum Holding Ltd.&quot; жеке компаниясы (иесі бұрынғы ЖОО басшысы [[Әмірлан Айдарбекұлы Құсайынов|Әмірлан Құсайыновтың]] ұлы Айғазы Құсайынов).
# &quot;[[Қазақ спорт және туризм академиясы]]&quot; КеАҚ — 2003-2004 жылға дейін мемлекеттік жоғары оқу орны болды. 2015 жылы мемлекет меншігінде қалған 20% акциясы жеке меншікке өтті. 2024 жылғы дерек бойынша ең ірі акционерлері: ЖОО басшысы [[Қайрат Хайроллаұлы 3акария|Қайрат Закирьянов]] (30%), &quot;Жарыс-СТ&quot; ЖШС (29%; иесі Қайрат Закирьянов), &quot;Aktau Industries Service&quot; ЖШС (20%; иесі кәсіпкер Серік Уәлиевтің қызы), &quot;Матай-KZ&quot; ЖШС (19%; иесі Қайрат Закирьянов).&lt;ref&gt;[https://gr5.gosreestr.kz/p/ru/DossierDownload/GrObjects/1941169/2023%20%D0%A4%D0%9E%20%D0%B8%20%D0%91%D0%91.pdf Аудиторский отчет за 2023 год] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240923231642/https://gr5.gosreestr.kz/p/ru/DossierDownload/GrObjects/1941169/2023%20%D0%A4%D0%9E%20%D0%B8%20%D0%91%D0%91.pd |date=2024-09-23 }}&lt;/ref&gt;
# &quot;[[Нархоз университеті]]&quot; КеАҚ — 2003-2004 жылға дейін мемлекеттік жоғары оқу орны болды. 2024 жылғы дерек бойынша жалғыз акционері — кәсіпкер [[Болат Жамитұлы Өтемұратов|Болат Өтемұратов]].&lt;ref&gt;[https://opi.dfo.kz/p/ru/DossierDownload/DfoObjects/1972310/%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B4%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F%20%D1%84%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F%20%D0%BE%D1%82%D1%87%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C%20%D0%BD%D0%B0%2031.12.2023%20%D0%B3..pdf Аудиторский отчет за 2023 год (консолидированный)]&lt;/ref&gt;
# &quot;[[Алматы технологиялық университеті]]&quot; АҚ — 1999 жылға дейін мемлекеттік жоғары оқу орны болды. 2024 жылғы дерек бойынша жалғыз акционері — &quot;Ертам&quot; ЖШС (иесі ЖОО басшысы, оның жұбайы мен ұлы).&lt;ref&gt;[https://opi.dfo.kz/p/ru/DossierDownload/DfoObjects/1940507/%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B4%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F%20%D1%84%D0%B8%D0%BD%20%D0%BE%D1%82%D1%87%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C%202023.PDF Аудиторский отчет за 2023 год (консолидированный)]&lt;/ref&gt;
# &quot;[[Алматы энергетика және байланыс университеті|Ғ. Дәукеев атындағы Алматы энергетика және байланыс университеті]]&quot; КеАҚ — 1997 жылға дейін мемлекеттік жоғары оқу орны болды. 2019 жылы мемлекет меншігінде қалған 34% акциясы жекешелендірілді. 2024 жылғы дерек бойынша ең ірі акционерлері: &quot;NNEF&quot; қоғамдық қоры (34%), ағайынды кәсіпкер Александр (30%) және Эдгар Салдузилер (28%).&lt;ref&gt;[https://gr5.e-qazyna.kz/p/ru/DossierDownload/GrObjects/1964447/%D0%9E%D1%82%D1%87%D0%B5%D1%82%20%D0%A2%D0%9E%D0%9E%20%D0%90%D0%B9%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B8%D1%82%202023%D0%B3_compressed.pdf Аудиторский отчет за 2023 год (консолидированный)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240923220134/https://gr5.gosreestr.kz/p/ru/DossierDownload/GrObjects/1964447/%D0%9E%D1%82%D1%87%D0%B5%D1%82%20%D0%A2%D0%9E%D0%9E%20%D0%90%D0%B9%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B8%D1%82%202023%D0%B3_compressed.pdf |date=2024-09-23 }}&lt;/ref&gt;

== Ерекше мәртебесі бар жоғары оқу орындары ==
Жоғары білім беру саласында зор үлес қосқан оқу орындарына Президент Жарлығына сәйкес ерекше мәртебе беріледі. Президентке жоғары оқу орындарына ерекше мәртебе беруді Үкімет ұсынады.&lt;ref&gt;[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P1700000066 Жоғары және (немесе) жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру ұйымдарының ерекше мәртебесі туралы ережені бекіту туралы]&lt;/ref&gt;
# Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті (2001)
# Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті (2001)
# Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті (2001)
# Қ.И. Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық зерттеу университеті (2001)
# С.Ж. Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университеті (2001)
# Т. Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясы (2001)
# Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы (2001)
# Қазақ ұлттық өнер университеті (2001)
# Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті (2003)
# Президент жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы (2006)
# Бас прокуратура жанындағы Құқық қорғау органдары академиясы (2015)
# Жоғары Сот Кеңесі жанындағы Сот төрелігі академиясы (2016)
# Қазақ ұлттық хореография академиясы (2016)
# Ұлттық қорғаныс университеті (2018)
# Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті (2018)
# Қ.А. Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университеті (2020)&lt;ref&gt;[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U010000648_ Жоғары оқу орындарына ерекше мәртебе беру туралы]&lt;/ref&gt;

=== Зерттеу университеттері ===
Зерттеу университеттері Үкімет бекіткен 5 жылға арналған даму бағдарламасын іске асырады.&lt;ref&gt;[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z070000319_ Білім туралы заң]&lt;/ref&gt;
# Қ.И. Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық зерттеу университеті (2014)
# Назарбаев университеті (2015)
# С.Ж. Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университеті (2019)
# Қарағанды медицина университеті (2019)
# Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті (2020)
# С. Сейфуллин атындағы Қазақ агротехникалық зерттеу университеті (2020)
# Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті (2022)
# Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті (2022)
# М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан университеті (2023)
# Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті (2024)

== Бұрынғы жоғары оқу орындары ==
=== Біріктірілген мемлекеттік ЖОО-лар ===
# Қаржы академиясы (Астана, 2021 жылы Еуразия ұлттық университетіне қосылды)&lt;ref&gt;[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2100000734 &quot;Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті&quot; коммерциялық емес акционерлік қоғамын қайта ұйымдастыру туралы]&lt;/ref&gt;
# [[Қостанай мемлекеттік педагогикалық институты|Ө. Сұлтанғазин атындағы Қостанай мемлекеттік педагогикалық университеті]] (Қостанай, 2019 жылы Қостанай өңірлік университетіне қосылды)
# [[Тараз мемлекеттік педагогикалық университеті]] (Тараз, 2019 жылы Тараз өңірлік университетіне қосылды)&lt;ref&gt;[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P1900000752 Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі жоғары оқу орындарының кейбір мәселелері туралы]&lt;/ref&gt;
# [[Қаржы полициясы академиясы]] (Қосшы, 2015 жылы Құқық қорғау органдары академиясына қосылды)&lt;ref&gt;[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P1500000433 &quot;Қаржы полициясы академиясы&quot; мемлекеттік мекемесін тарату туралы]&lt;/ref&gt;
# Ақтөбе мемлекеттік педагогикалық институты (Ақтөбе, 2013 жылы Ақтөбе өңірлік университетіне қосылды)
# [[Семей мемлекеттік педагогикалық институты]] (Семей, 2013 жылы Шәкәрім университетіне қосылды)&lt;ref&gt;[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P1300000529 Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің жекелеген республикалық мемлекеттік ұйымдарын қайта ұйымдастыру туралы]&lt;/ref&gt;
# Сыртқы iстер министрлiгiнiң Дипломатиялық академиясы (Алматы, 2000 жылы Еуразия ұлттық университетіне қосылды)&lt;ref&gt;[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P000001589_ Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің &quot;Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия университеті&quot; және Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігінің &quot;Дипломатиялық академиясы&quot; республикалық мемлекеттік қазыналық кәсіпорындарын қайта ұйымдастыру туралы]&lt;/ref&gt;
# Мемлекеттік қаржы институты (Семей, 2000 жылы Семей мемлекеттік университетіне қосылды)
# Қостанай ауыл шаруашылығы институты (Қостанай, 2000 жылы Қостанай мемлекеттік университетіне қосылды)
# [[Батыс Қазақстан өнер институты|Дәулеткерей атындағы Батыс Қазақстан өнер институты]] (Орал, 2000 жылы Батыс Қазақстан мемлекеттік университетіне қосылды)
# Қазақ мемлекеттік көркемсурет академиясы (Алматы, 2000 жылы Жүргенов академиясына қосылды)&lt;ref&gt;[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P000000236_ Қазақстан Республикасында білім мен ғылымды интеграциялау жөніндегі кейбір шаралар туралы]&lt;/ref&gt;

=== Лицензиясынан айырылған және жабылған жекеменшік ЖОО-лар ===
# Қазақ-орыс халықаралық университеті (Ақтөбе, 2025)&lt;ref&gt;[https://qazaqstan.tv/news/210753/ Ақтөбедегі қазақ-орыс университеті жабылады]&lt;/ref&gt;
# [[Атырау инженерлік-гуманитарлық институты]] (Атырау, 2022)
# [[Шет тілдер және іскерлік карьера университеті]] (Алматы, 2021)&lt;ref&gt;[https://egemen.kz/article/290227-qazaqstanda-taghy-bir-dgoghary-oqu-orny-litsenziyasynan-ayyryldy Қазақстанда тағы бір жоғары оқу орны лицензиясынан айырылды]&lt;/ref&gt;
# «Орда» университеті (Шымкент, 2021) — Сол жылы «Мирас» университетімен бірікті&lt;ref&gt;[https://www.gov.kz/memleket/entities/edu/press/news/details/227767 ҚАЗАҚСТАННЫҢ ЕКІ ЖОҒАРЫ ОҚУ ОРНЫ БАС ЛИЦЕНЗИЯСЫНАН АЙЫРЫЛДЫ]&lt;/ref&gt;
# «Ақмешіт» гуманитарлық-техникалық институты (Қызылорда, 2021)&lt;ref&gt;[https://egemen.kz/article/284248-elimizdegi-taghy-bir-dgoghary-oqu-orny-litsenziyasynan-ayyryldy Еліміздегі тағы бір жоғары оқу орны лицензиясынан айырылды]&lt;/ref&gt;
# Орталық Азия университеті (Алматы, 2021)&lt;ref&gt;[https://inbusiness.kz/kz/last/ush-zhoo-akkreditteu-turaly-kualikterinen-ajyryldy Үш ЖОО аккредиттеу туралы куәліктерінен айырылды]&lt;/ref&gt;
# Ақтау гуманитарлық-техникалық университеті (Ақтау, 2021)
# «Астана» университеті (Астана, 2021)
# [[Алматы дәрігерлер білімін жетілдіру институты|Қазақ медициналық үздіксіз білім беру университеті]] (Алматы, 2021)&lt;ref&gt;[https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/kazak-meditsinalyik-uzdksz-blm-beru-universitet-kyizmetn-324339/ Қазақ медициналық үздіксіз білім беру университеті қызметін тоқтатты]&lt;/ref&gt;
# Аймақтық әлеуметтік-инновациялық университеті (Шымкент, 2020)&lt;ref&gt;[https://qazaqstan.tv/news/122607/ Шымкент аймақтық әлеуметтік-инновациялық университеті жабылды]&lt;/ref&gt;
# Балқаш гуманитарлық-техникалық институты (Балқаш)
# Қазақ еңбек және әлеуметтік қатынастар академиясы (Алматы)
# Қазақ инженерлік, қаржы-банк академиясы (Алматы)
# «Алматы» университеті (Алматы)
# «УНАТ» жоғары оқу орны (Алматы)
# Экономика және құқық академиясы (Алматы)
# «Парасат» Қазақстан көпбейінді институты (Алматы)
# Экономика және басқару академиясы - Еуразия нарық институты (Алматы)
# Қазақ инженерлік-техникалық академиясы (Астана)
# «Көкше» академиясы (Көкшетау)
# Ө.А. Жолдасбеков атындағы Экономика және құқық академиясы (Талдықорған)
# Қазақ инновациялық университеті (Семей)
# Жамбыл гуманитарлық-техникалық университеті (Тараз)
# Тараз техникалық институты (Тараз)

== Ескертпелер == 
{{notelist}}

== Дереккөздер == 
{{дереккөздер}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақстан жоғарғы оқу орындары]]
[[Санат:Қазақстан бойынша тізімдер]]
[[Санат:Елдер бойынша жоғары оқу орындарының тізімдері]]</text>
      <sha1>oy3g2d84tg8u1ml0e05qhr0o9k5l4ci</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3604</id>
    <revision>
      <id>3575845</id>
      <parentid>3408845</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T04:23:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <comment>МОЛДОВА шықты</comment>
      <origin>3575845</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32708" sha1="pziua30mvl6kszhpi6k7nii1vl9rsda" xml:space="preserve">{{Ұйым
|атауы=Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы (ТМД)
|тілдер=[[Қазақ тілі]]&lt;br/&gt;[[Өзбек тілі]]&lt;br/&gt;[[Түрікмен тілі]]&lt;br/&gt;[[Тәжік тілі]]&lt;br/&gt;[[Беларус тілі]]&lt;br/&gt;[[Әзербайжан тілі]]&lt;br/&gt;[[Армян тілі]]&lt;br/&gt;[[Қырғыз тілі]]
|басшы мансабы4=Төраға-ел
|басшы есімі3={{ту|Ресей}} [[Сергей Николаевич Лебедев|Сергей Лебедев]]
|басшы мансабы3=Жауапты хатшы
|басшы есімі2={{ту|Ресей}}  Андрей Шведов
|басшы мансабы2=Тұрақты өкілдер кеңесі
|басшы есімі1={{ту|Ресей}} [[Владимир Путин]]
|басшы мансабы1=Төраға [[ТМД мемлекет басшыларының кеңесі|Мемлекет басшылары кеңесі]]
|сайт=cis.minsk.by
|ортаққор=Commonwealth of Independent States
|құрылу мерзімі1=[[1991 жыл]] [[8 желтоқсан]]
|құрылу оқиғалары1='''Құрылуының ресми датасы'''
|тіл=[[Орыс тілі]] (жұмыс тілі)
|логотип=Flag of the CIS.svg
|тип=Халықаралық ұйым
|орталық={{байрақ|Беларусь}}, [[Минск]]&lt;br&gt;
{{байрақ|Ресей}}, [[Мәскеу]]&lt;br&gt;
{{байрақ|Ресей}}, [[Санкт-Петербург]]
|орталық типі=Штаб-пәтер
|мүшелік={{AZE}}&lt;br&gt;
{{ARM}}&lt;br&gt;
{{BLR}}&lt;br&gt;
{{KAZ}}&lt;br&gt;
{{KGZ}}&lt;br&gt;
{{RUS}}&lt;br&gt;
{{TJK}}&lt;br&gt;
{{UZB}}
|аңыз1=&lt;span style=&quot;background-color:#008000&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; Мүшелері &lt;br&gt;
&lt;span style=&quot;background-color:#99FF99&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; бақылаушылар
|карта1 ені=300
|карта1=CIS (orthographic projection).svg
|альтернативті={{lang-ru|Содружество Независимых Государств}}
|атау түсі=#FFFFFF
|background_color=#00ABC2
|логотип ені=222
|басшы есімі4={{байрақ|Ресей}}
}}
'''Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы''' ('''ТМД'''){{efn|
*{{lang-hy|Համագործակցություն Անկախ պետություններ}}
*{{lang-az|Müstəqil Dövlətlər Birliyi (MDB)}}
*{{lang-be|Садружнасць Незалежных Дзяржаў (СНД)}}
*{{lang-ky|Көз карандысыз Мамлекеттер Шериктештиги (КМШ)}}
*{{lang-uz|Мустақил Давлатлар Ҳамдўстлиги (МДХ)}}
*{{lang-ru|Содружество Независимых Государств (СНГ)}}
*{{lang-tg|Иттиходи Давлатҳои Мустақил (ИДМ)}}}} — [[КСРО ыдырауы|ыдыраған]] [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] орнына 1991 жылғы 21 желтоқсанда құрылған [[Халықаралық ұйымдар|халықаралық ұйым]].

ТМД ұлттықтан жоғары ұйым болып табылмайды және өз қызметін ерікті негізде, оның мүшелерінің келісімімен жүзеге асырады.

== Тарихы ==
1991 жылғы 8 желтоқсанда [[Минск]]іде (Беловеж) [[Ресей]], [[Беларусь]] және [[Украина]] басшылары кездесіп, 1922 жылғы КСРО құрылуы туралы Келісімі істен жойылғандығы және ТМД құрылғандығы туралы келісімге қол қойды. 1991 жылғы 13 желтоқсанда [[Орталық Азия]] басшылары [[Ашхабад]]та кездесіп, [[Беловеж келісімі]]н қолдайтындықтарын мәлімдеді.

1991 жылғы 20 желтоқсанда [[Әзербайжан]], [[Армения]], [[Беларусь]], [[Қазақстан]], [[Қырғызстан]], [[Молдова]], [[Ресей]], [[Тәжікстан]], [[Түрікменстан]], [[Өзбекстан]] басшылары [[Алматы]]да 21 желтоқсанда ТМД-ны құру туралы Келісім хаттамасына қол қойды. Кездесуге қатысушылар ішкі және сыртқы саясаттың әртүрлі салаларында ынтымақтастыққа бейілділігін растайтын, бұрынғы КСР Одағының халықаралық міндеттемелерін орындауға кепілдік жариялайтын Алматы Декларациясын қабылдады. 1993 жылғы желтоқсанда Достастыққа Грузия қосылды, ал 2009 жылғы 18 тамызда аталған бірлестіктен шықты.

Түрікменстан ТМД-ның қауымдастырылған мүшесі болып табылады.

Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы мемлекет болып табылмайды және ұлтүстілік өкілеттікке ие емес. Ол өзінің барлық мүшелерінің егеменді теңдігіне негізделген және 1993 жылғы 22 қаңтардағы Жарлығы бойынша іс-әрекет жасайды. Достастықтың мүше мемлекеттері халықаралық құқықтың дербес және теңқұқықты субъектілері болып табылады.

2026 жылғы 3 сәуірде [[Молдова]] ұйымнан ресми түрде шықты.&lt;ref name=&quot;moldova-ciqti&quot;&gt;{{Cite web|url=https://d142b87xvqgu82.cloudfront.net/a/moldova-parlamenti-tmd-dan-shygudy-maquldady/33723823.html |title=Молдова парламенті ТМД-дан шығуды мақұлдады |language=kk |publisher=[[Азаттық радиосы]] |date=2026-04-03 |accessdate=2026-04-03}}&lt;/ref&gt;

== Құрылымы ==
# Мемлекеттер басшыларының кеңесі;
# Үкіметтер басшыларының кеңесі;
# Сыртқы істер министрлерінің кеңесі;
# Экономикалық кеңесі;
# Қорғаныс министрлерінің кеңесі;
# Шекаралық әскер басшыларының кеңесі;
# ТМД Экономикалық соты;
# ТМД-ға қатысушы мемлекеттердің парламентаралық ассамблеясы;
# Достастықтың жарғылық және басқа да органдарының жанындағы ТМД-ға қатысушы мемлекеттердің Тұрақты өкілетті өкілдері;
# ТМД Экономикалық кеңесі жанындағы Экономикалық мәселелер жөніндегі комиссиясындағы Достастық мемлекеттерінің тұрақты Өкілетті өкілдері;
# ТМД-ның Атқарушы комитеті.

== ТМД-ның Қазақстанға әсері ==
[[Сурет:RIAN archive 848095 Signing the Agreement to eliminate the USSR and establish the Commonwealth of Independent States.jpg|нобай|250x250 нүкте|Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығын (ТМД) құру туралы келісімге қол қою, 1991 жылғы 8 желтоқсан]]
Тәуелсіз Мемлекет Достастығы 1991 жылы құрылды. Достастықтың құрылуы тәуелсіз мемлекеттердің бір мемлекеттен өркениетті формаға өтуін қамтамасыздандырып, олардың арасында толық егеменді мемлекет және халықаралық құқық принципінің негізінде жаңа қатынасты құруға көмектесті. Мұндай мемлекеттердің кеңесінде республикалар арасында еңбек бөлінісі қолайлы, яғни олардың әрқайсысы өнім түрлерін оларға қолайлы жағдайда өндіру үшін. Белгілі салада арнайы аймақтар арқылы өнімді орналастыру қоғамдық еңбек үнемді болады. Бұл ТМД елдерінде жақсы өткізіліп отыр. ТМД – ға кіріп отырған әрбір мемлекет өз бағыты бойынша машықтануда.

Қазақстанның жаңа тарихы 15 жыл шамасымен есептеледі. Бір кеңестік уақыт кезінде республиканың экономикасы халық шаруашылығының кешені беріліп отырған мәтінде қаралса, ал енді Қазақстанның орны мен рөлін жаһандық экономикада толығымен айта аламыз. Әлемдік экономиканың конценрациясының көлемі келесі параметрмерге шағылысады.

Әлемдегі ішкі өнімнің ЖІӨ-нің көптен бір бөлігі 29 дамыған мемлекетке қатысты – 54,6%, оның ішінде үлкен 7 – ке – 43,0% кіреді, АҚШ – 20,9%, 12 – мемлекет кіреді Евроодақ – 15,3% кіреді. Әлемдегі 146 – мемлекеттен құрайтын жаңа құрушы нарық пен дамушы мемлекетке әлемдік ЖІӨ - нің 7,2% құрайды, оның ішінде 3,8% ТМД – ның 12 мемлекеті кіреді. Қазіргі уақытта Қазақстан әлемдік ЖІӨ - де 0,1% құрайды. Сонда да, 1995 жылдан бастап 1,75% ке өсті 1999 жылы осы көрсеткіш айқын төмендеді, яғни ол 2 факторға байланысты.

Біріншіден, 1997 – 1998 жылығы [[Азия]] – [[Ресей]] қаржы дағдарысының салдарынан. Екіншіден, 1999 жылдың сәуір айында республикада өткен ұлттық валюталық девальвациясы.

Ал 2000 жылдан бастап Қазақстан әлемдік ЖІӨ - мі тұрақты өсуде. Бірақта өсу қарқыны бойынша Қазақстанды әлемдегі көптеген мемлекеттер озуда. Тасмалдау экономикасының өсу динамикасының салыстырмалы анализінің көрсеткіші бойынша, 1999 жылдан бастап [[Орталық Еуропа|Орталық]] және [[Шығыс Еуропа]] мемлекеттері мен салыстырғанда Қазақстанның ЖІӨ - нің арқыны өзгеріс табуда. 90 жылдармен салыстырғанда, соңғы жылдары Қазақстандағы ЖІӨ - нің өсуі ірі мұнай экспортының түсуіне байланысты. [[Экспорттық кіріс]]те көмірсутегі шикізаты негізі қайнар көзі болып есептелетін мемлекеттерде экономика динамикасының өсіуі экспортық кірісте энегетика тауары емес мемлекеттермен салыстырғанда төмен. 
[[Сурет:Stamp of Russia 2011 No 1542.jpg|нобай|250x250 нүкте|ТМД-ның жиырма жылдығына орай шығарылған пошта маркасы]]
Әлемдік тауар және қызмет экспорты дамыған мемлекеттерде 71,8% құрайды, оның ішінде, осы көрсеткіштің 42,3% әлемдегі 7 жетекші мемлекеттің үлесіне кіреді әлемденгі тауарлар мен қызмет экспортының 21,2% дамушы мемлекеттерге қатысты, транзиттік экономика мемлекеттерінің үлесіне 7%, оның ішінде ТМД мемлекеттеріне 2,7% кіреді. Қазіргі Қазақстанның әлемдік шаруашылықпен бірігіуін сыртқы сауда маңызды болып отыр.

Соңғы 10 – жылда Қазақстанның тауар экспорты мен қызметі 2 – есеге артты. Бұл 3 фактормен түсіндіріледі. Біріншіден, шетел инвестициясының ағымының көлеміне қолайлы инвестициялық климат құру ықпалын тигізді, оның үлесі мемлекеттегі мұнай шығару саласының дамуына бағытталады.

Өз кезегінде, бұл газ және мұнай алу өсімін шақырды. Екіншіден, әлемдік нарықтағы көмірсутегінің шиказытының қолайлы конъюнкурасы Республикадағы экспорт потенциалының өсуіне ықпалын тигізді. Үшіншіден, соңғы он жылда, Қазақстандық тауар және қызмет экспортының үлесі әлемдік сауданың қарқынды дамуымен салыстырғанда өсті.

Қазақстандағы тауар экспортының өсуі әлемдегі басқа мемлекеттермен салыстырғанда жоғары. Осы он жылда тауар экспорты 3,8% есеге, ал импорт 3,3 % есесге өсті. Қазақстанның тауар экспортының жоғары қарқынды өсуі соңғы 3 жылда білінді. Қазақстанның әлемдік экономикадағы интеграциясының (бірігуі) көлемін шетел инвестициясы ағымындағы жақындық және аймақтық географияны оқуы негізінде жобалау керек. Республикадағы экономикалық реформалар негізігі бағыттарының бірі [[инвестиция]]лық саясаттың тартымдылығы болып қала береді, яғни ол жергілікті және шетел инвестициялары үшін қолайлы жағдай туғызады. Қазақстандағы инвестициялық жағдай транзиттік мемлекеттер арасында тартымды болып отыр.
[[Сурет:The Council of CIS Defense Ministers.jpg|нобай|250x250 нүкте|ТМД-ға қатысушы мемлекеттердің қорғаныс министрлерінің кеңесі]]
Бұл республикамыз ТМД мемлекеттерінің арасында инвестициялық деңгейде кредиттік рейтингіні бірінші болып алуымен расталады. Қазақстан потенциалдық инвесторлар үшін экономиканың тартымдылығы, саяси жүйенің тұрақтылығы және [[қаржы]] ресурстары арқылы ТМД-дағы қалған мемлекеттердің алдында келе жатыр. Қазақстан транзиттік экономика мемлекеттірінің арасында шетел инвестициясының тура ағымы (ПИИ) көлемі бойынша жетекші орындардың біріне ие. Жаһандық көлемі бойынша Қазақстанның шетел инвестициясының тура ағымына үлесі жылдан жылға өсу үстінде. 1999-2000 жылдары республикадағы шетелдік инвестицияның тура ағымының салмағы әлемдік көлемде төмендеді, бірақта бұл көрсеткіш тез арада өзгерді. Соңғы 3 жылда жаөандық ағымдағы Қазақстанның шетелдің инветсициясының тура ағымы 0,35% деңгейінде тұр.бұл көрсеткіштің максималды мағынасы жағдайы 2000 жылдан белгіленді. Ереже бойынша инвестициялық климат қолайлы. Кейін, ішкі секілді инвестициясының көлемі өседі. 
[[Сурет:Spb 06-2012 Tauride Palace 01.jpg|нобай|250x250 нүкте|ТМД Парламентаралық Ассамблеясы]]
Шетелдегідей, олардың өндірісі мемлекеттегі [[экономика]]ның қарқынды өсуі қолдауды шешеді. Қазақстан, соңғы 9 жылда әлемдегі көптеген мемлекеттер мен аймақтардың шетелдік инвестициясының ағым динамиканың тартымы бойынша анықтады. 2003 жылы 1995 жылмен салыстырғанда, өсу 214,5% өсті. Дамушы мемлекеттерде бұл көрсеткіш 178,2%-ке тең, ал дамушыларда ол 153,8%, орталық шығыс Еуропа мемлекеттерінде 147%, ал Ресейде 43,3% түскені белгіленді. 1993-2004 жылдар аралығында шетелдік инвестициялық ағымының [[Қазақстан]] экономикасына бағытталған комулятивті ағымы $ 34 млрд. құрады, оның көп бөлігі мұнай-газ секторынан келеді. $ 18,9 млрд. немесе жалпы көлемі 55,1%.

Әлемдік көлемде макроэкономикалық параметрлерге қарамастан, қазақстанда перспективті дамуы үшін ірі потенциалдар бар, яғни ол табиғи ресурсқа бай. Қазіргі кезде 500 орында 1225 минералды шикізат түрі барын айтуы жеткілікті. Республика осы түрлері бойынша әлемдегі позицияда жетекші орын алады. Қазақстан мырыш, вольфрам және бариттен әлемде бірінші орын алады, ал күміс, қорғасын, хромнан екінші мыстан, марганец,флюориттан үшінші, малибденнен төртінші орындар алып, алтын бойынша бірінші ондыққа кіреді. 
[[Сурет:CIS Summit (2017-10-11).jpg|нобай|250x250 нүкте|Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығына қатысушы мемлекеттер басшылары кеңесінің отырысы басталар алдында. [[Сочи]], Ресей]]
Біздің мемлекет әлемде темір рудасы бойынша 8% құрайды, ураннан шамамен 25%-ын құрайды. әлемде мұнайды барлау бойынша Қазақстан 13-ші орынға ие. 2003 жылдың басында мұнай және газ барлау бойынша 4,6 млрд тонна құрады, оның ішінде газ 331,5 млн. тонна құрайды. Каспийдегі мұнай 1,6 млрд –қа бағаланады, ол «қара алтының» 38% құрайды.

Табиғи газ 3 трлн шаршы метрге тең. 1995-2004 жылдары ішкі сауда көлемі 3,6 есеге өсіп, 2004 жылы 32877,5 млн. АҚШ долларын құрады. 1999 жылдан кейің экспорт операциясының өсу қарқыны 10%, ал 2000 жылы 50%, 2004 жылы 56% өсті. Ішкі сауда өсімі экспорт көлеміінң ұлғаюы секілді, импорт операцисынада ықпалын тигізді. Сыртқы сауда географиясы өндірістің әртүрлілігінің кеңеюі (диверсифицированность), яғни тәуелсіздің жылдарында ТМД-ны қосты. 2004 жылы Қазақстандағы сауда құрлымындағы бірінші орынға Еуропалық одақ, Ресей, Швейцария және Қытай шықты. Қазақстан Республикасындағы мекемелер әлемдегі 171 мемлекеттер сауда серіктестіктер бар. өткен жылдарда экспорт және импорт географиялық құрлымында өзгерістер болып, ТМД және басқа да мемлекеттер арасында проценттер өзгерді. 2004 жылы Қазақстанның ішкі сауда айналымы ТМД мемлекетірмен 10 215,1 млн АҚШ долларын құрап, 2003 жылымен салыстырғанда 48%-ға өсті, оның ішінде экспорт $ 4097,2 млн., импорт $ 6117,9 млн. құрады. әлемдегі басқа мемлекеттермен сыртқы сауда айналымы 22662,4 млн құрап, 2003 жылмен салыстырғанда 57% өсті, ал экспорт $ 15999,0 млн.құрап 61% өсті, импорт $6663,4 млн.құрап, 49% өсті.

[[Шикізат]] тауар экспортын тауарлы құрлымының көбісін алып отыр. Минералды өнімдер мен металлдар тауардың негізгі топтарын құрап отыр, сонда да осы тауарлардың салыстырмалы салмағы өзгерді. Өткен жылдармен салыстырғанда минералды өнімдер ұлғайып, металл өнімдері азаюда. 2004 жылы 2003 жылмен салыстырғанда азық-түлік тауарларының салыстырмалы салмағы 2% және шикізат өнімі мен металл өніміінң үлесі 1% қысқарып, минералды өнімдер 4% көбейді. Азық-түлік тауарларының өсу көлеміне қарамастан, бидай, арпа жіне еттердің жеткізілу операциясы экспорт қорытындысы бойынша түсті. Металл өнеркәсіп өнімдерін өткен жылдармен салыстырғанда 48%-ға өсті.

[[Қазақстан]] өнімінің басты сатып алушылар [[Швейцария]] (18,7%), [[Италия]] (15,5%), [[Ресей]] (14,1%), [[Қытай]] (9,8%), [[Франция]] (7,3%), [[Виргин аралдары]] (3,8%), [[Иран]] (3,5%), [[Нидерланд]] (2,3%), [[Израиль]] және [[Португалия]] (1,6%), [[Әзербайжан|Əзербайжан]], [[Испания]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] және Украина (1,4%) тен алады. ТМД мемлекеттері үшін экспорттың жалпы көлемі 20,4% құрайды. 2003 жылмен салыстырғанда ТМД мемлекеттеріндегі [[экспорт]] 38% өсіп, 4097, $ 2 млн. құрады.

Осы аралықта Қазақстандық өнім, түгел ТМД мемлекеттерінде өсті. Әлемдегі басқа мемлекеттердің жалпы [[экспорт]] көлемі 79,6% үлесін құрады. [[Қазақстан]] экспортының көлемін Еуропа мемлекеттері құрайды, олардың салыстырмалы салмағы 54,6% құрайды, оның 34,8% [[Еуропа]] Одағына әкеледі.

Еуропа мемлекеттерінің арасында Қазақстан экспортының негізгі тұтынушылары [[Швейцария]], [[Италия]], [[Франция]], [[Нидерланд]], [[Португалия]], [[Ұлыбритания]] және [[Германия]] болып табылады. 2003 жылмен салыстырғанда [[Еуропа]] мемлекеттерінің жалпы экспорты 2,6% өсті. [[Азия]] аймағындағы мемлекеттерге Қазақстандық өнімді жеткізу көлемі 31% өсті. Қытай Республикасының салыстырмалы салмағы аймақтағы жоғары болып қала береді. Америка елдеріне Қазақстан экспорты 2 есеге қысқарды.

Импорт Экспорттың тауарлық құрлымын машина, құрал-жабдықтар, транспрот, химиялық өнімдер және осы салаға байланысты өнісдер, металл өнімін өндіру үшін шикізат жатады. Соңғы жылдарда минералды өнімдерді экспорттау үлесі ұлғаюда. Сол сияқты, металл өнеркәсібінің салыстырмалы салмағы белгіленуде. Экспорттың көбеюі физикалық жеткізудің көлемі секілді, көрсеткіштің тұратындығына байланысты көбеюде. Тауарлардың негізгі топтары бойынша көлем деңгейі өсті, олар: мәшине, құрал, транспорт, құбырлар және аппараттар.

Металл өнеркәсібі, минералды өнім, химиялық өнеркәсіп өнімі бойынша импорттың түсу деңгейі байқалуда. [[Импорт]] өнімін негізгі жеткізушілері: [[Ресей]], [[Германия]], [[Қытай]], [[Украина]], АҚШ, [[Италия]], [[Жапония]], [[Түркия]], [[Франция]], [[Ұлыбритания]], [[Корея]], [[Өзбекстан]], [[Нидерланд]] болып табылады. ТМД мемлекеттері Қазақстандық нарықта өнімді импорттаушы болып табылады. Еуропа мемлекетіндегі импорттың жалпы 28,9% түсуінен 50% әртүрлі мəшине түрлерін әкелуден, [[Германия]] және [[Италия]]дан әкелінетін бөлшек құралдардан, жеңіл автокөліктер, Италия жиһазынан өсті.

[[Азия]] импортының өсуіне Жапония көлігі, Үндістан шайы, [[Қытай]] және Жапония құбыры, [[Қытай]] және [[Түркия]]ның аллюминий заттары әсерін тигізді. 2003 жылмен салыстырғанда АҚШ – тің импорты 30 % өсті. Тауардың негізгі бөлігі АҚШ-тан түседі.

== Қазақстанның ТМД шеңберіндегі ынтымақтастығы ==
ТМД мемлекеттерімен қатынастың дамуы, соның ішінде көпжақты интеграциялы өзара әрекет – Қазақстан Республикасы сыртқы саясатының ең маңызды бағыттарының бірі. ТМД шеңберіндегі көпжақты ынтымақтастықтың қазақстандық әдістемесінің негізінде тығыз интергациясы астасып жатқан елдердің шағын тобын қалыптастыру мүмкіндігінен туындайтын қарқыны әрқилы интеграция тұжырымдамасы жатыр.

Қазақстан Достастық кеңістігіндегі субаймақтық бірлестіктер әрекетінің ашық түрде жүргізілуін, ал олардың мақсаттары мен практикалық әрекеттері ТМД дамуының ортақ арнасында ұштасуын қолдайды. Достастыққа көпжақты өзара әрекеттестіктің түрлі салаларына мемлекеттердің іріктеліп қатысуы тән, яғни, мүдделік білдіретін тараптар форматында жүзеге асады.

ТМД органдарының шешімдерінің күші тек оларды қабылдауға қатысқан мемлекеттер үшін ғана таралады. ТМД әрекетінің тиімділігін арттыру, құрылымын жетілдіру мақсатында Қазақстан тарапының бастамашылық етуімен шын мәнінде ынтымақтастықтың барлық бағытын қамтитын ТМД-ны одан әрі даму тұжырымдамасы мен оны жүзеге асу жөніндегі іс-шаралар жоспары әзірленіп, ол 2007 жылғы қазанда Душанбеде мақұлданды.

Олардың негізінде ТМД-ның 2020 жылға дейінгі [[Экономика]]лық дамуы стратегиясы әзірленіп, қабылданды. Еркін сауда аймағын құру, [[сауда]], [[ауыл шаруашылық]], [[электр энергетикасы]] және т.б. нарықтарды қалыптастыру жұмыстарын аяқтау жоспарлануда. Саяси, гуманитарлық, көлік, қауіпсіздік және көші-қон салаларында өзара әрекеттестік жалғасуда.

Аталған Жоспарда бірлестік әрекетін жетілдіру жөніндегі нақты шаралар тізбесі көрініс тапқан. Атап айтқанда, осы құжатқа сәйкес 2008 жылғы қазанда ТМД-да төрағалық ету туралы, Ұлттық үйлестірушілер туралы ережелер қабылданды. Достастықтың салалық органдарын оңтайландыру бойынша жұмыс жүргізілуде, ТМД Жарғысына өзгерістер мен толықтырулар енгізу, ТМД-ның Жоғарғы органдарындағы рәсімдеудің жаңа ережесін қабылдау жоспарлануда.

«Бір жыл- бір тақырып» формуласы бойынша жұмыс принципін ескере отырып, 2007 жылы келісілген көші-қон саясаты жөніндегі ұсыныстарды дайындауға арналса (2007 жылғы 5 қазанда [[Душанбе]]де тиісті [[Декларация]] қабылданды),  2008 жыл келісілген көлік саясаты саласындағы ынтымақтастық жөнінде ұсыныстар дайындау жылы, ал 2009 жыл – [[энергетика]] саласындағы ынтымақтастық жылы.

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.cis.minsk.by ТМД Атқару комитетінің ресми торабы] {{ru icon}}
{{ТМД}}
{{Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы}}

[[Санат:Халықаралық саясат]]
[[Санат:Халықаралық ұйымдар]]
[[Санат:ТМД]]
[[Санат:КСРО ыдырауы]]</text>
      <sha1>pziua30mvl6kszhpi6k7nii1vl9rsda</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ақсу</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7826</id>
    <revision>
      <id>3575774</id>
      <parentid>3566379</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T20:35:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>+ [[Санат:1899 жылы құрылған елді мекендер]] ([[Уикипедия:Гаджеттер/Санат импорттау|Санат импорттау]])</comment>
      <origin>3575774</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17847" sha1="bni089ntqhi7v7yld6ap37kz87jsybr" xml:space="preserve">{{Елді мекен-Қазақстан
 |статусы                 = қала
 |атауы                   = Ақсу
 |сурет                   =
 |әкімшілік күйі          = 
 |елтаңба                 = Coat_of_arms_of_Aksu_(Kazakhstan).jpg 
 |ту                      = Flag of Aksu (Kazakhstan).jpg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_deg =52 |lat_min =2|lat_sec = 
  |lon_deg =76 |lon_min =55|lon_sec = 
  |CoordAddon=type:city(154500)_region:KZ
  |CoordScale             = 
 |ел картасының өлшемi    = 300 
 |облыс картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |облысы                  = Павлодар облысы
 |кестедегі облыс         = Павлодар облысы
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |мекен түрі              = 
 |мекені                  = 
 |кестедегі мекен         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |әкімі                   = Болатбек Кәрімұлы Шәріпов
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = ''Глинка, Ермак''
 |статус алуы             = 1961
 |жер аумағы              = 20&lt;ref name=&quot;area&quot;&gt;[https://www.calcmaps.com/ru/map-area/sevfju/ Аксу жерінің аумағын табуға қолданылған тәсілі.] Дереккөздің қолданылған уақыты: 8 маусымның 2024 [https://web.archive.org/web/20240609013139/https://www.calcmaps.com/ru/map-area/sevfju/ Мұрағатталған] 7 маусымның 2024 жылы.&lt;/ref&gt;
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 51 614&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]&lt;/ref&gt;
  |санақ жылы             = 2023
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = [[қазақтар]] (57,75 %)&lt;br /&gt; [[орыстар]] (31,3 %)&lt;br /&gt; [[украиндар]] (3,33 %)&lt;br /&gt; [[немістер]] (2,38 %)&lt;br /&gt; [[татарлар]] (1,74 %)&lt;br /&gt; басқалары (3,5 %)&lt;br /&gt; (2022 ж.)&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]&lt;/ref&gt;
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = https://www.gov.kz/memleket/entities/pavlodar-aksu?lang=kk Ақсу қаласының әкімдігі
 |сайт тілі               =kz
 |сайт тілі 2               = ru
}}
{{мағына|Ақсу (айрық)}}
'''Ақсу''' (1993 жылға дейін – ''Ермак'') — [[Қазақстан]]ның [[Павлодар облысы]]ндағы қала.

== Географиялық орналасуы ==
Облыс орталығы [[Павлодар]] қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 50 км-дей жерде, [[Ертіс]]тің сол жағалауында орналасқан. Қала мен оның ауыл өңірінің аумағы солтүстігінде [[Ақтоғай ауданы (Павлодар облысы)|Ақтоғай]] ауданымен, оңтүстігінде [[Аққулы ауданы|Аққулы]], [[Баянауыл ауданы|Баянауыл]] және [[Май ауданы|Май]] аудандарымен, шығысында – [[Павлодар ауданы]]мен, батысында – [[Екібастұз қалалық әкімдігі]]мен шектеседі.

== Тарихы ==
Ақсудың тарихы [[Екібастұз ауданы]]ның тас көмірі кені ашылуымен тығыз байланысты. [[1897 жыл|1897]] жылы Екібастұздан 109 шақырымдық темір жолының құрылысы басталды. Воскресенск темір жолы болашақ қаланың аумағынан өтті. Жолдың Ертіспен қиылысатын жерінде кемежай пайда болды, екі кент: әкімшілік және жұмысшы дами бастады. Көшіп келіп жатқан жұмысшылар жергілікті материалдардан: саз балшықтан, қамыстан және сабаннан өздеріне тұрғын үй сала бастады. Жаңа жүзжылдық басында № 5 қазақ ауылымен қатар Қызыл-Шырпы шатқалында Глинка деп аталатын саз балшықтан соғылған үйлерден кішкентай қоныс пайда болды.

Глинканың халқы біртіндеп, әсіресе қырғыз және сібір даласына келімсектер саулаған 1906 жылғы революциялық көтерілістерден кейін қарқынды ұлғая түсті.

1911 жылы жұмысшылр кентінің халқы 1000 адамға дейін өсті. 1913 жылы Глинка кентіне дала өлкесі губернаторының жарлығы бойынша Ермак аты берілді. Осылай Воскресенск кемежайы Глинка кентімен Ермак кенті болып ата бастады.

1917 жыл Ермакқа жаңа тәртіптер әкелді. Ермактағы жағысжай жанындағы алаңда айуандықпен өлтірілген Екібастұз Халық шаруашылығы кеңесінің бірінші комиссары Царев Степан Иванович бандылардың құрбаны болды.

Ермакта Кеңес өкіметі Павлодар халық комиссарлары кеңесі ұйымдастырылғаннан кейін 1919 жылдың қарашасында орнады. 1922 жылға дейін Павлодар уезінің болыс орталығы болды, санаққа сәйкес кентте 1289 адам тұрды, 1938 жылы Ермак ауылы орталығы бола отырып, Каганович ауданы құрылды.

Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Президиумының 1961 жылғы 23 қазандағы Жарлығымен Ермак кентіне қала мәртебесі берілді.

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесі Президиумының 1993 жылғы 4 мамырдағы ТН № 2189-ХІІ Қаулысы негізінде Ермак қаласы Ақсу қаласы болып қайта аталды.

== Өнеркәсібі ==
Бүгінгі Ақсу — бұл Павлодар облысындағы өнеркәсіптік, ауыл шаруашылықты қала. Қаланың өндірістік инфрақұрылымын екі алып кәсіпорын: Ақсу ферроқорытпа зауыты мен ЕЭК ААҚ электр станциясы құрайды. 1960 жылдан бастап электр станциясының құрылысы басталды, оның бірінші директоры Новик Владимир Михайлович болды. 1968 жылғы 17 желтоқсанда ГРЭСте қуаттылығы 300 мегаватт алғашқы энергоблогы пайдалануға берілді және бірінші өнеркәсіптік ток берілді.

1996 жылғы желтоқсанда кәсіпорын Еуроазиаттық энергетикалық корпорациясы ашық акционерлік қоғамына қайта құрылды.

Қала энергетиктерімен 2001 жылдың басынан бастап 5.580.7 миллион киловатт сағат электр энергиясы және 612.0 гекокалория жылу энергиясы өндірілді.

1962 жылдан бастап ферроқорытпа зауытының өнеркәсіптік объектілерінің құрылысы басталды. 1968 жылы қаңтарда зауытта ферроқорытпалардың бірінші тоннасы балқытылды, ал 1970 жылы шілдеде 8 қорыту пеші бар № 2 цехты іске қосу аяқталды. Ермак ферроқорытпа зауытының бірінші директоры болыпТопильский Петр Васильевич тағайындалды. 1995 жылы кәсіпорын Қазхром Трансұлттық корпорациясының құрамына кірді. Осы кәсіпорындармен келесі әлеуметтік объектілер: дене шынықтыру-сауықтыру кешені, профилактория, жүзу һәуізі, демалыс үйі, емдеу-сауықтыру орталығы сақталып қалды, содан басқа Баянауылда демалыс үйлері: Факел және Жасыбай сатып алынды.
Қаланың ірі кәсіпорындары:
* Қалалық су арнасы ААҚ,
* Теловик ААҚ,
* Ақсу электр желілері ААҚ,
* Тұрмыс ЖАҚ коммуналдық шаруашылығы,
* Ақсу ЖАКК ААҚ,
* Ақсу нан зауыты ААҚ, Қалааралық және қала маңындағы тасымалдаулар ЖАҚ,
* Парус фирмасы ЖШС.

Қалада 900-ден астам шағын және орта бизнес субъектілері жұмыс істейді. Олардың ішінде неғұрлым ірілері:
* Қалқаман элеваторы АҚ,
* Павлодар құс фабрикасы ЖШС,
* Выбор ЖШС және т.б.

Шағын және орта бизнес кәсіпорындарында 500 млн. теңгеден жоғары сомаға тауарлар мен қызмет көрсетулер жүргізетін 3835 адам еңбек етуде. Біздің қаламыздың маңызды стратегиялық объектісі Қ.И. Сәтбаев атындағы Ертіс-Қарағанды арнасы болып табылады. Ертіс-Қарағанды арнасы — Қазақстанның орталық және солтүстік бөліктеріне ауыз суды негізгі жеткізуші.

== Мәдениеті ==
Қала үшін біздің қаланы ҚР солтүстік және оңтүстік бөлігімен байланыстыратынАқсу-Дегелең темір жол желісі ашылуына арналған салтанатты митингке ҚР Президенті Н.Ә. Назарбаевтың қатысуы тарихи оқиға болып қалды. Ал ТЖ жағысжайының қалпына келтірілген ғимараты — біздің қаламыздың ең жарқын көрікті жерлерінің бірі.

== Діни және білім берушілік өмірі ==
[[Сурет:P8200009.JPG|thumb|right|250px|Қазақ гимназиясы]]
Қалада 6 діни бірлестігі, соның ішінде мешіт, православ шіркеуі, христиан-адвентистер жетінші күнінің шіркеуі, евангель христиан-баптистерінің қауымы жұмыс істейді.

Ақсу қаласының білім беру саласында 50 мекеме: 27 мектеп (3 орталау), № 3 кәсіптік лицей, № 19 кәсіптік-техникалық лицей, қазақ гимназиясы, мектеп-лицей, 11 бастауыш шағын комплектілі мектеп; 3 мектептен тыс мекеме: Балалар шығармашылық үйі, өнер мектебі, жас натуралистер станциясы; 6 мектепке дейінгі мекеме; құқықтық, өндірістік және мәдени қызмет салаларында мамандарды дайындау бойынша күндізгі және сырттай оқытатын Жаяу Мұса колледжі; Павлодар мемлекеттік емес университетінің филиалы жұмыс істейді.

Қала тұрғындарының демалатын орны мәдениет және демалыс саябағы, Мәдениет үйі, ауылдық елді мекендердегі мәдени-бос уақыт орталықтары болып табылады.

Қала тұрғындарының қызметіне қалада 78 мың данадан астам кітап қоры бар, селолық округ кітапханаларымен модемдік байланыс жасайтын орталықтандырылған кітапхана жұмыс істейді. 2000 жылы біздің кітапханаға облыста алғашқылардың бірі болып электр поштасы арқылы халыққа қызмет көрсету бойынша электронды жүйе енгізілді.

== Денсаулық және спорт ==
Қаланың денсаулық сақтау құрылымына Ақсу орталық ауруханасы, Қалқаман ауылындағы ауылдық аурухана, туберкулезге қарсы диспансер, жедел жәрдем станциясы, 11 ауылдық отбасылық дәрігерлік амбулатория кіреді, соның ішінде біреу жекеше.

Ақсу — спортшылар қаласы. Қалада дене шынықтырумен және спортпен айналысу үшін барлық жағдайлар жасалған. Қала тұрғындарының қызметіне жүзу һәуізі, дене шынықтыру-сауықтыру кешені, 5000 орынға арналған стадион, балалар-жасөспірімдер спорт мектебі, қаланың шағын аудандарында және ауыл өңірінде спорт алаңдары бар.

== Халқы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Саны (2009, 2021)&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]&lt;/ref&gt;
|-
! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен
|-
||45210 ||{{өсім}}51866 ||114,7 ||20878 ||{{өсім}}24545 ||117,6 ||24332 ||{{өсім}}27321 ||112,3
|}

Қала халқының ұлттық құрамы (2019 жылдың басына):
* [[қазақтар|қазақ]] — 38 902 адам (55,48 %)
* [[орыстар|орыс]] — 23 080 адам (32,91 %)
* [[украиндар|украин]] — 2 585 адам (3,69 %)
* [[немістер|неміс]] — 1 750 адам (2,50 %)
* [[татарлар|татар]] — 1 247 адам (1,78 %)
* [[беларустар|беларус]] — 450 адам (0,64 %)
* [[молдовандар|молдован]] — 310 адам (0,44 %)
* [[әзербайжандар|әзербайжан]] — 273 адам (0,39 %)
* [[шешендер|шешен]] — 286 адам (0,41 %)
* басқа — 1 241 адам (1,77 %)
* Жалпы — 70 124 адам (100,00 %)


==Әйгілі тумалары==
[[Иван Илларионович Кривенко]] - танкист, Ұлы Отан соғысына қатысушы, Кеңес Одағының Батыры (1945), Павлодар қаласының құрметті азаматы.
== Қызықты деректер ==
2016 жылғы зерттеу мәліметі бойынша Ақсу қаласы Қазақстандағы ауасы ең таза қала болып шықты&lt;ref&gt;[https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/kazakstannyin-auasyi-en-kattyi-lastangan-kalalaryinyin-tzm-268841/ Қазақстанның ауасы ең қатты ластанған қалаларының тізімі жасалды.]&lt;/ref&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Павлодар облысы}}
{{Ақсу қалалық әкімдігі елді мекендері}}
{{Қазақстан қалалары}}
{{Ертіс өзені бойындағы елді мекендер}}
{{commonscat|Aksu}}

[[Санат:Ақсу]]
[[Санат:Ертіс бойындағы қалалар]]
[[Санат:1899 жылы құрылған елді мекендер]]</text>
      <sha1>bni089ntqhi7v7yld6ap37kz87jsybr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Еуразия ұлттық университеті</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10062</id>
    <revision>
      <id>3575934</id>
      <parentid>3495045</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T06:21:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rasulbek Adil</username>
        <id>176232</id>
      </contributor>
      <origin>3575934</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31410" sha1="lmr3hux0cwrgswzl0qs6dtdilb9p0jl" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                   = Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті
 |Қысқартылған аты      = ЕҰУ
 |Эмблемасы             =
 |Сурет                 = [[Сурет:L.N.Gumilyov Eurasian National University.JPG|300px]]
 |Шынайы аты            = 
 |Халықаралық атауы     = L.N.Gumilyov Eurasian National University
 |Бұрынғы атауы         = 
 |Ұраны                 = 
 |Құрылған жылы         = [[23 мамыр]] [[1996 жыл|1996]]
 |Жабылған жылы         =
 |Қайта құрылған        =
 |Қайта құрылған жылы   = [[2000 жыл|2000]]
 |Түрі                  = ұлттық университет
 |Басшының лауазымы     = 
 |Фио лауазымы          = 
 |Президенті            = 
 |Ғылыми жетекшісі      = 
 |Ректоры               = [[Ерлан Бәтташұлы Сыдықов|Ерлан Сыдықов]]
 |Студенттер            = 17,118
 |Шетел студенттері     = 1,085
 |Мамандар              = 
 |Бакалавриат           = 
 |Магистратура          = 
 |Аспирантура           = 
 |Докторантура          = 
 |Ғылым доктары         = 
 |Профессоры            = 
 |Оқытушылар            = 3,330
 |Орналасқан жері       = {{байрақ|Қазақстан}}, [[Астана]]
 |Метро бекеті          = 
 |Кампус                = 
 |Мекенжайы             = Сәтпаев көшесі, 2
 |Сайты                 = {{URL|enu.kz}}
 |Марапаттары           = 
 |lat_dir =  |lat_deg =  |lat_min =  |lat_sec = 
 |lon_dir =  |lon_deg =  |lon_min =  |lon_sec = 
 |CoordScale            = 
 |edu_region            = 
}}
'''[[Лев Николаевич Гумилев|Лев Гумилев]] атындағы Еуразия ұлттық университеті''' — [[Астана]]да орналасқан Қазақстанның жетекші жоғары оқу орындарының бірі. 2023 жылғы ''Topuniversities'' рейтингі бойынша әлемнің үздік 277-университеті болып саналады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.topuniversities.com/universities/ln-gumilyov-eurasian-national-university-enu |title=L.N. Gumilyov Eurasian National University (ENU) |lang= en}}&lt;/ref&gt;

== Университет туралы ==
Университет құрамында жалпы саны 26 ғылыми мекемені құрайтын ғылыми-зерттеу институттары, ғылыми орталықтар, зертханалар, 12 факультет&lt;ref name=&quot;prof2&quot;&gt;{{cite web|title=ФАКУЛЬТЕТТЕР|author=ЕНУ|url=http://www.enu.kz/kz/facultety/|accessdate=28 қараша 2012|lang=kk}}&lt;/ref&gt;, қосымша білім беру және біліктілікті жетілдіру институты, әскери кафедра,  түрлі мемлекеттердің мәдени білім беру орталықтары бар.

Еуразия ұлттық университетінде мамандарды даярлау жүйесі 3 білім беру баспалдағы бойынша: жоғары негізді білім (бакалавриат), магистратура және Ph.D докторантура. Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ-ге қабылдау мемлекеттік білім гранты мен ақылы негізде жүзеге асырылады. Оқу орны құрамында бакалавриатта - 61 мамандық, магистратурада - 64 мамандық, Ph.D докторантураcында - 29 мамандық бойынша мамандар даярлануда. Еуразия ұлттық университетінде 2011-2012 оқу жылында студенттер саны – 11 300 құрады.

Факультеттер мен ғылыми-зерттеу бөлімшелерінде 1678 оқытушы бар, мұнда 61,3 пайыз ғылым докторлары, профессорлар, түрлі академиялардың мүшелері, Қазақстан Республикасының Мемлекеттік сыйлығының иегерлері, ғылым кандидаттары, доценттер жұмыс істейді. Университеттің көптеген ғалымдары тек Қазақстанға ғана емес, сондай-ақ, шетелге де танымал тұлғалар.

2011 жылдың шілдесінен бастап Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ ректоры тарих ғылымдарының докторы, профессор, Халықаралық педагогикалық білім беру ғылымдары академиясының академигі [[Ерлан Бәтташұлы Сыдықов]].

== Тарихы ==
2001 жылдың 29 маусымындағы N 892 «Жекелеген мемлекеттік жоғары оқу орындарын қайта атау туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулысына сәйкес университетке Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті атауы берілді.

ЕҰУ құрамына [[Дипломатия]]лық [[академия]] және әр саладан білім берумен шұғылданатын 5 институт (жаратылыстану технология, гуманитарлық, құқық, экономика, білім беру), сондай-ақ «Еуразия» гуманитарлық зерттеулер ғылыми-зертхана орталығы, Жоғары мектеп проблемаларының ғылыми-зертхана орталығы, Дүниежүзүлік экономика және [[конъюнктура]] ғылыми-зертхана институты, Геотехнологиялық ғылыми-зертхана институты, ҚР Ұлттық ядролық орталығы ядролық физика институтының бөлімшесі, Ақпараттық-есептеу орталығы, т.б. енеді. Ресей, Беларусь, Испания, Германия, т.б. елдер оқу орындары ғылыми орталықтарымен тығыз байланыс орнатылған. Күндізгі бөлімде 85 мамандық, ал сырттай бөлімде 25 мамандық бойынша студенттер білім алады (2001). Университетте 669 білікті маман дәріс береді. Оның ішінде 70 ғылыми доктор, професор, 214 ғылыми кандидат, доцент бар. Кандидат және докторлық диссертация қорғайтын 9 ғылыми кеңес және 20 мамандық бойынша [[аспирантура]] жұмыс істейді. Университеттің 5 оқу ғимараты, 12 лингафондық кабинеті, 1 250 000 қоры бар кітапханасы мен 500 орындық компьютерлік оқу орталықтары бар. ЕҰУ базасында 2000 жылы Ломоносов атындағы ММУ (Мәскеу Мемлекеттік Университеті) Қазақстандық филиалы құрылған.

=== Даму хронологиясы ===
Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә. Назарбаевтың 1996 жылғы 23 мамырдағы бастамасымен екі ЖОО – Целиноград инженерлік-құрылыс институты мен Целиноград педагогикалық институтының бірігуінің негізінде құрылды.

2001 жылдың 5 шілдесіндегі «Жеке мемлекеттік жоғары оқу орындарына ерекше статус беру туралы» Қазақстан Республикасы Президенті Жарлығына сәйкес университетке «Ұлттық және жалпыадамдық құндылық, ғылым мен техника жетістіктері негізінде тұлғаларды дамыту мен кәсіби қалыптастырудағы елеулі үлесі» ерекше мәртебесі берілді.

2002 жылдың қазанында Лев Николаевич Гумилевтің мұражай-кабинеті Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ базасында ректор М.Ж. Жолдасбековтың бастамасымен ашылған (2000-2004 жж.).

2009 жылдың 10 наурызында ЕҰУ-де Университеттердің еуразиялық қауымдастығының XI съезі өтті.

2012 жылы Еуразия ұлттық университеті XX ғасырдың көрнекті ғалымы, түркі, славян, азиялық және еуропалық халықтарының тарихы туралы ірі еңбектердің авторы, тарихи этнология және тарихи география салаларының атақты маманы Лев Николаевич Гумилевтің (1912-1992) 100 жылдық мерейтойы бүкіләлемдік дәрежеде атап өтілді.

== Рейтингтер ==
* Білім сапасын қамтамасыз ету бойынша тәуелсіз Қазақстан агенттігі  (БСҚТҚА) 2011-2012 жылдары Қазақстанның  жоғары оқу орындарының қызметіне жүргізілген зерт­теу нәтижесінде Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ - Қазақстан ЖОО арасындағы басты рейтингі бойынша алғашқы орынға табан тіреген болатын. 
* 2012 жылдың қорытындысына сәйкес, ЕҰУ QS World University Rankings рейтингісінде 369-шы орынды иеленіп, Қазақстанда алғашқы болып үздік 400 ЖОО тізіміне ілікті. 
* Кибернетика лабораториясы (Cybermetics Lab) Испания Ұлттық Зерттеу кеңесiнiң ақпарат және құжаттама орталығының зерттеушi тобы жылына екі рет қаңтар және шілде айларында Webometrics университеттер сайтының рейтингісін жариялайды.  Әлемнің 20 мыңнан астам ЖОО арасында өт­етін рейтингте бұған дейін, дәлірек айтсақ, 2011 жылдың шілде айының қорытындысы бойынша білім ордасының ресми сайты 4082-ші орынға ие болған еді. Жарты жыл өткеннен соң 4644-ші орынды иеленді. 2012 жылы Webometrics рейтингісінің нәтижесінде Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ-дың сайты Webometrics рейтингісі бойынша қазақстандық ЖОО арасында көш бастап, әлемдік ЖОО бойынша 2 318 оқу орны қатарынан көрінді.

== Факультеттер ==
* {{URL|http://fit.enu.kz/index.php?lang=kz Ақпараттық технологиялар факультеті}}
* {{URL|https://fns.enu.kz/kz Жаратылыстану ғылымдары факультеті}}
* {{URL|https://fe.enu.kz/kz Экономика факультеті}}
* {{URL|https://fph.enu.kz/kz Филология факультеті}}
* {{URL|https://fl.enu.kz/kz Заң факультеті}}
* {{URL|https://hse.enu.kz/kz Білім жоғары мектебі}}
* {{URL|http://fmm.enu.kz/kz Механика-математика факультеті}} 
* {{URL|https://fjps.enu.kz/kz Журналистика және әлеуметтік ғылымдар факультеті}} 
* {{URL|https://fte.enu.kz/kz Көлік-энергетика факультеті}}
* {{URL|https://fac.enu.kz/kz Cәулет-құрылыс факультеті}}
* {{URL|https://fir.enu.kz/kz Халықаралық қатынастар факультеті}}
* {{URL|https://fpt.enu.kz/kz Физика-техника ғылымдары институты}}
* {{URL|https://fh.enu.kz/kz Тарих факультеті}}
* {{URL|https://militaryold.enu.kz/kz/ Әскери кафедра}}

== Ғылыми-зерттеу бөлімшелері ==
'''Инженерлік-техникалық'''
# Геотехникалық институт
# Сараптау ғылыми-зерттеу институты
# Құрылыс және көлік үрдістерінің технологиясы, механикаландыру және автоматтандыру институты

'''Жаратылыстану-техникалық'''
# Еуразиялық математика институты 
# Теориялық математика және ғылыми есептеулер институты
# Іргелі зерттеулер институты
# Теориялық физиканың еуразиялық халықаралық орталығы
# Биоорганикалық химия ғылыми-зерттеу институты
# Клеткалық биология және биотехнология институты
# Қолданбалы химия институты
# Инженерлiк бағыттағы зертхана
# Ақпараттық қауіпсіздік және криптология институты
# Жасанды интеллект институты

'''Қоғамдық-гуманитарлық'''

1. «Евразия» гуманитарлық ғылыми зерттеулер орталығы
2. «Отырар кітапханасы» ғылыми орталығы
3. «Алаш» мәдениет және рухани даму институты
4. К.А. Ақышев атындағы археология ғылыми-зерттеу институты
5. Конфуция институты
6. Түркітану және алтайтану ғылыми-зерттеу орталығы
7. Академик С. Зиманов атындағы білім заңнамасы ғылыми-зерттеу орталығы

'''Әлеуметтік-экономикалық'''

1. Мемлекеттік-құқықтық зерттеулер, заң жобаларын дайындау және сараптау институты
2. Журналистика мәселелерін зерттеу институты
4. Заманауи зерттеулер институты
5. Әлеуметтiк және мәдени антропология институты 
6. Этносаралық қатынастар және қазақстан халқы ассамблеясы толеранттылығы орталығы&lt;ref&gt;[https://enu.kz/kz/page/science/research-centers-and-institutes Ғылыми орталықтар мен институттар]&lt;/ref&gt;

==Күміс университет==
Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті қоғамның дамуына үлес қосып, өзінің әлеуметтік бағыттағы үшінші миссиясын белсенді жүзеге асырып келеді. Life Long Learning аясында 55 жастан асқан қазақстандықтарға 35 курс тегін ұйымдастырылды. 2000-нан астам аға буын өкілі ЕҰУ Күміс университетінде білім алуға ниет білдірді, оның 300-ден астамы тиісті сертификаттарын қолға алды.&lt;ref&gt;[https://old.enu.kz/info/zhanalyktar/71095/ 300-ден астам қазақстандық ЕҰУ «Күміс университетінде» білім алды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240218173044/https://old.enu.kz/info/zhanalyktar/71095/ |date=2024-02-18 }}.&lt;/ref&gt;  

== Мұражайлар==

===Жазу тарихы музейі===

Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетіндегі [http://www.enu.kz/kz/enu-turaly/muzei/muzey-pismennosti/ Жазу тарихы мұражайы]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ғылым, оқу ісіне жәрдем беретін және мәдени-ағартушылық бөлімше болып табылады. 2003 жылдың 18 қыркүйегінде аталған мұражай салтанатты түрде ашылды. Оған көптеген белгілі саясаткерлер, ғалымдар, оқытушылар қатысты. Олардың ішінде: Ө.Байгелди, Қ.Сұлтанов, М.Жолдасбеков, Ф.Оңғарсынова, И.Тасмағанбетов, З.Қадырова және тағы басқа қоғам және мемлекет қайраткерлері болды. Ұлттық университеттегі түркі жазуы тарихы мұражайының негізгі мақсаты - жазу тарихын зерделеу. Одан басқа мұражай оқу-әдістемелік бағытты да ұстанады. Еуразиялық кеңістіктегі түркі халықтары қолданған жазу үлгілері - әлемдік мәдениеттің аса құнды мұралары. Адамзаттың даму тарихында көшпелілер өркениетін қалыптастырып, «Мәңгі ел» идеясын ұсынған, қазір өзара тамырлас 26 тілде сөйлейтін түбі бір түркі жұрты да өзінің әлімсақтан бергі тарихында 16 жазу үлгісін қолданды. Біздің жыл қайыруымыздан бұрынғы V-IV ғасырда алғаш рет түркі сөзі әріппен жазылып, тілдік жүйеміздің негізін қалады. Мұражайдағы жәдігерлер жинақталып, сақталады және зерттеледі, сондай-ақ ғылыми, жалпы білім беру, тәрбие және насихаттау мақсаттарында пайдаланылады. Мұражай ЕҰУ оқытушылары мен студенттеріне осындағы жәдігерлерді оқу-әдістемелік ісінде пайдалануға жәрдемдеседі. Сонымен бірге студенттердің жорықтары мен экспедициясын ұйымдастыру, түрлі ұйымдармен хат жазысу және ЕҰУ институттары оқытушыларымен тікелей байланыс орнату шаралары арқылы мұражай қоры толықтырылып келеді. Басқа мұражайлармен (Президенттік мәдениет орталығы, С.Сейфуллин атындағы мұражай және т.б.) байланыс орнатылды. Моңғолиядан, Сианьнан, Алтай өлкелерінен де мұралар әкелініп, оған бөлек зал ашылды.

===Л.Н. Гумилевтің мұражай-кабинеті===

Университетке атақты ойшыл, шынайы еуразияшыл және түрколог Лев Николаевич Гумилев есімі берілгені – зор мәртебе. [http://www.enu.kz/kz/enu-turaly/gumilyov/l-n-gumilev-murazhaiy/ Лев Николаевич Гумилевтің мұражай-кабинеті] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180331160729/http://www.enu.kz/kz/enu-turaly/gumilyov/l-n-gumilev-murazhaiy |date=2018-03-31 }} 2002 жылдың қазанында Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ базасында ректор М.Ж. Жолдасбековтың бастамасымен ашылған (2000-2004 жж.). Мұражай-кабинеттің ашылуына зор көмегін тигізген және қолдау көрсеткен ұлы ғалымның асыл жары Наталья Викторовна Гумилева (Симановская). Мұражай экспозициясын құруға ғалым шығармашылығының зерттеушілері - [[Елтоқ Ділімбетұлы Ділмұхамедов|Е. Ділмұхамедов]], М. Новгородов, М. Козырев, В. Биличенко, Е. Масловтың сынды белді азаматтар атсалысты. Мұражай нақты, жазбаша, бейнелеу көздерін жинап, сақтап, көрмеге қояды, сондай-ақ, кино -, фото -, тарих және география ғылымдарының докторы, еуразия ғылыми бағытының атақты өкілі Лев Николаевич Гумилевтің өмірбаяны мен көрнекті тарихшы-этнологтың ғылыми қызметінен сыр шертетін Дереккөздерн. Мұражайдың негiзгі міндеті - Л.Н.Гумилевтiң өмірі мен қызметіне қатысты мұражай экспонаттарын зерттеуде (фотосурет, жеке заттары, құжаттар, хаттар) және мұражайдың ғылыми қорын құрастыруды негiзге ала отырып жинақтау, сақтау жұмыстарын жүргізу; мұражай қорларының алғашқы және екiншi есепке алу жүйесiн ретту; материалды жинақтау мен зерттеу негізінде экспозициялар және уақытша көрмелер құру; экскурсиялар, дәрiстер, семинарлар, мұражай сабақтары, ғылым және мәдениет қайраткерлерiнiң кездесулерi,түлектер кештерiн ұйымдастыру, университет қонақтарына таныстыру саяхатын өткізу, студенттермен,аспиранттармен, оқытушылармен, қызметкерлерiмен ғылыми-ағартушылық жұмыстар жүргізу және тағы басқа жиындарды өткізу.

== Халықаралық байланыс ==

Бүгінде Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ әлемнің бастаушы білім беру қорларымен, ғылыми-зерттеулер, студенттермен, оқытушылармен алмасу саласында және академиялық байланысты дамыту бойынша шетел ЖОО-мен 120-ға жуық келісім-шарт жасасқан. Сондай-ақ, ЕҰУ халықаралық университеттер - ШЫҰ елдерінің университеттері, ТМД Желілік университеттерінің толық мүшесі болып табылады. 2005 жылы ЕҰУ университеттердің ұлы Хартиясына қол қойды.

== Ректорлар ==
Целиноград инженерлік-құрылыс институты (ЦИҚИ) 
* [[Т. Г. Духов]] (1964—1965) 
* Хамза Асанбеков (1965—1977) 
* [[Хамит Карешов]] (1977—1988) 
* [[А. Г. Чекаев]] (1988—1996) 
Целиноград педагогикалық инстиуты 
* [[Қадыр Жаманбаев]] (1962—1974) 
* [[Б. С. Сұңқарбеков]] (1974—1984) 
* [[Мұса Сүлейменұлы Бесбаев|Мұса Бесбаев]] (1984—1987) 
* Николай Алексеенко (1987—1992) 
* Амангелді Құсайынов (1992—1996) 
Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті 
* [[Амангелді Құсайынов]] (1996—2000) 
* [[Мырзатай Жолдасбеков|Мырзатай Жолдасбеков]] (2000—2004) 
* Сәрсенғали Әбдіманапов (2004—2008) 
* [[Бақытжан Жарылқасынұлы Әбдірайым|Бақытжан Әбдірайым]] (2008—2011)
* [[Ерлан Бәтташұлы Сыдықов|Ерлан Сыдықов]] (2011 жылдан бастап)

== Атақты түлектер==
[[Сембинов, Альмукан Оспанович]]&lt;br /&gt;
[[Асқар Ұзақбайұлы Мамин|Асқар Мамин]] &lt;br /&gt;
[[Есен Жумагулов]] &lt;br /&gt;
[[Манас Ешимбетов]] &lt;br /&gt;
[[Жанар Асылбекқызы Дұғалова|Жанар Дұғалова]]&lt;br /&gt;
[[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев]]&lt;br /&gt;
[[Қайрат Нұртас]]&lt;br /&gt;
[[Асхат Раздықұлы Оралов]]&lt;br /&gt;
[[Зүлфия Сүлейменова]]&lt;br /&gt;
[[Айдын Жұмаділұлы Рақымбаев]]&lt;br /&gt;
[[Бақыт Ахметқызы Сыздықова]]&lt;br /&gt;
[[Жеңіс Махмұдұлы Қасымбек]]&lt;br /&gt;
[[Сапар Қайратұлы Ахметов]]&lt;br /&gt;
[[Ермаганбет Кабдулович Булекпаев]]

== Университеттің атақты ғалымдары==

* Айтмұхамед Ғалиұлы
* [http://www.enu.kz/lica-enu/10860/ Мұхтарбай Өтелбаев]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.enu.kz/lica-enu/10928/ Уалбай Өмірбаев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131102231658/http://www.enu.kz/lica-enu/10928/ |date=2013-11-02 }}
* [http://www.enu.kz/lica-enu/10961/ Намазалы Омашев]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.enu.kz/lica-enu/10884/ Ғәділбек Шалахметов]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.enu.kz/lica-enu/3940/ Жабайхан Абдильдин]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121011193336/http://www.enu.kz/lica-enu/abdildin-zhabaykhan-mubarakovich/ |date=2012-10-11 }}
* [http://www.enu.kz/lica-enu/11010/ Рахметқажы Берсімбай] {{Webarchive|url=https://www.webcitation.org/6B3Gm42vv?url=http://www.enu.kz/lica-enu/bersimbay-rakhmetkazhy-iskendirovich/?sphrase_id=8351 |date=2012-09-30 }}
* [http://www.enu.kz/lica-enu/13627/ Сейіт Қасқабасов]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.enu.kz/lica-enu/10827/ Қаржаубай Сартқожаұлы]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2,_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 Мырзатай Серғалиев]
* [http://www.enu.kz/lica-enu/10904/ Нұрлан Темірғалиев]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%BE%D0%B9%D1%88%D1%8B%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B0 Салғараұлы Қойшығара]{{Deadlink|date=April 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.enu.kz/lica-enu/5368/ Дихан Қамзабекұлы]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.enu.kz/lica-enu/11003/ Сайлау Батырша-ұлы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180413192658/http://www.enu.kz/lica-enu/11003 |date=2018-04-13 }}
* [http://www.enu.kz/lica-enu/15158/ Дүкен Мәсімханұлы]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [[Серік Негимов]]

==Дереккөздер==
&lt;references /&gt;

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.enu.kz/ Ресми торбеті] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130407032032/http://www.enu.kz/ |date=2013-04-07 }}
'''Факультеттер'''
* [http://fjp.enu.kz/ Журналистика және саясаттану факультеті] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190525221318/http://fjp.enu.kz/ |date=2019-05-25 }}
* [http://fit.enu.kz/index.php?lang=kz Ақпараттық технологиялар факультеті] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130517131725/http://fit.enu.kz/index.php?lang=kz |date=2013-05-17 }}
* [http://fmm.enu.kz/index.php?lang=kz Механика-математика факультеті] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120512075854/http://fmm.enu.kz/index.php?lang=kz |date=2012-05-12 }}
* [http://fmo.enu.kz/index.php?lang=kz Халықаралық қатынастар факультеті] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121103063145/http://fmo.enu.kz/index.php?lang=kz |date=2012-11-03 }}
* Cәулет-құрылыс факультеті
* Жаратылыстану ғылымдары факультеті
* [http://ftf.enu.kz/index.php?lang=kz Физика-техникалық факультеті] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120627011755/http://ftf.enu.kz/index.php?lang=kz |date=2012-06-27 }}
* [http://fsn.enu.kz/index.php?lang=kz Әлеуметтік ғылымдар факультеті] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120512063550/http://fsn.enu.kz/index.php?lang=kz |date=2012-05-12 }}
* [http://ef.enu.kz/index.php?lang=kz Экономика факультеті] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120917051108/http://ef.enu.kz/index.php?lang=kz |date=2012-09-17 }}
* [http://tef.enu.kz/index.php?lang=kz Көлік-энергетика факультеті] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130809224319/http://tef.enu.kz/index.php?lang=kz |date=2013-08-09 }}
* [http://ff.enu.kz/index.php?lang=kz Филология факультеті] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120429104613/http://ff.enu.kz/index.php?lang=kz |date=2012-04-29 }}
* Заң факультеті
{{Астана жоғарғы оқу орындары}}
{{Ұлттық университеттер}}

[[Санат:Астана жоғарғы оқу орындары]]
[[Санат:Еуразиялық ұлттық университеті]]
[[Санат:Қазақстан университеттері]]</text>
      <sha1>lmr3hux0cwrgswzl0qs6dtdilb9p0jl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575936</id>
      <parentid>3575934</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T06:22:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rasulbek Adil</username>
        <id>176232</id>
      </contributor>
      <origin>3575936</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31411" sha1="9vae5fm62kziodms70kh4sqrjbtezoq" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                   = Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті
 |Қысқартылған аты      = ЕҰУ
 |Эмблемасы             =
 |Сурет                 = [[Сурет:L.N.Gumilyov Eurasian National University.JPG|300px]]
 |Шынайы аты            = 
 |Халықаралық атауы     = L.N.Gumilyov Eurasian National University
 |Бұрынғы атауы         = 
 |Ұраны                 = 
 |Құрылған жылы         = [[23 мамыр]] [[1996 жыл|1996]]
 |Жабылған жылы         =
 |Қайта құрылған        =
 |Қайта құрылған жылы   = [[2000 жыл|2000]]
 |Түрі                  = ұлттық университет
 |Басшының лауазымы     = 
 |Фио лауазымы          = 
 |Президенті            = 
 |Ғылыми жетекшісі      = 
 |Ректоры               = [[Ерлан Бәтташұлы Сыдықов|Ерлан Сыдықов]]
 |Студенттер            = 17,118
 |Шетел студенттері     = 1,085
 |Мамандар              = 
 |Бакалавриат           = 
 |Магистратура          = 
 |Аспирантура           = 
 |Докторантура          = 
 |Ғылым доктары         = 
 |Профессоры            = 
 |Оқытушылар            = 3,330
 |Орналасқан жері       = {{байрақ|Қазақстан}}, [[Астана]]
 |Метро бекеті          = 
 |Кампус                = 
 |Мекенжайы             = Сәтпаев көшесі, 2
 |Сайты                 = {{URL|enu.kz}}
 |Марапаттары           = 
 |lat_dir =  |lat_deg =  |lat_min =  |lat_sec = 
 |lon_dir =  |lon_deg =  |lon_min =  |lon_sec = 
 |CoordScale            = 
 |edu_region            = 
}}
'''[[Лев Николаевич Гумилев|Лев Гумилев]] атындағы Еуразия ұлттық университеті''' — [[Астана]]да орналасқан Қазақстанның жетекші жоғары оқу орындарының бірі. 2023 жылғы ''Topuniversities'' рейтингі бойынша әлемнің үздік 277-университеті болып саналады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.topuniversities.com/universities/ln-gumilyov-eurasian-national-university-enu |title=L.N. Gumilyov Eurasian National University (ENU) |lang= en}}&lt;/ref&gt;

== Университет туралы ==
Университет құрамында жалпы саны 26 ғылыми мекемені құрайтын ғылыми-зерттеу институттары, ғылыми орталықтар, зертханалар, 12 факультет&lt;ref name=&quot;prof2&quot;&gt;{{cite web|title=ФАКУЛЬТЕТТЕР|author=ЕНУ|url=http://www.enu.kz/kz/facultety/|accessdate=28 қараша 2012|lang=kk}}&lt;/ref&gt;, қосымша білім беру және біліктілікті жетілдіру институты, әскери кафедра,  түрлі мемлекеттердің мәдени білім беру орталықтары бар.

Еуразия ұлттық университетінде мамандарды даярлау жүйесі 3 білім беру баспалдағы бойынша: жоғары негізді білім (бакалавриат), магистратура және Ph.D докторантура. Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ-ге қабылдау мемлекеттік білім гранты мен ақылы негізде жүзеге асырылады. Оқу орны құрамында бакалавриатта - 61 мамандық, магистратурада - 64 мамандық, Ph.D докторантураcында - 29 мамандық бойынша мамандар даярлануда. Еуразия ұлттық университетінде 2011-2012 оқу жылында студенттер саны – 11 300 құрады.

Факультеттер мен ғылыми-зерттеу бөлімшелерінде 1678 оқытушы бар, мұнда 61,3 пайыз ғылым докторлары, профессорлар, түрлі академиялардың мүшелері, Қазақстан Республикасының Мемлекеттік сыйлығының иегерлері, ғылым кандидаттары, доценттер жұмыс істейді. Университеттің көптеген ғалымдары тек Қазақстанға ғана емес, сондай-ақ, шетелге де танымал тұлғалар.

2011 жылдың шілдесінен бастап Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ ректоры тарих ғылымдарының докторы, профессор, Халықаралық педагогикалық білім беру ғылымдары академиясының академигі [[Ерлан Бәтташұлы Сыдықов]].

== Тарихы ==
2001 жылдың 29 маусымындағы N 892 «Жекелеген мемлекеттік жоғары оқу орындарын қайта атау туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулысына сәйкес университетке Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті атауы берілді.

ЕҰУ құрамына [[Дипломатия]]лық [[академия]] және әр саладан білім берумен шұғылданатын 5 институт (жаратылыстану технология, гуманитарлық, құқық, экономика, білім беру), сондай-ақ «Еуразия» гуманитарлық зерттеулер ғылыми-зертхана орталығы, Жоғары мектеп проблемаларының ғылыми-зертхана орталығы, Дүниежүзүлік экономика және [[конъюнктура]] ғылыми-зертхана институты, Геотехнологиялық ғылыми-зертхана институты, ҚР Ұлттық ядролық орталығы ядролық физика институтының бөлімшесі, Ақпараттық-есептеу орталығы, т.б. енеді. Ресей, Беларусь, Испания, Германия, т.б. елдер оқу орындары ғылыми орталықтарымен тығыз байланыс орнатылған. Күндізгі бөлімде 85 мамандық, ал сырттай бөлімде 25 мамандық бойынша студенттер білім алады (2001). Университетте 669 білікті маман дәріс береді. Оның ішінде 70 ғылыми доктор, професор, 214 ғылыми кандидат, доцент бар. Кандидат және докторлық диссертация қорғайтын 9 ғылыми кеңес және 20 мамандық бойынша [[аспирантура]] жұмыс істейді. Университеттің 5 оқу ғимараты, 12 лингафондық кабинеті, 1 250 000 қоры бар кітапханасы мен 500 орындық компьютерлік оқу орталықтары бар. ЕҰУ базасында 2000 жылы Ломоносов атындағы ММУ (Мәскеу Мемлекеттік Университеті) Қазақстандық филиалы құрылған.

=== Даму хронологиясы ===
Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә. Назарбаевтың 1996 жылғы 23 мамырдағы бастамасымен екі ЖОО – Целиноград инженерлік-құрылыс институты мен Целиноград педагогикалық институтының бірігуінің негізінде құрылды.

2001 жылдың 5 шілдесіндегі «Жеке мемлекеттік жоғары оқу орындарына ерекше статус беру туралы» Қазақстан Республикасы Президенті Жарлығына сәйкес университетке «Ұлттық және жалпыадамдық құндылық, ғылым мен техника жетістіктері негізінде тұлғаларды дамыту мен кәсіби қалыптастырудағы елеулі үлесі» ерекше мәртебесі берілді.

2002 жылдың қазанында Лев Николаевич Гумилевтің мұражай-кабинеті Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ базасында ректор М.Ж. Жолдасбековтың бастамасымен ашылған (2000-2004 жж.).

2009 жылдың 10 наурызында ЕҰУ-де Университеттердің еуразиялық қауымдастығының XI съезі өтті.

2012 жылы Еуразия ұлттық университеті XX ғасырдың көрнекті ғалымы, түркі, славян, азиялық және еуропалық халықтарының тарихы туралы ірі еңбектердің авторы, тарихи этнология және тарихи география салаларының атақты маманы Лев Николаевич Гумилевтің (1912-1992) 100 жылдық мерейтойы бүкіләлемдік дәрежеде атап өтілді.

== Рейтингтер ==
* Білім сапасын қамтамасыз ету бойынша тәуелсіз Қазақстан агенттігі  (БСҚТҚА) 2011-2012 жылдары Қазақстанның  жоғары оқу орындарының қызметіне жүргізілген зерт­теу нәтижесінде Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ - Қазақстан ЖОО арасындағы басты рейтингі бойынша алғашқы орынға табан тіреген болатын. 
* 2012 жылдың қорытындысына сәйкес, ЕҰУ QS World University Rankings рейтингісінде 369-шы орынды иеленіп, Қазақстанда алғашқы болып үздік 400 ЖОО тізіміне ілікті. 
* Кибернетика лабораториясы (Cybermetics Lab) Испания Ұлттық Зерттеу кеңесiнiң ақпарат және құжаттама орталығының зерттеушi тобы жылына екі рет қаңтар және шілде айларында Webometrics университеттер сайтының рейтингісін жариялайды.  Әлемнің 20 мыңнан астам ЖОО арасында өт­етін рейтингте бұған дейін, дәлірек айтсақ, 2011 жылдың шілде айының қорытындысы бойынша білім ордасының ресми сайты 4082-ші орынға ие болған еді. Жарты жыл өткеннен соң 4644-ші орынды иеленді. 2012 жылы Webometrics рейтингісінің нәтижесінде Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ-дың сайты Webometrics рейтингісі бойынша қазақстандық ЖОО арасында көш бастап, әлемдік ЖОО бойынша 2 318 оқу орны қатарынан көрінді.

== Факультеттер ==
* {{URL|http://fit.enu.kz/index.php?lang=kz Ақпараттық технологиялар факультеті}}
* {{URL|https://fns.enu.kz/kz Жаратылыстану ғылымдары факультеті}}
* {{URL|https://fe.enu.kz/kz Экономика факультеті}}
* {{URL|https://fph.enu.kz/kz Филология факультеті}}
* {{URL|https://fl.enu.kz/kz Заң факультеті}}
* {{URL|https://hse.enu.kz/kz Білім жоғары мектебі}}
* {{URL|http://fmm.enu.kz/kz Механика-математика факультеті}} 
* {{URL|https://fjps.enu.kz/kz Журналистика және әлеуметтік ғылымдар факультеті}} 
* {{URL|https://fte.enu.kz/kz Көлік-энергетика факультеті}}
* {{URL|https://fac.enu.kz/kz Cәулет-құрылыс факультеті}}
* {{URL|https://fir.enu.kz/kz Халықаралық қатынастар факультеті}}
* {{URL|https://fpt.enu.kz/kz Физика-техника ғылымдары институты}}
* {{URL|https://fh.enu.kz/kz Тарих факультеті}}
* {{URL|https://militaryold.enu.kz/kz/ Әскери кафедра}}

== Ғылыми-зерттеу бөлімшелері ==
'''Инженерлік-техникалық'''
# Геотехникалық институт
# Сараптау ғылыми-зерттеу институты
# Құрылыс және көлік үрдістерінің технологиясы, механикаландыру және автоматтандыру институты

'''Жаратылыстану-техникалық'''
# Еуразиялық математика институты 
# Теориялық математика және ғылыми есептеулер институты
# Іргелі зерттеулер институты
# Теориялық физиканың еуразиялық халықаралық орталығы
# Биоорганикалық химия ғылыми-зерттеу институты
# Клеткалық биология және биотехнология институты
# Қолданбалы химия институты
# Инженерлiк бағыттағы зертхана
# Ақпараттық қауіпсіздік және криптология институты
# Жасанды интеллект институты

'''Қоғамдық-гуманитарлық'''

1. «Евразия» гуманитарлық ғылыми зерттеулер орталығы
2. «Отырар кітапханасы» ғылыми орталығы
3. «Алаш» мәдениет және рухани даму институты
4. К.А. Ақышев атындағы археология ғылыми-зерттеу институты
5. Конфуция институты
6. Түркітану және алтайтану ғылыми-зерттеу орталығы
7. Академик С. Зиманов атындағы білім заңнамасы ғылыми-зерттеу орталығы

'''Әлеуметтік-экономикалық'''

1. Мемлекеттік-құқықтық зерттеулер, заң жобаларын дайындау және сараптау институты
2. Журналистика мәселелерін зерттеу институты
4. Заманауи зерттеулер институты
5. Әлеуметтiк және мәдени антропология институты 
6. Этносаралық қатынастар және қазақстан халқы ассамблеясы толеранттылығы орталығы&lt;ref&gt;[https://enu.kz/kz/page/science/research-centers-and-institutes Ғылыми орталықтар мен институттар]&lt;/ref&gt;

==Күміс университет==
Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті қоғамның дамуына үлес қосып, өзінің әлеуметтік бағыттағы үшінші миссиясын белсенді жүзеге асырып келеді. Life Long Learning аясында 55 жастан асқан қазақстандықтарға 35 курс тегін ұйымдастырылды. 2000-нан астам аға буын өкілі ЕҰУ Күміс университетінде білім алуға ниет білдірді, оның 300-ден астамы тиісті сертификаттарын қолға алды.&lt;ref&gt;[https://old.enu.kz/info/zhanalyktar/71095/ 300-ден астам қазақстандық ЕҰУ «Күміс университетінде» білім алды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240218173044/https://old.enu.kz/info/zhanalyktar/71095/ |date=2024-02-18 }}.&lt;/ref&gt;  

== Мұражайлар==

===Жазу тарихы музейі===

Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетіндегі [http://www.enu.kz/kz/enu-turaly/muzei/muzey-pismennosti/ Жазу тарихы мұражайы]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ғылым, оқу ісіне жәрдем беретін және мәдени-ағартушылық бөлімше болып табылады. 2003 жылдың 18 қыркүйегінде аталған мұражай салтанатты түрде ашылды. Оған көптеген белгілі саясаткерлер, ғалымдар, оқытушылар қатысты. Олардың ішінде: Ө.Байгелди, Қ.Сұлтанов, М.Жолдасбеков, Ф.Оңғарсынова, И.Тасмағанбетов, З.Қадырова және тағы басқа қоғам және мемлекет қайраткерлері болды. Ұлттық университеттегі түркі жазуы тарихы мұражайының негізгі мақсаты - жазу тарихын зерделеу. Одан басқа мұражай оқу-әдістемелік бағытты да ұстанады. Еуразиялық кеңістіктегі түркі халықтары қолданған жазу үлгілері - әлемдік мәдениеттің аса құнды мұралары. Адамзаттың даму тарихында көшпелілер өркениетін қалыптастырып, «Мәңгі ел» идеясын ұсынған, қазір өзара тамырлас 26 тілде сөйлейтін түбі бір түркі жұрты да өзінің әлімсақтан бергі тарихында 16 жазу үлгісін қолданды. Біздің жыл қайыруымыздан бұрынғы V-IV ғасырда алғаш рет түркі сөзі әріппен жазылып, тілдік жүйеміздің негізін қалады. Мұражайдағы жәдігерлер жинақталып, сақталады және зерттеледі, сондай-ақ ғылыми, жалпы білім беру, тәрбие және насихаттау мақсаттарында пайдаланылады. Мұражай ЕҰУ оқытушылары мен студенттеріне осындағы жәдігерлерді оқу-әдістемелік ісінде пайдалануға жәрдемдеседі. Сонымен бірге студенттердің жорықтары мен экспедициясын ұйымдастыру, түрлі ұйымдармен хат жазысу және ЕҰУ институттары оқытушыларымен тікелей байланыс орнату шаралары арқылы мұражай қоры толықтырылып келеді. Басқа мұражайлармен (Президенттік мәдениет орталығы, С.Сейфуллин атындағы мұражай және т.б.) байланыс орнатылды. Моңғолиядан, Сианьнан, Алтай өлкелерінен де мұралар әкелініп, оған бөлек зал ашылды.

===Л.Н. Гумилевтің мұражай-кабинеті===

Университетке атақты ойшыл, шынайы еуразияшыл және түрколог Лев Николаевич Гумилев есімі берілгені – зор мәртебе. [http://www.enu.kz/kz/enu-turaly/gumilyov/l-n-gumilev-murazhaiy/ Лев Николаевич Гумилевтің мұражай-кабинеті] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180331160729/http://www.enu.kz/kz/enu-turaly/gumilyov/l-n-gumilev-murazhaiy |date=2018-03-31 }} 2002 жылдың қазанында Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ базасында ректор М.Ж. Жолдасбековтың бастамасымен ашылған (2000-2004 жж.). Мұражай-кабинеттің ашылуына зор көмегін тигізген және қолдау көрсеткен ұлы ғалымның асыл жары Наталья Викторовна Гумилева (Симановская). Мұражай экспозициясын құруға ғалым шығармашылығының зерттеушілері - [[Елтоқ Ділімбетұлы Ділмұхамедов|Е. Ділмұхамедов]], М. Новгородов, М. Козырев, В. Биличенко, Е. Масловтың сынды белді азаматтар атсалысты. Мұражай нақты, жазбаша, бейнелеу көздерін жинап, сақтап, көрмеге қояды, сондай-ақ, кино -, фото -, тарих және география ғылымдарының докторы, еуразия ғылыми бағытының атақты өкілі Лев Николаевич Гумилевтің өмірбаяны мен көрнекті тарихшы-этнологтың ғылыми қызметінен сыр шертетін Дереккөздерн. Мұражайдың негiзгі міндеті - Л.Н.Гумилевтiң өмірі мен қызметіне қатысты мұражай экспонаттарын зерттеуде (фотосурет, жеке заттары, құжаттар, хаттар) және мұражайдың ғылыми қорын құрастыруды негiзге ала отырып жинақтау, сақтау жұмыстарын жүргізу; мұражай қорларының алғашқы және екiншi есепке алу жүйесiн ретту; материалды жинақтау мен зерттеу негізінде экспозициялар және уақытша көрмелер құру; экскурсиялар, дәрiстер, семинарлар, мұражай сабақтары, ғылым және мәдениет қайраткерлерiнiң кездесулерi,түлектер кештерiн ұйымдастыру, университет қонақтарына таныстыру саяхатын өткізу, студенттермен,аспиранттармен, оқытушылармен, қызметкерлерiмен ғылыми-ағартушылық жұмыстар жүргізу және тағы басқа жиындарды өткізу.

== Халықаралық байланыс ==

Бүгінде Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ әлемнің бастаушы білім беру қорларымен, ғылыми-зерттеулер, студенттермен, оқытушылармен алмасу саласында және академиялық байланысты дамыту бойынша шетел ЖОО-мен 120-ға жуық келісім-шарт жасасқан. Сондай-ақ, ЕҰУ халықаралық университеттер - ШЫҰ елдерінің университеттері, ТМД Желілік университеттерінің толық мүшесі болып табылады. 2005 жылы ЕҰУ университеттердің ұлы Хартиясына қол қойды.

== Ректорлар ==
Целиноград инженерлік-құрылыс институты (ЦИҚИ) 
* [[Т. Г. Духов]] (1964—1965) 
* Хамза Асанбеков (1965—1977) 
* [[Хамит Карешов]] (1977—1988) 
* [[А. Г. Чекаев]] (1988—1996) 
Целиноград педагогикалық инстиуты 
* [[Қадыр Жаманбаев]] (1962—1974) 
* [[Б. С. Сұңқарбеков]] (1974—1984) 
* [[Мұса Сүлейменұлы Бесбаев|Мұса Бесбаев]] (1984—1987) 
* Николай Алексеенко (1987—1992) 
* Амангелді Құсайынов (1992—1996) 
Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті 
* [[Амангелді Құсайынов]] (1996—2000) 
* [[Мырзатай Жолдасбеков|Мырзатай Жолдасбеков]] (2000—2004) 
* Сәрсенғали Әбдіманапов (2004—2008) 
* [[Бақытжан Жарылқасынұлы Әбдірайым|Бақытжан Әбдірайым]] (2008—2011)
* [[Ерлан Бәтташұлы Сыдықов|Ерлан Сыдықов]] (2011 жылдан бастап)

== Атақты түлектер==
[[Сембинов, Альмукан Оспанович]]&lt;br /&gt;
[[Асқар Ұзақбайұлы Мамин|Асқар Мамин]] &lt;br /&gt;
[[Есен Жумагулов]] &lt;br /&gt;
[[Манас Ешимбетов]] &lt;br /&gt;
[[Жанар Асылбекқызы Дұғалова|Жанар Дұғалова]]&lt;br /&gt;
[[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев]]&lt;br /&gt;
[[Қайрат Нұртас]]&lt;br /&gt;
[[Асхат Раздықұлы Оралов]]&lt;br /&gt;
[[Зүлфия Сүлейменова]]&lt;br /&gt;
[[Айдын Жұмаділұлы Рақымбаев]]&lt;br /&gt;
[[Бақыт Ахметқызы Сыздықова]]&lt;br /&gt;
[[Жеңіс Махмұдұлы Қасымбек]]&lt;br /&gt;
[[Сапар Қайратұлы Ахметов]]&lt;br /&gt;
[[Ермаганбет Кабдулович Булекпаев]]

== Университеттің атақты ғалымдары==

* Айтмұхамед Ғалиұлы
* [http://www.enu.kz/lica-enu/10860/ Мұхтарбай Өтелбаев]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.enu.kz/lica-enu/10928/ Уалбай Өмірбаев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131102231658/http://www.enu.kz/lica-enu/10928/ |date=2013-11-02 }}
* [http://www.enu.kz/lica-enu/10961/ Намазалы Омашев]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.enu.kz/lica-enu/10884/ Ғәділбек Шалахметов]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.enu.kz/lica-enu/3940/ Жабайхан Абдильдин]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121011193336/http://www.enu.kz/lica-enu/abdildin-zhabaykhan-mubarakovich/ |date=2012-10-11 }}
* [http://www.enu.kz/lica-enu/11010/ Рахметқажы Берсімбай] {{Webarchive|url=https://www.webcitation.org/6B3Gm42vv?url=http://www.enu.kz/lica-enu/bersimbay-rakhmetkazhy-iskendirovich/?sphrase_id=8351 |date=2012-09-30 }}
* [http://www.enu.kz/lica-enu/13627/ Сейіт Қасқабасов]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.enu.kz/lica-enu/10827/ Қаржаубай Сартқожаұлы]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2,_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 Мырзатай Серғалиев]
* [http://www.enu.kz/lica-enu/10904/ Нұрлан Темірғалиев]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%BE%D0%B9%D1%88%D1%8B%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B0 Салғараұлы Қойшығара]{{Deadlink|date=April 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.enu.kz/lica-enu/5368/ Дихан Қамзабекұлы]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.enu.kz/lica-enu/11003/ Сайлау Батырша-ұлы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180413192658/http://www.enu.kz/lica-enu/11003 |date=2018-04-13 }}
* [http://www.enu.kz/lica-enu/15158/ Дүкен Мәсімханұлы]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [[Серік Негимов]]

==Дереккөздер==
&lt;references /&gt;

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.enu.kz/ Ресми торбеті] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130407032032/http://www.enu.kz/ |date=2013-04-07 }}
'''Факультеттер'''
* [http://fjp.enu.kz/ Журналистика және саясаттану факультеті] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190525221318/http://fjp.enu.kz/ |date=2019-05-25 }}
* [http://fit.enu.kz/index.php?lang=kz Ақпараттық технологиялар факультеті] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130517131725/http://fit.enu.kz/index.php?lang=kz |date=2013-05-17 }}
* [http://fmm.enu.kz/index.php?lang=kz Механика-математика факультеті] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120512075854/http://fmm.enu.kz/index.php?lang=kz |date=2012-05-12 }}
* [http://fmo.enu.kz/index.php?lang=kz Халықаралық қатынастар факультеті] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121103063145/http://fmo.enu.kz/index.php?lang=kz |date=2012-11-03 }}
* Cәулет-құрылыс факультеті
* Жаратылыстану ғылымдары факультеті
* [http://ftf.enu.kz/index.php?lang=kz Физика-техникалық факультеті] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120627011755/http://ftf.enu.kz/index.php?lang=kz |date=2012-06-27 }}
* [http://fsn.enu.kz/index.php?lang=kz Әлеуметтік ғылымдар факультеті] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120512063550/http://fsn.enu.kz/index.php?lang=kz |date=2012-05-12 }}
* [http://ef.enu.kz/index.php?lang=kz Экономика факультеті] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120917051108/http://ef.enu.kz/index.php?lang=kz |date=2012-09-17 }}
* [http://tef.enu.kz/index.php?lang=kz Көлік-энергетика факультеті] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130809224319/http://tef.enu.kz/index.php?lang=kz |date=2013-08-09 }}
* [http://ff.enu.kz/index.php?lang=kz Филология факультеті] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120429104613/http://ff.enu.kz/index.php?lang=kz |date=2012-04-29 }}
* Заң факультеті
{{Астана жоғарғы оқу орындары}}
{{Ұлттық университеттер}}

[[Санат:Астана жоғарғы оқу орындары]]
[[Санат:Еуразиялық ұлттық университеті]]
[[Санат:Қазақстан университеттері]]</text>
      <sha1>9vae5fm62kziodms70kh4sqrjbtezoq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575938</id>
      <parentid>3575936</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T06:22:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rasulbek Adil</username>
        <id>176232</id>
      </contributor>
      <origin>3575938</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31419" sha1="anlj20007ozz3ywd5rscvwn4xxopauy" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                   = Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті
 |Қысқартылған аты      = ЕҰУ
 |Эмблемасы             =
 |Сурет                 = [[Сурет:L.N.Gumilyov Eurasian National University.JPG|300px]]
 |Шынайы аты            = 
 |Халықаралық атауы     = L.N.Gumilyov Eurasian National University
 |Бұрынғы атауы         = 
 |Ұраны                 = 
 |Құрылған жылы         = [[23 мамыр]] [[1996 жыл|1996]]
 |Жабылған жылы         =
 |Қайта құрылған        =
 |Қайта құрылған жылы   = [[2000 жыл|2000]]
 |Түрі                  = ұлттық университет
 |Басшының лауазымы     = 
 |Фио лауазымы          = 
 |Президенті            = 
 |Ғылыми жетекшісі      = 
 |Ректоры               = [[Ерлан Бәтташұлы Сыдықов|Ерлан Сыдықов]]
 |Студенттер            = 17,118
 |Шетел студенттері     = 1,085
 |Мамандар              = 
 |Бакалавриат           = 
 |Магистратура          = 
 |Аспирантура           = 
 |Докторантура          = 
 |Ғылым доктары         = 
 |Профессоры            = 
 |Оқытушылар            = 3,330
 |Орналасқан жері       = {{байрақ|Қазақстан}}, [[Астана]]
 |Метро бекеті          = 
 |Кампус                = 
 |Мекенжайы             = Сәтпаев көшесі, 2
 |Сайты                 = {{URL|enu.kz}}
 |Марапаттары           = 
 |lat_dir =  |lat_deg =  |lat_min =  |lat_sec = 
 |lon_dir =  |lon_deg =  |lon_min =  |lon_sec = 
 |CoordScale            = 
 |edu_region            = 
}}
'''[[Лев Николаевич Гумилев|Лев Гумилев]] атындағы Еуразия ұлттық университеті''' — [[Астана]]да орналасқан Қазақстанның жетекші жоғары оқу орындарының бірі. 2023 жылғы ''Topuniversities'' рейтингі бойынша әлемнің үздік 277-университеті болып саналады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.topuniversities.com/universities/ln-gumilyov-eurasian-national-university-enu |title=L.N. Gumilyov Eurasian National University (ENU) |lang= en}}&lt;/ref&gt;

== Университет туралы ==
Университет құрамында жалпы саны 26 ғылыми мекемені құрайтын ғылыми-зерттеу институттары, ғылыми орталықтар, зертханалар, 12 факультет&lt;ref name=&quot;prof2&quot;&gt;{{cite web|title=ФАКУЛЬТЕТТЕР|author=ЕНУ|url=http://www.enu.kz/kz/facultety/|accessdate=28 қараша 2012|lang=kk}}&lt;/ref&gt;, қосымша білім беру және біліктілікті жетілдіру институты, әскери кафедра,  түрлі мемлекеттердің мәдени білім беру орталықтары бар.

Еуразия ұлттық университетінде мамандарды даярлау жүйесі 3 білім беру баспалдағы бойынша: жоғары негізді білім (бакалавриат), магистратура және Ph.D докторантура. Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ-ге қабылдау мемлекеттік білім гранты мен ақылы негізде жүзеге асырылады. Оқу орны құрамында бакалавриатта - 61 мамандық, магистратурада - 64 мамандық, Ph.D докторантураcында - 29 мамандық бойынша мамандар даярлануда. Еуразия ұлттық университетінде 2011-2012 оқу жылында студенттер саны – 11 300 құрады.

Факультеттер мен ғылыми-зерттеу бөлімшелерінде 1678 оқытушы бар, мұнда 61,3 пайыз ғылым докторлары, профессорлар, түрлі академиялардың мүшелері, Қазақстан Республикасының Мемлекеттік сыйлығының иегерлері, ғылым кандидаттары, доценттер жұмыс істейді. Университеттің көптеген ғалымдары тек Қазақстанға ғана емес, сондай-ақ, шетелге де танымал тұлғалар.

2011 жылдың шілдесінен бастап Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ ректоры тарих ғылымдарының докторы, профессор, Халықаралық педагогикалық білім беру ғылымдары академиясының академигі [[Ерлан Бәтташұлы Сыдықов]].

== Тарихы ==
2001 жылдың 29 маусымындағы N 892 «Жекелеген мемлекеттік жоғары оқу орындарын қайта атау туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулысына сәйкес университетке Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті атауы берілді.

ЕҰУ құрамына [[Дипломатия]]лық [[академия]] және әр саладан білім берумен шұғылданатын 5 институт (жаратылыстану технология, гуманитарлық, құқық, экономика, білім беру), сондай-ақ «Еуразия» гуманитарлық зерттеулер ғылыми-зертхана орталығы, Жоғары мектеп проблемаларының ғылыми-зертхана орталығы, Дүниежүзүлік экономика және [[конъюнктура]] ғылыми-зертхана институты, Геотехнологиялық ғылыми-зертхана институты, ҚР Ұлттық ядролық орталығы ядролық физика институтының бөлімшесі, Ақпараттық-есептеу орталығы, т.б. енеді. Ресей, Беларусь, Испания, Германия, т.б. елдер оқу орындары ғылыми орталықтарымен тығыз байланыс орнатылған. Күндізгі бөлімде 85 мамандық, ал сырттай бөлімде 25 мамандық бойынша студенттер білім алады (2001). Университетте 669 білікті маман дәріс береді. Оның ішінде 70 ғылыми доктор, професор, 214 ғылыми кандидат, доцент бар. Кандидат және докторлық диссертация қорғайтын 9 ғылыми кеңес және 20 мамандық бойынша [[аспирантура]] жұмыс істейді. Университеттің 5 оқу ғимараты, 12 лингафондық кабинеті, 1 250 000 қоры бар кітапханасы мен 500 орындық компьютерлік оқу орталықтары бар. ЕҰУ базасында 2000 жылы Ломоносов атындағы ММУ (Мәскеу Мемлекеттік Университеті) Қазақстандық филиалы құрылған.

=== Даму хронологиясы ===
Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә. Назарбаевтың 1996 жылғы 23 мамырдағы бастамасымен екі ЖОО – Целиноград инженерлік-құрылыс институты мен Целиноград педагогикалық институтының бірігуінің негізінде құрылды.

2001 жылдың 5 шілдесіндегі «Жеке мемлекеттік жоғары оқу орындарына ерекше статус беру туралы» Қазақстан Республикасы Президенті Жарлығына сәйкес университетке «Ұлттық және жалпыадамдық құндылық, ғылым мен техника жетістіктері негізінде тұлғаларды дамыту мен кәсіби қалыптастырудағы елеулі үлесі» ерекше мәртебесі берілді.

2002 жылдың қазанында Лев Николаевич Гумилевтің мұражай-кабинеті Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ базасында ректор М.Ж. Жолдасбековтың бастамасымен ашылған (2000-2004 жж.).

2009 жылдың 10 наурызында ЕҰУ-де Университеттердің еуразиялық қауымдастығының XI съезі өтті.

2012 жылы Еуразия ұлттық университеті XX ғасырдың көрнекті ғалымы, түркі, славян, азиялық және еуропалық халықтарының тарихы туралы ірі еңбектердің авторы, тарихи этнология және тарихи география салаларының атақты маманы Лев Николаевич Гумилевтің (1912-1992) 100 жылдық мерейтойы бүкіләлемдік дәрежеде атап өтілді.

== Рейтингтер ==
* Білім сапасын қамтамасыз ету бойынша тәуелсіз Қазақстан агенттігі  (БСҚТҚА) 2011-2012 жылдары Қазақстанның  жоғары оқу орындарының қызметіне жүргізілген зерт­теу нәтижесінде Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ - Қазақстан ЖОО арасындағы басты рейтингі бойынша алғашқы орынға табан тіреген болатын. 
* 2012 жылдың қорытындысына сәйкес, ЕҰУ QS World University Rankings рейтингісінде 369-шы орынды иеленіп, Қазақстанда алғашқы болып үздік 400 ЖОО тізіміне ілікті. 
* Кибернетика лабораториясы (Cybermetics Lab) Испания Ұлттық Зерттеу кеңесiнiң ақпарат және құжаттама орталығының зерттеушi тобы жылына екі рет қаңтар және шілде айларында Webometrics университеттер сайтының рейтингісін жариялайды.  Әлемнің 20 мыңнан астам ЖОО арасында өт­етін рейтингте бұған дейін, дәлірек айтсақ, 2011 жылдың шілде айының қорытындысы бойынша білім ордасының ресми сайты 4082-ші орынға ие болған еді. Жарты жыл өткеннен соң 4644-ші орынды иеленді. 2012 жылы Webometrics рейтингісінің нәтижесінде Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ-дың сайты Webometrics рейтингісі бойынша қазақстандық ЖОО арасында көш бастап, әлемдік ЖОО бойынша 2 318 оқу орны қатарынан көрінді.

== Факультеттер ==
* {{URL|http://fit.enu.kz/index.php?lang=kz Ақпараттық технологиялар факультеті}}
* {{URL|https://fns.enu.kz/kz Жаратылыстану ғылымдары факультеті}}
* {{URL|https://fe.enu.kz/kz Экономика факультеті}}
* {{URL|https://fph.enu.kz/kz Филология факультеті}}
* {{URL|https://fl.enu.kz/kz Заң факультеті}}
* {{URL|https://hse.enu.kz/kz Білім жоғары мектебі}}
* {{URL|http://fmm.enu.kz/kz Механика-математика факультеті}} 
* {{URL|https://fjps.enu.kz/kz Журналистика және әлеуметтік ғылымдар факультеті}} 
* {{URL|https://fte.enu.kz/kz Көлік-энергетика факультеті}}
* {{URL|https://fac.enu.kz/kz Cәулет-құрылыс факультеті}}
* {{URL|https://fir.enu.kz/kz Халықаралық қатынастар факультеті}}
* {{URL|https://fpt.enu.kz/kz Физика-техника ғылымдары институты}}
* {{URL|https://fh.enu.kz/kz Тарих факультеті}}
* {{URL|https://militaryold.enu.kz/kz/ Әскери кафедра}}

== Ғылыми-зерттеу бөлімшелері ==
'''Инженерлік-техникалық'''
# Геотехникалық институт
# Сараптау ғылыми-зерттеу институты
# Құрылыс және көлік үрдістерінің технологиясы, механикаландыру және автоматтандыру институты

'''Жаратылыстану-техникалық'''
# Еуразиялық математика институты 
# Теориялық математика және ғылыми есептеулер институты
# Іргелі зерттеулер институты
# Теориялық физиканың еуразиялық халықаралық орталығы
# Биоорганикалық химия ғылыми-зерттеу институты
# Клеткалық биология және биотехнология институты
# Қолданбалы химия институты
# Инженерлiк бағыттағы зертхана
# Ақпараттық қауіпсіздік және криптология институты
# Жасанды интеллект институты

'''Қоғамдық-гуманитарлық'''

1. «Евразия» гуманитарлық ғылыми зерттеулер орталығы
2. «Отырар кітапханасы» ғылыми орталығы
3. «Алаш» мәдениет және рухани даму институты
4. К.А. Ақышев атындағы археология ғылыми-зерттеу институты
5. Конфуция институты
6. Түркітану және алтайтану ғылыми-зерттеу орталығы
7. Академик С. Зиманов атындағы білім заңнамасы ғылыми-зерттеу орталығы

'''Әлеуметтік-экономикалық'''

1. Мемлекеттік-құқықтық зерттеулер, заң жобаларын дайындау және сараптау институты
2. Журналистика мәселелерін зерттеу институты
4. Заманауи зерттеулер институты
5. Әлеуметтiк және мәдени антропология институты 
6. Этносаралық қатынастар және қазақстан халқы ассамблеясы толеранттылығы орталығы&lt;ref&gt;[https://enu.kz/kz/page/science/research-centers-and-institutes Ғылыми орталықтар мен институттар]&lt;/ref&gt;

==Күміс университет==
Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті қоғамның дамуына үлес қосып, өзінің әлеуметтік бағыттағы үшінші миссиясын белсенді жүзеге асырып келеді. Life Long Learning аясында 55 жастан асқан қазақстандықтарға 35 курс тегін ұйымдастырылды. 2000-нан астам аға буын өкілі ЕҰУ Күміс университетінде білім алуға ниет білдірді, оның 300-ден астамы тиісті сертификаттарын қолға алды.&lt;ref&gt;[https://old.enu.kz/info/zhanalyktar/71095/ 300-ден астам қазақстандық ЕҰУ «Күміс университетінде» білім алды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240218173044/https://old.enu.kz/info/zhanalyktar/71095/ |date=2024-02-18 }}.&lt;/ref&gt;  

== Мұражайлар==

===Жазу тарихы музейі===

Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетіндегі [http://www.enu.kz/kz/enu-turaly/muzei/muzey-pismennosti/ Жазу тарихы мұражайы]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ғылым, оқу ісіне жәрдем беретін және мәдени-ағартушылық бөлімше болып табылады. 2003 жылдың 18 қыркүйегінде аталған мұражай салтанатты түрде ашылды. Оған көптеген белгілі саясаткерлер, ғалымдар, оқытушылар қатысты. Олардың ішінде: Ө. Байгелди, Қ. Сұлтанов, М. Жолдасбеков, Ф. Оңғарсынова, И. Тасмағанбетов, З. Қадырова және тағы басқа қоғам және мемлекет қайраткерлері болды. Ұлттық университеттегі түркі жазуы тарихы мұражайының негізгі мақсаты - жазу тарихын зерделеу. Одан басқа мұражай оқу-әдістемелік бағытты да ұстанады. Еуразиялық кеңістіктегі түркі халықтары қолданған жазу үлгілері - әлемдік мәдениеттің аса құнды мұралары. Адамзаттың даму тарихында көшпелілер өркениетін қалыптастырып, «Мәңгі ел» идеясын ұсынған, қазір өзара тамырлас 26 тілде сөйлейтін түбі бір түркі жұрты да өзінің әлімсақтан бергі тарихында 16 жазу үлгісін қолданды. Біздің жыл қайыруымыздан бұрынғы V-IV ғасырда алғаш рет түркі сөзі әріппен жазылып, тілдік жүйеміздің негізін қалады. Мұражайдағы жәдігерлер жинақталып, сақталады және зерттеледі, сондай-ақ ғылыми, жалпы білім беру, тәрбие және насихаттау мақсаттарында пайдаланылады. Мұражай ЕҰУ оқытушылары мен студенттеріне осындағы жәдігерлерді оқу-әдістемелік ісінде пайдалануға жәрдемдеседі. Сонымен бірге студенттердің жорықтары мен экспедициясын ұйымдастыру, түрлі ұйымдармен хат жазысу және ЕҰУ институттары оқытушыларымен тікелей байланыс орнату шаралары арқылы мұражай қоры толықтырылып келеді. Басқа мұражайлармен (Президенттік мәдениет орталығы, С. Сейфуллин атындағы мұражай және т.б.) байланыс орнатылды. Моңғолиядан, Сианьнан, Алтай өлкелерінен де мұралар әкелініп, оған бөлек зал ашылды.

===Л.Н. Гумилевтің мұражай-кабинеті===

Университетке атақты ойшыл, шынайы еуразияшыл және түрколог Лев Николаевич Гумилев есімі берілгені – зор мәртебе. [http://www.enu.kz/kz/enu-turaly/gumilyov/l-n-gumilev-murazhaiy/ Лев Николаевич Гумилевтің мұражай-кабинеті] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180331160729/http://www.enu.kz/kz/enu-turaly/gumilyov/l-n-gumilev-murazhaiy |date=2018-03-31 }} 2002 жылдың қазанында Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ базасында ректор М.Ж. Жолдасбековтың бастамасымен ашылған (2000-2004 жж.). Мұражай-кабинеттің ашылуына зор көмегін тигізген және қолдау көрсеткен ұлы ғалымның асыл жары Наталья Викторовна Гумилева (Симановская). Мұражай экспозициясын құруға ғалым шығармашылығының зерттеушілері - [[Елтоқ Ділімбетұлы Ділмұхамедов|Е. Ділмұхамедов]], М. Новгородов, М. Козырев, В. Биличенко, Е. Масловтың сынды белді азаматтар атсалысты. Мұражай нақты, жазбаша, бейнелеу көздерін жинап, сақтап, көрмеге қояды, сондай-ақ, кино -, фото -, тарих және география ғылымдарының докторы, еуразия ғылыми бағытының атақты өкілі Лев Николаевич Гумилевтің өмірбаяны мен көрнекті тарихшы-этнологтың ғылыми қызметінен сыр шертетін Дереккөздерн. Мұражайдың негiзгі міндеті - Л.Н.Гумилевтiң өмірі мен қызметіне қатысты мұражай экспонаттарын зерттеуде (фотосурет, жеке заттары, құжаттар, хаттар) және мұражайдың ғылыми қорын құрастыруды негiзге ала отырып жинақтау, сақтау жұмыстарын жүргізу; мұражай қорларының алғашқы және екiншi есепке алу жүйесiн ретту; материалды жинақтау мен зерттеу негізінде экспозициялар және уақытша көрмелер құру; экскурсиялар, дәрiстер, семинарлар, мұражай сабақтары, ғылым және мәдениет қайраткерлерiнiң кездесулерi,түлектер кештерiн ұйымдастыру, университет қонақтарына таныстыру саяхатын өткізу, студенттермен,аспиранттармен, оқытушылармен, қызметкерлерiмен ғылыми-ағартушылық жұмыстар жүргізу және тағы басқа жиындарды өткізу.

== Халықаралық байланыс ==

Бүгінде Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ әлемнің бастаушы білім беру қорларымен, ғылыми-зерттеулер, студенттермен, оқытушылармен алмасу саласында және академиялық байланысты дамыту бойынша шетел ЖОО-мен 120-ға жуық келісім-шарт жасасқан. Сондай-ақ, ЕҰУ халықаралық университеттер - ШЫҰ елдерінің университеттері, ТМД Желілік университеттерінің толық мүшесі болып табылады. 2005 жылы ЕҰУ университеттердің ұлы Хартиясына қол қойды.

== Ректорлар ==
Целиноград инженерлік-құрылыс институты (ЦИҚИ) 
* [[Т. Г. Духов]] (1964—1965) 
* Хамза Асанбеков (1965—1977) 
* [[Хамит Карешов]] (1977—1988) 
* [[А. Г. Чекаев]] (1988—1996) 
Целиноград педагогикалық инстиуты 
* [[Қадыр Жаманбаев]] (1962—1974) 
* [[Б. С. Сұңқарбеков]] (1974—1984) 
* [[Мұса Сүлейменұлы Бесбаев|Мұса Бесбаев]] (1984—1987) 
* Николай Алексеенко (1987—1992) 
* Амангелді Құсайынов (1992—1996) 
Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті 
* [[Амангелді Құсайынов]] (1996—2000) 
* [[Мырзатай Жолдасбеков|Мырзатай Жолдасбеков]] (2000—2004) 
* Сәрсенғали Әбдіманапов (2004—2008) 
* [[Бақытжан Жарылқасынұлы Әбдірайым|Бақытжан Әбдірайым]] (2008—2011)
* [[Ерлан Бәтташұлы Сыдықов|Ерлан Сыдықов]] (2011 жылдан бастап)

== Атақты түлектер==
[[Сембинов, Альмукан Оспанович]]&lt;br /&gt;
[[Асқар Ұзақбайұлы Мамин|Асқар Мамин]] &lt;br /&gt;
[[Есен Жумагулов]] &lt;br /&gt;
[[Манас Ешимбетов]] &lt;br /&gt;
[[Жанар Асылбекқызы Дұғалова|Жанар Дұғалова]]&lt;br /&gt;
[[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев]]&lt;br /&gt;
[[Қайрат Нұртас]]&lt;br /&gt;
[[Асхат Раздықұлы Оралов]]&lt;br /&gt;
[[Зүлфия Сүлейменова]]&lt;br /&gt;
[[Айдын Жұмаділұлы Рақымбаев]]&lt;br /&gt;
[[Бақыт Ахметқызы Сыздықова]]&lt;br /&gt;
[[Жеңіс Махмұдұлы Қасымбек]]&lt;br /&gt;
[[Сапар Қайратұлы Ахметов]]&lt;br /&gt;
[[Ермаганбет Кабдулович Булекпаев]]

== Университеттің атақты ғалымдары==

* Айтмұхамед Ғалиұлы
* [http://www.enu.kz/lica-enu/10860/ Мұхтарбай Өтелбаев]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.enu.kz/lica-enu/10928/ Уалбай Өмірбаев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131102231658/http://www.enu.kz/lica-enu/10928/ |date=2013-11-02 }}
* [http://www.enu.kz/lica-enu/10961/ Намазалы Омашев]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.enu.kz/lica-enu/10884/ Ғәділбек Шалахметов]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.enu.kz/lica-enu/3940/ Жабайхан Абдильдин]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121011193336/http://www.enu.kz/lica-enu/abdildin-zhabaykhan-mubarakovich/ |date=2012-10-11 }}
* [http://www.enu.kz/lica-enu/11010/ Рахметқажы Берсімбай] {{Webarchive|url=https://www.webcitation.org/6B3Gm42vv?url=http://www.enu.kz/lica-enu/bersimbay-rakhmetkazhy-iskendirovich/?sphrase_id=8351 |date=2012-09-30 }}
* [http://www.enu.kz/lica-enu/13627/ Сейіт Қасқабасов]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.enu.kz/lica-enu/10827/ Қаржаубай Сартқожаұлы]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2,_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 Мырзатай Серғалиев]
* [http://www.enu.kz/lica-enu/10904/ Нұрлан Темірғалиев]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%BE%D0%B9%D1%88%D1%8B%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B0 Салғараұлы Қойшығара]{{Deadlink|date=April 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.enu.kz/lica-enu/5368/ Дихан Қамзабекұлы]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.enu.kz/lica-enu/11003/ Сайлау Батырша-ұлы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180413192658/http://www.enu.kz/lica-enu/11003 |date=2018-04-13 }}
* [http://www.enu.kz/lica-enu/15158/ Дүкен Мәсімханұлы]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [[Серік Негимов]]

==Дереккөздер==
&lt;references /&gt;

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.enu.kz/ Ресми торбеті] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130407032032/http://www.enu.kz/ |date=2013-04-07 }}
'''Факультеттер'''
* [http://fjp.enu.kz/ Журналистика және саясаттану факультеті] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190525221318/http://fjp.enu.kz/ |date=2019-05-25 }}
* [http://fit.enu.kz/index.php?lang=kz Ақпараттық технологиялар факультеті] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130517131725/http://fit.enu.kz/index.php?lang=kz |date=2013-05-17 }}
* [http://fmm.enu.kz/index.php?lang=kz Механика-математика факультеті] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120512075854/http://fmm.enu.kz/index.php?lang=kz |date=2012-05-12 }}
* [http://fmo.enu.kz/index.php?lang=kz Халықаралық қатынастар факультеті] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121103063145/http://fmo.enu.kz/index.php?lang=kz |date=2012-11-03 }}
* Cәулет-құрылыс факультеті
* Жаратылыстану ғылымдары факультеті
* [http://ftf.enu.kz/index.php?lang=kz Физика-техникалық факультеті] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120627011755/http://ftf.enu.kz/index.php?lang=kz |date=2012-06-27 }}
* [http://fsn.enu.kz/index.php?lang=kz Әлеуметтік ғылымдар факультеті] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120512063550/http://fsn.enu.kz/index.php?lang=kz |date=2012-05-12 }}
* [http://ef.enu.kz/index.php?lang=kz Экономика факультеті] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120917051108/http://ef.enu.kz/index.php?lang=kz |date=2012-09-17 }}
* [http://tef.enu.kz/index.php?lang=kz Көлік-энергетика факультеті] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130809224319/http://tef.enu.kz/index.php?lang=kz |date=2013-08-09 }}
* [http://ff.enu.kz/index.php?lang=kz Филология факультеті] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120429104613/http://ff.enu.kz/index.php?lang=kz |date=2012-04-29 }}
* Заң факультеті
{{Астана жоғарғы оқу орындары}}
{{Ұлттық университеттер}}

[[Санат:Астана жоғарғы оқу орындары]]
[[Санат:Еуразиялық ұлттық университеті]]
[[Санат:Қазақстан университеттері]]</text>
      <sha1>anlj20007ozz3ywd5rscvwn4xxopauy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575939</id>
      <parentid>3575938</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T06:23:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rasulbek Adil</username>
        <id>176232</id>
      </contributor>
      <origin>3575939</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31420" sha1="jx9iafhc9n1lad5x0bmrmnhabhvgmtn" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                   = Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті
 |Қысқартылған аты      = ЕҰУ
 |Эмблемасы             =
 |Сурет                 = [[Сурет:L.N.Gumilyov Eurasian National University.JPG|300px]]
 |Шынайы аты            = 
 |Халықаралық атауы     = L.N.Gumilyov Eurasian National University
 |Бұрынғы атауы         = 
 |Ұраны                 = 
 |Құрылған жылы         = [[23 мамыр]] [[1996 жыл|1996]]
 |Жабылған жылы         =
 |Қайта құрылған        =
 |Қайта құрылған жылы   = [[2000 жыл|2000]]
 |Түрі                  = ұлттық университет
 |Басшының лауазымы     = 
 |Фио лауазымы          = 
 |Президенті            = 
 |Ғылыми жетекшісі      = 
 |Ректоры               = [[Ерлан Бәтташұлы Сыдықов|Ерлан Сыдықов]]
 |Студенттер            = 17,118
 |Шетел студенттері     = 1,085
 |Мамандар              = 
 |Бакалавриат           = 
 |Магистратура          = 
 |Аспирантура           = 
 |Докторантура          = 
 |Ғылым доктары         = 
 |Профессоры            = 
 |Оқытушылар            = 3,330
 |Орналасқан жері       = {{байрақ|Қазақстан}}, [[Астана]]
 |Метро бекеті          = 
 |Кампус                = 
 |Мекенжайы             = Сәтпаев көшесі, 2
 |Сайты                 = {{URL|enu.kz}}
 |Марапаттары           = 
 |lat_dir =  |lat_deg =  |lat_min =  |lat_sec = 
 |lon_dir =  |lon_deg =  |lon_min =  |lon_sec = 
 |CoordScale            = 
 |edu_region            = 
}}
'''[[Лев Николаевич Гумилев|Лев Гумилев]] атындағы Еуразия ұлттық университеті''' — [[Астана]]да орналасқан Қазақстанның жетекші жоғары оқу орындарының бірі. 2023 жылғы ''Topuniversities'' рейтингі бойынша әлемнің үздік 277-университеті болып саналады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.topuniversities.com/universities/ln-gumilyov-eurasian-national-university-enu |title=L.N. Gumilyov Eurasian National University (ENU) |lang= en}}&lt;/ref&gt;

== Университет туралы ==
Университет құрамында жалпы саны 26 ғылыми мекемені құрайтын ғылыми-зерттеу институттары, ғылыми орталықтар, зертханалар, 12 факультет&lt;ref name=&quot;prof2&quot;&gt;{{cite web|title=ФАКУЛЬТЕТТЕР|author=ЕНУ|url=http://www.enu.kz/kz/facultety/|accessdate=28 қараша 2012|lang=kk}}&lt;/ref&gt;, қосымша білім беру және біліктілікті жетілдіру институты, әскери кафедра,  түрлі мемлекеттердің мәдени білім беру орталықтары бар.

Еуразия ұлттық университетінде мамандарды даярлау жүйесі 3 білім беру баспалдағы бойынша: жоғары негізді білім (бакалавриат), магистратура және Ph.D докторантура. Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ-ге қабылдау мемлекеттік білім гранты мен ақылы негізде жүзеге асырылады. Оқу орны құрамында бакалавриатта - 61 мамандық, магистратурада - 64 мамандық, Ph.D докторантураcында - 29 мамандық бойынша мамандар даярлануда. Еуразия ұлттық университетінде 2011-2012 оқу жылында студенттер саны – 11 300 құрады.

Факультеттер мен ғылыми-зерттеу бөлімшелерінде 1678 оқытушы бар, мұнда 61,3 пайыз ғылым докторлары, профессорлар, түрлі академиялардың мүшелері, Қазақстан Республикасының Мемлекеттік сыйлығының иегерлері, ғылым кандидаттары, доценттер жұмыс істейді. Университеттің көптеген ғалымдары тек Қазақстанға ғана емес, сондай-ақ, шетелге де танымал тұлғалар.

2011 жылдың шілдесінен бастап Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ ректоры тарих ғылымдарының докторы, профессор, Халықаралық педагогикалық білім беру ғылымдары академиясының академигі [[Ерлан Бәтташұлы Сыдықов]].

== Тарихы ==
2001 жылдың 29 маусымындағы N 892 «Жекелеген мемлекеттік жоғары оқу орындарын қайта атау туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулысына сәйкес университетке Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті атауы берілді.

ЕҰУ құрамына [[Дипломатия]]лық [[академия]] және әр саладан білім берумен шұғылданатын 5 институт (жаратылыстану технология, гуманитарлық, құқық, экономика, білім беру), сондай-ақ «Еуразия» гуманитарлық зерттеулер ғылыми-зертхана орталығы, Жоғары мектеп проблемаларының ғылыми-зертхана орталығы, Дүниежүзүлік экономика және [[конъюнктура]] ғылыми-зертхана институты, Геотехнологиялық ғылыми-зертхана институты, ҚР Ұлттық ядролық орталығы ядролық физика институтының бөлімшесі, Ақпараттық-есептеу орталығы, т.б. енеді. Ресей, Беларусь, Испания, Германия, т.б. елдер оқу орындары ғылыми орталықтарымен тығыз байланыс орнатылған. Күндізгі бөлімде 85 мамандық, ал сырттай бөлімде 25 мамандық бойынша студенттер білім алады (2001). Университетте 669 білікті маман дәріс береді. Оның ішінде 70 ғылыми доктор, професор, 214 ғылыми кандидат, доцент бар. Кандидат және докторлық диссертация қорғайтын 9 ғылыми кеңес және 20 мамандық бойынша [[аспирантура]] жұмыс істейді. Университеттің 5 оқу ғимараты, 12 лингафондық кабинеті, 1 250 000 қоры бар кітапханасы мен 500 орындық компьютерлік оқу орталықтары бар. ЕҰУ базасында 2000 жылы Ломоносов атындағы ММУ (Мәскеу Мемлекеттік Университеті) Қазақстандық филиалы құрылған.

=== Даму хронологиясы ===
Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә. Назарбаевтың 1996 жылғы 23 мамырдағы бастамасымен екі ЖОО – Целиноград инженерлік-құрылыс институты мен Целиноград педагогикалық институтының бірігуінің негізінде құрылды.

2001 жылдың 5 шілдесіндегі «Жеке мемлекеттік жоғары оқу орындарына ерекше статус беру туралы» Қазақстан Республикасы Президенті Жарлығына сәйкес университетке «Ұлттық және жалпыадамдық құндылық, ғылым мен техника жетістіктері негізінде тұлғаларды дамыту мен кәсіби қалыптастырудағы елеулі үлесі» ерекше мәртебесі берілді.

2002 жылдың қазанында Лев Николаевич Гумилевтің мұражай-кабинеті Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ базасында ректор М.Ж. Жолдасбековтың бастамасымен ашылған (2000-2004 жж.).

2009 жылдың 10 наурызында ЕҰУ-де Университеттердің еуразиялық қауымдастығының XI съезі өтті.

2012 жылы Еуразия ұлттық университеті XX ғасырдың көрнекті ғалымы, түркі, славян, азиялық және еуропалық халықтарының тарихы туралы ірі еңбектердің авторы, тарихи этнология және тарихи география салаларының атақты маманы Лев Николаевич Гумилевтің (1912-1992) 100 жылдық мерейтойы бүкіләлемдік дәрежеде атап өтілді.

== Рейтингтер ==
* Білім сапасын қамтамасыз ету бойынша тәуелсіз Қазақстан агенттігі  (БСҚТҚА) 2011-2012 жылдары Қазақстанның  жоғары оқу орындарының қызметіне жүргізілген зерт­теу нәтижесінде Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ - Қазақстан ЖОО арасындағы басты рейтингі бойынша алғашқы орынға табан тіреген болатын. 
* 2012 жылдың қорытындысына сәйкес, ЕҰУ QS World University Rankings рейтингісінде 369-шы орынды иеленіп, Қазақстанда алғашқы болып үздік 400 ЖОО тізіміне ілікті. 
* Кибернетика лабораториясы (Cybermetics Lab) Испания Ұлттық Зерттеу кеңесiнiң ақпарат және құжаттама орталығының зерттеушi тобы жылына екі рет қаңтар және шілде айларында Webometrics университеттер сайтының рейтингісін жариялайды.  Әлемнің 20 мыңнан астам ЖОО арасында өт­етін рейтингте бұған дейін, дәлірек айтсақ, 2011 жылдың шілде айының қорытындысы бойынша білім ордасының ресми сайты 4082-ші орынға ие болған еді. Жарты жыл өткеннен соң 4644-ші орынды иеленді. 2012 жылы Webometrics рейтингісінің нәтижесінде Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ-дың сайты Webometrics рейтингісі бойынша қазақстандық ЖОО арасында көш бастап, әлемдік ЖОО бойынша 2 318 оқу орны қатарынан көрінді.

== Факультеттер ==
* {{URL|http://fit.enu.kz/index.php?lang=kz Ақпараттық технологиялар факультеті}}
* {{URL|https://fns.enu.kz/kz Жаратылыстану ғылымдары факультеті}}
* {{URL|https://fe.enu.kz/kz Экономика факультеті}}
* {{URL|https://fph.enu.kz/kz Филология факультеті}}
* {{URL|https://fl.enu.kz/kz Заң факультеті}}
* {{URL|https://hse.enu.kz/kz Білім жоғары мектебі}}
* {{URL|http://fmm.enu.kz/kz Механика-математика факультеті}} 
* {{URL|https://fjps.enu.kz/kz Журналистика және әлеуметтік ғылымдар факультеті}} 
* {{URL|https://fte.enu.kz/kz Көлік-энергетика факультеті}}
* {{URL|https://fac.enu.kz/kz Cәулет-құрылыс факультеті}}
* {{URL|https://fir.enu.kz/kz Халықаралық қатынастар факультеті}}
* {{URL|https://fpt.enu.kz/kz Физика-техника ғылымдары институты}}
* {{URL|https://fh.enu.kz/kz Тарих факультеті}}
* {{URL|https://militaryold.enu.kz/kz/ Әскери кафедра}}

== Ғылыми-зерттеу бөлімшелері ==
'''Инженерлік-техникалық'''
# Геотехникалық институт
# Сараптау ғылыми-зерттеу институты
# Құрылыс және көлік үрдістерінің технологиясы, механикаландыру және автоматтандыру институты

'''Жаратылыстану-техникалық'''
# Еуразиялық математика институты 
# Теориялық математика және ғылыми есептеулер институты
# Іргелі зерттеулер институты
# Теориялық физиканың еуразиялық халықаралық орталығы
# Биоорганикалық химия ғылыми-зерттеу институты
# Клеткалық биология және биотехнология институты
# Қолданбалы химия институты
# Инженерлiк бағыттағы зертхана
# Ақпараттық қауіпсіздік және криптология институты
# Жасанды интеллект институты

'''Қоғамдық-гуманитарлық'''

1. «Евразия» гуманитарлық ғылыми зерттеулер орталығы
2. «Отырар кітапханасы» ғылыми орталығы
3. «Алаш» мәдениет және рухани даму институты
4. К.А. Ақышев атындағы археология ғылыми-зерттеу институты
5. Конфуция институты
6. Түркітану және алтайтану ғылыми-зерттеу орталығы
7. Академик С. Зиманов атындағы білім заңнамасы ғылыми-зерттеу орталығы

'''Әлеуметтік-экономикалық'''

1. Мемлекеттік-құқықтық зерттеулер, заң жобаларын дайындау және сараптау институты
2. Журналистика мәселелерін зерттеу институты
4. Заманауи зерттеулер институты
5. Әлеуметтiк және мәдени антропология институты 
6. Этносаралық қатынастар және қазақстан халқы ассамблеясы толеранттылығы орталығы&lt;ref&gt;[https://enu.kz/kz/page/science/research-centers-and-institutes Ғылыми орталықтар мен институттар]&lt;/ref&gt;

==Күміс университет==
Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті қоғамның дамуына үлес қосып, өзінің әлеуметтік бағыттағы үшінші миссиясын белсенді жүзеге асырып келеді. Life Long Learning аясында 55 жастан асқан қазақстандықтарға 35 курс тегін ұйымдастырылды. 2000-нан астам аға буын өкілі ЕҰУ Күміс университетінде білім алуға ниет білдірді, оның 300-ден астамы тиісті сертификаттарын қолға алды.&lt;ref&gt;[https://old.enu.kz/info/zhanalyktar/71095/ 300-ден астам қазақстандық ЕҰУ «Күміс университетінде» білім алды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240218173044/https://old.enu.kz/info/zhanalyktar/71095/ |date=2024-02-18 }}.&lt;/ref&gt;  

== Мұражайлар==

===Жазу тарихы музейі===

Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетіндегі [http://www.enu.kz/kz/enu-turaly/muzei/muzey-pismennosti/ Жазу тарихы мұражайы]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ғылым, оқу ісіне жәрдем беретін және мәдени-ағартушылық бөлімше болып табылады. 2003 жылдың 18 қыркүйегінде аталған мұражай салтанатты түрде ашылды. Оған көптеген белгілі саясаткерлер, ғалымдар, оқытушылар қатысты. Олардың ішінде: Ө. Байгелди, Қ. Сұлтанов, М. Жолдасбеков, Ф. Оңғарсынова, И. Тасмағанбетов, З. Қадырова және тағы басқа қоғам және мемлекет қайраткерлері болды. Ұлттық университеттегі түркі жазуы тарихы мұражайының негізгі мақсаты - жазу тарихын зерделеу. Одан басқа мұражай оқу-әдістемелік бағытты да ұстанады. Еуразиялық кеңістіктегі түркі халықтары қолданған жазу үлгілері - әлемдік мәдениеттің аса құнды мұралары. Адамзаттың даму тарихында көшпелілер өркениетін қалыптастырып, «Мәңгі ел» идеясын ұсынған, қазір өзара тамырлас 26 тілде сөйлейтін түбі бір түркі жұрты да өзінің әлімсақтан бергі тарихында 16 жазу үлгісін қолданды. Біздің жыл қайыруымыздан бұрынғы V-IV ғасырда алғаш рет түркі сөзі әріппен жазылып, тілдік жүйеміздің негізін қалады. Мұражайдағы жәдігерлер жинақталып, сақталады және зерттеледі, сондай-ақ ғылыми, жалпы білім беру, тәрбие және насихаттау мақсаттарында пайдаланылады. Мұражай ЕҰУ оқытушылары мен студенттеріне осындағы жәдігерлерді оқу-әдістемелік ісінде пайдалануға жәрдемдеседі. Сонымен бірге студенттердің жорықтары мен экспедициясын ұйымдастыру, түрлі ұйымдармен хат жазысу және ЕҰУ институттары оқытушыларымен тікелей байланыс орнату шаралары арқылы мұражай қоры толықтырылып келеді. Басқа мұражайлармен (Президенттік мәдениет орталығы, С. Сейфуллин атындағы мұражай және т.б.) байланыс орнатылды. Моңғолиядан, Сианьнан, Алтай өлкелерінен де мұралар әкелініп, оған бөлек зал ашылды.

===Л.Н. Гумилевтің мұражай-кабинеті===

Университетке атақты ойшыл, шынайы еуразияшыл және түрколог Лев Николаевич Гумилев есімі берілгені – зор мәртебе. [http://www.enu.kz/kz/enu-turaly/gumilyov/l-n-gumilev-murazhaiy/ Лев Николаевич Гумилевтің мұражай-кабинеті] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180331160729/http://www.enu.kz/kz/enu-turaly/gumilyov/l-n-gumilev-murazhaiy |date=2018-03-31 }} 2002 жылдың қазанында Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ базасында ректор М.Ж. Жолдасбековтың бастамасымен ашылған (2000-2004 жж.). Мұражай-кабинеттің ашылуына зор көмегін тигізген және қолдау көрсеткен ұлы ғалымның асыл жары Наталья Викторовна Гумилева (Симановская). Мұражай экспозициясын құруға ғалым шығармашылығының зерттеушілері - [[Елтоқ Ділімбетұлы Ділмұхамедов|Е. Ділмұхамедов]], М. Новгородов, М. Козырев, В. Биличенко, Е. Масловтың сынды белді азаматтар атсалысты. Мұражай нақты, жазбаша, бейнелеу көздерін жинап, сақтап, көрмеге қояды, сондай-ақ, кино -, фото -, тарих және география ғылымдарының докторы, еуразия ғылыми бағытының атақты өкілі Лев Николаевич Гумилевтің өмірбаяны мен көрнекті тарихшы-этнологтың ғылыми қызметінен сыр шертетін Дереккөздерн. Мұражайдың негiзгі міндеті - Л.Н. Гумилевтiң өмірі мен қызметіне қатысты мұражай экспонаттарын зерттеуде (фотосурет, жеке заттары, құжаттар, хаттар) және мұражайдың ғылыми қорын құрастыруды негiзге ала отырып жинақтау, сақтау жұмыстарын жүргізу; мұражай қорларының алғашқы және екiншi есепке алу жүйесiн ретту; материалды жинақтау мен зерттеу негізінде экспозициялар және уақытша көрмелер құру; экскурсиялар, дәрiстер, семинарлар, мұражай сабақтары, ғылым және мәдениет қайраткерлерiнiң кездесулерi,түлектер кештерiн ұйымдастыру, университет қонақтарына таныстыру саяхатын өткізу, студенттермен,аспиранттармен, оқытушылармен, қызметкерлерiмен ғылыми-ағартушылық жұмыстар жүргізу және тағы басқа жиындарды өткізу.

== Халықаралық байланыс ==

Бүгінде Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ әлемнің бастаушы білім беру қорларымен, ғылыми-зерттеулер, студенттермен, оқытушылармен алмасу саласында және академиялық байланысты дамыту бойынша шетел ЖОО-мен 120-ға жуық келісім-шарт жасасқан. Сондай-ақ, ЕҰУ халықаралық университеттер - ШЫҰ елдерінің университеттері, ТМД Желілік университеттерінің толық мүшесі болып табылады. 2005 жылы ЕҰУ университеттердің ұлы Хартиясына қол қойды.

== Ректорлар ==
Целиноград инженерлік-құрылыс институты (ЦИҚИ) 
* [[Т. Г. Духов]] (1964—1965) 
* Хамза Асанбеков (1965—1977) 
* [[Хамит Карешов]] (1977—1988) 
* [[А. Г. Чекаев]] (1988—1996) 
Целиноград педагогикалық инстиуты 
* [[Қадыр Жаманбаев]] (1962—1974) 
* [[Б. С. Сұңқарбеков]] (1974—1984) 
* [[Мұса Сүлейменұлы Бесбаев|Мұса Бесбаев]] (1984—1987) 
* Николай Алексеенко (1987—1992) 
* Амангелді Құсайынов (1992—1996) 
Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті 
* [[Амангелді Құсайынов]] (1996—2000) 
* [[Мырзатай Жолдасбеков|Мырзатай Жолдасбеков]] (2000—2004) 
* Сәрсенғали Әбдіманапов (2004—2008) 
* [[Бақытжан Жарылқасынұлы Әбдірайым|Бақытжан Әбдірайым]] (2008—2011)
* [[Ерлан Бәтташұлы Сыдықов|Ерлан Сыдықов]] (2011 жылдан бастап)

== Атақты түлектер==
[[Сембинов, Альмукан Оспанович]]&lt;br /&gt;
[[Асқар Ұзақбайұлы Мамин|Асқар Мамин]] &lt;br /&gt;
[[Есен Жумагулов]] &lt;br /&gt;
[[Манас Ешимбетов]] &lt;br /&gt;
[[Жанар Асылбекқызы Дұғалова|Жанар Дұғалова]]&lt;br /&gt;
[[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев]]&lt;br /&gt;
[[Қайрат Нұртас]]&lt;br /&gt;
[[Асхат Раздықұлы Оралов]]&lt;br /&gt;
[[Зүлфия Сүлейменова]]&lt;br /&gt;
[[Айдын Жұмаділұлы Рақымбаев]]&lt;br /&gt;
[[Бақыт Ахметқызы Сыздықова]]&lt;br /&gt;
[[Жеңіс Махмұдұлы Қасымбек]]&lt;br /&gt;
[[Сапар Қайратұлы Ахметов]]&lt;br /&gt;
[[Ермаганбет Кабдулович Булекпаев]]

== Университеттің атақты ғалымдары==

* Айтмұхамед Ғалиұлы
* [http://www.enu.kz/lica-enu/10860/ Мұхтарбай Өтелбаев]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.enu.kz/lica-enu/10928/ Уалбай Өмірбаев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131102231658/http://www.enu.kz/lica-enu/10928/ |date=2013-11-02 }}
* [http://www.enu.kz/lica-enu/10961/ Намазалы Омашев]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.enu.kz/lica-enu/10884/ Ғәділбек Шалахметов]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.enu.kz/lica-enu/3940/ Жабайхан Абдильдин]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121011193336/http://www.enu.kz/lica-enu/abdildin-zhabaykhan-mubarakovich/ |date=2012-10-11 }}
* [http://www.enu.kz/lica-enu/11010/ Рахметқажы Берсімбай] {{Webarchive|url=https://www.webcitation.org/6B3Gm42vv?url=http://www.enu.kz/lica-enu/bersimbay-rakhmetkazhy-iskendirovich/?sphrase_id=8351 |date=2012-09-30 }}
* [http://www.enu.kz/lica-enu/13627/ Сейіт Қасқабасов]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.enu.kz/lica-enu/10827/ Қаржаубай Сартқожаұлы]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2,_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 Мырзатай Серғалиев]
* [http://www.enu.kz/lica-enu/10904/ Нұрлан Темірғалиев]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%BE%D0%B9%D1%88%D1%8B%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B0 Салғараұлы Қойшығара]{{Deadlink|date=April 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.enu.kz/lica-enu/5368/ Дихан Қамзабекұлы]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.enu.kz/lica-enu/11003/ Сайлау Батырша-ұлы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180413192658/http://www.enu.kz/lica-enu/11003 |date=2018-04-13 }}
* [http://www.enu.kz/lica-enu/15158/ Дүкен Мәсімханұлы]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [[Серік Негимов]]

==Дереккөздер==
&lt;references /&gt;

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.enu.kz/ Ресми торбеті] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130407032032/http://www.enu.kz/ |date=2013-04-07 }}
'''Факультеттер'''
* [http://fjp.enu.kz/ Журналистика және саясаттану факультеті] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190525221318/http://fjp.enu.kz/ |date=2019-05-25 }}
* [http://fit.enu.kz/index.php?lang=kz Ақпараттық технологиялар факультеті] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130517131725/http://fit.enu.kz/index.php?lang=kz |date=2013-05-17 }}
* [http://fmm.enu.kz/index.php?lang=kz Механика-математика факультеті] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120512075854/http://fmm.enu.kz/index.php?lang=kz |date=2012-05-12 }}
* [http://fmo.enu.kz/index.php?lang=kz Халықаралық қатынастар факультеті] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121103063145/http://fmo.enu.kz/index.php?lang=kz |date=2012-11-03 }}
* Cәулет-құрылыс факультеті
* Жаратылыстану ғылымдары факультеті
* [http://ftf.enu.kz/index.php?lang=kz Физика-техникалық факультеті] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120627011755/http://ftf.enu.kz/index.php?lang=kz |date=2012-06-27 }}
* [http://fsn.enu.kz/index.php?lang=kz Әлеуметтік ғылымдар факультеті] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120512063550/http://fsn.enu.kz/index.php?lang=kz |date=2012-05-12 }}
* [http://ef.enu.kz/index.php?lang=kz Экономика факультеті] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120917051108/http://ef.enu.kz/index.php?lang=kz |date=2012-09-17 }}
* [http://tef.enu.kz/index.php?lang=kz Көлік-энергетика факультеті] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130809224319/http://tef.enu.kz/index.php?lang=kz |date=2013-08-09 }}
* [http://ff.enu.kz/index.php?lang=kz Филология факультеті] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120429104613/http://ff.enu.kz/index.php?lang=kz |date=2012-04-29 }}
* Заң факультеті
{{Астана жоғарғы оқу орындары}}
{{Ұлттық университеттер}}

[[Санат:Астана жоғарғы оқу орындары]]
[[Санат:Еуразиялық ұлттық университеті]]
[[Санат:Қазақстан университеттері]]</text>
      <sha1>jx9iafhc9n1lad5x0bmrmnhabhvgmtn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575940</id>
      <parentid>3575939</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T06:23:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rasulbek Adil</username>
        <id>176232</id>
      </contributor>
      <origin>3575940</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31488" sha1="coajvvryy8gpaevlqmeys7h76ssvppl" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                   = Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті
 |Қысқартылған аты      = ЕҰУ
 |Эмблемасы             =
 |Сурет                 = [[Сурет:L.N.Gumilyov Eurasian National University.JPG|300px]]
 |Шынайы аты            = 
 |Халықаралық атауы     = L.N.Gumilyov Eurasian National University
 |Бұрынғы атауы         = 
 |Ұраны                 = 
 |Құрылған жылы         = [[23 мамыр]] [[1996 жыл|1996]]
 |Жабылған жылы         =
 |Қайта құрылған        =
 |Қайта құрылған жылы   = [[2000 жыл|2000]]
 |Түрі                  = ұлттық университет
 |Басшының лауазымы     = 
 |Фио лауазымы          = 
 |Президенті            = 
 |Ғылыми жетекшісі      = 
 |Ректоры               = [[Ерлан Бәтташұлы Сыдықов|Ерлан Сыдықов]]
 |Студенттер            = 17,118
 |Шетел студенттері     = 1,085
 |Мамандар              = 
 |Бакалавриат           = 
 |Магистратура          = 
 |Аспирантура           = 
 |Докторантура          = 
 |Ғылым доктары         = 
 |Профессоры            = 
 |Оқытушылар            = 3,330
 |Орналасқан жері       = {{байрақ|Қазақстан}}, [[Астана]]
 |Метро бекеті          = 
 |Кампус                = 
 |Мекенжайы             = Сәтпаев көшесі, 2
 |Сайты                 = {{URL|enu.kz}}
 |Марапаттары           = 
 |lat_dir =  |lat_deg =  |lat_min =  |lat_sec = 
 |lon_dir =  |lon_deg =  |lon_min =  |lon_sec = 
 |CoordScale            = 
 |edu_region            = 
}}
'''[[Лев Николаевич Гумилев|Лев Гумилев]] атындағы Еуразия ұлттық университеті''' — [[Астана]]да орналасқан Қазақстанның жетекші жоғары оқу орындарының бірі. 2023 жылғы ''Topuniversities'' рейтингі бойынша әлемнің үздік 277-университеті болып саналады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.topuniversities.com/universities/ln-gumilyov-eurasian-national-university-enu |title=L.N. Gumilyov Eurasian National University (ENU) |lang= en}}&lt;/ref&gt;

== Университет туралы ==
Университет құрамында жалпы саны 26 ғылыми мекемені құрайтын ғылыми-зерттеу институттары, ғылыми орталықтар, зертханалар, 12 факультет&lt;ref name=&quot;prof2&quot;&gt;{{cite web|title=ФАКУЛЬТЕТТЕР|author=ЕНУ|url=http://www.enu.kz/kz/facultety/|accessdate=28 қараша 2012|lang=kk}}&lt;/ref&gt;, қосымша білім беру және біліктілікті жетілдіру институты, әскери кафедра,  түрлі мемлекеттердің мәдени білім беру орталықтары бар.

Еуразия ұлттық университетінде мамандарды даярлау жүйесі 3 білім беру баспалдағы бойынша: жоғары негізді білім (бакалавриат), магистратура және Ph.D докторантура. Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ-ге қабылдау мемлекеттік білім гранты мен ақылы негізде жүзеге асырылады. Оқу орны құрамында бакалавриатта - 61 мамандық, магистратурада - 64 мамандық, Ph.D докторантураcында - 29 мамандық бойынша мамандар даярлануда. Еуразия ұлттық университетінде 2011-2012 оқу жылында студенттер саны – 11 300 құрады.

Факультеттер мен ғылыми-зерттеу бөлімшелерінде 1678 оқытушы бар, мұнда 61,3 пайыз ғылым докторлары, профессорлар, түрлі академиялардың мүшелері, Қазақстан Республикасының Мемлекеттік сыйлығының иегерлері, ғылым кандидаттары, доценттер жұмыс істейді. Университеттің көптеген ғалымдары тек Қазақстанға ғана емес, сондай-ақ, шетелге де танымал тұлғалар.

2011 жылдың шілдесінен бастап Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ ректоры тарих ғылымдарының докторы, профессор, Халықаралық педагогикалық білім беру ғылымдары академиясының академигі [[Ерлан Бәтташұлы Сыдықов]].

== Тарихы ==
2001 жылдың 29 маусымындағы N 892 «Жекелеген мемлекеттік жоғары оқу орындарын қайта атау туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулысына сәйкес университетке Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті атауы берілді.

ЕҰУ құрамына [[Дипломатия]]лық [[академия]] және әр саладан білім берумен шұғылданатын 5 институт (жаратылыстану технология, гуманитарлық, құқық, экономика, білім беру), сондай-ақ «Еуразия» гуманитарлық зерттеулер ғылыми-зертхана орталығы, Жоғары мектеп проблемаларының ғылыми-зертхана орталығы, Дүниежүзүлік экономика және [[конъюнктура]] ғылыми-зертхана институты, Геотехнологиялық ғылыми-зертхана институты, ҚР Ұлттық ядролық орталығы ядролық физика институтының бөлімшесі, Ақпараттық-есептеу орталығы, т.б. енеді. Ресей, Беларусь, Испания, Германия, т.б. елдер оқу орындары ғылыми орталықтарымен тығыз байланыс орнатылған. Күндізгі бөлімде 85 мамандық, ал сырттай бөлімде 25 мамандық бойынша студенттер білім алады (2001). Университетте 669 білікті маман дәріс береді. Оның ішінде 70 ғылыми доктор, професор, 214 ғылыми кандидат, доцент бар. Кандидат және докторлық диссертация қорғайтын 9 ғылыми кеңес және 20 мамандық бойынша [[аспирантура]] жұмыс істейді. Университеттің 5 оқу ғимараты, 12 лингафондық кабинеті, 1 250 000 қоры бар кітапханасы мен 500 орындық компьютерлік оқу орталықтары бар. ЕҰУ базасында 2000 жылы Ломоносов атындағы ММУ (Мәскеу Мемлекеттік Университеті) Қазақстандық филиалы құрылған.

=== Даму хронологиясы ===
Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә. Назарбаевтың 1996 жылғы 23 мамырдағы бастамасымен екі ЖОО – Целиноград инженерлік-құрылыс институты мен Целиноград педагогикалық институтының бірігуінің негізінде құрылды.

2001 жылдың 5 шілдесіндегі «Жеке мемлекеттік жоғары оқу орындарына ерекше статус беру туралы» Қазақстан Республикасы Президенті Жарлығына сәйкес университетке «Ұлттық және жалпыадамдық құндылық, ғылым мен техника жетістіктері негізінде тұлғаларды дамыту мен кәсіби қалыптастырудағы елеулі үлесі» ерекше мәртебесі берілді.

2002 жылдың қазанында Лев Николаевич Гумилевтің мұражай-кабинеті Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ базасында ректор М.Ж. Жолдасбековтың бастамасымен ашылған (2000-2004 жж.).

2009 жылдың 10 наурызында ЕҰУ-де Университеттердің еуразиялық қауымдастығының XI съезі өтті.

2012 жылы Еуразия ұлттық университеті XX ғасырдың көрнекті ғалымы, түркі, славян, азиялық және еуропалық халықтарының тарихы туралы ірі еңбектердің авторы, тарихи этнология және тарихи география салаларының атақты маманы Лев Николаевич Гумилевтің (1912-1992) 100 жылдық мерейтойы бүкіләлемдік дәрежеде атап өтілді.

== Рейтингтер ==
* Білім сапасын қамтамасыз ету бойынша тәуелсіз Қазақстан агенттігі  (БСҚТҚА) 2011-2012 жылдары Қазақстанның  жоғары оқу орындарының қызметіне жүргізілген зерт­теу нәтижесінде Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ - Қазақстан ЖОО арасындағы басты рейтингі бойынша алғашқы орынға табан тіреген болатын. 
* 2012 жылдың қорытындысына сәйкес, ЕҰУ QS World University Rankings рейтингісінде 369-шы орынды иеленіп, Қазақстанда алғашқы болып үздік 400 ЖОО тізіміне ілікті. 
* Кибернетика лабораториясы (Cybermetics Lab) Испания Ұлттық Зерттеу кеңесiнiң ақпарат және құжаттама орталығының зерттеушi тобы жылына екі рет қаңтар және шілде айларында Webometrics университеттер сайтының рейтингісін жариялайды.  Әлемнің 20 мыңнан астам ЖОО арасында өт­етін рейтингте бұған дейін, дәлірек айтсақ, 2011 жылдың шілде айының қорытындысы бойынша білім ордасының ресми сайты 4082-ші орынға ие болған еді. Жарты жыл өткеннен соң 4644-ші орынды иеленді. 2012 жылы Webometrics рейтингісінің нәтижесінде Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ-дың сайты Webometrics рейтингісі бойынша қазақстандық ЖОО арасында көш бастап, әлемдік ЖОО бойынша 2 318 оқу орны қатарынан көрінді.

== Факультеттер ==
* {{URL|http://fit.enu.kz/index.php?lang=kz Ақпараттық технологиялар факультеті}}
* {{URL|https://fns.enu.kz/kz Жаратылыстану ғылымдары факультеті}}
* {{URL|https://fe.enu.kz/kz Экономика факультеті}}
* {{URL|https://fph.enu.kz/kz Филология факультеті}}
* {{URL|https://fl.enu.kz/kz Заң факультеті}}
* {{URL|https://hse.enu.kz/kz Білім жоғары мектебі}}
* {{URL|http://fmm.enu.kz/kz Механика-математика факультеті}} 
* {{URL|https://fjps.enu.kz/kz Журналистика және әлеуметтік ғылымдар факультеті}} 
* {{URL|https://fte.enu.kz/kz Көлік-энергетика факультеті}}
* {{URL|https://fac.enu.kz/kz Cәулет-құрылыс факультеті}}
* {{URL|https://fir.enu.kz/kz Халықаралық қатынастар факультеті}}
* {{URL|https://fpt.enu.kz/kz Физика-техника ғылымдары институты}}
* {{URL|https://fh.enu.kz/kz Тарих факультеті}}
* {{URL|https://militaryold.enu.kz/kz/ Әскери кафедра}}

== Ғылыми-зерттеу бөлімшелері ==
'''Инженерлік-техникалық'''
# Геотехникалық институт
# Сараптау ғылыми-зерттеу институты
# Құрылыс және көлік үрдістерінің технологиясы, механикаландыру және автоматтандыру институты

'''Жаратылыстану-техникалық'''
# Еуразиялық математика институты 
# Теориялық математика және ғылыми есептеулер институты
# Іргелі зерттеулер институты
# Теориялық физиканың еуразиялық халықаралық орталығы
# Биоорганикалық химия ғылыми-зерттеу институты
# Клеткалық биология және биотехнология институты
# Қолданбалы химия институты
# Инженерлiк бағыттағы зертхана
# Ақпараттық қауіпсіздік және криптология институты
# Жасанды интеллект институты

'''Қоғамдық-гуманитарлық'''

1. «Евразия» гуманитарлық ғылыми зерттеулер орталығы
2. «Отырар кітапханасы» ғылыми орталығы
3. «Алаш» мәдениет және рухани даму институты
4. К.А. Ақышев атындағы археология ғылыми-зерттеу институты
5. Конфуция институты
6. Түркітану және алтайтану ғылыми-зерттеу орталығы
7. Академик С. Зиманов атындағы білім заңнамасы ғылыми-зерттеу орталығы

'''Әлеуметтік-экономикалық'''

1. Мемлекеттік-құқықтық зерттеулер, заң жобаларын дайындау және сараптау институты
2. Журналистика мәселелерін зерттеу институты
4. Заманауи зерттеулер институты
5. Әлеуметтiк және мәдени антропология институты 
6. Этносаралық қатынастар және қазақстан халқы ассамблеясы толеранттылығы орталығы&lt;ref&gt;[https://enu.kz/kz/page/science/research-centers-and-institutes Ғылыми орталықтар мен институттар]&lt;/ref&gt;

==Күміс университет==
Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті қоғамның дамуына үлес қосып, өзінің әлеуметтік бағыттағы үшінші миссиясын белсенді жүзеге асырып келеді. Life Long Learning аясында 55 жастан асқан қазақстандықтарға 35 курс тегін ұйымдастырылды. 2000-нан астам аға буын өкілі ЕҰУ Күміс университетінде білім алуға ниет білдірді, оның 300-ден астамы тиісті сертификаттарын қолға алды.&lt;ref&gt;[https://old.enu.kz/info/zhanalyktar/71095/ 300-ден астам қазақстандық ЕҰУ «Күміс университетінде» білім алды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240218173044/https://old.enu.kz/info/zhanalyktar/71095/ |date=2024-02-18 }}.&lt;/ref&gt;  

== Мұражайлар==

===Жазу тарихы музейі===

Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетіндегі [http://www.enu.kz/kz/enu-turaly/muzei/muzey-pismennosti/ Жазу тарихы мұражайы]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ғылым, оқу ісіне жәрдем беретін және мәдени-ағартушылық бөлімше болып табылады. 2003 жылдың 18 қыркүйегінде аталған мұражай салтанатты түрде ашылды. Оған көптеген белгілі саясаткерлер, ғалымдар, оқытушылар қатысты. Олардың ішінде: Ө. Байгелди, Қ. Сұлтанов, М. Жолдасбеков, Ф. Оңғарсынова, И. Тасмағанбетов, З. Қадырова және тағы басқа қоғам және мемлекет қайраткерлері болды. Ұлттық университеттегі түркі жазуы тарихы мұражайының негізгі мақсаты - жазу тарихын зерделеу. Одан басқа мұражай оқу-әдістемелік бағытты да ұстанады. Еуразиялық кеңістіктегі түркі халықтары қолданған жазу үлгілері - әлемдік мәдениеттің аса құнды мұралары. Адамзаттың даму тарихында көшпелілер өркениетін қалыптастырып, «Мәңгі ел» идеясын ұсынған, қазір өзара тамырлас 26 тілде сөйлейтін түбі бір түркі жұрты да өзінің әлімсақтан бергі тарихында 16 жазу үлгісін қолданды. Біздің жыл қайыруымыздан бұрынғы V-IV ғасырда алғаш рет түркі сөзі әріппен жазылып, тілдік жүйеміздің негізін қалады. Мұражайдағы жәдігерлер жинақталып, сақталады және зерттеледі, сондай-ақ ғылыми, жалпы білім беру, тәрбие және насихаттау мақсаттарында пайдаланылады. Мұражай ЕҰУ оқытушылары мен студенттеріне осындағы жәдігерлерді оқу-әдістемелік ісінде пайдалануға жәрдемдеседі. Сонымен бірге студенттердің жорықтары мен экспедициясын ұйымдастыру, түрлі ұйымдармен хат жазысу және ЕҰУ институттары оқытушыларымен тікелей байланыс орнату шаралары арқылы мұражай қоры толықтырылып келеді. Басқа мұражайлармен (Президенттік мәдениет орталығы, С. Сейфуллин атындағы мұражай және т.б.) байланыс орнатылды. Моңғолиядан, Сианьнан, Алтай өлкелерінен де мұралар әкелініп, оған бөлек зал ашылды.

===Л.Н. Гумилевтің мұражай-кабинеті===

Университетке атақты ойшыл, шынайы еуразияшыл және түрколог Лев Николаевич Гумилев есімі берілгені – зор мәртебе. [http://www.enu.kz/kz/enu-turaly/gumilyov/l-n-gumilev-murazhaiy/ Лев Николаевич Гумилевтің мұражай-кабинеті] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180331160729/http://www.enu.kz/kz/enu-turaly/gumilyov/l-n-gumilev-murazhaiy |date=2018-03-31 }} 2002 жылдың қазанында Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ базасында ректор М.Ж. Жолдасбековтың бастамасымен ашылған (2000-2004 жж.). Мұражай-кабинеттің ашылуына зор көмегін тигізген және қолдау көрсеткен ұлы ғалымның асыл жары Наталья Викторовна Гумилева (Симановская). Мұражай экспозициясын құруға ғалым шығармашылығының зерттеушілері - [[Елтоқ Ділімбетұлы Ділмұхамедов|Е. Ділмұхамедов]], М. Новгородов, М. Козырев, В. Биличенко, Е. Масловтың сынды белді азаматтар атсалысты. Мұражай нақты, жазбаша, бейнелеу көздерін жинап, сақтап, көрмеге қояды, сондай-ақ, кино -, фото -, тарих және география ғылымдарының докторы, еуразия ғылыми бағытының атақты өкілі Лев Николаевич Гумилевтің өмірбаяны мен көрнекті тарихшы-этнологтың ғылыми қызметінен сыр шертетін Дереккөздерн. Мұражайдың негiзгі міндеті - Л.Н. Гумилевтiң өмірі мен қызметіне қатысты мұражай экспонаттарын зерттеуде (фотосурет, жеке заттары, құжаттар, хаттар) және мұражайдың ғылыми қорын құрастыруды негiзге ала отырып жинақтау, сақтау жұмыстарын жүргізу; мұражай қорларының алғашқы және екiншi есепке алу жүйесiн ретту; материалды жинақтау мен зерттеу негізінде экспозициялар және уақытша көрмелер құру; экскурсиялар, дәрiстер, семинарлар, мұражай сабақтары, ғылым және мәдениет қайраткерлерiнiң кездесулерi,түлектер кештерiн ұйымдастыру, университет қонақтарына таныстыру саяхатын өткізу, студенттермен,аспиранттармен, оқытушылармен, қызметкерлерiмен ғылыми-ағартушылық жұмыстар жүргізу және тағы басқа жиындарды өткізу.

== Халықаралық байланыс ==

Бүгінде Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ әлемнің бастаушы білім беру қорларымен, ғылыми-зерттеулер, студенттермен, оқытушылармен алмасу саласында және академиялық байланысты дамыту бойынша шетел ЖОО-мен 120-ға жуық келісім-шарт жасасқан. Сондай-ақ, ЕҰУ халықаралық университеттер - ШЫҰ елдерінің университеттері, ТМД Желілік университеттерінің толық мүшесі болып табылады. 2005 жылы ЕҰУ университеттердің ұлы Хартиясына қол қойды.

== Ректорлар ==
Целиноград инженерлік-құрылыс институты (ЦИҚИ) 
* [[Т. Г. Духов|Т.Г. Духов]] (1964—1965) 
* Хамза Асанбеков (1965—1977) 
* [[Хамит Карешов]] (1977—1988) 
* [[А. Г. Чекаев|А.Г. Чекаев]] (1988—1996) 
Целиноград педагогикалық инстиуты 
* [[Қадыр Жаманбаев]] (1962—1974) 
* [[Б. С. Сұңқарбеков|Б.С. Сұңқарбеков]] (1974—1984) 
* [[Мұса Сүлейменұлы Бесбаев|Мұса Бесбаев]] (1984—1987) 
* Николай Алексеенко (1987—1992) 
* Амангелді Құсайынов (1992—1996) 
Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті 
* [[Амангелді Құсайынов]] (1996—2000) 
* [[Мырзатай Жолдасбеков|Мырзатай Жолдасбеков]] (2000—2004) 
* Сәрсенғали Әбдіманапов (2004—2008) 
* [[Бақытжан Жарылқасынұлы Әбдірайым|Бақытжан Әбдірайым]] (2008—2011)
* [[Ерлан Бәтташұлы Сыдықов|Ерлан Сыдықов]] (2011 жылдан бастап)

== Атақты түлектер==
[[Сембинов, Альмукан Оспанович]]&lt;br /&gt;
[[Асқар Ұзақбайұлы Мамин|Асқар Мамин]] &lt;br /&gt;
[[Есен Жумагулов]] &lt;br /&gt;
[[Манас Ешимбетов]] &lt;br /&gt;
[[Жанар Асылбекқызы Дұғалова|Жанар Дұғалова]]&lt;br /&gt;
[[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев]]&lt;br /&gt;
[[Қайрат Нұртас]]&lt;br /&gt;
[[Асхат Раздықұлы Оралов]]&lt;br /&gt;
[[Зүлфия Сүлейменова]]&lt;br /&gt;
[[Айдын Жұмаділұлы Рақымбаев]]&lt;br /&gt;
[[Бақыт Ахметқызы Сыздықова]]&lt;br /&gt;
[[Жеңіс Махмұдұлы Қасымбек]]&lt;br /&gt;
[[Сапар Қайратұлы Ахметов]]&lt;br /&gt;
[[Ермаганбет Кабдулович Булекпаев]]

== Университеттің атақты ғалымдары==

* Айтмұхамед Ғалиұлы
* [http://www.enu.kz/lica-enu/10860/ Мұхтарбай Өтелбаев]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.enu.kz/lica-enu/10928/ Уалбай Өмірбаев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131102231658/http://www.enu.kz/lica-enu/10928/ |date=2013-11-02 }}
* [http://www.enu.kz/lica-enu/10961/ Намазалы Омашев]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.enu.kz/lica-enu/10884/ Ғәділбек Шалахметов]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.enu.kz/lica-enu/3940/ Жабайхан Абдильдин]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121011193336/http://www.enu.kz/lica-enu/abdildin-zhabaykhan-mubarakovich/ |date=2012-10-11 }}
* [http://www.enu.kz/lica-enu/11010/ Рахметқажы Берсімбай] {{Webarchive|url=https://www.webcitation.org/6B3Gm42vv?url=http://www.enu.kz/lica-enu/bersimbay-rakhmetkazhy-iskendirovich/?sphrase_id=8351 |date=2012-09-30 }}
* [http://www.enu.kz/lica-enu/13627/ Сейіт Қасқабасов]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.enu.kz/lica-enu/10827/ Қаржаубай Сартқожаұлы]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2,_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 Мырзатай Серғалиев]
* [http://www.enu.kz/lica-enu/10904/ Нұрлан Темірғалиев]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%BE%D0%B9%D1%88%D1%8B%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B0 Салғараұлы Қойшығара]{{Deadlink|date=April 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.enu.kz/lica-enu/5368/ Дихан Қамзабекұлы]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.enu.kz/lica-enu/11003/ Сайлау Батырша-ұлы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180413192658/http://www.enu.kz/lica-enu/11003 |date=2018-04-13 }}
* [http://www.enu.kz/lica-enu/15158/ Дүкен Мәсімханұлы]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [[Серік Негимов]]

==Дереккөздер==
&lt;references /&gt;

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.enu.kz/ Ресми торбеті] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130407032032/http://www.enu.kz/ |date=2013-04-07 }}
'''Факультеттер'''
* [http://fjp.enu.kz/ Журналистика және саясаттану факультеті] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190525221318/http://fjp.enu.kz/ |date=2019-05-25 }}
* [http://fit.enu.kz/index.php?lang=kz Ақпараттық технологиялар факультеті] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130517131725/http://fit.enu.kz/index.php?lang=kz |date=2013-05-17 }}
* [http://fmm.enu.kz/index.php?lang=kz Механика-математика факультеті] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120512075854/http://fmm.enu.kz/index.php?lang=kz |date=2012-05-12 }}
* [http://fmo.enu.kz/index.php?lang=kz Халықаралық қатынастар факультеті] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121103063145/http://fmo.enu.kz/index.php?lang=kz |date=2012-11-03 }}
* Cәулет-құрылыс факультеті
* Жаратылыстану ғылымдары факультеті
* [http://ftf.enu.kz/index.php?lang=kz Физика-техникалық факультеті] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120627011755/http://ftf.enu.kz/index.php?lang=kz |date=2012-06-27 }}
* [http://fsn.enu.kz/index.php?lang=kz Әлеуметтік ғылымдар факультеті] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120512063550/http://fsn.enu.kz/index.php?lang=kz |date=2012-05-12 }}
* [http://ef.enu.kz/index.php?lang=kz Экономика факультеті] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120917051108/http://ef.enu.kz/index.php?lang=kz |date=2012-09-17 }}
* [http://tef.enu.kz/index.php?lang=kz Көлік-энергетика факультеті] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130809224319/http://tef.enu.kz/index.php?lang=kz |date=2013-08-09 }}
* [http://ff.enu.kz/index.php?lang=kz Филология факультеті] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120429104613/http://ff.enu.kz/index.php?lang=kz |date=2012-04-29 }}
* Заң факультеті
{{Астана жоғарғы оқу орындары}}
{{Ұлттық университеттер}}

[[Санат:Астана жоғарғы оқу орындары]]
[[Санат:Еуразиялық ұлттық университеті]]
[[Санат:Қазақстан университеттері]]</text>
      <sha1>coajvvryy8gpaevlqmeys7h76ssvppl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Апорт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11153</id>
    <revision>
      <id>3576018</id>
      <parentid>3318757</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T07:46:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3576018</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5399" sha1="m4nu0lv7ebdrwfq63bnwrudi2zc82x7" xml:space="preserve">[[Сурет:Almaty Aport.jpg|250px|нобай|Алматы апорт алмасы]]
'''Апорт''' — [[алма]]ның ірі, әрі құнды түрі. Салқындау, бірақ ұзақ емес қысы бар, ал жазы жылы немесе ыстық болатын оңтүстіктің орта белдеуінде ([[Солтүстік Кавказ]], [[Іле Алатауы]]) кең тараған. Апорттың қабығы тығыз, сары немесе жасыл-сары қызыл-қоңыр мөрімен болады; ішкі жағы (еті) сусымалылығымен, нәзік дәмімен ерекшеленеді. Апорт — кеш пісетін түрге жатады, қыркүйек айларында ғана пісіп жетіледі. Кеш піскендіктен қыста жақсы сақталады. Ең танымал апорт бақтары [[Алматы]] сыртында орналасқан (мысалы, Бесқайнар ауылдық аймағы). [[КСРО]] кезінде [http://Алматы Алматы]{{Deadlink|date=October 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} қаласының рәмізіне де айналған.

Бүгінгі күні апорт нарықтан жоғалған, себебі апорт өсірілген жерлер жекешендіріліп алма ағаш орнын басқа нысандар ауыстырған (құрылыс т.б.), сонымен қатар ағаштар ескіріп жаңа алма-ағаш отырғызылмайды, [[Алматы облысы]]ның әлсіз [[газ]]дандырылғанын еске алсақ, жергілікті тұрғындар да оны кесіп қыстан аман шығатыны сөзсіз. 70-жылдарғы санақ бойынша, [[Қазақстан]]да ''3851193 түп'' апорт ағашы болса, оның 80 пайызын құрайтын 3036346 түп Алматыда өсiрiлген екен. Бұдан кейiнгi санақтар көңiлге кiрбiң ұялатады. Мәселен, [[1984 жыл|1984 жылы]] Қазақстанда ''1965795 түп'' апорт алма болып, Алматыда оның ''1418988-i'' өсiрiлiптi. Ал бұдан соңғы мәлiметтер тiптi майдаланып кеткен&lt;ref name=source1&gt;[[Қазақ энциклопедиясы]]  I том&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
[[1865 жыл|1865 жылы]] Воронежск губерниясының тұрғыны Е. Редько апорт алма ағашын Верный округінде (Болашақтағы- Алматы) өсірген. Оны Сиверс алмасымен будандастырғаннан кейін ол өте атақты болды. [[1914 жыл|1914 жылы]] бақ шаруашылығының бас инспекторы С. Перковский былай деген екен; &quot;''Верный қаласының көркі ретінде апорт алмасы мен орман сұлуының алмұрты атты жемістерді қабыл алуға болады. Редько өз Отанынан апорт алмасын әкеліп, Верныйдың қолайлы жері арқылы әлемге танылды. Ол басында апорт алмасын бақшасында, тек сосын ғана Колпаков атты генералдың бұйрығымен қалаға апорт алмасының ағаштарын еккен. Редьконың апорты арқылы Верный жемісті қала атағына йе болды.&quot;''

ХХ ғасырдың басында апорт [[Ресей|Ресейдің]] орталығында танымал болды. Орталықтың жірмеңкелері мен базарларында өте атақты болды. [[1900 жыл|1900 жылы]] [[Париж|Парижда]] апорт Верный уездінің үздік туындысы ретінде қарастырылып, үздік орынға йе болған. [[1908 жыл|1908 жылы]] [[Германия|Германияда]] өткен Мангейм көрмесінде мамандардың үздік бағасына қол жетті. 

== Монетамен пошта маркасы ==
[[Сурет:Stamp of Kazakhstan 386-388.jpg|thumb|300px|right|Алматы апорты Қазақстанның пошта блогында, 2002]]
[[Сурет:AportR.jpg|thumb|150px|left|Ескерткіш монетасы]]
[[2002 жыл|2002 жылы]] [[Қазпошта]] «Александр апорты» бренді кіретін «[[Іле Алатауы ұлттық паркі]]» пошта блогын шығарды.

[[2009 жыл|2009 жылы]] [[18 ақпан|18 ақпанда]] [[Қазақстан Ұлттық банкі|Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкінде]] 500 теңгелік естелік монета пайда болды. Ол алматылық апортқа арналған болатын.

==Тағы қараңыз==
*[[Сиверс алмасы]]
*[[Алма]]
*[[Алматы]]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Алма сорттары]]</text>
      <sha1>m4nu0lv7ebdrwfq63bnwrudi2zc82x7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аккомпанемент</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11270</id>
    <revision>
      <id>3576026</id>
      <parentid>2455273</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T07:50:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3576026</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="993" sha1="ldjgf2u3sizeo2ilbee7no3xsd42r6i" xml:space="preserve">'''Аккомпанемент''' ({{lang-fr|accot-pagnement, accompagner}} – сүйемелдеу) негізгі [[вокалдық әуен|вокалдық]] не [[аспаптық әуен]]нің музыкалық сүйемелденуі. [[Фортепьяно]], [[гитара]], [[баян]], [[домбыра]], тағы басқа аспаптарда орындалады. Сол сияқты аспаптық не ән ансамблімен, [[хор]] немесе [[оркестр]]мен де орындалады. Сүйемелдеушіні ''аккомпаниатор'' дейді.&lt;ref&gt;Қазақ Энциклопедиясы, 1-том&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{Stub:Қазақ мәдениеті}}
{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}

[[cs:Korepetitor]]</text>
      <sha1>ldjgf2u3sizeo2ilbee7no3xsd42r6i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3576027</id>
      <parentid>3576026</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T07:50:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>+ [[Санат:Музыкалық терминдер]] ([[Уикипедия:Гаджеттер/Санат импорттау|Санат импорттау]])</comment>
      <origin>3576027</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1047" sha1="nobu6qqn9ysi9llbx0qgr1z0b98its5" xml:space="preserve">'''Аккомпанемент''' ({{lang-fr|accot-pagnement, accompagner}} – сүйемелдеу) негізгі [[вокалдық әуен|вокалдық]] не [[аспаптық әуен]]нің музыкалық сүйемелденуі. [[Фортепьяно]], [[гитара]], [[баян]], [[домбыра]], тағы басқа аспаптарда орындалады. Сол сияқты аспаптық не ән ансамблімен, [[хор]] немесе [[оркестр]]мен де орындалады. Сүйемелдеушіні ''аккомпаниатор'' дейді.&lt;ref&gt;Қазақ Энциклопедиясы, 1-том&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{Stub:Қазақ мәдениеті}}
{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Музыкалық терминдер]]

[[cs:Korepetitor]]</text>
      <sha1>nobu6qqn9ysi9llbx0qgr1z0b98its5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қиыр Шығыс республикасы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12245</id>
    <revision>
      <id>3575902</id>
      <parentid>3391723</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T05:56:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <origin>3575902</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3633" sha1="f2p1k5tk0gmc63uusjevjzgxrciyf5h" xml:space="preserve">{{Infobox Former Country
|native_name = Дальневосточная Республика
|conventional_long_name = Қиыр Шығыс республикасы
|common_name = Қиыр Шығыс республикасы
|continent = Азия
|government_type = Социалистік  Республика
|year_start = 1920
|year_end = 1922
|date_start = [[6 Сәуір]] [[1920]] ж.
|date_end = [[15 Қараша]] [[1922]] ж.
|
|p1 =Российская Восточная окраина
|flag_p1 =Flag of Russia.svg
|p2 =Забайкальская республика
|flag_p2=Bandera de Bakio.svg
|p3 =Приморская областная земская управа
|flag_p3 =Flag of Russia.svg
|p4 =Зелёный Клин|Республика Зелёный Клин 
|flag_p4 =Flag of Green Ukraine.svg
|p5 =Государство Бурят-Моңғолия|Бурят-Моңғолия 
|flag_p5 =Flag of Mongolia (1911-1921).svg
|s1 =Приамурский земский край
|flag_s1 =Flag of Russia.svg
|s2 =Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы
|flag_s2 =Flag of Russian SFSR (1918-1937).svg
|
|image_flag  = Flag_Far_Eastern_Republic.svg
|flag = Байрағы
|image_coat = Coat_of_Arms_of_Far_Eastern_Republic_%281920%29.png
|symbol = Елтаңбасы
|image_map = Far_Eastern_Republic.jpg
|capital = [[Верхнеудинск]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(Until [[Қазан]] [[1920]])&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;[[Чита]]
|common_languages = [[Орыс тілі|Орыс]]
|currency = [[рубль]]
|leaders1 = [[Александр Краснощёков]]
|year_leaders1 = 1920 — 1921
|leaders2 = [[Николай Матвеев]]
|year_leaders2 = 1921-1922
}}
'''Қиыр Шығыс республикасы''' ('''ҚШР'''; {{lang-ru|Дальневосточная республика, ДВР}}) — уақытша ұйымдастырылған жасанды мемлекет. [[Байкөл]] маңындағы, [[Иркутск облысы]]ндағы және Ресейге қараған Қиыр Шығысындағы жерлерінде орналасқан еді. Бұл Кеңестік Ресей мен оған жау болған Жапонияның арасында «аралық мемлекеті» ретінде қиын әскери-саяси жағдайда құрылған еді.

ҚШР-ның ұйымдастырылуы РКФСР мен Жапония арасындағы қақтығыстарды тоқтатып, Қиыр Шығыста коммунисттерге қарсы соғысқан ақ әскерлерін жойып, азаматтық соғысында «қызыл» большевиктердің жеңісінде үлкен рөл ойнаған. 1920 жылының сәуірдің 6-сында жарияланған еді.

Астанасы — Верхнеудинск еді, қазір бұл [[Улан-Удэ]] қаласы, ал 1920 жылының қазан айынан бастап — астанасы [[Чита]] болып кетті. Қиыр Шығыс республикасының құрамында Байкөлден арғы, Амур, Приморье, Камчатка облыстары мен Солтүстік Сахалин еді, бірақ шынында ҚШР үкіметіне тек қана Байкөл маңындағы жерлері қараған.
1922 жылының қарашаның 15-інде жойылған еді, РКФСР-ға қайтадан қосылған еді.

[[Санат:Тарихи мемлекеттер]]</text>
      <sha1>f2p1k5tk0gmc63uusjevjzgxrciyf5h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Минерал су</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14947</id>
    <revision>
      <id>3576050</id>
      <parentid>2161904</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T09:23:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lanananna</username>
        <id>172682</id>
      </contributor>
      <comment>Created by translating the section &quot;См. также&quot; from the page &quot;[[:ru:Special:Redirect/revision/152333305|Минеральная вода]]&quot;</comment>
      <origin>3576050</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5841" sha1="8hx9y12m837fax5hxd3pp8y5u09fuic" xml:space="preserve">[[Сурет:Stilles Mineralwasser.jpg|thumb|Минерал су]]
'''Минералды сулар''' –  түрлі [[ауру]]ларға шипа болатын [[табиғи сулар]]. Ол [[жер бет]]інен сіңген сулардан, шөгінділермен бірге көмілген [[теңіз]] суларынан, [[метаморфизм]] мен жанартау процестері нәтижесінде босаған сулардан қалыптасады. [[Тотығу реакциясы]] басым болатын [[жер беті]]не таяу Минералды сулар құрамында [[азот]], [[оттек]], [[көмір қышқыл газы]], ал [[тотықсыздану]] [[реакция]]сы басымырақ болатын тереңірек [[горизонт]]тарда [[көміртек газы|көміртек газдары]], [[күкіртсутек]] көбірек болады. Минералды сулар кендерінің типтері [[құрылым]]дық, [[гидродинамика]]лық, [[гидрогеохимия]]лық ерекшеліктеріне қарай ажыратылады. Судың шипалық қасиеті ондағы барлық еріген заттар мен арнаулы биологиялық әсері бар құраушылар (CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;S, AsS, т.б.) мөлшеріне қарай анықталады. Минералды сулардағы [[минерал]]ды қосындылардың мөлшері 2 г/л-ден төмен болғанда әлсіз, 2 – 5 г/л-де аз, 5 – 15 г/л-де орташа, 15 – 35 г/л-ден жоғары болғанда [[минерал]]ды, 35 – 50 г/л-де – [[тұз]]ды, 50 г/л-ден астам болғанда күшті [[тұз]]ды сулар болып саналады. [[Минерал]]ды 7 – 8 г/л-ге дейінгілерін ішу, ал басқаларын әр мөлшерде [[тұщы]] сумен қосып, шомылу арқылы емге пайдаланады. Температурасына қарай салқын (20&lt;sup&gt;0&lt;/sup&gt;С-қа дейін), жылы (20 – 37&lt;sup&gt;0&lt;/sup&gt;С), ыстық (37 – 42&lt;sup&gt;0&lt;/sup&gt;С) және өте ыстық (42ӘС-тан жоғары) болып бөлінеді. [[Анионд]]ары мен [[катионд]]арының шамасына сәйкес Минералды сулар [[хлорид]]ті, [[гидрокарбонат]]ты, [[сульфат]]ты, [[натрий]]лі, [[кальций]]лі, [[магний]]лі, [[газ]] бен арнаулы [[элемент]]теріне қарай [[көмірқышқыл]]ды, [[сульфид]]ті, [[азот]]ты, [[бром]]ды, [[иод]]ты, [[темір]]лі, [[күшәла]]лы, [[кремний]]лі, [[радиоактивті]] ([[радонды]]) болып ажыратылады. Минералды сулардың құрамындағы [[кальций]] денедегі ісіктерге қарсы ем болып, жүйке жүйесін нығайтады. [[Хлорлы магний суы]] [[қан тамыры]]н кеңейтеді. [[Сульфат суы|Сульфатты сулар]] негізінен өт пен ішті тазалауға көмектеседі. [[Йод суы|Йодты сулар]] тамақтың қалқанша безінің, [[өкпе]] - [[бауыр]]дың қызметін жақсартады. [[Бром суы|Бромды сулар]] орталық жүйке тамыр қызметін қалпына келтіреді. [[Темір]] қосындысы қанның [[гемоглобин]]індегі [[темір]] жетіспеушілігін толықтырады. [[Гемоглобин]]нің артуына Минералды сулардағы [[кобальт]], [[никель]], [[күшәла]] да пайдалы. Сондай-ақ [[көмірқышқыл суы|көмірқышқылды сулар]] қан тамырларының қабілетін жақсартып, [[жүрек]]ке әл береді. [[Кремний қышқылы|Кремний қышқылды]], [[күкіртсутек суы|күкіртсутекті сулар]] [[ревматизм]], [[бруцеллез]], [[радикулит]], [[жүрек]], [[тері]], т.б. көптеген ауруларға ем. Минералды сулар [[Қазақстан]] жерінде, [[тау]]лы және жазық аймақтарда көп кездеседі. Қазіргі кезге дейін олардың 100-ден астам алабы зерттеліп, шипалық қасиеттері анықталған. Көпшілігіне гидрогеологиялық барлау жұмыстары жүргізіліп, 70%-дан астамы (көбінесе Оңтүстік және Оңтүстік - Шығыс аудандарда) пайдаланылуда. Мысысалы, “[[Алмаарасан]]”, “[[Қапаларасан]]”, “[[Сарыағаш]]”, “[[Мерке]]”, т.б. көптеген емдеу-сауықтыру орындары бар.&lt;ref&gt;Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред., 1990  ISBN 5-89800-008-9&lt;/ref&gt;

==Сілтемелер==
* [[Гидродинамика]]  
* [[Гидрогеохимия]]  
* [[Горизонт]]

&lt;/div&gt;
== Сондай-ақ, ==
Ауыз су

Минералды сулар (курорттар)

Эссентуки (минералды су)

* 
==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

[[Санат:Алкоголсіз сусындар]]


{{stub}}</text>
      <sha1>8hx9y12m837fax5hxd3pp8y5u09fuic</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қырғызстан қалаларының тізімі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16265</id>
    <revision>
      <id>3575790</id>
      <parentid>3507333</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T20:43:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3575790</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8308" sha1="bv6776o92hb5cx06vgb9ain0zc5e5ew" xml:space="preserve">[[Қырғыз Республикасы]]нда 31 қала бар.

* [[1913]] жылы 3 қала болған.
* [[1972]] жылы 15 қала және 35 қала типті поселке болды.
* [[1976]] жылы 17 қала және 32 қала типті поселке болды.

== Қалалар тізімі ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! Қазақша атауы!! Қырғызша атауы!! Туы, елтаңбасы!! Қала статусы!! 2009!! 2019&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://stat.kg/kg/statistics/download/operational/825/ |title= Мұрағатталған көшірмесі |access-date=2020-03-23 |archive-date=2020-04-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200429181447/http://www.stat.kg/kg/statistics/download/operational/825/}}&lt;/ref&gt;!!Статусы!! Облысы
|-
| [[Айдаркен]] || Айдаркен || [[Сурет:Coat of arms of Aydarken.png|50 px]] 
| 2012
|10 331|| 11759 
|аудандық маңыздағы қала||[[Баткен облысы]]
|-
| [[Балықшы (қала)|Балықшы]] || Балыкчы || [[Сурет:Flag of Balykchy.svg|50 px]] [[Сурет:Coat of arms of Balykchy Kyrgyzstan.svg|50 px]] 
| 1954
|42 380|| 48622
|облыстық маңыздағы қала||[[Ыстықкөл облысы]]
|-
| [[Баткен]] || Баткен || [[Сурет:Batken flag.svg|50 px]] [[Сурет:Batken coa.svg|50 px]] 
| 2000
|13 435|| 18263
|облыстық маңыздағы қала||[[Баткен облысы]]
|-
| [[Бішкек]] || Бишкек || [[Сурет:Flag of Bishkek.svg|50 px]] [[Сурет:Coat_of_arms_of_Bishkek_Kyrgyzstan.svg|50 px]] 
|1878
|821 915|| 1012500
|республикалық маңыздағы қала
|-
| [[Жалалабат]] || Жалал-Абад || [[Сурет:Flag of Manas.svg|50 px]] [[Сурет:Jalalabad coa.svg|50 px]] 
| 1877
|89 004|| 109189
|облыстық маңыздағы қала||[[Жалалабат облысы]]
|-
| [[Раззаков]] || Раззаков ||
| 2001
|18 244|| 22139
|аудандық маңыздағы қала||[[Баткен облысы]]
|-
| [[Кемин]] || Кемин || 
| 2012
|8169|| 10095
|аудандық маңыздағы қала||[[Шу облысы]]
|-
| [[Керуен (қала)|Керуен]] || Кербен || [[Сурет:Coat of arms of Kerben city.png|50 px]] 
| 2004
|14 141|| 18196
|аудандық маңыздағы қала||[[Жалалабат облысы]]
|-
| [[Көкжаңғақ]] || Көк-Жаңгак ||
| 1943
|10 451|| 11786
|аудандық маңыздағы қала||[[Жалалабат облысы]]
|-
| [[Қадамжай]] || Кадамжай || 
|2012
|6732|| 7152
|аудандық маңыздағы қала||[[Баткен облысы]]
|-
| [[Қайыңды (қала)|Қайыңды]] || Кайыңды || [[Сурет:Coat of arms of Kaindy, Panfilov.png|50 px]]
|2012
|7526|| 9265
|аудандық маңыздағы қала||[[Шу облысы]]
|-
| [[Қант (қала)|Қант]] || Кант || [[Сурет:Flag of Kant (Ysyk-Ata).png|50 px]] [[Сурет:Coat of arms of Kant (Ysyk-Ata).png|50 px]] 
|1985
|21 589|| 21985
|аудандық маңыздағы қала||[[Шу облысы]]
|-
| [[Қарабалта]] || Кара-Балта || [[Сурет:Flag of Kara-Balta.svg|50 px]] [[Сурет:Coat of arms of Kara-Balta.svg|50 px]]
| 1975
|37 834|| 46911
|аудандық маңыздағы қала||[[Шу облысы]]
|-
| [[Қаракөл (қала, Қырғызстан)|Қаракөл]] || Кара-Көл || 
| 1977
|18 843|| 22050
|облыстық маңыздағы қала||[[Жалалабат облысы]]
|-
| [[Қарақол]] || Каракол || [[Сурет:Flag of Karakol.svg|50 px]] [[Сурет:Coat of arms of Karakol.svg|50 px]]
| 1869
|63 377|| 76509
|облыстық маңыздағы қала||[[Ыстықкөл облысы]]
|-
| [[Қарасу]] || Кара-Суу || [[Сурет:Coat of arms of Kara-Suu.png|50 px]] 
| 1960
|20 862|| 25469
|аудандық маңыздағы қала||[[Ош облысы]]
|-
| [[Қошқарата (қала)|Қошқарата]] || Кочкор-Ата ||
| 2003
|14 814|| 16829
|аудандық маңыздағы қала||[[Жалалабат облысы]]
|-
| [[Қызылқия (Қырғызстан)|Қызылқия]] || Кызыл-Кыя || [[Сурет:Coat of arms of Kyzyl-Kiya.png|50 px]] 
| 1938
|31 727|| 40309
|облыстық маңыздағы қала||[[Баткен облысы]]
|-
| [[Майлысу]] || Майлуу-Суу || [[Сурет:Coat of arms of Mailuu-Suu.png|50 px]] 
| 1956
|16 953|| 22347
|облыстық маңыздағы қала||[[Жалалабат облысы]]
|-
| [[Нарын]] || Нарын ||  [[Сурет:Нарын шаарынын туусу.svg|50 px]] [[Сурет:Naryn coa.svg|50 px]]
| 1927
|34 822|| 40065
|облыстық маңыздағы қала||[[Нарын облысы]]
|-
| [[Науқат]] || Ноокат || [[Сурет:Coat of arms of Nookat city.png|50 px]] 
| 2003
|14 371|| 17242
|аудандық маңыздағы қала||[[Ош облысы]]
|-
| [[Орловка (қала)|Орловка]] || Орловка ||  
| 2012
|6260|| 6111
|аудандық маңыздағы қала||[[Шу облысы]]
|-
| [[Ош]] || Ош || [[Сурет:Flag of Osh.svg|50 px]] [[Сурет:Coat of arms of Osh.svg|50 px]]  
| IX ғасыр
|232 816|| 270347
|республикалық маңыздағы қала
|-
| [[Өзген]] || Өзгөн || 
| 1927
|49 410|| 60236
|аудандық маңыздағы қала||[[Ош облысы]]
|-
| [[Сүлікті]] || Сүлүктү || [[Сурет:Coat of arms of Suluktu.png|50 px]] 
| 1940
|20 010|| 14472
|облыстық маңыздағы қала||[[Баткен облысы]]
|-
| [[Талас (қала)|Талас]] || Талас || [[Сурет:Coat of arms of Talas city.png|50 px]] 
| 1944
|32 886|| 38700
|облыстық маңыздағы қала||[[Талас облысы]]
|-
| [[Таскөмір]] || Таш-Көмүр || [[Сурет:Coat of arms of Tash-Komur.png|50 px]] 
| 1943
|19 310|| 23228
|облыстық маңыздағы қала||[[Жалалабат облысы]]
|-
| [[Тоқмақ]] || Токмок || [[Сурет:Flag of Tokmok.svg|50 px]] [[Сурет:Tokmak coa.svg|50 px]]
| 1867
|53 231|| 64534
|облыстық маңыздағы қала||[[Шу облысы]]
|-
| [[Тоқтағұл]] || Токтогул ||
| 2012
|16 429|| 19864
|аудандық маңыздағы қала||[[Жалалабат облысы]]
|-
| [[Шолпаната]] || Чолпон-Ата || [[Сурет:Coat of arms of Cholpon-Ata.png|50 px]] 
| 1975
|10 525|| 13627
|аудандық маңыздағы қала||[[Ыстықкөл облысы]]
|-
| [[Шопоков]] || Шопоков || [[Сурет:Shopokov emblem.svg|50 px]] 
| 1985
|8749|| 9971
|аудандық маңыздағы қала||[[Шу облысы]]
|}

== Басқа елді мекендер ==
*[[Ала-Бука]]
*[[Айдаркен]] ([[Хайдаркан]])
*[[Ананьево]]
*[[Араван]]
*[[Атбаши (қала)|Атбаши]]
*[[Баетово]]
*[[Базар-Коргон]]
*[[Бакай-Ата]]
*[[Беловодское]]
*[[Боконбаево]]
*[[Гульча]]
*[[Ивановка(Қырғызстан)|Ивановка]]
*[[Каджи-Сай]]
*[[Каинды]]
*[[Каныш-Кия]]
*[[Кара-Кульджа]]
*[[Кемин]]
*[[Кок-Ой]]
*[[Кочкорка]]
*[[Кызыл-Адыр]]
*[[Кызыл-Суу]]
*[[Лебединовка]]
*[[Массы]]
*[[Мин-куш]]
*[[Покровка (Қырғызстан)|Покровка]]
*[[Пульгон]]
*[[Сокулук]]
*[[Сузак]]
*[[Токтогул]]
*[[Тюп]]
*[[Чаек]]
*[[Чуй]]
*[[Эски-Ноокат]].

== Сілтемелер ==
* [http://www.citykr.kg/ Қырғыз Республикасының қалалар қауымдастығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200121231406/http://citykr.kg/ |date=2020-01-21 }}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Елдер бойынша қала тізімдері]]
[[Санат:Қырғызстан қалалары]]</text>
      <sha1>bv6776o92hb5cx06vgb9ain0zc5e5ew</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575791</id>
      <parentid>3575790</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T20:44:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3575791</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8330" sha1="bf22x0j9w65ibb9gwplr9yepxjgkuup" xml:space="preserve">[[Қырғыз Республикасы]]нда 31 қала бар.

* [[1913]] жылы 3 қала болған.
* [[1972]] жылы 15 қала және 35 қала типті поселке болды.
* [[1976]] жылы 17 қала және 32 қала типті поселке болды.

== Қалалар тізімі ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! Қазақша атауы!! Қырғызша атауы!! Туы, елтаңбасы!! Қала статусы!! 2009!! 2019&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://stat.kg/kg/statistics/download/operational/825/ |title= Мұрағатталған көшірмесі |access-date=2020-03-23 |archive-date=2020-04-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200429181447/http://www.stat.kg/kg/statistics/download/operational/825/}}&lt;/ref&gt;!!Статусы!! Облысы
|-
| [[Айдаркен]] || Айдаркен || [[Сурет:Coat of arms of Aydarken.png|50 px]] 
| 2012
|10 331|| 11759 
|аудандық маңыздағы қала||[[Баткен облысы]]
|-
| [[Балықшы (қала)|Балықшы]] || Балыкчы || [[Сурет:Flag of Balykchy.svg|50 px]] [[Сурет:Coat of arms of Balykchy Kyrgyzstan.svg|50 px]] 
| 1954
|42 380|| 48622
|облыстық маңыздағы қала||[[Ыстықкөл облысы]]
|-
| [[Баткен]] || Баткен || [[Сурет:Batken flag.svg|50 px]] [[Сурет:Batken coa.svg|50 px]] 
| 2000
|13 435|| 18263
|облыстық маңыздағы қала||[[Баткен облысы]]
|-
| [[Бішкек]] || Бишкек || [[Сурет:Flag of Bishkek.svg|50 px]] [[Сурет:Coat_of_arms_of_Bishkek_Kyrgyzstan.svg|50 px]] 
|1878
|821 915|| 1012500
|республикалық маңыздағы қала
|-
| [[Жалалабат]] || Жалал-Абад || [[Сурет:Flag of Manas.svg|50 px]] [[Сурет:Jalalabad coa.svg|50 px]] 
| 1877
|89 004|| 109189
|облыстық маңыздағы қала||[[Жалалабат облысы]]
|-
| [[Раззаков]] || Раззаков ||
| 2001
|18 244|| 22139
|аудандық маңыздағы қала||[[Баткен облысы]]
|-
| [[Кемин]] || Кемин || 
| 2012
|8169|| 10095
|аудандық маңыздағы қала||[[Шу облысы]]
|-
| [[Керуен (қала)|Керуен]] || Кербен || [[Сурет:Coat of arms of Kerben city.png|50 px]] 
| 2004
|14 141|| 18196
|аудандық маңыздағы қала||[[Жалалабат облысы]]
|-
| [[Көкжаңғақ]] || Көк-Жаңгак ||
| 1943
|10 451|| 11786
|аудандық маңыздағы қала||[[Жалалабат облысы]]
|-
| [[Қадамжай]] || Кадамжай || 
|2012
|6732|| 7152
|аудандық маңыздағы қала||[[Баткен облысы]]
|-
| [[Қайыңды (қала)|Қайыңды]] || Кайыңды || [[Сурет:Coat of arms of Kaindy, Panfilov.png|50 px]]
|2012
|7526|| 9265
|аудандық маңыздағы қала||[[Шу облысы]]
|-
| [[Қант (қала)|Қант]] || Кант || [[Сурет:Flag of Kant (Ysyk-Ata).png|50 px]] [[Сурет:Coat of arms of Kant (Ysyk-Ata).png|50 px]] 
|1985
|21 589|| 21985
|аудандық маңыздағы қала||[[Шу облысы]]
|-
| [[Қарабалта]] || Кара-Балта || [[Сурет:Flag of Kara-Balta.svg|50 px]] [[Сурет:Coat of arms of Kara-Balta.svg|50 px]]
| 1975
|37 834|| 46911
|аудандық маңыздағы қала||[[Шу облысы]]
|-
| [[Қаракөл (қала, Қырғызстан)|Қаракөл]] || Кара-Көл || 
| 1977
|18 843|| 22050
|облыстық маңыздағы қала||[[Жалалабат облысы]]
|-
| [[Қарақол]] || Каракол || [[Сурет:Flag of Karakol.svg|50 px]] [[Сурет:Coat of arms of Karakol.svg|50 px]]
| 1869
|63 377|| 76509
|облыстық маңыздағы қала||[[Ыстықкөл облысы]]
|-
| [[Қарасу]] || Кара-Суу || [[Сурет:Coat of arms of Kara-Suu.png|50 px]] 
| 1960
|20 862|| 25469
|аудандық маңыздағы қала||[[Ош облысы]]
|-
| [[Қошқарата (қала)|Қошқарата]] || Кочкор-Ата ||
| 2003
|14 814|| 16829
|аудандық маңыздағы қала||[[Жалалабат облысы]]
|-
| [[Қызылқия (Қырғызстан)|Қызылқия]] || Кызыл-Кыя || [[Сурет:Coat of arms of Kyzyl-Kiya.png|50 px]] 
| 1938
|31 727|| 40309
|облыстық маңыздағы қала||[[Баткен облысы]]
|-
| [[Майлысу]] || Майлуу-Суу || [[Сурет:Coat of arms of Mailuu-Suu.png|50 px]] 
| 1956
|16 953|| 22347
|облыстық маңыздағы қала||[[Жалалабат облысы]]
|-
| [[Нарын]] || Нарын ||  [[Сурет:Нарын шаарынын туусу.svg|50 px]] [[Сурет:Naryn coa.svg|50 px]]
| 1927
|34 822|| 40065
|облыстық маңыздағы қала||[[Нарын облысы]]
|-
| [[Науқат]] || Ноокат || [[Сурет:Coat of arms of Nookat city.png|50 px]] 
| 2003
|14 371|| 17242
|аудандық маңыздағы қала||[[Ош облысы]]
|-
| [[Орловка (қала)|Орловка]] || Орловка ||  
| 2012
|6260|| 6111
|аудандық маңыздағы қала||[[Шу облысы]]
|-
| [[Ош]] || Ош || [[Сурет:Flag of Osh.svg|50 px]] [[Сурет:Coat of arms of Osh.svg|50 px]]  
| IX ғасыр
|232 816|| 270347
|республикалық маңыздағы қала
|-
| [[Өзген]] || Өзгөн || 
| 1927
|49 410|| 60236
|аудандық маңыздағы қала||[[Ош облысы]]
|-
| [[Сүлікті]] || Сүлүктү || [[Сурет:Coat of arms of Suluktu.png|50 px]] 
| 1940
|20 010|| 14472
|облыстық маңыздағы қала||[[Баткен облысы]]
|-
| [[Талас (қала)|Талас]] || Талас || [[Сурет:Coat of arms of Talas city.png|50 px]] 
| 1944
|32 886|| 38700
|облыстық маңыздағы қала||[[Талас облысы]]
|-
| [[Таскөмір]] || Таш-Көмүр || [[Сурет:Coat of arms of Tash-Komur.png|50 px]] 
| 1943
|19 310|| 23228
|облыстық маңыздағы қала||[[Жалалабат облысы]]
|-
| [[Тоқмақ]] || Токмок || [[Сурет:Flag of Tokmok.svg|50 px]] [[Сурет:Tokmak coa.svg|50 px]]
| 1867
|53 231|| 64534
|облыстық маңыздағы қала||[[Шу облысы]]
|-
| [[Тоқтағұл]] || Токтогул ||
| 2012
|16 429|| 19864
|аудандық маңыздағы қала||[[Жалалабат облысы]]
|-
| [[Шолпаната]] || Чолпон-Ата || [[Сурет:Coat of arms of Cholpon-Ata.png|50 px]] 
| 1975
|10 525|| 13627
|аудандық маңыздағы қала||[[Ыстықкөл облысы]]
|-
| [[Шопоков]] || Шопоков || [[Сурет:Shopokov emblem.svg|50 px]] 
| 1985
|8749|| 9971
|аудандық маңыздағы қала||[[Шу облысы]]
|}

== Басқа елді мекендер ==
*[[Ала-Бука]]
*[[Айдаркен]] ([[Хайдаркан]])
*[[Ананьево]]
*[[Араван]]
*[[Атбаши (қала)|Атбаши]]
*[[Баетово]]
*[[Базар-Коргон]]
*[[Бакай-Ата]]
*[[Беловодское]]
*[[Боконбаево]]
*[[Гульча]]
*[[Ивановка(Қырғызстан)|Ивановка]]
*[[Каджи-Сай]]
*[[Каинды]]
*[[Каныш-Кия]]
*[[Кара-Кульджа]]
*[[Кемин]]
*[[Кок-Ой]]
*[[Кочкорка]]
*[[Кызыл-Адыр]]
*[[Кызыл-Суу]]
*[[Лебединовка]]
*[[Массы]]
*[[Мин-куш]]
*[[Покровка (Қырғызстан)|Покровка]]
*[[Пульгон]]
*[[Сокулук]]
*[[Сузак]]
*[[Токтогул]]
*[[Тюп]]
*[[Чаек]]
*[[Чуй]]
*[[Эски-Ноокат]].

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* [http://www.citykr.kg/ Қырғыз Республикасының қалалар қауымдастығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200121231406/http://citykr.kg/ |date=2020-01-21 }}

[[Санат:Елдер бойынша қала тізімдері]]
[[Санат:Қырғызстан қалалары]]</text>
      <sha1>bf22x0j9w65ibb9gwplr9yepxjgkuup</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тофа тілі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16337</id>
    <revision>
      <id>3575903</id>
      <parentid>3501470</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T05:56:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <origin>3575903</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1837" sha1="fanndbn7o52jdpjs4n0u0gmd63hqk0i" xml:space="preserve">{{Тілдер|аты=Тофа тілі|түсі=алтай|өз атауы=тоъфа дыл|елдер={{Байрақ|Ресей}}|аймақтар=[[Иркутск облысы]]|классификация=[[Түркі тілдері]]
: [[Сібір тілдері|Сібір бұтағы]]
:: [[Саян тілдері|саян тобы]]
::: [[Тофа тілі|тофа тілі]]|санаты=[[Еуразия тілдері]]|жазу=[[Кириллица|кирил]]|сөйлеушілер саны=8 (2020)&lt;ref&gt;https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab4_VPN-2020.xlsx&lt;/ref&gt;}}

'''Тофа тілі''' (тофаша ''тоъфа дыл'') — [[тофа халқы]]ның тілі, [[түркі тілдері]]не жатады. [[Ресей]]дің [[Иркутск облысы]]ның оңтүстік-батысында таралған. Тофа тілінде 378 адам сөйлейді ([[2002]], санақ). Жазуы [[кириллица]]ға негізделген. Н.А.Баскаковтың жіктемесі бойынша түрік тілдерінің ұйғыр-оғыз тобына жатады. Н.А.Баскаков осы топқа орхон-енисей түріктері мен ұйғырлардың көне тілдерімен қатар, тыва тілін де жатқызады. Тофалар өздерін  - тоъфа, ал 1930 жылдарға дейін оларды қарағастар деп атап келген. Бұл атау тофалардың бір руының (қара-һааш) өзгеріске ұшыраған атауынан шыққандығы жөнінде М.А.Кастрен және В.В.Радлов жазған.

{{stub}}
{{Түркі тілдері}}

{{Суретсіз мақала}}
[[Санат:Түркі тілдері]]</text>
      <sha1>fanndbn7o52jdpjs4n0u0gmd63hqk0i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Оберхоф</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17109</id>
    <revision>
      <id>3575434</id>
      <parentid>1763317</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T12:20:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3575434</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4503" sha1="rbs6o724yyz2858dzlzo6woc67uhjxj" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала 
 |қазақша атауы           = Оберхоф 
 |шынайы атауы            = Oberhof 
 |сурет                   = Oberhof stadtansicht d schmidt 08 2006.jpg
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = Wappen Stadt Oberhof.png 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=50 |lat_min=42 |lat_sec=19 
  |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=43 |lon_sec=33 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Тюрингия 
 |кестедегі аймақ         = Тюрингия 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Шмалькальден-Майнинген 
 |кестедегі аудан         = Шмалькальден-Майнинген (аудан){{!}}Шмалькальден-Майнинген 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           =  
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Томас Шульц 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 23,47 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 810–836 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 1530 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 036842 
 |пошта индексі           = 98559 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = SM 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 16 0 66 047 
 |ортаққордағы санаты     = Oberhof 
 |сайты                   = http://www.oberhof.de/ 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Оберхоф''' ({{lang-de|Oberhof}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Тюрингия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[қала]].  [[Шмалькальден-Майнинген (аудан)|Шмалькальден-Майнинген]] ауданының құрамына енеді.

Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 1530 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 23,47 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''16 0 66 047''. Қаланың басшысы — Томас Шульц.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.oberhof.de/ Ресми сайты]

{{Тюрингия аудандары}}
{{Германия:Шмалькальден-Майнинген ауданы:Қалалар}}
{{Thuringia-geo-stub}}

[[Санат:Тюрингия елді мекендері]]</text>
      <sha1>rbs6o724yyz2858dzlzo6woc67uhjxj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фариза Оңғарсынова</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17304</id>
    <revision>
      <id>3575580</id>
      <parentid>3335020</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T15:46:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rasulbek Adil</username>
        <id>176232</id>
      </contributor>
      <origin>3575580</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12471" sha1="3rh7scfvz18orx6mbosmhhy3iwoibxw" xml:space="preserve">{{Жазушы
 |Есімі               = Фариза Оңғарсынова
 |Шынайы есімі        = 
 |Суреті              = Фариза Оңғарысынова.jpeg
 |Ені                 = 180px
 |Суреттің аты        = Фариза Оңғарысынова
 |Туған кездегі есімі  = 
 |Лақап аты           = Сандуғаш Адаева&lt;ref&gt;Қазақстан жазушылары. Анықтамалық. Алматы, «Жазушы» баспасы, 1982, 246 бет&lt;/ref&gt;
 |Туған күні        = 25.12.1939
 |Туған жері        = [[Атырау облысы]], {{туғанжері|Исатай ауданы{{!}}Новобогат ауданы|Исатай ауданында}}, Манаш ауылы
 |Қайтыс болған күні  = 23.01.2014 
 |Қайтыс болған жері  = {{қайтысболғанжері|Астана|Астанада}} 
 |Жерленді             = [[Қазақстан Республикасының Ұлттық пантеоны]]
 |Азаматтығы          = [[Қазақстан]]
 |Ұлты                = [[Қазақ]]
 |Мансабы             = ақын, журналист, мемлекет және қоғам қайраткері 
 |Шығармашылық жылдары   = 
 |Бағыты              = 
 |Жанры               = [[поэзия]]
 |Шығармалардың тілі  = қазақша 
 |Дебюті              = [[1958 жыл]]
 |Марапаттары         = 
 |Сыйлықтары          = 
 |Қолтаңбасы          = 
 |Сайты               = 
 |Commons             =
}}
'''Фариза Оңғарсынқызы Оңғарсынова''' ([[25 желтоқсан]] [[1939 жыл]] – [[23 қаңтар]] [[2014 жыл]]) — қазақ [[ақын]]ы, халық жазушысы, журналист, [[Қазақстан Республикасының Парламенті|Қазақстан Республикасы Парламенті]] Мәжілісінің I және II шақырылымдарының депутаты (1996–2004).

[[1939 жыл|1939-шы жыл]]ы [[25 желтоқсан|25-ші желтоқсан]]да Гурьев (қазіргі [[Атырау облысы|Атырау]]) облысы, [[Исатай ауданы|Новобогат ауданына]] қарасты Манаш ауылында туған.&lt;ref&gt;Қазақстан Жазушылар одағының мүшелері: ОҢҒАРСЫНОВА ФАРИЗА http://writers.kz/odak_musheleri/?CURENT=%D0%9E&amp;ID=1087 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130402043537/http://www.writers.kz/odak_musheleri/?CURENT=%D0%9E&amp;ID=1087 |date=2013-04-02 }}&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
[[Байұлы]] тайпасы [[Адай]] руының Тәзіке атасынан шыққан.&lt;ref&gt;https://www.zharar.com/kz/olen/9434-fariza_akbobek_ongarsynova.html&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://bilim-all.kz/olen/2484-Tugan-zherdin-topyragy&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://massaget.kz/layfstayl/debiet/kkzhiek/16520/&lt;/ref&gt;
Фаризаның әкесі Оңғарсын Иманғали (1891–1940) оқыған, елге қадірлі азамат болған. Қазіргі [[Атырау облысы|Атырау облысында]] алғаш балық шаруашылығын ұйымдастырған кісі. Ал анасы Халима Иманғалиева (1893–1976) арабша хат танып, қазақ ауыз әдебиетін жақсы білген. Ақын қыз үйдің кенжесі, бауырларының біразы жастай қайтыс болған. Әкесі жүрегі ауырып ерте көз жұмды, ал анасы 70-ші жылдары дүниеден өткен. Бала күнінен ақындық қасиетін көрсетіп, өзіне әсер еткен жағдайларға байланысты өлең шығаратын болған. Ақынның Анвар, Алмас есімді ұлдары мен Анар, Аида есімді келіндері бар, Анеля, Алан, Анита, Ахметжан, Аслан, Алсу атты немерелері бар. Сондай-ақ, ақын ерте қайтыс болған жалғыз ағасының ұл-қыздарын тәрбиелеп өсірген.&lt;ref&gt;https://sputniknews.kz/spravka/20181219/8531003/fariza-ongarsynova-tyraly-ne-bilemiz.html&lt;/ref&gt;

== Қызмет жолы ==

* [[1961 жыл|1961-ші жыл]]ы [[Атырау мемлекеттік университеті|Гурьев мемлекеттік педагогикалық институтының]] тіл-әдебиет факультетін бітіріп, [[Балықшы ауданы]]ның Еркінқала, «Октябрьдің 40 жылдығы» қазақ орта мектептерінде мұғалім болып жұмыс істеген.
* 1966–1968-ші жылдары Гурьев облыстық «Коммунистік еңбек» газетінің партия тұрмысы бөлімінде әдеби қызметкер міндетін атқарған.
* 1968–1970-ші жылдары республикалық «[[Жас Алаш (газет)|Лениншіл жас»]] (қазіргі «Жас алаш») газетінің [[Ақтөбе облысы|Ақтөбе]], [[Атырау облысы|Гурьев]], [[Батыс Қазақстан облысы|Орал облыстары]] бойынша меншікті тілшісі болып еңбек еткен.
* 1970–1978-ші жылдары республикалық «[[Ұлан|Қазақстан пионері]]» (қазіргі «Ұлан») журналының бас редакторы, 1978–2000 жылдары «[[Ақ желкен|Пионер]]» (қазіргі «Ақ желкен») журналының бас редакторы болып істеді.
* 1996–2004-ші жылдары ҚР [[мәжіліс]]інің І және ІІ шақырылымдарының депутаты болды.
* [[2014 жыл|2014-ші жыл]]дың [[23 қаңтар|23-ші қаңтар]] күні [[Астана|Астана қаласында]] ұзақ сырқаттан дүниеден өтті&lt;ref&gt;Қазақ Фаризасынан айырылды http://baq.kz/kk/news/42590&lt;/ref&gt;
[[Сурет:Ф._Онгарсынкызы._Место_захоронения.jpg|нобай|оңға]]

== Әдеби шығармашылығы ==
Алғашқы өлеңдері республикалық баспасөз беттерінде [[1958 жыл|1958-ші жылы]] жарық көрді. Тұңғыш өлеңдер жинағы «Сандуғаш» 1966-шы жылы жарық көрген. «Алмас қылыш», «Тартады бозбаланы магнитім», «Сайраған Жетісудың бұлбұлымын», «Тыңдаңдар, тірі адамдар», «Қарғыс», «Қасірет пен ерлік жыры» поэмалары, «Үйім менің – Отаным», «Маңғыстау монологтары», «Революция және мен» өлең топтамаларының авторы.

Көптеген шығармалары шет ел тілдеріне аударылған. [[Чили]] ақыны [[Пабло Неруда]]&lt;nowiki/&gt;ның «Жүректің төрт мезгілі» кітабын, орыс ақыны А.А. Блоктың «Нәпсі», «Куликов даласы», «Он екі жыл өткен соң», «Кармен», «Қарлы перде» өлең топтамаларын, сондай-ақ, Р.Ф. Казакованың, Е.А. Евтушенконың, араб ақыны Әбдірахман әл-Хамисидің жекелеген шығармаларын қазақ тіліне аударған.

[[1984 жыл|1984-ші жыл]]ы «Үйім – менің Отаным», «Маңғыстау монологтары», «Революция және мен» өлеңдері топтамалары үшін [[Қазақ КСР Мемлекеттік сыйлығы]]ның лауреаты атанды.

== Шығармалары ==
* Сандуғаш. Өлеңдер&lt;ref&gt;https://kitap.kz/book/guma_olen_jih_fariza_11{{Deadlink|date=February 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. [[Алматы]]., «[[Жазушы баспасы|Жазушы]]», [[1966]]; 
* Маңғыстау маржандары. Өлеңдер. А., «[[Жазушы баспасы|Жазушы]]», [[1969]]; 
* Мазасыз шақ. Өлеңдер. А., «[[Жазушы баспасы|Жазушы]]», [[1972]]; 
* Асау толқын. Өлеңдер. А., «[[Жазушы баспасы|Жазушы]]», [[1973]]; 
* Көгершіндерім. Өлеңдер. А., «[[Жазушы баспасы|Жазушы]]», [[1974 жыл|1974]]; 
* Биіктік. Очерктер. А., «[[Жазушы баспасы|Жазушы]]», [[1975]]; 
* Біздің Кәмшат. Повесть. А., «[[Жазушы баспасы|Жазушы]]», [[1976]]; 
* Сенің махаббатың. Өлеңдер. А., «[[Жалын]]», [[1977]]; 
* Шілде. Таңдамалы. А., «[[Жазушы баспасы|Жазушы]]», [[1978]]; 
* Нежность. Стихи. А., «[[Жалын]]», [[1978]]; 
* Тревоги. Стихи. М., «[[Молодая гвардия баспасы|Молодая гвардия]]», [[1979]]; 
* Озарение. Стихи. М., «[[Советский писатель баспасы|Советский писатель]]», [[1980]]; 
* Полдневный жар. Стихи. А., «[[Жазушы баспасы|Жазушы]]», [[1980]]; 
* Сұхбат. Өлеңдер. А., «[[Жазушы баспасы|Жазушы]]», [[1983]]; 
* Жүрек күнделігі. Таңдамалы. А., «[[Жалын]]», [[1984]]; 
* Дауа. Өлеңдер. «[[Жалын]]», [[1985]]; 
* Алмазный клинок. Стихи. М., «[[Художественная литература баспасы|Художественная литература]]», [[1984]]; 
* Ожидание солнца. Стихи. М., «[[Молодая гвардия баспасы|Молодая гвардия]]», [[1985]]; 
* Таңдамалы шығармалары. Екі томдық. А., «[[Жазушы баспасы|Жазушы]]», [[1987]]; 
* 10 томдық таңдамалы шығармалар жинағы. [[2004]].

== Марапаттары ==
*«[[Құрмет белгісі]]» ([[1976]])
*«[[Парасат ордені]]» ([[1996]]) 
*ҚазКСР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты ([[1979]]). 
*Халыққа білім беру ісінің үздігі ([[1985]]).
*[[Қазақстанның халық жазушысы]] ([[1991]]). 
*[[Қазақстанның халық ақыны]].&lt;ref name=&quot;munay&quot;&gt;Қазақстанның мұнай энциклопедиясы. 2 томдық - Алматы: &quot;Мұнайшы&quot; Қоғамдық қоры, 2005. ISBN 9965-9765-1-1&lt;/ref&gt;
*[[Қазақстан Мемлекеттік сыйлығы]]ның лауреаты.

== Отбасы ==

* Әкесі - Иманғалиев Оңғарсын (1891–1940).
* Анасы - Иманғалиева Халима (1893–1976).
* Балалары - Оңғарсынов Айвар ([[1966]] жылы туған), Оңғарсынов Алмас ([[1976]] жылы туған).
* Немерелері - Анита ([[1987]] жылы туған), Алан ([[1996]] жылы туған), Анеля ([[1999]] жылы туған), Ахметжан ([[1998]] жылы туған), Аслан ([[2002]] жылы туған), Алсу ([[2009]] жылы туған).

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақ жазушылары]]
[[Санат:Қазақ ақындары]]
[[Санат:Қазақстан Республикасының Ұлттық пантеонында жерленгендер]]
[[Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің I шақырылымының депутаттары]]
[[Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің II шақырылымының депутаттары]]
{{Bio-stub}}</text>
      <sha1>3rh7scfvz18orx6mbosmhhy3iwoibxw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Халықаралық Алматы әуежайы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17648</id>
    <revision>
      <id>3575730</id>
      <parentid>3575290</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T20:11:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Болашағы */</comment>
      <origin>3575730</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20311" sha1="m83i2xj8esxifrdj2mansb8f63cpfuf" xml:space="preserve">{{Infobox Airport 
| name         = Халықаралық Алматы Әуежайы
| nativename-a = 
| nativename-r =  
| image = Almaty Airport logo.svg
| image-width = 250
| image2 = Almaty_Airport_Osokin-1.jpg
| image2-width = 250
| IATA         = ALA
| ICAO         = UAAA
&lt;center&gt;{{Location map|Қазақстан|width=220|float=center
|caption=|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10
|label=ALA|position=right
|lat_deg=43|lat_min=21|lat_sec=07|lat_dir=N
|lon_deg=77|lon_min=02|lon_sec=26|lon_dir=E
}}&lt;small&gt;Қазақстандағы әуежайдың орналасқан жері&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;
| type         = Азаматтық
| owner = [[Groupe ADP]]
| operator = [[TAV Airports Holding]]
| city-served  = [[Алматы]], [[Қазақстан]]
| hub = 
* [[Air Astana]]
* [[FlyArystan]]
* [[Qazaq Air]]
| focus_city = 
* [[SCAT Airlines]]
| location     = 
| elevation-f  = 2234
| elevation-m  = 681
| coordinates  = {{coord|43|21|07|N|077|02|26|E|type:airport}}
| website      = [http://www.alaport.com/ www.alaport.com]
| metric-elev  = Иә
| metric-rwy   = Иә
| r1-number    = 05R/23L
| r1-length-f  = 14,427
| r1-length-m  = 4,397
| r1-surface   = [[Асфальт]]
| r2-number    = 05L/23R
| r2-length-f  = 14,764
| r2-length-m  = 4,500
| r2-surface   = [[Бетон]]
| stat-year    = 2021
| stat1-header = Жолаушылар
| stat1-data   = Шамамен 7 млн.
| footnotes    = Source: 24.kz &lt;ref&gt;[https://24.kz/kz/zha-aly-tar/o-am/item/579415-almaty-uezhajynda-7-millionynshy-zholaushyny-arsy-aldy]&lt;/ref&gt;.
}}
'''Халықаралық Алматы Әуежайы''' ({{lang-en|Almaty International Airport}}) [[Қазақстан]]дағы ең үлкен әуежай. Ол [[Алматы|Алматы Орталығынан]] 18 километр қашықтықта орналасқан. Әуежай арқылы Қазақстан бойынша жолаушылардың жартысы және жүктердің 68% өтеді. &lt;ref&gt; Euromoney: ISI Intellinews http://www.euromoney.com/article.asp?ArticleID=1856080 &lt;/ref&gt; [[2011 жыл]]ы әуежай 3,665,538 жолаушыға қызмет көрсеткен ([[2010 жыл]]мен салыстырғанда 19%-тік өсім). &lt;ref&gt;[http://www.alaport.com/ Almaty International Airport] (official site)&lt;/ref&gt; Әуежайды «Алматы халықаралық әуежайы» АҚ басқарады, акцияларының 100% түрік [[TAV Airports Holding]] компаниясына тиесілі&lt;ref&gt;[https://kz.kursiv.media/kk/2020-05-08/almaty-uezhayy-415-million-dollarga-satyldy/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230905051758/https://kz.kursiv.media/kk/2020-05-08/almaty-uezhayy-415-million-dollarga-satyldy/|date=2023-09-05}}&lt;/ref&gt;.

[[17 ақпан]]да Мәскеуде [[Мемлекетаралық авиация комитеті]]нің Авиация және әуе кеңістігін пайдалану жөніндегі кеңестің 32 сессиясы өтіп, Алматы әуежайының әуеайлағы ең үздік әуеайлақ атағына ие болды&lt;ref&gt;[http://kz.alaport.com/news/2012/20120220/20022012.htm Халықаралық Алматы әуежайының әуеайлағы ТМД елдеріндегі ең үздік әуеайлағы атанды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120610191603/http://kz.alaport.com/news/2012/20120220/20022012.htm |date=2012-06-10 }}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
[[Сурет:E8642-Almaty-Airport.jpg|thumb|left|Кеңес дәуірінде болған ескі терминал]]
[[Алматы]]ның алғашқы әуежайы [[1923 жыл]]ы қазіргі Орталық стадионның жанындағы Верное ипподромының алаңында салынды. Бастапқы әуежай ғимараты, қазіргі Халықаралық әуежай ғимараты, [[1936 жыл]]ы салынған (жобалаған сәулетшілер Б. Заварзин мен Г. Элкин). Т. Басенов жобалау мен құрылысқа айтарлықтай үлес қосты.&lt;ref name=&quot;ALMATY AUEJAYI&quot;&gt;{{cite web
 |url = http://timc.kz/2019/06/18/alairp/.
 |title = Алматы әуежайы
 |website = timc.kz
 |access-date = 18.06.2018
}}&lt;/ref&gt; 

Ғимараттың сәулеті ұлттық сәулет өнерінің стильдік ерекшеліктерін біріктіріп, оған шығыс стилін береді. Сұраныстың артуына байланысты [[1974 жыл]]ы алғашқы жолаушыларын қабылдаған [[Алматы]]да жаңа әуежай салу туралы шешім қабылданды (сәулетшілер В. Ищенко, О. Наумова, О. Литвиенко және Ю. Шарапова). Кеңес дәуірінде Алматы әуежайы [[Ленин ордені]]мен марапатталды. &lt;ref name=&quot;ALMATY AUEJAYI&quot;&gt;{{cite web
 |url = http://timc.kz/2019/06/18/alairp/.
 |title = Алматы әуежайы
 |website = timc.kz
 |access-date = 18.06.2018
}}&lt;/ref&gt; 

[[1990 жыл]]ға дейін ол Кеңес Азаматтық Авиация Департаментінің бөлігі болып, [[1991 жыл]]ы &quot;Алматы Әуежайы&quot; болып қайта құрылды. Сол кезден бері әуежай тәуелсіз бизнес бірлік ретінде өз жұмысын жалғастырды. Кейін ол '''Халықаралық Алматы Әуежайы''' ЖШС болып қайта аталды.

[[1998 жыл]]ы әуежай ұшып-қону жолағы (ҰҚЖ) жөндеуден өткеннен кейін, Алматы Әуежайы II категорияға ие болып, Халықаралық Әуежай статусын алды.

[[1999 жыл]]дың [[9 шілде|9-]][[10 шілде]]сіне қараған түні [[Алматы]]дағы бұл әуежай ғимараты өртеніп кетті. Өрттен зақымдалмаған ескі әуежай ғимараты [[2004 жыл]]ы қалпына келтіріліп, [[2007 жыл]]ы бизнес-терминал есігін ашты. Алматы әуежайы [[Оңтүстік Шығыс Азия]]дан [[Еуропа]]ға және кері бағыттағы қолайлы географиялық орналасуға ие. Бүгінде ол барлық типтегі ұшақтарды қабылдай алатын [[Қазақстан]]дағы ең ірі әуежай болып табылады.&lt;ref name=&quot;ALMATY AUEJAYI&quot;&gt;{{cite web
 |url = http://timc.kz/2019/06/18/alairp/.
 |title = Алматы әуежайы
 |website = timc.kz
 |access-date = 18.06.2018
}}&lt;/ref&gt; 


[[1999 жыл]]дың [[9 шілде]]сінде әуежай ресторанында өрт басталып, бүкіл әуежай терминалы жанып кетті. Жаңа терминалдың құрылысы [[2004 жыл]]ы аяқталды.
[[Сурет:Alaport07.JPG|нобай|288px|Алматы Халықаралық әуежайының ұшақ паркі, [[2007 жыл]]]]
Алматы Әуежайы [[Air Astana]] ұлттық тасымалдаушының [[Хаб|хабы]] болып табылады. Сонымен қатар Орталық Азиядағы жүк тасымалдау [[Хаб|хабы]].

[[2008 жыл]]дың қыркүйек айында екінші ұшып-қону жолағы ашылды. Жаңа ұшып-қону жолағына ICAO сертификаты беріліп, оған III категория берілді. Жолақ сапасы мен онда орнатылған заманауи құрал жабдықтар ұшу қарқыны бойынша әуе кемелерінің барлық түрін ешбір шектеусіз қабылдауға мүмкіндік береді. Жаңа ұшып-қону жолағы Орталық Азияда ең ұзын болып табылады. Әлем бойынша 21-орынға жайғасқан.

[[Сурет:Almaty Airport.JPG|250px|нобай]]
[[Сурет:ALA Osokin-1.jpg|нобай|оңға|250px|Әуежайдың ұшаққа отыру залы]]
[[Сурет:ALA UA-320-1.jpg|250 px|нобай|Әуежай тұрағындағы ұшақтар]]

== Әуекомпаниялар мен бағытар ==
=== Ішкі ===
{{Әуежай бағыттары
|{{ту|Қазақстан}} [[Air Astana]]|[[Ақтау]], [[Ақтөбе]], [[Астана]], [[Атырау]], [[Қарағанды]], [[Қызылорда]], [[Орал]], [[Өскемен]], [[Павлодар]], [[Шымкент]]
|{{ту|Қазақстан}} [[SCAT]]|[[Ақтау]], [[Астана]], [[Көкшетау]], [[Қостанай]], [[Петропавл]], [[Семей]], [[Шымкент]], [[Тараз]], [[Үржар (ауыл)|Үржар]]
|{{ту|Қазақстан}} [[Semeyavia]]|[[Семей]]
|{{ту|Қазақстан}} [[Zhezkazgan Air]]|[[Жезқазған]]
}}

=== Халықаралық ===
{{Әуежай бағыттары
|{{ту|БАӘ}} [[Air Arabia]]|Шарджа
|{{ту|Қазақстан}} [[Air Astana]]|[[Ақтау]], [[Ақтөбе]], [[Анталия]], [[Астана]], [[Атырау]], [[Баку]], [[Бангкок]]-Suvarnabhumi, [[Бейжің]], [[Бішкек]], [[Дели]], [[Душанбе]], [[Франкфурт]], [[Коломбо]] (Шри-Ланка), [[Ыстамбұл]], [[Қарағанды]], [[Қызылорда]], [[Мәскеу]], [[Лондон-Хитроу]], [[Орал]], [[Өскемен]], [[Павлодар]], [[Пхукет]], [[Санкт-Петербург]], [[Сеул-Инчеон]], [[Шымкент]], [[Үрімжі]], [[Ташкент]], [[Тбилиси]], [[Нячанг]].
|{{ту|Сейшель аралдары}} [[Air Seychelles]]|Маусымдық: [[Маэ]] (2022 жылдың 26 желтоқсанында басталады)
|{{ту|Латвия}} [[airBaltic]]|[[Рига]]
|{{ту|Қырғызстан}} [[Avia Traffic Company]] |[[Бішкек]]|{{ту|Түркия}} [[AnadoluJet]] | [[Анкара]]
|{{ту|Корея Республикасы}} [[Asiana Airlines]]|[[Сеул]]|{{ту|Қытай}} [[China Southern Airlines]]|[[Үрімжі]]
|{{ту|Чехия}} [[Czech Airlines]]|[[Прага]]&lt;!-- Do not add Hanoi as a destination. Czech Airlines has no traffic rights between Almaty and Hanoi --&gt;
|{{ту|Украина}} [[Donbassaero]]|[[Киев]]-Boryspil ([[2022 жыл]]дан бастап тоқтатылды)
|{{ту|БАӘ}} [[Etihad Airways]]|[[Абу Даби]] (тоқтатылды)
|{{ту|Қытай}} [[Hainan Airlines]]|[[Бейжің]]
|{{ту|Қазақстан}} [[Irtysh Air]]|[[Қарағанды]], [[Қостанай]], [[Қызылорда]], [[Павлодар]], [[Өскемен]]
|{{ту|Нидерланд}} [[KLM]]|[[Амстердам]]
|{{ту|Германия}} [[Lufthansa]]|[[Франкфурт]]
|{{ту|Иран}} [[Mahan Air]]|[[Тегеран]] 
&lt;!---|[[Qatar Airways]]|Доха[begins 30 November] http://www.qatarairways.com/global/en/newsroom/archive/PressRelease1_2May11.html - only to Baku and Tbilisi---&gt;
|{{ту|Түркия}} [[Pegasus Airlines]]|[[Ыстамбұл]]
|{{ту|Ресей}} [[Rossiya (airline)|Rossiya]]|[[Санкт-Петербург]]
|{{ту|Ресей}} [[RusLine]]|[[Екатеринбург]]
|{{ту|Ресей}} [[S7 Airlines]]|[[Жаңасібір]]
|{{ту|Қазақстан}} [[SCAT]]|[[Ақтау]], [[Анталия]], [[Астана]], [[Бодрум]], [[Будапешт]], [[Душанбе]], [[Көкшетау]], [[Қостанай]], [[Петропавл]], [[Санкт Петербург]], [[Семей]], [[Сеул]], [[Шарм-эш-Шейх]], [[Шымкент]], [[Тараз]], [[Ташкент]], [[Франкфурт]].
|{{ту|Қазақстан}} [[Semeyavia]]|[[Семей]]
|{{ту|Тәжікстан}} [[Somon Air]]|[[Душанбе]]
|{{ту|Түркия}} [[Sky Airlines]]|[[Анталия]]
|{{ту|Тәжікстан}} [[Tajik Air]]|[[Душанбе]]
|{{ту|Ресей}} [[Transaero Airlines]]|[[Мәскеу]]-[[Домодедово (әуежай)|Домодедово]]
|{{ту|Түркия}} [[Turkish Airlines]]|[[Ыстамбұл]]
|{{ту|Түрікменстан}} {{nowrap|[[Turkmenistan Airlines]]}}|[[Ашхабад]] (тоқтатылды)
|{{ту|Украина}} {{nowrap|[[Ukraine International Airlines]]}}|[[Киев]] ([[2022 жыл]]дан бастап тоқтатылды)
|{{ту|Өзбекстан}} [[Өзбекстан Әуе Жолдары|Uzbekistan Airways]]|[[Ташкент]]
}}
&lt;small&gt;'''Note''':&lt;/small&gt;
&lt;small&gt;{{note|1|1}}: Although [[BMI (airline)|BMI]]'s flight to London-Heathrow has a stop in Amritsar. It has no rights to transport passengers solely between Almaty and Amritsar.&lt;/small&gt;

== Ұшақ сиымдылығы ==
Халықаралық Алматы әуежайына қонуға болатын ұшақтар тізімі көрсетілген.&lt;br&gt;
&lt;center&gt;''Boeing ұшақтары:''&lt;/center&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Ұшақ аты !! Керек ұшу-қону жолақ ұзындығы
|-
| [[Boeing 737|Boeing 737-100]] || style=&quot;text-align:center;&quot; | 2000 м
|-
| [[Boeing 737|Boeing 737-200]] || style=&quot;text-align:center;&quot; | 2300 м
|-
| [[Boeing 737|Boeing 737-300]] || style=&quot;text-align:center;&quot; | 2400 м
|-
| [[Boeing 737|Boeing 737-400]] || style=&quot;text-align:center;&quot; | 2500 м
|-
| [[Boeing 737|Boeing 737-500]] || style=&quot;text-align:center;&quot; | 2300 м
|-
| [[Boeing 737|Boeing 737-600]] || style=&quot;text-align:center;&quot; | 2400 м
|-
| [[Boeing 737|Boeing 737-700]] || style=&quot;text-align:center;&quot; | 2600 м
|-
| [[Boeing 737|Boeing 737 MAX 8]] || style=&quot;text-align:center;&quot; | 2700 м
|-
| [[Boeing 737|Boeing 737 MAX 9]] || style=&quot;text-align:center;&quot; | 2800 м
|-
| [[Boeing 747|Boeing 747-200]] || style=&quot;text-align:center;&quot; | 3000 м
|-
| [[Boeing 747|Boeing 747-400F]] || style=&quot;text-align:center;&quot; | 3100 м
|-
| [[Boeing 747|Boeing 747-8F]] || style=&quot;text-align:center;&quot; | 3200 м
|-
| [[Boeing 767]] || style=&quot;text-align:center;&quot; | 2800 м
|-
|| [[Boeing 777|Boeing 777F]] || style=&quot;text-align:center;&quot; | 3300 м
|}
&lt;center&gt;''Airbus ұшақтары:''&lt;/center&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Ұшақ аты !! Керек ұшу-қону жолақ ұзындығы
|-
| [[Airbus A320]] || style=&quot;text-align:center;&quot; | 2200 м
|-
| [[Airbus A321]] || style=&quot;text-align:center;&quot; | 2300 м
|-
| [[Airbus A320neo]] || style=&quot;text-align:center;&quot; | 2300 м
|-
| [[Airbus A330]] || style=&quot;text-align:center;&quot; | 2800 м
|-
|}

== Жолаушылар тасымалы ==
Жолаушылар тасымалы бойынша Алматы әуежайы Қазақстандағы ең ірі ауежай болып табылады. 
&lt;center&gt;&lt;timeline&gt;
Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey value:gray(0.7)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8)

ImageSize = width:700 height:350
PlotArea = left:60 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:7000000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:1000000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:500000 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData=
  bar:2010 text:2010
  bar:2011 text:2011
  bar:2012 text:2012
  bar:2013 text:2013
  bar:2014 text:2014
  bar:2015 text:2015
  bar:2016 text:2016
  bar:2017 text:2017
  bar:2018 text:2018
  bar:2019 text:2019
  bar:2020 text:2020
  bar:2021 text:2021

PlotData=
  color:barra width:25 align:center

  bar:2010 from:0 till:3000000
  bar:2011 from:0 till:3665538
  bar:2012 from:0 till:4003004
  bar:2013 from:0 till:4323224
  bar:2014 from:0 till:4588866
  bar:2015 from:0 till:4905307
  bar:2016 from:0 till:4878450
  bar:2017 from:0 till:5640800
  bar:2018 from:0 till:5686926
  bar:2019 from:0 till:6422721
  bar:2020 from:0 till:3669668
  bar:2021 from:0 till:6103657

PlotData=
  bar:2010 at:3000000 fontsize:S text:3.0M shift:(0,5)
  bar:2011 at:3665538 fontsize:S text:3.7M shift:(0,5)
  bar:2012 at:4003004 fontsize:S text:4.0M shift:(0,5)
  bar:2013 at:4323224 fontsize:S text:4.3M shift:(0,5)
  bar:2014 at:4588866 fontsize:S text:4.6M shift:(0,5)
  bar:2015 at:4905307 fontsize:S text:4.9M shift:(0,5)
  bar:2016 at:4878450 fontsize:S text:4.9M shift:(0,5)
  bar:2017 at:5640800 fontsize:S text:5.6M shift:(0,5)
  bar:2018 at:5686926 fontsize:S text:5.7M shift:(0,5)
  bar:2019 at:6422721 fontsize:S text:6.4M shift:(0,5)
  bar:2020 at:3669668 fontsize:S text:3.7M shift:(0,5)
  bar:2021 at:6103657 fontsize:S text:6.1M shift:(0,5)

TextData=
  fontsize:S pos:(200,20)
  text:Алматы әуежайының жолаушылар ағыны (2010–2021)
&lt;/timeline&gt;&lt;/center&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!Жыл
!Жолаушылар саны
!Өзгеріс
|-
|2010
|3,000,000
|{{steady}}
|-
|2011
|3,665,538
|{{increase}} 22.2%
|-
|2012
|4,003,004
|{{increase}} 9.2%
|-
|2013
|4,323,224
|{{increase}} 8%
|-
|2014
|4,588,866
|{{increase}} 6%
|-
|2015
|4,905,307
|{{increase}} 6.9%
|-
|2016
|4,878,450
|{{decrease}} 0.5%
|-
|2017
|5,640,800
|{{increase}} 15.6%
|-
|2018
|5,686,926
|{{increase}} 1%
|-
|2019
|6,422,721
|{{increase}} 13%
|-
|2020
|3,669,668&lt;ref&gt;https://kz.kursiv.media/2021-04-23/mezhdunarodnyy-aeroport-almaty-snizil-chistuyu-pribyl-v-sem-raz/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221209151803/https://kz.kursiv.media/2021-04-23/mezhdunarodnyy-aeroport-almaty-snizil-chistuyu-pribyl-v-sem-raz/ |date=2022-12-09 }}&lt;/ref&gt;
|{{decrease}}42.9%
|-
|2021
|6,103,657&lt;ref&gt;https://cfts.org.ua/news/2022/01/26/passazhiropotok_krupneyshego_aeroporta_kazakhstana_v_2021_godu_pochti_dostig_dopandemiynogo_urovnya_68758&lt;/ref&gt;
|{{increase}} 66.3%
|}

== Болашағы ==
Қазіргі уақытта, әуежайда жаңа терминал салынуда. Жаңа терминалды [[2024 жыл]]дың жаз мезгілінде іске қосу жоспарланған. Жаңа терминалдың басты артықшылығы advanced EDGE стандартына (экологиялық таза ғимараттарды сертификаттау жүйесі) сай болады. Айталық, энергияның 40%-дан астамын, судың 20%-дан астамын көлемін, сондай-ақ құрылыс кезінде материалдардың 20%-дан астамын үнемдеу көзделген. Бұдан бөлек салынып жатқан терминал Халықаралық әуе көлігі қауымдастығының ([[IATA]]) стандарты бойынша Optimum деңгейіндегі сервиспен қамтамасыз етіледі. Әуежайға қызмет көрсетудің жаңа тұжырымдамасы жылдам, сапалы қызмет көрсетуді қамтып, шығындарды оңтайландыруға бағытталған. [[TAV Airports Holding]] Алматы әуежайын Орталық Азиядағы ірі жүк хабына айналдырып, Алматы облысын ілгерілетумен бірге Қазақстанға жаңа авиакомпанияларды тартуды жоспарлап отыр.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.alaport.com/ Халықаралық Алматы әуежайы] (ресми сайты)
* [http://www.flightradar24.com/43.26,76.93/7 Халықаралық Алматы әуежайынан ұшықып шыққан ұшақтар мен қонып жатқан ұшақтардың радарлық бағылаулары]
{{commonscat|Almaty International Airport}}

{{Қазақстан әуежайлары}}
{{Алматы}}
[[Санат:Қазақстан әуежайлары]]
[[Санат:Халықаралық әуежайлар]]
[[Санат:Алматы ғимараттары мен құрылыстары‎ ]]
[[Санат:Алматы көлігі]]</text>
      <sha1>m83i2xj8esxifrdj2mansb8f63cpfuf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575731</id>
      <parentid>3575730</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T20:12:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Болашағы */</comment>
      <origin>3575731</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20315" sha1="m9vgyudzxa5mranxk1aevbhyq5xkwmz" xml:space="preserve">{{Infobox Airport 
| name         = Халықаралық Алматы Әуежайы
| nativename-a = 
| nativename-r =  
| image = Almaty Airport logo.svg
| image-width = 250
| image2 = Almaty_Airport_Osokin-1.jpg
| image2-width = 250
| IATA         = ALA
| ICAO         = UAAA
&lt;center&gt;{{Location map|Қазақстан|width=220|float=center
|caption=|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10
|label=ALA|position=right
|lat_deg=43|lat_min=21|lat_sec=07|lat_dir=N
|lon_deg=77|lon_min=02|lon_sec=26|lon_dir=E
}}&lt;small&gt;Қазақстандағы әуежайдың орналасқан жері&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;
| type         = Азаматтық
| owner = [[Groupe ADP]]
| operator = [[TAV Airports Holding]]
| city-served  = [[Алматы]], [[Қазақстан]]
| hub = 
* [[Air Astana]]
* [[FlyArystan]]
* [[Qazaq Air]]
| focus_city = 
* [[SCAT Airlines]]
| location     = 
| elevation-f  = 2234
| elevation-m  = 681
| coordinates  = {{coord|43|21|07|N|077|02|26|E|type:airport}}
| website      = [http://www.alaport.com/ www.alaport.com]
| metric-elev  = Иә
| metric-rwy   = Иә
| r1-number    = 05R/23L
| r1-length-f  = 14,427
| r1-length-m  = 4,397
| r1-surface   = [[Асфальт]]
| r2-number    = 05L/23R
| r2-length-f  = 14,764
| r2-length-m  = 4,500
| r2-surface   = [[Бетон]]
| stat-year    = 2021
| stat1-header = Жолаушылар
| stat1-data   = Шамамен 7 млн.
| footnotes    = Source: 24.kz &lt;ref&gt;[https://24.kz/kz/zha-aly-tar/o-am/item/579415-almaty-uezhajynda-7-millionynshy-zholaushyny-arsy-aldy]&lt;/ref&gt;.
}}
'''Халықаралық Алматы Әуежайы''' ({{lang-en|Almaty International Airport}}) [[Қазақстан]]дағы ең үлкен әуежай. Ол [[Алматы|Алматы Орталығынан]] 18 километр қашықтықта орналасқан. Әуежай арқылы Қазақстан бойынша жолаушылардың жартысы және жүктердің 68% өтеді. &lt;ref&gt; Euromoney: ISI Intellinews http://www.euromoney.com/article.asp?ArticleID=1856080 &lt;/ref&gt; [[2011 жыл]]ы әуежай 3,665,538 жолаушыға қызмет көрсеткен ([[2010 жыл]]мен салыстырғанда 19%-тік өсім). &lt;ref&gt;[http://www.alaport.com/ Almaty International Airport] (official site)&lt;/ref&gt; Әуежайды «Алматы халықаралық әуежайы» АҚ басқарады, акцияларының 100% түрік [[TAV Airports Holding]] компаниясына тиесілі&lt;ref&gt;[https://kz.kursiv.media/kk/2020-05-08/almaty-uezhayy-415-million-dollarga-satyldy/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230905051758/https://kz.kursiv.media/kk/2020-05-08/almaty-uezhayy-415-million-dollarga-satyldy/|date=2023-09-05}}&lt;/ref&gt;.

[[17 ақпан]]да Мәскеуде [[Мемлекетаралық авиация комитеті]]нің Авиация және әуе кеңістігін пайдалану жөніндегі кеңестің 32 сессиясы өтіп, Алматы әуежайының әуеайлағы ең үздік әуеайлақ атағына ие болды&lt;ref&gt;[http://kz.alaport.com/news/2012/20120220/20022012.htm Халықаралық Алматы әуежайының әуеайлағы ТМД елдеріндегі ең үздік әуеайлағы атанды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120610191603/http://kz.alaport.com/news/2012/20120220/20022012.htm |date=2012-06-10 }}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
[[Сурет:E8642-Almaty-Airport.jpg|thumb|left|Кеңес дәуірінде болған ескі терминал]]
[[Алматы]]ның алғашқы әуежайы [[1923 жыл]]ы қазіргі Орталық стадионның жанындағы Верное ипподромының алаңында салынды. Бастапқы әуежай ғимараты, қазіргі Халықаралық әуежай ғимараты, [[1936 жыл]]ы салынған (жобалаған сәулетшілер Б. Заварзин мен Г. Элкин). Т. Басенов жобалау мен құрылысқа айтарлықтай үлес қосты.&lt;ref name=&quot;ALMATY AUEJAYI&quot;&gt;{{cite web
 |url = http://timc.kz/2019/06/18/alairp/.
 |title = Алматы әуежайы
 |website = timc.kz
 |access-date = 18.06.2018
}}&lt;/ref&gt; 

Ғимараттың сәулеті ұлттық сәулет өнерінің стильдік ерекшеліктерін біріктіріп, оған шығыс стилін береді. Сұраныстың артуына байланысты [[1974 жыл]]ы алғашқы жолаушыларын қабылдаған [[Алматы]]да жаңа әуежай салу туралы шешім қабылданды (сәулетшілер В. Ищенко, О. Наумова, О. Литвиенко және Ю. Шарапова). Кеңес дәуірінде Алматы әуежайы [[Ленин ордені]]мен марапатталды. &lt;ref name=&quot;ALMATY AUEJAYI&quot;&gt;{{cite web
 |url = http://timc.kz/2019/06/18/alairp/.
 |title = Алматы әуежайы
 |website = timc.kz
 |access-date = 18.06.2018
}}&lt;/ref&gt; 

[[1990 жыл]]ға дейін ол Кеңес Азаматтық Авиация Департаментінің бөлігі болып, [[1991 жыл]]ы &quot;Алматы Әуежайы&quot; болып қайта құрылды. Сол кезден бері әуежай тәуелсіз бизнес бірлік ретінде өз жұмысын жалғастырды. Кейін ол '''Халықаралық Алматы Әуежайы''' ЖШС болып қайта аталды.

[[1998 жыл]]ы әуежай ұшып-қону жолағы (ҰҚЖ) жөндеуден өткеннен кейін, Алматы Әуежайы II категорияға ие болып, Халықаралық Әуежай статусын алды.

[[1999 жыл]]дың [[9 шілде|9-]][[10 шілде]]сіне қараған түні [[Алматы]]дағы бұл әуежай ғимараты өртеніп кетті. Өрттен зақымдалмаған ескі әуежай ғимараты [[2004 жыл]]ы қалпына келтіріліп, [[2007 жыл]]ы бизнес-терминал есігін ашты. Алматы әуежайы [[Оңтүстік Шығыс Азия]]дан [[Еуропа]]ға және кері бағыттағы қолайлы географиялық орналасуға ие. Бүгінде ол барлық типтегі ұшақтарды қабылдай алатын [[Қазақстан]]дағы ең ірі әуежай болып табылады.&lt;ref name=&quot;ALMATY AUEJAYI&quot;&gt;{{cite web
 |url = http://timc.kz/2019/06/18/alairp/.
 |title = Алматы әуежайы
 |website = timc.kz
 |access-date = 18.06.2018
}}&lt;/ref&gt; 


[[1999 жыл]]дың [[9 шілде]]сінде әуежай ресторанында өрт басталып, бүкіл әуежай терминалы жанып кетті. Жаңа терминалдың құрылысы [[2004 жыл]]ы аяқталды.
[[Сурет:Alaport07.JPG|нобай|288px|Алматы Халықаралық әуежайының ұшақ паркі, [[2007 жыл]]]]
Алматы Әуежайы [[Air Astana]] ұлттық тасымалдаушының [[Хаб|хабы]] болып табылады. Сонымен қатар Орталық Азиядағы жүк тасымалдау [[Хаб|хабы]].

[[2008 жыл]]дың қыркүйек айында екінші ұшып-қону жолағы ашылды. Жаңа ұшып-қону жолағына ICAO сертификаты беріліп, оған III категория берілді. Жолақ сапасы мен онда орнатылған заманауи құрал жабдықтар ұшу қарқыны бойынша әуе кемелерінің барлық түрін ешбір шектеусіз қабылдауға мүмкіндік береді. Жаңа ұшып-қону жолағы Орталық Азияда ең ұзын болып табылады. Әлем бойынша 21-орынға жайғасқан.

[[Сурет:Almaty Airport.JPG|250px|нобай]]
[[Сурет:ALA Osokin-1.jpg|нобай|оңға|250px|Әуежайдың ұшаққа отыру залы]]
[[Сурет:ALA UA-320-1.jpg|250 px|нобай|Әуежай тұрағындағы ұшақтар]]

== Әуекомпаниялар мен бағытар ==
=== Ішкі ===
{{Әуежай бағыттары
|{{ту|Қазақстан}} [[Air Astana]]|[[Ақтау]], [[Ақтөбе]], [[Астана]], [[Атырау]], [[Қарағанды]], [[Қызылорда]], [[Орал]], [[Өскемен]], [[Павлодар]], [[Шымкент]]
|{{ту|Қазақстан}} [[SCAT]]|[[Ақтау]], [[Астана]], [[Көкшетау]], [[Қостанай]], [[Петропавл]], [[Семей]], [[Шымкент]], [[Тараз]], [[Үржар (ауыл)|Үржар]]
|{{ту|Қазақстан}} [[Semeyavia]]|[[Семей]]
|{{ту|Қазақстан}} [[Zhezkazgan Air]]|[[Жезқазған]]
}}

=== Халықаралық ===
{{Әуежай бағыттары
|{{ту|БАӘ}} [[Air Arabia]]|Шарджа
|{{ту|Қазақстан}} [[Air Astana]]|[[Ақтау]], [[Ақтөбе]], [[Анталия]], [[Астана]], [[Атырау]], [[Баку]], [[Бангкок]]-Suvarnabhumi, [[Бейжің]], [[Бішкек]], [[Дели]], [[Душанбе]], [[Франкфурт]], [[Коломбо]] (Шри-Ланка), [[Ыстамбұл]], [[Қарағанды]], [[Қызылорда]], [[Мәскеу]], [[Лондон-Хитроу]], [[Орал]], [[Өскемен]], [[Павлодар]], [[Пхукет]], [[Санкт-Петербург]], [[Сеул-Инчеон]], [[Шымкент]], [[Үрімжі]], [[Ташкент]], [[Тбилиси]], [[Нячанг]].
|{{ту|Сейшель аралдары}} [[Air Seychelles]]|Маусымдық: [[Маэ]] (2022 жылдың 26 желтоқсанында басталады)
|{{ту|Латвия}} [[airBaltic]]|[[Рига]]
|{{ту|Қырғызстан}} [[Avia Traffic Company]] |[[Бішкек]]|{{ту|Түркия}} [[AnadoluJet]] | [[Анкара]]
|{{ту|Корея Республикасы}} [[Asiana Airlines]]|[[Сеул]]|{{ту|Қытай}} [[China Southern Airlines]]|[[Үрімжі]]
|{{ту|Чехия}} [[Czech Airlines]]|[[Прага]]&lt;!-- Do not add Hanoi as a destination. Czech Airlines has no traffic rights between Almaty and Hanoi --&gt;
|{{ту|Украина}} [[Donbassaero]]|[[Киев]]-Boryspil ([[2022 жыл]]дан бастап тоқтатылды)
|{{ту|БАӘ}} [[Etihad Airways]]|[[Абу Даби]] (тоқтатылды)
|{{ту|Қытай}} [[Hainan Airlines]]|[[Бейжің]]
|{{ту|Қазақстан}} [[Irtysh Air]]|[[Қарағанды]], [[Қостанай]], [[Қызылорда]], [[Павлодар]], [[Өскемен]]
|{{ту|Нидерланд}} [[KLM]]|[[Амстердам]]
|{{ту|Германия}} [[Lufthansa]]|[[Франкфурт]]
|{{ту|Иран}} [[Mahan Air]]|[[Тегеран]] 
&lt;!---|[[Qatar Airways]]|Доха[begins 30 November] http://www.qatarairways.com/global/en/newsroom/archive/PressRelease1_2May11.html - only to Baku and Tbilisi---&gt;
|{{ту|Түркия}} [[Pegasus Airlines]]|[[Ыстамбұл]]
|{{ту|Ресей}} [[Rossiya (airline)|Rossiya]]|[[Санкт-Петербург]]
|{{ту|Ресей}} [[RusLine]]|[[Екатеринбург]]
|{{ту|Ресей}} [[S7 Airlines]]|[[Жаңасібір]]
|{{ту|Қазақстан}} [[SCAT]]|[[Ақтау]], [[Анталия]], [[Астана]], [[Бодрум]], [[Будапешт]], [[Душанбе]], [[Көкшетау]], [[Қостанай]], [[Петропавл]], [[Санкт Петербург]], [[Семей]], [[Сеул]], [[Шарм-эш-Шейх]], [[Шымкент]], [[Тараз]], [[Ташкент]], [[Франкфурт]].
|{{ту|Қазақстан}} [[Semeyavia]]|[[Семей]]
|{{ту|Тәжікстан}} [[Somon Air]]|[[Душанбе]]
|{{ту|Түркия}} [[Sky Airlines]]|[[Анталия]]
|{{ту|Тәжікстан}} [[Tajik Air]]|[[Душанбе]]
|{{ту|Ресей}} [[Transaero Airlines]]|[[Мәскеу]]-[[Домодедово (әуежай)|Домодедово]]
|{{ту|Түркия}} [[Turkish Airlines]]|[[Ыстамбұл]]
|{{ту|Түрікменстан}} {{nowrap|[[Turkmenistan Airlines]]}}|[[Ашхабад]] (тоқтатылды)
|{{ту|Украина}} {{nowrap|[[Ukraine International Airlines]]}}|[[Киев]] ([[2022 жыл]]дан бастап тоқтатылды)
|{{ту|Өзбекстан}} [[Өзбекстан Әуе Жолдары|Uzbekistan Airways]]|[[Ташкент]]
}}
&lt;small&gt;'''Note''':&lt;/small&gt;
&lt;small&gt;{{note|1|1}}: Although [[BMI (airline)|BMI]]'s flight to London-Heathrow has a stop in Amritsar. It has no rights to transport passengers solely between Almaty and Amritsar.&lt;/small&gt;

== Ұшақ сиымдылығы ==
Халықаралық Алматы әуежайына қонуға болатын ұшақтар тізімі көрсетілген.&lt;br&gt;
&lt;center&gt;''Boeing ұшақтары:''&lt;/center&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Ұшақ аты !! Керек ұшу-қону жолақ ұзындығы
|-
| [[Boeing 737|Boeing 737-100]] || style=&quot;text-align:center;&quot; | 2000 м
|-
| [[Boeing 737|Boeing 737-200]] || style=&quot;text-align:center;&quot; | 2300 м
|-
| [[Boeing 737|Boeing 737-300]] || style=&quot;text-align:center;&quot; | 2400 м
|-
| [[Boeing 737|Boeing 737-400]] || style=&quot;text-align:center;&quot; | 2500 м
|-
| [[Boeing 737|Boeing 737-500]] || style=&quot;text-align:center;&quot; | 2300 м
|-
| [[Boeing 737|Boeing 737-600]] || style=&quot;text-align:center;&quot; | 2400 м
|-
| [[Boeing 737|Boeing 737-700]] || style=&quot;text-align:center;&quot; | 2600 м
|-
| [[Boeing 737|Boeing 737 MAX 8]] || style=&quot;text-align:center;&quot; | 2700 м
|-
| [[Boeing 737|Boeing 737 MAX 9]] || style=&quot;text-align:center;&quot; | 2800 м
|-
| [[Boeing 747|Boeing 747-200]] || style=&quot;text-align:center;&quot; | 3000 м
|-
| [[Boeing 747|Boeing 747-400F]] || style=&quot;text-align:center;&quot; | 3100 м
|-
| [[Boeing 747|Boeing 747-8F]] || style=&quot;text-align:center;&quot; | 3200 м
|-
| [[Boeing 767]] || style=&quot;text-align:center;&quot; | 2800 м
|-
|| [[Boeing 777|Boeing 777F]] || style=&quot;text-align:center;&quot; | 3300 м
|}
&lt;center&gt;''Airbus ұшақтары:''&lt;/center&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Ұшақ аты !! Керек ұшу-қону жолақ ұзындығы
|-
| [[Airbus A320]] || style=&quot;text-align:center;&quot; | 2200 м
|-
| [[Airbus A321]] || style=&quot;text-align:center;&quot; | 2300 м
|-
| [[Airbus A320neo]] || style=&quot;text-align:center;&quot; | 2300 м
|-
| [[Airbus A330]] || style=&quot;text-align:center;&quot; | 2800 м
|-
|}

== Жолаушылар тасымалы ==
Жолаушылар тасымалы бойынша Алматы әуежайы Қазақстандағы ең ірі ауежай болып табылады. 
&lt;center&gt;&lt;timeline&gt;
Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey value:gray(0.7)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8)

ImageSize = width:700 height:350
PlotArea = left:60 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:7000000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:1000000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:500000 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData=
  bar:2010 text:2010
  bar:2011 text:2011
  bar:2012 text:2012
  bar:2013 text:2013
  bar:2014 text:2014
  bar:2015 text:2015
  bar:2016 text:2016
  bar:2017 text:2017
  bar:2018 text:2018
  bar:2019 text:2019
  bar:2020 text:2020
  bar:2021 text:2021

PlotData=
  color:barra width:25 align:center

  bar:2010 from:0 till:3000000
  bar:2011 from:0 till:3665538
  bar:2012 from:0 till:4003004
  bar:2013 from:0 till:4323224
  bar:2014 from:0 till:4588866
  bar:2015 from:0 till:4905307
  bar:2016 from:0 till:4878450
  bar:2017 from:0 till:5640800
  bar:2018 from:0 till:5686926
  bar:2019 from:0 till:6422721
  bar:2020 from:0 till:3669668
  bar:2021 from:0 till:6103657

PlotData=
  bar:2010 at:3000000 fontsize:S text:3.0M shift:(0,5)
  bar:2011 at:3665538 fontsize:S text:3.7M shift:(0,5)
  bar:2012 at:4003004 fontsize:S text:4.0M shift:(0,5)
  bar:2013 at:4323224 fontsize:S text:4.3M shift:(0,5)
  bar:2014 at:4588866 fontsize:S text:4.6M shift:(0,5)
  bar:2015 at:4905307 fontsize:S text:4.9M shift:(0,5)
  bar:2016 at:4878450 fontsize:S text:4.9M shift:(0,5)
  bar:2017 at:5640800 fontsize:S text:5.6M shift:(0,5)
  bar:2018 at:5686926 fontsize:S text:5.7M shift:(0,5)
  bar:2019 at:6422721 fontsize:S text:6.4M shift:(0,5)
  bar:2020 at:3669668 fontsize:S text:3.7M shift:(0,5)
  bar:2021 at:6103657 fontsize:S text:6.1M shift:(0,5)

TextData=
  fontsize:S pos:(200,20)
  text:Алматы әуежайының жолаушылар ағыны (2010–2021)
&lt;/timeline&gt;&lt;/center&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!Жыл
!Жолаушылар саны
!Өзгеріс
|-
|2010
|3,000,000
|{{steady}}
|-
|2011
|3,665,538
|{{increase}} 22.2%
|-
|2012
|4,003,004
|{{increase}} 9.2%
|-
|2013
|4,323,224
|{{increase}} 8%
|-
|2014
|4,588,866
|{{increase}} 6%
|-
|2015
|4,905,307
|{{increase}} 6.9%
|-
|2016
|4,878,450
|{{decrease}} 0.5%
|-
|2017
|5,640,800
|{{increase}} 15.6%
|-
|2018
|5,686,926
|{{increase}} 1%
|-
|2019
|6,422,721
|{{increase}} 13%
|-
|2020
|3,669,668&lt;ref&gt;https://kz.kursiv.media/2021-04-23/mezhdunarodnyy-aeroport-almaty-snizil-chistuyu-pribyl-v-sem-raz/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221209151803/https://kz.kursiv.media/2021-04-23/mezhdunarodnyy-aeroport-almaty-snizil-chistuyu-pribyl-v-sem-raz/ |date=2022-12-09 }}&lt;/ref&gt;
|{{decrease}}42.9%
|-
|2021
|6,103,657&lt;ref&gt;https://cfts.org.ua/news/2022/01/26/passazhiropotok_krupneyshego_aeroporta_kazakhstana_v_2021_godu_pochti_dostig_dopandemiynogo_urovnya_68758&lt;/ref&gt;
|{{increase}} 66.3%
|}

== Болашағы ==
Қазіргі уақытта, әуежайда жаңа терминал салынуда. Жаңа терминалды [[2024 жыл]]дың жаз мезгілінде іске қосу жоспарланған. Жаңа терминалдың басты артықшылығы advanced EDGE стандартына (экологиялық таза ғимараттарды сертификаттау жүйесі) сай болады. Айталық, энергияның 40%-дан астамын, судың 20%-дан астамын көлемін, сондай-ақ құрылыс кезінде материалдардың 20%-дан астамын үнемдеу көзделген. Бұдан бөлек салынып жатқан терминал Халықаралық әуе көлігі қауымдастығының ([[IATA]]) стандарты бойынша Optimum деңгейіндегі сервиспен қамтамасыз етіледі. Әуежайға қызмет көрсетудің жаңа тұжырымдамасы жылдам, сапалы қызмет көрсетуді қамтып, шығындарды оңтайландыруға бағытталған. [[TAV Airports Holding]] Алматы әуежайын [[Орталық Азия]]дағы ірі жүк хабына айналдырып, Алматы облысын ілгерілетумен бірге Қазақстанға жаңа авиакомпанияларды тартуды жоспарлап отыр.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.alaport.com/ Халықаралық Алматы әуежайы] (ресми сайты)
* [http://www.flightradar24.com/43.26,76.93/7 Халықаралық Алматы әуежайынан ұшықып шыққан ұшақтар мен қонып жатқан ұшақтардың радарлық бағылаулары]
{{commonscat|Almaty International Airport}}

{{Қазақстан әуежайлары}}
{{Алматы}}
[[Санат:Қазақстан әуежайлары]]
[[Санат:Халықаралық әуежайлар]]
[[Санат:Алматы ғимараттары мен құрылыстары‎ ]]
[[Санат:Алматы көлігі]]</text>
      <sha1>m9vgyudzxa5mranxk1aevbhyq5xkwmz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575732</id>
      <parentid>3575731</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T20:12:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Болашағы */</comment>
      <origin>3575732</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20319" sha1="ko4gi48pzuxg0k60jqefy5hnsn2xzvw" xml:space="preserve">{{Infobox Airport 
| name         = Халықаралық Алматы Әуежайы
| nativename-a = 
| nativename-r =  
| image = Almaty Airport logo.svg
| image-width = 250
| image2 = Almaty_Airport_Osokin-1.jpg
| image2-width = 250
| IATA         = ALA
| ICAO         = UAAA
&lt;center&gt;{{Location map|Қазақстан|width=220|float=center
|caption=|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10
|label=ALA|position=right
|lat_deg=43|lat_min=21|lat_sec=07|lat_dir=N
|lon_deg=77|lon_min=02|lon_sec=26|lon_dir=E
}}&lt;small&gt;Қазақстандағы әуежайдың орналасқан жері&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;
| type         = Азаматтық
| owner = [[Groupe ADP]]
| operator = [[TAV Airports Holding]]
| city-served  = [[Алматы]], [[Қазақстан]]
| hub = 
* [[Air Astana]]
* [[FlyArystan]]
* [[Qazaq Air]]
| focus_city = 
* [[SCAT Airlines]]
| location     = 
| elevation-f  = 2234
| elevation-m  = 681
| coordinates  = {{coord|43|21|07|N|077|02|26|E|type:airport}}
| website      = [http://www.alaport.com/ www.alaport.com]
| metric-elev  = Иә
| metric-rwy   = Иә
| r1-number    = 05R/23L
| r1-length-f  = 14,427
| r1-length-m  = 4,397
| r1-surface   = [[Асфальт]]
| r2-number    = 05L/23R
| r2-length-f  = 14,764
| r2-length-m  = 4,500
| r2-surface   = [[Бетон]]
| stat-year    = 2021
| stat1-header = Жолаушылар
| stat1-data   = Шамамен 7 млн.
| footnotes    = Source: 24.kz &lt;ref&gt;[https://24.kz/kz/zha-aly-tar/o-am/item/579415-almaty-uezhajynda-7-millionynshy-zholaushyny-arsy-aldy]&lt;/ref&gt;.
}}
'''Халықаралық Алматы Әуежайы''' ({{lang-en|Almaty International Airport}}) [[Қазақстан]]дағы ең үлкен әуежай. Ол [[Алматы|Алматы Орталығынан]] 18 километр қашықтықта орналасқан. Әуежай арқылы Қазақстан бойынша жолаушылардың жартысы және жүктердің 68% өтеді. &lt;ref&gt; Euromoney: ISI Intellinews http://www.euromoney.com/article.asp?ArticleID=1856080 &lt;/ref&gt; [[2011 жыл]]ы әуежай 3,665,538 жолаушыға қызмет көрсеткен ([[2010 жыл]]мен салыстырғанда 19%-тік өсім). &lt;ref&gt;[http://www.alaport.com/ Almaty International Airport] (official site)&lt;/ref&gt; Әуежайды «Алматы халықаралық әуежайы» АҚ басқарады, акцияларының 100% түрік [[TAV Airports Holding]] компаниясына тиесілі&lt;ref&gt;[https://kz.kursiv.media/kk/2020-05-08/almaty-uezhayy-415-million-dollarga-satyldy/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230905051758/https://kz.kursiv.media/kk/2020-05-08/almaty-uezhayy-415-million-dollarga-satyldy/|date=2023-09-05}}&lt;/ref&gt;.

[[17 ақпан]]да Мәскеуде [[Мемлекетаралық авиация комитеті]]нің Авиация және әуе кеңістігін пайдалану жөніндегі кеңестің 32 сессиясы өтіп, Алматы әуежайының әуеайлағы ең үздік әуеайлақ атағына ие болды&lt;ref&gt;[http://kz.alaport.com/news/2012/20120220/20022012.htm Халықаралық Алматы әуежайының әуеайлағы ТМД елдеріндегі ең үздік әуеайлағы атанды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120610191603/http://kz.alaport.com/news/2012/20120220/20022012.htm |date=2012-06-10 }}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
[[Сурет:E8642-Almaty-Airport.jpg|thumb|left|Кеңес дәуірінде болған ескі терминал]]
[[Алматы]]ның алғашқы әуежайы [[1923 жыл]]ы қазіргі Орталық стадионның жанындағы Верное ипподромының алаңында салынды. Бастапқы әуежай ғимараты, қазіргі Халықаралық әуежай ғимараты, [[1936 жыл]]ы салынған (жобалаған сәулетшілер Б. Заварзин мен Г. Элкин). Т. Басенов жобалау мен құрылысқа айтарлықтай үлес қосты.&lt;ref name=&quot;ALMATY AUEJAYI&quot;&gt;{{cite web
 |url = http://timc.kz/2019/06/18/alairp/.
 |title = Алматы әуежайы
 |website = timc.kz
 |access-date = 18.06.2018
}}&lt;/ref&gt; 

Ғимараттың сәулеті ұлттық сәулет өнерінің стильдік ерекшеліктерін біріктіріп, оған шығыс стилін береді. Сұраныстың артуына байланысты [[1974 жыл]]ы алғашқы жолаушыларын қабылдаған [[Алматы]]да жаңа әуежай салу туралы шешім қабылданды (сәулетшілер В. Ищенко, О. Наумова, О. Литвиенко және Ю. Шарапова). Кеңес дәуірінде Алматы әуежайы [[Ленин ордені]]мен марапатталды. &lt;ref name=&quot;ALMATY AUEJAYI&quot;&gt;{{cite web
 |url = http://timc.kz/2019/06/18/alairp/.
 |title = Алматы әуежайы
 |website = timc.kz
 |access-date = 18.06.2018
}}&lt;/ref&gt; 

[[1990 жыл]]ға дейін ол Кеңес Азаматтық Авиация Департаментінің бөлігі болып, [[1991 жыл]]ы &quot;Алматы Әуежайы&quot; болып қайта құрылды. Сол кезден бері әуежай тәуелсіз бизнес бірлік ретінде өз жұмысын жалғастырды. Кейін ол '''Халықаралық Алматы Әуежайы''' ЖШС болып қайта аталды.

[[1998 жыл]]ы әуежай ұшып-қону жолағы (ҰҚЖ) жөндеуден өткеннен кейін, Алматы Әуежайы II категорияға ие болып, Халықаралық Әуежай статусын алды.

[[1999 жыл]]дың [[9 шілде|9-]][[10 шілде]]сіне қараған түні [[Алматы]]дағы бұл әуежай ғимараты өртеніп кетті. Өрттен зақымдалмаған ескі әуежай ғимараты [[2004 жыл]]ы қалпына келтіріліп, [[2007 жыл]]ы бизнес-терминал есігін ашты. Алматы әуежайы [[Оңтүстік Шығыс Азия]]дан [[Еуропа]]ға және кері бағыттағы қолайлы географиялық орналасуға ие. Бүгінде ол барлық типтегі ұшақтарды қабылдай алатын [[Қазақстан]]дағы ең ірі әуежай болып табылады.&lt;ref name=&quot;ALMATY AUEJAYI&quot;&gt;{{cite web
 |url = http://timc.kz/2019/06/18/alairp/.
 |title = Алматы әуежайы
 |website = timc.kz
 |access-date = 18.06.2018
}}&lt;/ref&gt; 


[[1999 жыл]]дың [[9 шілде]]сінде әуежай ресторанында өрт басталып, бүкіл әуежай терминалы жанып кетті. Жаңа терминалдың құрылысы [[2004 жыл]]ы аяқталды.
[[Сурет:Alaport07.JPG|нобай|288px|Алматы Халықаралық әуежайының ұшақ паркі, [[2007 жыл]]]]
Алматы Әуежайы [[Air Astana]] ұлттық тасымалдаушының [[Хаб|хабы]] болып табылады. Сонымен қатар Орталық Азиядағы жүк тасымалдау [[Хаб|хабы]].

[[2008 жыл]]дың қыркүйек айында екінші ұшып-қону жолағы ашылды. Жаңа ұшып-қону жолағына ICAO сертификаты беріліп, оған III категория берілді. Жолақ сапасы мен онда орнатылған заманауи құрал жабдықтар ұшу қарқыны бойынша әуе кемелерінің барлық түрін ешбір шектеусіз қабылдауға мүмкіндік береді. Жаңа ұшып-қону жолағы Орталық Азияда ең ұзын болып табылады. Әлем бойынша 21-орынға жайғасқан.

[[Сурет:Almaty Airport.JPG|250px|нобай]]
[[Сурет:ALA Osokin-1.jpg|нобай|оңға|250px|Әуежайдың ұшаққа отыру залы]]
[[Сурет:ALA UA-320-1.jpg|250 px|нобай|Әуежай тұрағындағы ұшақтар]]

== Әуекомпаниялар мен бағытар ==
=== Ішкі ===
{{Әуежай бағыттары
|{{ту|Қазақстан}} [[Air Astana]]|[[Ақтау]], [[Ақтөбе]], [[Астана]], [[Атырау]], [[Қарағанды]], [[Қызылорда]], [[Орал]], [[Өскемен]], [[Павлодар]], [[Шымкент]]
|{{ту|Қазақстан}} [[SCAT]]|[[Ақтау]], [[Астана]], [[Көкшетау]], [[Қостанай]], [[Петропавл]], [[Семей]], [[Шымкент]], [[Тараз]], [[Үржар (ауыл)|Үржар]]
|{{ту|Қазақстан}} [[Semeyavia]]|[[Семей]]
|{{ту|Қазақстан}} [[Zhezkazgan Air]]|[[Жезқазған]]
}}

=== Халықаралық ===
{{Әуежай бағыттары
|{{ту|БАӘ}} [[Air Arabia]]|Шарджа
|{{ту|Қазақстан}} [[Air Astana]]|[[Ақтау]], [[Ақтөбе]], [[Анталия]], [[Астана]], [[Атырау]], [[Баку]], [[Бангкок]]-Suvarnabhumi, [[Бейжің]], [[Бішкек]], [[Дели]], [[Душанбе]], [[Франкфурт]], [[Коломбо]] (Шри-Ланка), [[Ыстамбұл]], [[Қарағанды]], [[Қызылорда]], [[Мәскеу]], [[Лондон-Хитроу]], [[Орал]], [[Өскемен]], [[Павлодар]], [[Пхукет]], [[Санкт-Петербург]], [[Сеул-Инчеон]], [[Шымкент]], [[Үрімжі]], [[Ташкент]], [[Тбилиси]], [[Нячанг]].
|{{ту|Сейшель аралдары}} [[Air Seychelles]]|Маусымдық: [[Маэ]] (2022 жылдың 26 желтоқсанында басталады)
|{{ту|Латвия}} [[airBaltic]]|[[Рига]]
|{{ту|Қырғызстан}} [[Avia Traffic Company]] |[[Бішкек]]|{{ту|Түркия}} [[AnadoluJet]] | [[Анкара]]
|{{ту|Корея Республикасы}} [[Asiana Airlines]]|[[Сеул]]|{{ту|Қытай}} [[China Southern Airlines]]|[[Үрімжі]]
|{{ту|Чехия}} [[Czech Airlines]]|[[Прага]]&lt;!-- Do not add Hanoi as a destination. Czech Airlines has no traffic rights between Almaty and Hanoi --&gt;
|{{ту|Украина}} [[Donbassaero]]|[[Киев]]-Boryspil ([[2022 жыл]]дан бастап тоқтатылды)
|{{ту|БАӘ}} [[Etihad Airways]]|[[Абу Даби]] (тоқтатылды)
|{{ту|Қытай}} [[Hainan Airlines]]|[[Бейжің]]
|{{ту|Қазақстан}} [[Irtysh Air]]|[[Қарағанды]], [[Қостанай]], [[Қызылорда]], [[Павлодар]], [[Өскемен]]
|{{ту|Нидерланд}} [[KLM]]|[[Амстердам]]
|{{ту|Германия}} [[Lufthansa]]|[[Франкфурт]]
|{{ту|Иран}} [[Mahan Air]]|[[Тегеран]] 
&lt;!---|[[Qatar Airways]]|Доха[begins 30 November] http://www.qatarairways.com/global/en/newsroom/archive/PressRelease1_2May11.html - only to Baku and Tbilisi---&gt;
|{{ту|Түркия}} [[Pegasus Airlines]]|[[Ыстамбұл]]
|{{ту|Ресей}} [[Rossiya (airline)|Rossiya]]|[[Санкт-Петербург]]
|{{ту|Ресей}} [[RusLine]]|[[Екатеринбург]]
|{{ту|Ресей}} [[S7 Airlines]]|[[Жаңасібір]]
|{{ту|Қазақстан}} [[SCAT]]|[[Ақтау]], [[Анталия]], [[Астана]], [[Бодрум]], [[Будапешт]], [[Душанбе]], [[Көкшетау]], [[Қостанай]], [[Петропавл]], [[Санкт Петербург]], [[Семей]], [[Сеул]], [[Шарм-эш-Шейх]], [[Шымкент]], [[Тараз]], [[Ташкент]], [[Франкфурт]].
|{{ту|Қазақстан}} [[Semeyavia]]|[[Семей]]
|{{ту|Тәжікстан}} [[Somon Air]]|[[Душанбе]]
|{{ту|Түркия}} [[Sky Airlines]]|[[Анталия]]
|{{ту|Тәжікстан}} [[Tajik Air]]|[[Душанбе]]
|{{ту|Ресей}} [[Transaero Airlines]]|[[Мәскеу]]-[[Домодедово (әуежай)|Домодедово]]
|{{ту|Түркия}} [[Turkish Airlines]]|[[Ыстамбұл]]
|{{ту|Түрікменстан}} {{nowrap|[[Turkmenistan Airlines]]}}|[[Ашхабад]] (тоқтатылды)
|{{ту|Украина}} {{nowrap|[[Ukraine International Airlines]]}}|[[Киев]] ([[2022 жыл]]дан бастап тоқтатылды)
|{{ту|Өзбекстан}} [[Өзбекстан Әуе Жолдары|Uzbekistan Airways]]|[[Ташкент]]
}}
&lt;small&gt;'''Note''':&lt;/small&gt;
&lt;small&gt;{{note|1|1}}: Although [[BMI (airline)|BMI]]'s flight to London-Heathrow has a stop in Amritsar. It has no rights to transport passengers solely between Almaty and Amritsar.&lt;/small&gt;

== Ұшақ сиымдылығы ==
Халықаралық Алматы әуежайына қонуға болатын ұшақтар тізімі көрсетілген.&lt;br&gt;
&lt;center&gt;''Boeing ұшақтары:''&lt;/center&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Ұшақ аты !! Керек ұшу-қону жолақ ұзындығы
|-
| [[Boeing 737|Boeing 737-100]] || style=&quot;text-align:center;&quot; | 2000 м
|-
| [[Boeing 737|Boeing 737-200]] || style=&quot;text-align:center;&quot; | 2300 м
|-
| [[Boeing 737|Boeing 737-300]] || style=&quot;text-align:center;&quot; | 2400 м
|-
| [[Boeing 737|Boeing 737-400]] || style=&quot;text-align:center;&quot; | 2500 м
|-
| [[Boeing 737|Boeing 737-500]] || style=&quot;text-align:center;&quot; | 2300 м
|-
| [[Boeing 737|Boeing 737-600]] || style=&quot;text-align:center;&quot; | 2400 м
|-
| [[Boeing 737|Boeing 737-700]] || style=&quot;text-align:center;&quot; | 2600 м
|-
| [[Boeing 737|Boeing 737 MAX 8]] || style=&quot;text-align:center;&quot; | 2700 м
|-
| [[Boeing 737|Boeing 737 MAX 9]] || style=&quot;text-align:center;&quot; | 2800 м
|-
| [[Boeing 747|Boeing 747-200]] || style=&quot;text-align:center;&quot; | 3000 м
|-
| [[Boeing 747|Boeing 747-400F]] || style=&quot;text-align:center;&quot; | 3100 м
|-
| [[Boeing 747|Boeing 747-8F]] || style=&quot;text-align:center;&quot; | 3200 м
|-
| [[Boeing 767]] || style=&quot;text-align:center;&quot; | 2800 м
|-
|| [[Boeing 777|Boeing 777F]] || style=&quot;text-align:center;&quot; | 3300 м
|}
&lt;center&gt;''Airbus ұшақтары:''&lt;/center&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Ұшақ аты !! Керек ұшу-қону жолақ ұзындығы
|-
| [[Airbus A320]] || style=&quot;text-align:center;&quot; | 2200 м
|-
| [[Airbus A321]] || style=&quot;text-align:center;&quot; | 2300 м
|-
| [[Airbus A320neo]] || style=&quot;text-align:center;&quot; | 2300 м
|-
| [[Airbus A330]] || style=&quot;text-align:center;&quot; | 2800 м
|-
|}

== Жолаушылар тасымалы ==
Жолаушылар тасымалы бойынша Алматы әуежайы Қазақстандағы ең ірі ауежай болып табылады. 
&lt;center&gt;&lt;timeline&gt;
Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey value:gray(0.7)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8)

ImageSize = width:700 height:350
PlotArea = left:60 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:7000000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:1000000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:500000 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData=
  bar:2010 text:2010
  bar:2011 text:2011
  bar:2012 text:2012
  bar:2013 text:2013
  bar:2014 text:2014
  bar:2015 text:2015
  bar:2016 text:2016
  bar:2017 text:2017
  bar:2018 text:2018
  bar:2019 text:2019
  bar:2020 text:2020
  bar:2021 text:2021

PlotData=
  color:barra width:25 align:center

  bar:2010 from:0 till:3000000
  bar:2011 from:0 till:3665538
  bar:2012 from:0 till:4003004
  bar:2013 from:0 till:4323224
  bar:2014 from:0 till:4588866
  bar:2015 from:0 till:4905307
  bar:2016 from:0 till:4878450
  bar:2017 from:0 till:5640800
  bar:2018 from:0 till:5686926
  bar:2019 from:0 till:6422721
  bar:2020 from:0 till:3669668
  bar:2021 from:0 till:6103657

PlotData=
  bar:2010 at:3000000 fontsize:S text:3.0M shift:(0,5)
  bar:2011 at:3665538 fontsize:S text:3.7M shift:(0,5)
  bar:2012 at:4003004 fontsize:S text:4.0M shift:(0,5)
  bar:2013 at:4323224 fontsize:S text:4.3M shift:(0,5)
  bar:2014 at:4588866 fontsize:S text:4.6M shift:(0,5)
  bar:2015 at:4905307 fontsize:S text:4.9M shift:(0,5)
  bar:2016 at:4878450 fontsize:S text:4.9M shift:(0,5)
  bar:2017 at:5640800 fontsize:S text:5.6M shift:(0,5)
  bar:2018 at:5686926 fontsize:S text:5.7M shift:(0,5)
  bar:2019 at:6422721 fontsize:S text:6.4M shift:(0,5)
  bar:2020 at:3669668 fontsize:S text:3.7M shift:(0,5)
  bar:2021 at:6103657 fontsize:S text:6.1M shift:(0,5)

TextData=
  fontsize:S pos:(200,20)
  text:Алматы әуежайының жолаушылар ағыны (2010–2021)
&lt;/timeline&gt;&lt;/center&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!Жыл
!Жолаушылар саны
!Өзгеріс
|-
|2010
|3,000,000
|{{steady}}
|-
|2011
|3,665,538
|{{increase}} 22.2%
|-
|2012
|4,003,004
|{{increase}} 9.2%
|-
|2013
|4,323,224
|{{increase}} 8%
|-
|2014
|4,588,866
|{{increase}} 6%
|-
|2015
|4,905,307
|{{increase}} 6.9%
|-
|2016
|4,878,450
|{{decrease}} 0.5%
|-
|2017
|5,640,800
|{{increase}} 15.6%
|-
|2018
|5,686,926
|{{increase}} 1%
|-
|2019
|6,422,721
|{{increase}} 13%
|-
|2020
|3,669,668&lt;ref&gt;https://kz.kursiv.media/2021-04-23/mezhdunarodnyy-aeroport-almaty-snizil-chistuyu-pribyl-v-sem-raz/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221209151803/https://kz.kursiv.media/2021-04-23/mezhdunarodnyy-aeroport-almaty-snizil-chistuyu-pribyl-v-sem-raz/ |date=2022-12-09 }}&lt;/ref&gt;
|{{decrease}}42.9%
|-
|2021
|6,103,657&lt;ref&gt;https://cfts.org.ua/news/2022/01/26/passazhiropotok_krupneyshego_aeroporta_kazakhstana_v_2021_godu_pochti_dostig_dopandemiynogo_urovnya_68758&lt;/ref&gt;
|{{increase}} 66.3%
|}

== Болашағы ==
Қазіргі уақытта, әуежайда жаңа терминал салынуда. Жаңа терминалды [[2024 жыл]]дың жаз мезгілінде іске қосу жоспарланған. Жаңа терминалдың басты артықшылығы advanced EDGE стандартына (экологиялық таза ғимараттарды сертификаттау жүйесі) сай болады. Айталық, энергияның 40%-дан астамын, судың 20%-дан астамын көлемін, сондай-ақ құрылыс кезінде материалдардың 20%-дан астамын үнемдеу көзделген. Бұдан бөлек салынып жатқан терминал Халықаралық әуе көлігі қауымдастығының ([[IATA]]) стандарты бойынша Optimum деңгейіндегі сервиспен қамтамасыз етіледі. Әуежайға қызмет көрсетудің жаңа тұжырымдамасы жылдам, сапалы қызмет көрсетуді қамтып, шығындарды оңтайландыруға бағытталған. [[TAV Airports Holding]] Алматы әуежайын [[Орталық Азия]]дағы ірі жүк хабына айналдырып, Алматы облысын ілгерілетумен бірге [[Қазақстан]]ға жаңа авиакомпанияларды тартуды жоспарлап отыр.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.alaport.com/ Халықаралық Алматы әуежайы] (ресми сайты)
* [http://www.flightradar24.com/43.26,76.93/7 Халықаралық Алматы әуежайынан ұшықып шыққан ұшақтар мен қонып жатқан ұшақтардың радарлық бағылаулары]
{{commonscat|Almaty International Airport}}

{{Қазақстан әуежайлары}}
{{Алматы}}
[[Санат:Қазақстан әуежайлары]]
[[Санат:Халықаралық әуежайлар]]
[[Санат:Алматы ғимараттары мен құрылыстары‎ ]]
[[Санат:Алматы көлігі]]</text>
      <sha1>ko4gi48pzuxg0k60jqefy5hnsn2xzvw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575733</id>
      <parentid>3575732</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T20:12:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Болашағы */</comment>
      <origin>3575733</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20323" sha1="59evbg2hd8pfzbng4fy1ry2pra9b7tb" xml:space="preserve">{{Infobox Airport 
| name         = Халықаралық Алматы Әуежайы
| nativename-a = 
| nativename-r =  
| image = Almaty Airport logo.svg
| image-width = 250
| image2 = Almaty_Airport_Osokin-1.jpg
| image2-width = 250
| IATA         = ALA
| ICAO         = UAAA
&lt;center&gt;{{Location map|Қазақстан|width=220|float=center
|caption=|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10
|label=ALA|position=right
|lat_deg=43|lat_min=21|lat_sec=07|lat_dir=N
|lon_deg=77|lon_min=02|lon_sec=26|lon_dir=E
}}&lt;small&gt;Қазақстандағы әуежайдың орналасқан жері&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;
| type         = Азаматтық
| owner = [[Groupe ADP]]
| operator = [[TAV Airports Holding]]
| city-served  = [[Алматы]], [[Қазақстан]]
| hub = 
* [[Air Astana]]
* [[FlyArystan]]
* [[Qazaq Air]]
| focus_city = 
* [[SCAT Airlines]]
| location     = 
| elevation-f  = 2234
| elevation-m  = 681
| coordinates  = {{coord|43|21|07|N|077|02|26|E|type:airport}}
| website      = [http://www.alaport.com/ www.alaport.com]
| metric-elev  = Иә
| metric-rwy   = Иә
| r1-number    = 05R/23L
| r1-length-f  = 14,427
| r1-length-m  = 4,397
| r1-surface   = [[Асфальт]]
| r2-number    = 05L/23R
| r2-length-f  = 14,764
| r2-length-m  = 4,500
| r2-surface   = [[Бетон]]
| stat-year    = 2021
| stat1-header = Жолаушылар
| stat1-data   = Шамамен 7 млн.
| footnotes    = Source: 24.kz &lt;ref&gt;[https://24.kz/kz/zha-aly-tar/o-am/item/579415-almaty-uezhajynda-7-millionynshy-zholaushyny-arsy-aldy]&lt;/ref&gt;.
}}
'''Халықаралық Алматы Әуежайы''' ({{lang-en|Almaty International Airport}}) [[Қазақстан]]дағы ең үлкен әуежай. Ол [[Алматы|Алматы Орталығынан]] 18 километр қашықтықта орналасқан. Әуежай арқылы Қазақстан бойынша жолаушылардың жартысы және жүктердің 68% өтеді. &lt;ref&gt; Euromoney: ISI Intellinews http://www.euromoney.com/article.asp?ArticleID=1856080 &lt;/ref&gt; [[2011 жыл]]ы әуежай 3,665,538 жолаушыға қызмет көрсеткен ([[2010 жыл]]мен салыстырғанда 19%-тік өсім). &lt;ref&gt;[http://www.alaport.com/ Almaty International Airport] (official site)&lt;/ref&gt; Әуежайды «Алматы халықаралық әуежайы» АҚ басқарады, акцияларының 100% түрік [[TAV Airports Holding]] компаниясына тиесілі&lt;ref&gt;[https://kz.kursiv.media/kk/2020-05-08/almaty-uezhayy-415-million-dollarga-satyldy/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230905051758/https://kz.kursiv.media/kk/2020-05-08/almaty-uezhayy-415-million-dollarga-satyldy/|date=2023-09-05}}&lt;/ref&gt;.

[[17 ақпан]]да Мәскеуде [[Мемлекетаралық авиация комитеті]]нің Авиация және әуе кеңістігін пайдалану жөніндегі кеңестің 32 сессиясы өтіп, Алматы әуежайының әуеайлағы ең үздік әуеайлақ атағына ие болды&lt;ref&gt;[http://kz.alaport.com/news/2012/20120220/20022012.htm Халықаралық Алматы әуежайының әуеайлағы ТМД елдеріндегі ең үздік әуеайлағы атанды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120610191603/http://kz.alaport.com/news/2012/20120220/20022012.htm |date=2012-06-10 }}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
[[Сурет:E8642-Almaty-Airport.jpg|thumb|left|Кеңес дәуірінде болған ескі терминал]]
[[Алматы]]ның алғашқы әуежайы [[1923 жыл]]ы қазіргі Орталық стадионның жанындағы Верное ипподромының алаңында салынды. Бастапқы әуежай ғимараты, қазіргі Халықаралық әуежай ғимараты, [[1936 жыл]]ы салынған (жобалаған сәулетшілер Б. Заварзин мен Г. Элкин). Т. Басенов жобалау мен құрылысқа айтарлықтай үлес қосты.&lt;ref name=&quot;ALMATY AUEJAYI&quot;&gt;{{cite web
 |url = http://timc.kz/2019/06/18/alairp/.
 |title = Алматы әуежайы
 |website = timc.kz
 |access-date = 18.06.2018
}}&lt;/ref&gt; 

Ғимараттың сәулеті ұлттық сәулет өнерінің стильдік ерекшеліктерін біріктіріп, оған шығыс стилін береді. Сұраныстың артуына байланысты [[1974 жыл]]ы алғашқы жолаушыларын қабылдаған [[Алматы]]да жаңа әуежай салу туралы шешім қабылданды (сәулетшілер В. Ищенко, О. Наумова, О. Литвиенко және Ю. Шарапова). Кеңес дәуірінде Алматы әуежайы [[Ленин ордені]]мен марапатталды. &lt;ref name=&quot;ALMATY AUEJAYI&quot;&gt;{{cite web
 |url = http://timc.kz/2019/06/18/alairp/.
 |title = Алматы әуежайы
 |website = timc.kz
 |access-date = 18.06.2018
}}&lt;/ref&gt; 

[[1990 жыл]]ға дейін ол Кеңес Азаматтық Авиация Департаментінің бөлігі болып, [[1991 жыл]]ы &quot;Алматы Әуежайы&quot; болып қайта құрылды. Сол кезден бері әуежай тәуелсіз бизнес бірлік ретінде өз жұмысын жалғастырды. Кейін ол '''Халықаралық Алматы Әуежайы''' ЖШС болып қайта аталды.

[[1998 жыл]]ы әуежай ұшып-қону жолағы (ҰҚЖ) жөндеуден өткеннен кейін, Алматы Әуежайы II категорияға ие болып, Халықаралық Әуежай статусын алды.

[[1999 жыл]]дың [[9 шілде|9-]][[10 шілде]]сіне қараған түні [[Алматы]]дағы бұл әуежай ғимараты өртеніп кетті. Өрттен зақымдалмаған ескі әуежай ғимараты [[2004 жыл]]ы қалпына келтіріліп, [[2007 жыл]]ы бизнес-терминал есігін ашты. Алматы әуежайы [[Оңтүстік Шығыс Азия]]дан [[Еуропа]]ға және кері бағыттағы қолайлы географиялық орналасуға ие. Бүгінде ол барлық типтегі ұшақтарды қабылдай алатын [[Қазақстан]]дағы ең ірі әуежай болып табылады.&lt;ref name=&quot;ALMATY AUEJAYI&quot;&gt;{{cite web
 |url = http://timc.kz/2019/06/18/alairp/.
 |title = Алматы әуежайы
 |website = timc.kz
 |access-date = 18.06.2018
}}&lt;/ref&gt; 


[[1999 жыл]]дың [[9 шілде]]сінде әуежай ресторанында өрт басталып, бүкіл әуежай терминалы жанып кетті. Жаңа терминалдың құрылысы [[2004 жыл]]ы аяқталды.
[[Сурет:Alaport07.JPG|нобай|288px|Алматы Халықаралық әуежайының ұшақ паркі, [[2007 жыл]]]]
Алматы Әуежайы [[Air Astana]] ұлттық тасымалдаушының [[Хаб|хабы]] болып табылады. Сонымен қатар Орталық Азиядағы жүк тасымалдау [[Хаб|хабы]].

[[2008 жыл]]дың қыркүйек айында екінші ұшып-қону жолағы ашылды. Жаңа ұшып-қону жолағына ICAO сертификаты беріліп, оған III категория берілді. Жолақ сапасы мен онда орнатылған заманауи құрал жабдықтар ұшу қарқыны бойынша әуе кемелерінің барлық түрін ешбір шектеусіз қабылдауға мүмкіндік береді. Жаңа ұшып-қону жолағы Орталық Азияда ең ұзын болып табылады. Әлем бойынша 21-орынға жайғасқан.

[[Сурет:Almaty Airport.JPG|250px|нобай]]
[[Сурет:ALA Osokin-1.jpg|нобай|оңға|250px|Әуежайдың ұшаққа отыру залы]]
[[Сурет:ALA UA-320-1.jpg|250 px|нобай|Әуежай тұрағындағы ұшақтар]]

== Әуекомпаниялар мен бағытар ==
=== Ішкі ===
{{Әуежай бағыттары
|{{ту|Қазақстан}} [[Air Astana]]|[[Ақтау]], [[Ақтөбе]], [[Астана]], [[Атырау]], [[Қарағанды]], [[Қызылорда]], [[Орал]], [[Өскемен]], [[Павлодар]], [[Шымкент]]
|{{ту|Қазақстан}} [[SCAT]]|[[Ақтау]], [[Астана]], [[Көкшетау]], [[Қостанай]], [[Петропавл]], [[Семей]], [[Шымкент]], [[Тараз]], [[Үржар (ауыл)|Үржар]]
|{{ту|Қазақстан}} [[Semeyavia]]|[[Семей]]
|{{ту|Қазақстан}} [[Zhezkazgan Air]]|[[Жезқазған]]
}}

=== Халықаралық ===
{{Әуежай бағыттары
|{{ту|БАӘ}} [[Air Arabia]]|Шарджа
|{{ту|Қазақстан}} [[Air Astana]]|[[Ақтау]], [[Ақтөбе]], [[Анталия]], [[Астана]], [[Атырау]], [[Баку]], [[Бангкок]]-Suvarnabhumi, [[Бейжің]], [[Бішкек]], [[Дели]], [[Душанбе]], [[Франкфурт]], [[Коломбо]] (Шри-Ланка), [[Ыстамбұл]], [[Қарағанды]], [[Қызылорда]], [[Мәскеу]], [[Лондон-Хитроу]], [[Орал]], [[Өскемен]], [[Павлодар]], [[Пхукет]], [[Санкт-Петербург]], [[Сеул-Инчеон]], [[Шымкент]], [[Үрімжі]], [[Ташкент]], [[Тбилиси]], [[Нячанг]].
|{{ту|Сейшель аралдары}} [[Air Seychelles]]|Маусымдық: [[Маэ]] (2022 жылдың 26 желтоқсанында басталады)
|{{ту|Латвия}} [[airBaltic]]|[[Рига]]
|{{ту|Қырғызстан}} [[Avia Traffic Company]] |[[Бішкек]]|{{ту|Түркия}} [[AnadoluJet]] | [[Анкара]]
|{{ту|Корея Республикасы}} [[Asiana Airlines]]|[[Сеул]]|{{ту|Қытай}} [[China Southern Airlines]]|[[Үрімжі]]
|{{ту|Чехия}} [[Czech Airlines]]|[[Прага]]&lt;!-- Do not add Hanoi as a destination. Czech Airlines has no traffic rights between Almaty and Hanoi --&gt;
|{{ту|Украина}} [[Donbassaero]]|[[Киев]]-Boryspil ([[2022 жыл]]дан бастап тоқтатылды)
|{{ту|БАӘ}} [[Etihad Airways]]|[[Абу Даби]] (тоқтатылды)
|{{ту|Қытай}} [[Hainan Airlines]]|[[Бейжің]]
|{{ту|Қазақстан}} [[Irtysh Air]]|[[Қарағанды]], [[Қостанай]], [[Қызылорда]], [[Павлодар]], [[Өскемен]]
|{{ту|Нидерланд}} [[KLM]]|[[Амстердам]]
|{{ту|Германия}} [[Lufthansa]]|[[Франкфурт]]
|{{ту|Иран}} [[Mahan Air]]|[[Тегеран]] 
&lt;!---|[[Qatar Airways]]|Доха[begins 30 November] http://www.qatarairways.com/global/en/newsroom/archive/PressRelease1_2May11.html - only to Baku and Tbilisi---&gt;
|{{ту|Түркия}} [[Pegasus Airlines]]|[[Ыстамбұл]]
|{{ту|Ресей}} [[Rossiya (airline)|Rossiya]]|[[Санкт-Петербург]]
|{{ту|Ресей}} [[RusLine]]|[[Екатеринбург]]
|{{ту|Ресей}} [[S7 Airlines]]|[[Жаңасібір]]
|{{ту|Қазақстан}} [[SCAT]]|[[Ақтау]], [[Анталия]], [[Астана]], [[Бодрум]], [[Будапешт]], [[Душанбе]], [[Көкшетау]], [[Қостанай]], [[Петропавл]], [[Санкт Петербург]], [[Семей]], [[Сеул]], [[Шарм-эш-Шейх]], [[Шымкент]], [[Тараз]], [[Ташкент]], [[Франкфурт]].
|{{ту|Қазақстан}} [[Semeyavia]]|[[Семей]]
|{{ту|Тәжікстан}} [[Somon Air]]|[[Душанбе]]
|{{ту|Түркия}} [[Sky Airlines]]|[[Анталия]]
|{{ту|Тәжікстан}} [[Tajik Air]]|[[Душанбе]]
|{{ту|Ресей}} [[Transaero Airlines]]|[[Мәскеу]]-[[Домодедово (әуежай)|Домодедово]]
|{{ту|Түркия}} [[Turkish Airlines]]|[[Ыстамбұл]]
|{{ту|Түрікменстан}} {{nowrap|[[Turkmenistan Airlines]]}}|[[Ашхабад]] (тоқтатылды)
|{{ту|Украина}} {{nowrap|[[Ukraine International Airlines]]}}|[[Киев]] ([[2022 жыл]]дан бастап тоқтатылды)
|{{ту|Өзбекстан}} [[Өзбекстан Әуе Жолдары|Uzbekistan Airways]]|[[Ташкент]]
}}
&lt;small&gt;'''Note''':&lt;/small&gt;
&lt;small&gt;{{note|1|1}}: Although [[BMI (airline)|BMI]]'s flight to London-Heathrow has a stop in Amritsar. It has no rights to transport passengers solely between Almaty and Amritsar.&lt;/small&gt;

== Ұшақ сиымдылығы ==
Халықаралық Алматы әуежайына қонуға болатын ұшақтар тізімі көрсетілген.&lt;br&gt;
&lt;center&gt;''Boeing ұшақтары:''&lt;/center&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Ұшақ аты !! Керек ұшу-қону жолақ ұзындығы
|-
| [[Boeing 737|Boeing 737-100]] || style=&quot;text-align:center;&quot; | 2000 м
|-
| [[Boeing 737|Boeing 737-200]] || style=&quot;text-align:center;&quot; | 2300 м
|-
| [[Boeing 737|Boeing 737-300]] || style=&quot;text-align:center;&quot; | 2400 м
|-
| [[Boeing 737|Boeing 737-400]] || style=&quot;text-align:center;&quot; | 2500 м
|-
| [[Boeing 737|Boeing 737-500]] || style=&quot;text-align:center;&quot; | 2300 м
|-
| [[Boeing 737|Boeing 737-600]] || style=&quot;text-align:center;&quot; | 2400 м
|-
| [[Boeing 737|Boeing 737-700]] || style=&quot;text-align:center;&quot; | 2600 м
|-
| [[Boeing 737|Boeing 737 MAX 8]] || style=&quot;text-align:center;&quot; | 2700 м
|-
| [[Boeing 737|Boeing 737 MAX 9]] || style=&quot;text-align:center;&quot; | 2800 м
|-
| [[Boeing 747|Boeing 747-200]] || style=&quot;text-align:center;&quot; | 3000 м
|-
| [[Boeing 747|Boeing 747-400F]] || style=&quot;text-align:center;&quot; | 3100 м
|-
| [[Boeing 747|Boeing 747-8F]] || style=&quot;text-align:center;&quot; | 3200 м
|-
| [[Boeing 767]] || style=&quot;text-align:center;&quot; | 2800 м
|-
|| [[Boeing 777|Boeing 777F]] || style=&quot;text-align:center;&quot; | 3300 м
|}
&lt;center&gt;''Airbus ұшақтары:''&lt;/center&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Ұшақ аты !! Керек ұшу-қону жолақ ұзындығы
|-
| [[Airbus A320]] || style=&quot;text-align:center;&quot; | 2200 м
|-
| [[Airbus A321]] || style=&quot;text-align:center;&quot; | 2300 м
|-
| [[Airbus A320neo]] || style=&quot;text-align:center;&quot; | 2300 м
|-
| [[Airbus A330]] || style=&quot;text-align:center;&quot; | 2800 м
|-
|}

== Жолаушылар тасымалы ==
Жолаушылар тасымалы бойынша Алматы әуежайы Қазақстандағы ең ірі ауежай болып табылады. 
&lt;center&gt;&lt;timeline&gt;
Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey value:gray(0.7)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8)

ImageSize = width:700 height:350
PlotArea = left:60 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:7000000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:1000000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:500000 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData=
  bar:2010 text:2010
  bar:2011 text:2011
  bar:2012 text:2012
  bar:2013 text:2013
  bar:2014 text:2014
  bar:2015 text:2015
  bar:2016 text:2016
  bar:2017 text:2017
  bar:2018 text:2018
  bar:2019 text:2019
  bar:2020 text:2020
  bar:2021 text:2021

PlotData=
  color:barra width:25 align:center

  bar:2010 from:0 till:3000000
  bar:2011 from:0 till:3665538
  bar:2012 from:0 till:4003004
  bar:2013 from:0 till:4323224
  bar:2014 from:0 till:4588866
  bar:2015 from:0 till:4905307
  bar:2016 from:0 till:4878450
  bar:2017 from:0 till:5640800
  bar:2018 from:0 till:5686926
  bar:2019 from:0 till:6422721
  bar:2020 from:0 till:3669668
  bar:2021 from:0 till:6103657

PlotData=
  bar:2010 at:3000000 fontsize:S text:3.0M shift:(0,5)
  bar:2011 at:3665538 fontsize:S text:3.7M shift:(0,5)
  bar:2012 at:4003004 fontsize:S text:4.0M shift:(0,5)
  bar:2013 at:4323224 fontsize:S text:4.3M shift:(0,5)
  bar:2014 at:4588866 fontsize:S text:4.6M shift:(0,5)
  bar:2015 at:4905307 fontsize:S text:4.9M shift:(0,5)
  bar:2016 at:4878450 fontsize:S text:4.9M shift:(0,5)
  bar:2017 at:5640800 fontsize:S text:5.6M shift:(0,5)
  bar:2018 at:5686926 fontsize:S text:5.7M shift:(0,5)
  bar:2019 at:6422721 fontsize:S text:6.4M shift:(0,5)
  bar:2020 at:3669668 fontsize:S text:3.7M shift:(0,5)
  bar:2021 at:6103657 fontsize:S text:6.1M shift:(0,5)

TextData=
  fontsize:S pos:(200,20)
  text:Алматы әуежайының жолаушылар ағыны (2010–2021)
&lt;/timeline&gt;&lt;/center&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!Жыл
!Жолаушылар саны
!Өзгеріс
|-
|2010
|3,000,000
|{{steady}}
|-
|2011
|3,665,538
|{{increase}} 22.2%
|-
|2012
|4,003,004
|{{increase}} 9.2%
|-
|2013
|4,323,224
|{{increase}} 8%
|-
|2014
|4,588,866
|{{increase}} 6%
|-
|2015
|4,905,307
|{{increase}} 6.9%
|-
|2016
|4,878,450
|{{decrease}} 0.5%
|-
|2017
|5,640,800
|{{increase}} 15.6%
|-
|2018
|5,686,926
|{{increase}} 1%
|-
|2019
|6,422,721
|{{increase}} 13%
|-
|2020
|3,669,668&lt;ref&gt;https://kz.kursiv.media/2021-04-23/mezhdunarodnyy-aeroport-almaty-snizil-chistuyu-pribyl-v-sem-raz/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221209151803/https://kz.kursiv.media/2021-04-23/mezhdunarodnyy-aeroport-almaty-snizil-chistuyu-pribyl-v-sem-raz/ |date=2022-12-09 }}&lt;/ref&gt;
|{{decrease}}42.9%
|-
|2021
|6,103,657&lt;ref&gt;https://cfts.org.ua/news/2022/01/26/passazhiropotok_krupneyshego_aeroporta_kazakhstana_v_2021_godu_pochti_dostig_dopandemiynogo_urovnya_68758&lt;/ref&gt;
|{{increase}} 66.3%
|}

== Болашағы ==
Қазіргі уақытта, әуежайда жаңа терминал салынуда. Жаңа терминалды [[2024 жыл]]дың жаз мезгілінде іске қосу жоспарланған. Жаңа терминалдың басты артықшылығы advanced EDGE стандартына (экологиялық таза ғимараттарды сертификаттау жүйесі) сай болады. Айталық, энергияның 40%-дан астамын, судың 20%-дан астамын көлемін, сондай-ақ құрылыс кезінде материалдардың 20%-дан астамын үнемдеу көзделген. Бұдан бөлек салынып жатқан терминал Халықаралық әуе көлігі қауымдастығының ([[IATA]]) стандарты бойынша Optimum деңгейіндегі сервиспен қамтамасыз етіледі. Әуежайға қызмет көрсетудің жаңа тұжырымдамасы жылдам, сапалы қызмет көрсетуді қамтып, шығындарды оңтайландыруға бағытталған. [[TAV Airports Holding]] Алматы әуежайын [[Орталық Азия]]дағы ірі жүк хабына айналдырып, [[Алматы облысы]]н ілгерілетумен бірге [[Қазақстан]]ға жаңа авиакомпанияларды тартуды жоспарлап отыр.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.alaport.com/ Халықаралық Алматы әуежайы] (ресми сайты)
* [http://www.flightradar24.com/43.26,76.93/7 Халықаралық Алматы әуежайынан ұшықып шыққан ұшақтар мен қонып жатқан ұшақтардың радарлық бағылаулары]
{{commonscat|Almaty International Airport}}

{{Қазақстан әуежайлары}}
{{Алматы}}
[[Санат:Қазақстан әуежайлары]]
[[Санат:Халықаралық әуежайлар]]
[[Санат:Алматы ғимараттары мен құрылыстары‎ ]]
[[Санат:Алматы көлігі]]</text>
      <sha1>59evbg2hd8pfzbng4fy1ry2pra9b7tb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575734</id>
      <parentid>3575733</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T20:13:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Жолаушылар тасымалы */</comment>
      <origin>3575734</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20327" sha1="8g0fno0p0y8n622b1r801acbpk7opqy" xml:space="preserve">{{Infobox Airport 
| name         = Халықаралық Алматы Әуежайы
| nativename-a = 
| nativename-r =  
| image = Almaty Airport logo.svg
| image-width = 250
| image2 = Almaty_Airport_Osokin-1.jpg
| image2-width = 250
| IATA         = ALA
| ICAO         = UAAA
&lt;center&gt;{{Location map|Қазақстан|width=220|float=center
|caption=|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10
|label=ALA|position=right
|lat_deg=43|lat_min=21|lat_sec=07|lat_dir=N
|lon_deg=77|lon_min=02|lon_sec=26|lon_dir=E
}}&lt;small&gt;Қазақстандағы әуежайдың орналасқан жері&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;
| type         = Азаматтық
| owner = [[Groupe ADP]]
| operator = [[TAV Airports Holding]]
| city-served  = [[Алматы]], [[Қазақстан]]
| hub = 
* [[Air Astana]]
* [[FlyArystan]]
* [[Qazaq Air]]
| focus_city = 
* [[SCAT Airlines]]
| location     = 
| elevation-f  = 2234
| elevation-m  = 681
| coordinates  = {{coord|43|21|07|N|077|02|26|E|type:airport}}
| website      = [http://www.alaport.com/ www.alaport.com]
| metric-elev  = Иә
| metric-rwy   = Иә
| r1-number    = 05R/23L
| r1-length-f  = 14,427
| r1-length-m  = 4,397
| r1-surface   = [[Асфальт]]
| r2-number    = 05L/23R
| r2-length-f  = 14,764
| r2-length-m  = 4,500
| r2-surface   = [[Бетон]]
| stat-year    = 2021
| stat1-header = Жолаушылар
| stat1-data   = Шамамен 7 млн.
| footnotes    = Source: 24.kz &lt;ref&gt;[https://24.kz/kz/zha-aly-tar/o-am/item/579415-almaty-uezhajynda-7-millionynshy-zholaushyny-arsy-aldy]&lt;/ref&gt;.
}}
'''Халықаралық Алматы Әуежайы''' ({{lang-en|Almaty International Airport}}) [[Қазақстан]]дағы ең үлкен әуежай. Ол [[Алматы|Алматы Орталығынан]] 18 километр қашықтықта орналасқан. Әуежай арқылы Қазақстан бойынша жолаушылардың жартысы және жүктердің 68% өтеді. &lt;ref&gt; Euromoney: ISI Intellinews http://www.euromoney.com/article.asp?ArticleID=1856080 &lt;/ref&gt; [[2011 жыл]]ы әуежай 3,665,538 жолаушыға қызмет көрсеткен ([[2010 жыл]]мен салыстырғанда 19%-тік өсім). &lt;ref&gt;[http://www.alaport.com/ Almaty International Airport] (official site)&lt;/ref&gt; Әуежайды «Алматы халықаралық әуежайы» АҚ басқарады, акцияларының 100% түрік [[TAV Airports Holding]] компаниясына тиесілі&lt;ref&gt;[https://kz.kursiv.media/kk/2020-05-08/almaty-uezhayy-415-million-dollarga-satyldy/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230905051758/https://kz.kursiv.media/kk/2020-05-08/almaty-uezhayy-415-million-dollarga-satyldy/|date=2023-09-05}}&lt;/ref&gt;.

[[17 ақпан]]да Мәскеуде [[Мемлекетаралық авиация комитеті]]нің Авиация және әуе кеңістігін пайдалану жөніндегі кеңестің 32 сессиясы өтіп, Алматы әуежайының әуеайлағы ең үздік әуеайлақ атағына ие болды&lt;ref&gt;[http://kz.alaport.com/news/2012/20120220/20022012.htm Халықаралық Алматы әуежайының әуеайлағы ТМД елдеріндегі ең үздік әуеайлағы атанды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120610191603/http://kz.alaport.com/news/2012/20120220/20022012.htm |date=2012-06-10 }}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
[[Сурет:E8642-Almaty-Airport.jpg|thumb|left|Кеңес дәуірінде болған ескі терминал]]
[[Алматы]]ның алғашқы әуежайы [[1923 жыл]]ы қазіргі Орталық стадионның жанындағы Верное ипподромының алаңында салынды. Бастапқы әуежай ғимараты, қазіргі Халықаралық әуежай ғимараты, [[1936 жыл]]ы салынған (жобалаған сәулетшілер Б. Заварзин мен Г. Элкин). Т. Басенов жобалау мен құрылысқа айтарлықтай үлес қосты.&lt;ref name=&quot;ALMATY AUEJAYI&quot;&gt;{{cite web
 |url = http://timc.kz/2019/06/18/alairp/.
 |title = Алматы әуежайы
 |website = timc.kz
 |access-date = 18.06.2018
}}&lt;/ref&gt; 

Ғимараттың сәулеті ұлттық сәулет өнерінің стильдік ерекшеліктерін біріктіріп, оған шығыс стилін береді. Сұраныстың артуына байланысты [[1974 жыл]]ы алғашқы жолаушыларын қабылдаған [[Алматы]]да жаңа әуежай салу туралы шешім қабылданды (сәулетшілер В. Ищенко, О. Наумова, О. Литвиенко және Ю. Шарапова). Кеңес дәуірінде Алматы әуежайы [[Ленин ордені]]мен марапатталды. &lt;ref name=&quot;ALMATY AUEJAYI&quot;&gt;{{cite web
 |url = http://timc.kz/2019/06/18/alairp/.
 |title = Алматы әуежайы
 |website = timc.kz
 |access-date = 18.06.2018
}}&lt;/ref&gt; 

[[1990 жыл]]ға дейін ол Кеңес Азаматтық Авиация Департаментінің бөлігі болып, [[1991 жыл]]ы &quot;Алматы Әуежайы&quot; болып қайта құрылды. Сол кезден бері әуежай тәуелсіз бизнес бірлік ретінде өз жұмысын жалғастырды. Кейін ол '''Халықаралық Алматы Әуежайы''' ЖШС болып қайта аталды.

[[1998 жыл]]ы әуежай ұшып-қону жолағы (ҰҚЖ) жөндеуден өткеннен кейін, Алматы Әуежайы II категорияға ие болып, Халықаралық Әуежай статусын алды.

[[1999 жыл]]дың [[9 шілде|9-]][[10 шілде]]сіне қараған түні [[Алматы]]дағы бұл әуежай ғимараты өртеніп кетті. Өрттен зақымдалмаған ескі әуежай ғимараты [[2004 жыл]]ы қалпына келтіріліп, [[2007 жыл]]ы бизнес-терминал есігін ашты. Алматы әуежайы [[Оңтүстік Шығыс Азия]]дан [[Еуропа]]ға және кері бағыттағы қолайлы географиялық орналасуға ие. Бүгінде ол барлық типтегі ұшақтарды қабылдай алатын [[Қазақстан]]дағы ең ірі әуежай болып табылады.&lt;ref name=&quot;ALMATY AUEJAYI&quot;&gt;{{cite web
 |url = http://timc.kz/2019/06/18/alairp/.
 |title = Алматы әуежайы
 |website = timc.kz
 |access-date = 18.06.2018
}}&lt;/ref&gt; 


[[1999 жыл]]дың [[9 шілде]]сінде әуежай ресторанында өрт басталып, бүкіл әуежай терминалы жанып кетті. Жаңа терминалдың құрылысы [[2004 жыл]]ы аяқталды.
[[Сурет:Alaport07.JPG|нобай|288px|Алматы Халықаралық әуежайының ұшақ паркі, [[2007 жыл]]]]
Алматы Әуежайы [[Air Astana]] ұлттық тасымалдаушының [[Хаб|хабы]] болып табылады. Сонымен қатар Орталық Азиядағы жүк тасымалдау [[Хаб|хабы]].

[[2008 жыл]]дың қыркүйек айында екінші ұшып-қону жолағы ашылды. Жаңа ұшып-қону жолағына ICAO сертификаты беріліп, оған III категория берілді. Жолақ сапасы мен онда орнатылған заманауи құрал жабдықтар ұшу қарқыны бойынша әуе кемелерінің барлық түрін ешбір шектеусіз қабылдауға мүмкіндік береді. Жаңа ұшып-қону жолағы Орталық Азияда ең ұзын болып табылады. Әлем бойынша 21-орынға жайғасқан.

[[Сурет:Almaty Airport.JPG|250px|нобай]]
[[Сурет:ALA Osokin-1.jpg|нобай|оңға|250px|Әуежайдың ұшаққа отыру залы]]
[[Сурет:ALA UA-320-1.jpg|250 px|нобай|Әуежай тұрағындағы ұшақтар]]

== Әуекомпаниялар мен бағытар ==
=== Ішкі ===
{{Әуежай бағыттары
|{{ту|Қазақстан}} [[Air Astana]]|[[Ақтау]], [[Ақтөбе]], [[Астана]], [[Атырау]], [[Қарағанды]], [[Қызылорда]], [[Орал]], [[Өскемен]], [[Павлодар]], [[Шымкент]]
|{{ту|Қазақстан}} [[SCAT]]|[[Ақтау]], [[Астана]], [[Көкшетау]], [[Қостанай]], [[Петропавл]], [[Семей]], [[Шымкент]], [[Тараз]], [[Үржар (ауыл)|Үржар]]
|{{ту|Қазақстан}} [[Semeyavia]]|[[Семей]]
|{{ту|Қазақстан}} [[Zhezkazgan Air]]|[[Жезқазған]]
}}

=== Халықаралық ===
{{Әуежай бағыттары
|{{ту|БАӘ}} [[Air Arabia]]|Шарджа
|{{ту|Қазақстан}} [[Air Astana]]|[[Ақтау]], [[Ақтөбе]], [[Анталия]], [[Астана]], [[Атырау]], [[Баку]], [[Бангкок]]-Suvarnabhumi, [[Бейжің]], [[Бішкек]], [[Дели]], [[Душанбе]], [[Франкфурт]], [[Коломбо]] (Шри-Ланка), [[Ыстамбұл]], [[Қарағанды]], [[Қызылорда]], [[Мәскеу]], [[Лондон-Хитроу]], [[Орал]], [[Өскемен]], [[Павлодар]], [[Пхукет]], [[Санкт-Петербург]], [[Сеул-Инчеон]], [[Шымкент]], [[Үрімжі]], [[Ташкент]], [[Тбилиси]], [[Нячанг]].
|{{ту|Сейшель аралдары}} [[Air Seychelles]]|Маусымдық: [[Маэ]] (2022 жылдың 26 желтоқсанында басталады)
|{{ту|Латвия}} [[airBaltic]]|[[Рига]]
|{{ту|Қырғызстан}} [[Avia Traffic Company]] |[[Бішкек]]|{{ту|Түркия}} [[AnadoluJet]] | [[Анкара]]
|{{ту|Корея Республикасы}} [[Asiana Airlines]]|[[Сеул]]|{{ту|Қытай}} [[China Southern Airlines]]|[[Үрімжі]]
|{{ту|Чехия}} [[Czech Airlines]]|[[Прага]]&lt;!-- Do not add Hanoi as a destination. Czech Airlines has no traffic rights between Almaty and Hanoi --&gt;
|{{ту|Украина}} [[Donbassaero]]|[[Киев]]-Boryspil ([[2022 жыл]]дан бастап тоқтатылды)
|{{ту|БАӘ}} [[Etihad Airways]]|[[Абу Даби]] (тоқтатылды)
|{{ту|Қытай}} [[Hainan Airlines]]|[[Бейжің]]
|{{ту|Қазақстан}} [[Irtysh Air]]|[[Қарағанды]], [[Қостанай]], [[Қызылорда]], [[Павлодар]], [[Өскемен]]
|{{ту|Нидерланд}} [[KLM]]|[[Амстердам]]
|{{ту|Германия}} [[Lufthansa]]|[[Франкфурт]]
|{{ту|Иран}} [[Mahan Air]]|[[Тегеран]] 
&lt;!---|[[Qatar Airways]]|Доха[begins 30 November] http://www.qatarairways.com/global/en/newsroom/archive/PressRelease1_2May11.html - only to Baku and Tbilisi---&gt;
|{{ту|Түркия}} [[Pegasus Airlines]]|[[Ыстамбұл]]
|{{ту|Ресей}} [[Rossiya (airline)|Rossiya]]|[[Санкт-Петербург]]
|{{ту|Ресей}} [[RusLine]]|[[Екатеринбург]]
|{{ту|Ресей}} [[S7 Airlines]]|[[Жаңасібір]]
|{{ту|Қазақстан}} [[SCAT]]|[[Ақтау]], [[Анталия]], [[Астана]], [[Бодрум]], [[Будапешт]], [[Душанбе]], [[Көкшетау]], [[Қостанай]], [[Петропавл]], [[Санкт Петербург]], [[Семей]], [[Сеул]], [[Шарм-эш-Шейх]], [[Шымкент]], [[Тараз]], [[Ташкент]], [[Франкфурт]].
|{{ту|Қазақстан}} [[Semeyavia]]|[[Семей]]
|{{ту|Тәжікстан}} [[Somon Air]]|[[Душанбе]]
|{{ту|Түркия}} [[Sky Airlines]]|[[Анталия]]
|{{ту|Тәжікстан}} [[Tajik Air]]|[[Душанбе]]
|{{ту|Ресей}} [[Transaero Airlines]]|[[Мәскеу]]-[[Домодедово (әуежай)|Домодедово]]
|{{ту|Түркия}} [[Turkish Airlines]]|[[Ыстамбұл]]
|{{ту|Түрікменстан}} {{nowrap|[[Turkmenistan Airlines]]}}|[[Ашхабад]] (тоқтатылды)
|{{ту|Украина}} {{nowrap|[[Ukraine International Airlines]]}}|[[Киев]] ([[2022 жыл]]дан бастап тоқтатылды)
|{{ту|Өзбекстан}} [[Өзбекстан Әуе Жолдары|Uzbekistan Airways]]|[[Ташкент]]
}}
&lt;small&gt;'''Note''':&lt;/small&gt;
&lt;small&gt;{{note|1|1}}: Although [[BMI (airline)|BMI]]'s flight to London-Heathrow has a stop in Amritsar. It has no rights to transport passengers solely between Almaty and Amritsar.&lt;/small&gt;

== Ұшақ сиымдылығы ==
Халықаралық Алматы әуежайына қонуға болатын ұшақтар тізімі көрсетілген.&lt;br&gt;
&lt;center&gt;''Boeing ұшақтары:''&lt;/center&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Ұшақ аты !! Керек ұшу-қону жолақ ұзындығы
|-
| [[Boeing 737|Boeing 737-100]] || style=&quot;text-align:center;&quot; | 2000 м
|-
| [[Boeing 737|Boeing 737-200]] || style=&quot;text-align:center;&quot; | 2300 м
|-
| [[Boeing 737|Boeing 737-300]] || style=&quot;text-align:center;&quot; | 2400 м
|-
| [[Boeing 737|Boeing 737-400]] || style=&quot;text-align:center;&quot; | 2500 м
|-
| [[Boeing 737|Boeing 737-500]] || style=&quot;text-align:center;&quot; | 2300 м
|-
| [[Boeing 737|Boeing 737-600]] || style=&quot;text-align:center;&quot; | 2400 м
|-
| [[Boeing 737|Boeing 737-700]] || style=&quot;text-align:center;&quot; | 2600 м
|-
| [[Boeing 737|Boeing 737 MAX 8]] || style=&quot;text-align:center;&quot; | 2700 м
|-
| [[Boeing 737|Boeing 737 MAX 9]] || style=&quot;text-align:center;&quot; | 2800 м
|-
| [[Boeing 747|Boeing 747-200]] || style=&quot;text-align:center;&quot; | 3000 м
|-
| [[Boeing 747|Boeing 747-400F]] || style=&quot;text-align:center;&quot; | 3100 м
|-
| [[Boeing 747|Boeing 747-8F]] || style=&quot;text-align:center;&quot; | 3200 м
|-
| [[Boeing 767]] || style=&quot;text-align:center;&quot; | 2800 м
|-
|| [[Boeing 777|Boeing 777F]] || style=&quot;text-align:center;&quot; | 3300 м
|}
&lt;center&gt;''Airbus ұшақтары:''&lt;/center&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Ұшақ аты !! Керек ұшу-қону жолақ ұзындығы
|-
| [[Airbus A320]] || style=&quot;text-align:center;&quot; | 2200 м
|-
| [[Airbus A321]] || style=&quot;text-align:center;&quot; | 2300 м
|-
| [[Airbus A320neo]] || style=&quot;text-align:center;&quot; | 2300 м
|-
| [[Airbus A330]] || style=&quot;text-align:center;&quot; | 2800 м
|-
|}

== Жолаушылар тасымалы ==
Жолаушылар тасымалы бойынша Алматы әуежайы [[Қазақстан]]дағы ең ірі ауежай болып табылады. 
&lt;center&gt;&lt;timeline&gt;
Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey value:gray(0.7)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8)

ImageSize = width:700 height:350
PlotArea = left:60 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:7000000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:1000000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:500000 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData=
  bar:2010 text:2010
  bar:2011 text:2011
  bar:2012 text:2012
  bar:2013 text:2013
  bar:2014 text:2014
  bar:2015 text:2015
  bar:2016 text:2016
  bar:2017 text:2017
  bar:2018 text:2018
  bar:2019 text:2019
  bar:2020 text:2020
  bar:2021 text:2021

PlotData=
  color:barra width:25 align:center

  bar:2010 from:0 till:3000000
  bar:2011 from:0 till:3665538
  bar:2012 from:0 till:4003004
  bar:2013 from:0 till:4323224
  bar:2014 from:0 till:4588866
  bar:2015 from:0 till:4905307
  bar:2016 from:0 till:4878450
  bar:2017 from:0 till:5640800
  bar:2018 from:0 till:5686926
  bar:2019 from:0 till:6422721
  bar:2020 from:0 till:3669668
  bar:2021 from:0 till:6103657

PlotData=
  bar:2010 at:3000000 fontsize:S text:3.0M shift:(0,5)
  bar:2011 at:3665538 fontsize:S text:3.7M shift:(0,5)
  bar:2012 at:4003004 fontsize:S text:4.0M shift:(0,5)
  bar:2013 at:4323224 fontsize:S text:4.3M shift:(0,5)
  bar:2014 at:4588866 fontsize:S text:4.6M shift:(0,5)
  bar:2015 at:4905307 fontsize:S text:4.9M shift:(0,5)
  bar:2016 at:4878450 fontsize:S text:4.9M shift:(0,5)
  bar:2017 at:5640800 fontsize:S text:5.6M shift:(0,5)
  bar:2018 at:5686926 fontsize:S text:5.7M shift:(0,5)
  bar:2019 at:6422721 fontsize:S text:6.4M shift:(0,5)
  bar:2020 at:3669668 fontsize:S text:3.7M shift:(0,5)
  bar:2021 at:6103657 fontsize:S text:6.1M shift:(0,5)

TextData=
  fontsize:S pos:(200,20)
  text:Алматы әуежайының жолаушылар ағыны (2010–2021)
&lt;/timeline&gt;&lt;/center&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!Жыл
!Жолаушылар саны
!Өзгеріс
|-
|2010
|3,000,000
|{{steady}}
|-
|2011
|3,665,538
|{{increase}} 22.2%
|-
|2012
|4,003,004
|{{increase}} 9.2%
|-
|2013
|4,323,224
|{{increase}} 8%
|-
|2014
|4,588,866
|{{increase}} 6%
|-
|2015
|4,905,307
|{{increase}} 6.9%
|-
|2016
|4,878,450
|{{decrease}} 0.5%
|-
|2017
|5,640,800
|{{increase}} 15.6%
|-
|2018
|5,686,926
|{{increase}} 1%
|-
|2019
|6,422,721
|{{increase}} 13%
|-
|2020
|3,669,668&lt;ref&gt;https://kz.kursiv.media/2021-04-23/mezhdunarodnyy-aeroport-almaty-snizil-chistuyu-pribyl-v-sem-raz/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221209151803/https://kz.kursiv.media/2021-04-23/mezhdunarodnyy-aeroport-almaty-snizil-chistuyu-pribyl-v-sem-raz/ |date=2022-12-09 }}&lt;/ref&gt;
|{{decrease}}42.9%
|-
|2021
|6,103,657&lt;ref&gt;https://cfts.org.ua/news/2022/01/26/passazhiropotok_krupneyshego_aeroporta_kazakhstana_v_2021_godu_pochti_dostig_dopandemiynogo_urovnya_68758&lt;/ref&gt;
|{{increase}} 66.3%
|}

== Болашағы ==
Қазіргі уақытта, әуежайда жаңа терминал салынуда. Жаңа терминалды [[2024 жыл]]дың жаз мезгілінде іске қосу жоспарланған. Жаңа терминалдың басты артықшылығы advanced EDGE стандартына (экологиялық таза ғимараттарды сертификаттау жүйесі) сай болады. Айталық, энергияның 40%-дан астамын, судың 20%-дан астамын көлемін, сондай-ақ құрылыс кезінде материалдардың 20%-дан астамын үнемдеу көзделген. Бұдан бөлек салынып жатқан терминал Халықаралық әуе көлігі қауымдастығының ([[IATA]]) стандарты бойынша Optimum деңгейіндегі сервиспен қамтамасыз етіледі. Әуежайға қызмет көрсетудің жаңа тұжырымдамасы жылдам, сапалы қызмет көрсетуді қамтып, шығындарды оңтайландыруға бағытталған. [[TAV Airports Holding]] Алматы әуежайын [[Орталық Азия]]дағы ірі жүк хабына айналдырып, [[Алматы облысы]]н ілгерілетумен бірге [[Қазақстан]]ға жаңа авиакомпанияларды тартуды жоспарлап отыр.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.alaport.com/ Халықаралық Алматы әуежайы] (ресми сайты)
* [http://www.flightradar24.com/43.26,76.93/7 Халықаралық Алматы әуежайынан ұшықып шыққан ұшақтар мен қонып жатқан ұшақтардың радарлық бағылаулары]
{{commonscat|Almaty International Airport}}

{{Қазақстан әуежайлары}}
{{Алматы}}
[[Санат:Қазақстан әуежайлары]]
[[Санат:Халықаралық әуежайлар]]
[[Санат:Алматы ғимараттары мен құрылыстары‎ ]]
[[Санат:Алматы көлігі]]</text>
      <sha1>8g0fno0p0y8n622b1r801acbpk7opqy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нұрсұлтан Назарбаев Халықаралық Әуежайы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17653</id>
    <revision>
      <id>3576065</id>
      <parentid>3560819</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T10:55:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rasulbek Adil</username>
        <id>176232</id>
      </contributor>
      <origin>3576065</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15627" sha1="o93es9nz7ppo6ai8ptxzxhi885cqpz4" xml:space="preserve">{{Infobox Airport 
| name         =&lt;center&gt;Нұрсұлтан Назарбаев халықаралық әуежайы&lt;/center&gt;&lt;center&gt;{{lang-kk|[[Латын тілі|лат]]. Nursultan Nazarbaev halyqaralyq áýejaıy}}&lt;/center&gt;
| nativename-a = 
| nativename-r = 
| image        =
| image-width = 300
| IATA         = NQZ 
| ICAO         = UACC
| LID          = АКЛ—WMO: 35188
&lt;center&gt;{{Location map|Қазақстан Ақмола облысы|width=300|float=center
|caption=|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10
|label=NQZ|position=right
|lat_deg=51|lat_min=01|lat_sec=20|lat_dir=N
|lon_deg=071|lon_min=28|lon_sec=01|lon_dir=E
}}&lt;small&gt;Әуежайдың [[Ақмола облысы]]нда орналасуы&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;
| type         = Мемлекеттік
| owner        = [[Қазақстан Республикасы Көлік министрлігі]]
| operator     = «Нұрсұлтан Назарбаев халықаралық әуежайы» АҚ
| city-served  = [[Астана]], [[Қазақстан]]
| elevation-f  = 1,165
| elevation-m  = 355
| coordinates  = {{Coord|51|01|20|N|071|28|01|E|type:airport}}
| website      = [https://www.nn-airport.kz www.nn-airport.kz]
| metric-elev  = 
| metric-rwy   = 
| r1-number    = 04/22
| r1-length-f  = 11,484
| r1-length-m  = 3,500
| r1-surface   = [[Асфальт]]
| stat-year    = 2019
| stat1-header = Жолаушы
| stat1-data   = {{өсім}}5 099 391 адам
| stat2-header = 
| stat2-data   = 
| footnotes    = 
}}

'''Нұрсұлтан Назарбаев халықаралық әуежайы''' ([[Әуе транспортының халықаралық қауымдастағы|IATA]]: '''NQZ''', [[Халықаралық азаматтық авиация ұйымы|ICAO]]: '''UACC''') ({{lang-en|Nursultan Nazarbayev International Airport}}) — [[Астана]] қаласында орналасқан халықаралық [[әуежай]]. Ол [[Астана]] орталығынан 14 км қашықта орналасқан.

== Тарихы ==
Әуежай өз тарихын [[1931 жыл]]дан бері бастайды. Сол жылы бірінші әуе алаңы құрылып, 1948 жылдан бастап ауыр ұшақтарды қабылдай алатын болды. 1956 жылдан бастап әуежай тәулік бойы жұмыс істей бастады. [[Астана қаласының Бас жоспары|Астана қаласының бас жоспары]] бойынша 2030-жылға дейін күніне 1200 адам жылына 7 миллион жолаушыға қызмет көрсететін жалпы аумағы 1000 шаршы метр тағы бір халықаралық әуежай салынады.

Әуежай шамамен қаладан 35 шақырым қашықтықта орналасады. Оның құрылысы Көкшетау тас жолы бойындағы Шортанды не Қарағанды тас жолында орналасқан Аршалы аймағында бой көтереді. Қазіргі әуежай ішкі бағыттармен жұмыс істеуге көшетін болса, жаңа әуежай халықаралық бағыттарға қызмет көрсететін болады. Астана Халықаралық әуежайына Нұрсұлтан Назарбаевтың есімі берілді. ҚР Үкіметінің бұл туралы қаулысы &quot;Казахстанская правда&quot; газетінде жарияланды.

== Тасымалдаушылар мен Бағыттар ==
{{Airport-dest-list
|3rdcoltitle = Терминал
|{{flagicon|Қазақстан}} [[Air Astana]]&lt;ref name=&quot;airastana.com&quot;&gt;{{cite web |title= Air Astana - Рейстер туралы ақпарат|url=https://airastana.com/kaz/Moia-bron/Informatsiia-o-reisakh/Raspisanie-reisov |accessdate=29 August 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt; ''ішкі бағыттар''  |[[Ақтау Халықаралық әуежайы|Ақтау]], [[Ақтөбе халықаралық әуежайы|Ақтөбе]], [[Халықаралық Алматы әуежайы|Алматы]], [[Атырау әуежайы|Атырау]], [[Қызылорда Әуежайы|Қызылорда]], [[Өскемен әуежайы|Өскемен]], [[Ақжол халықаралық әуежайы|Орал]], [[Шымкент Халықаралық Әуежайы|Шымкент]] | T2
&lt;!-- --&gt;
| {{flagicon|Қазақстан}} [[Air Astana]]&lt;ref name=&quot;airastana.com&quot;&gt;{{cite web |title= Air Astana - Рейстер туралы ақпарат|url=https://airastana.com/kaz/Moia-bron/Informatsiia-o-reisakh/Raspisanie-reisov |accessdate=29 August 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt; ''халықаралық бағыттар''| [[Баку (әуежай)|Баку]], [[Дубай (әуежай)|Дубай-Халықаралық]], [[Кольцово (әуежай)|Екатеринбург]], [[Қазан (әуежай)|Қазан]], [[Борисполь (әуежай)|Киев-Борисполь]], [[Хитроу|Лондон-Хитроу]], [[Домодедово (әуежай)|Мәскеу-Домодедово]], [[Толмачёво (әуежай)|Новосібір]], [[Омбы (әуежай)|Омбы]], [[Бейжің (әуежай)|Бейжің-Астаналық]], [[Пулково (әуежай)|Санкт-Петербург]], [[Инчхон әуежайы|Сеул-Инчхон]], [[Ыстанбұл (әуежай)|Ыстанбұл]], [[Ташкент (әуежай)|Ташкент]], [[Тбилиси (әуежай)|Тбилиси]], [[Үрімжі (әуежай)|Үрімжі]], [[Франкфурт (әуежай)|Франкфурт]] &lt;br&gt; &lt;small&gt;'''Маусымдық бағыттар'''&lt;/small&gt;: [[Анталия әуежайы|Анталья]] &lt;br&gt;&lt;small&gt;'''Чартерлік бағыттар'''&lt;/small&gt;: [[Шарм-эш-Шейх (әуежай)|Шарм-эш-Шейх]]&lt;br&gt; &lt;small&gt;'''Маусымдық чартерлік рейстер'''&lt;/small&gt;: [[Бодрум (әуежай)|Бодрум]], [[Киттиля (әуежай)|Киттиля]] | T1
&lt;!-- --&gt;
| {{flagicon|Қазақстан}} [[Air Astana]]&lt;br&gt; &lt;small&gt; орындайтын &lt;/small&gt; {{flagicon|Қазақстан}} [[Air Astana|FlyArystan]]&lt;ref name=&quot;booking.flyarystan.com&quot;&gt;{{cite web |title= FlyArystan - Рейстер туралы ақпарат|url=https://booking.flyarystan.com/web/FlightSchedule.xhtml?faces-redirect=true |accessdate=29 August 2019}}&lt;/ref&gt;| [[Жуковский (әуежай)|Мәскеу-Жуковский]] |  T1
&lt;!-- --&gt;
| {{flagicon|Қазақстан}} [[Air Astana]]&lt;br&gt; &lt;small&gt; орындайтын &lt;/small&gt; {{flagicon|Қазақстан}} [[Air Astana|FlyArystan]]&lt;ref name=&quot;booking.flyarystan.com&quot;&gt;{{cite web |title= FlyArystan - Рейстер туралы ақпарат|url=https://booking.flyarystan.com/web/FlightSchedule.xhtml?faces-redirect=true |accessdate=29 August 2019}}&lt;/ref&gt;| [[Ақтау Халықаралық әуежайы|Ақтау]], [[Ақтөбе халықаралық әуежайы|Ақтөбе]], [[Халықаралық Алматы әуежайы|Алматы]], [[Атырау әуежайы|Атырау]], [[Халықаралық Қостанай Әуежайы|Қостанай]], [[Қызылорда Әуежайы|Қызылорда]], [[Павлодар Әуежайы|Павлодар]], [[Халықаралық Петропавл әуежайы|Петропавл]], [[Абай халықаралық әуежайы|Семей]], [[Шымкент Халықаралық Әуежайы|Шымкент]] | T2
&lt;!-- --&gt;
| {{flagicon|Қытай Халық Республикасы}} [[Air China]] | [[Бейжің (әуежай)|Бейжің-Астаналық]] | T1
&lt;!-- --&gt;
| {{flagicon|Болгария}} [[BH Air]] | &lt;small&gt;'''Маусымдық чартерлік рейстер'''&lt;/small&gt;: [[Бургас (әуежай)|Бургас]] | T1
&lt;!-- --&gt;
| {{flagicon|Болгария}} [[Bulgaria Air]] | &lt;small&gt;'''Маусымдық чартерлік рейстер'''&lt;/small&gt;: [[Варна (әуежай)|Варна]] | T1
&lt;!-- --&gt;
| {{flagicon|Қытай Халық Республикасы}} [[China Southern Airlines]] | [[Үрімжі (әуежай)|Үрімжі]] | T1
&lt;!-- --&gt;
| {{flagicon|Грекия}} [[Ellinair]] |&lt;small&gt;'''Маусымдық бағыттар'''&lt;/small&gt;: [[Македония (әуежай)|Салоники]] |  T1
&lt;!-- --&gt; 
| {{flagicon|Біріккен Араб Әмірліктері}} [[Etihad Airways]] | [[Абу–Даби (әуежай)|Абу–Даби]] | T1
&lt;!-- --&gt;
| {{flagicon|Финляндия}} [[Finnair]] |&lt;small&gt;'''Маусымдық бағыттар'''&lt;/small&gt;:  [[Хельсинки-Вантаа|Хельсинки]]| T1
&lt;!-- --&gt;
| {{flagicon|Біріккен Араб Әмірліктері}} [[flydubai]] | [[Дубай (әуежай)|Дубай-Халықаралық]] | T1
&lt;!-- --&gt;
| {{flagicon|Польша}} [[LOT Polish Airlines]] | [[Варшава (әуежай)|Варшава-Шопен]] | T1
&lt;!-- --&gt;
| {{flagicon|Германия}} [[Lufthansa]]| [[Франкфурт (әуежай)|Франкфурт]] | T1
&lt;!-- --&gt;
|{{flagicon|Катар}} [[Qatar Airways]]| [[Хамад (әуежай)|Доха]]&lt;ref&gt;{{cite news |title= Qatar Airways Қазақстанға әуе рейстерін ашады|url=https://www.inform.kz/kz/qatar-airways-kazakstanga-aue-reysterin-ashady_a3603111|accessdate=13 January 2020 |work=Forbes |date=13 January 2020}}&lt;/ref&gt; | T1
&lt;!-- --&gt;
| {{flagicon|Қазақстан}} [[Qazaq Air]]&lt;ref&gt;{{cite web |title= Qazaq Air - Рейстер туралы ақпарат|url=https://www.flyqazaq.com/ru/3004?airportCode=TSE |accessdate=29 August 2019}}&lt;/ref&gt;| [[Ақтөбе халықаралық әуежайы|Ақтөбе]], [[Халықаралық Алматы әуежайы|Алматы]], [[Атырау әуежайы|Атырау]], [[Халықаралық Қостанай Әуежайы|Қостанай]], [[Өскемен әуежайы|Өскемен]], [[Павлодар Әуежайы|Павлодар]], [[Халықаралық Петропавл әуежайы|Петропавл]], [[Талдықорған Әуежайы|Талдықорған]], [[Тараз Әуежайы|Тараз]], [[Жезқазған Әуежайы|Жезқазған]], [[Шымкент Халықаралық Әуежайы|Шымкент]] &lt;br&gt; &lt;small&gt;'''Маусымдық бағыттар'''&lt;/small&gt;: [[Балқаш Әуежайы|Балқаш]], [[Үшарал Әуежайы|Үшарал]]| T2
&lt;!-- --&gt;
|{{flagicon|Қазақстан}} [[SCAT]]&lt;br&gt; &lt;small&gt;орындайтын&lt;/small&gt; {{flagicon|Қазақстан}} [[SCAT|Southern Sky]]&lt;ref&gt;{{cite web |title= Southern Sky |url=https://www.acss.kz|accessdate=29 August 2019}}&lt;/ref&gt;| [[Балқаш әуежайы|Балқаш]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;'''Жазғы рейстер'''&lt;/small&gt;:  [[Үржар әуежайы|Үржар]] | T2
&lt;!-- --&gt;
| {{flagicon|Қазақстан}} [[SCAT]]&lt;ref name=&quot;SCAT - Рейстер туралы ақпарат&quot;&gt;{{cite web |title= SCAT - Рейстер туралы ақпарат|url=https://booking.scat.kz/websky/#/search|accessdate=29 August 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt; ''ішкі бағыттар''| [[Ақтау Халықаралық әуежайы|Ақтау]], [[Ақтөбе халықаралық әуежайы|Ақтөбе]], [[Халықаралық Алматы әуежайы|Алматы]], [[Атырау әуежайы|Атырау]], [[Қызылорда Әуежайы|Қызылорда]], [[Өскемен әуежайы|Өскемен]], [[Павлодар Әуежайы|Павлодар]], [[Абай халықаралық әуежайы|Семей]], [[Тараз Әуежайы|Тараз]], [[Шымкент Халықаралық Әуежайы|Шымкент]] | T2
&lt;!-- --&gt;
| {{flagicon|Қазақстан}} [[SCAT]]&lt;ref name=&quot;SCAT - Рейстер туралы ақпарат&quot;&gt;{{cite web |title= SCAT - Рейстер туралы ақпарат|url=https://booking.scat.kz/websky/#/search|accessdate=29 August 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt; ''халықаралық бағыттар'' | [[Душанбе (әуежай)|Душанбе]], [[Ереван (әуежай)|Ереван]], [[Минеральные Воды (әуежай)|Минеральные Воды]], [[Внуково (әуежай)|Мәскеу-Внуково]], [[Прага (әуежай)|Прага]], [[Сяньян (әуежай)|Сиань]], [[Шыңғысхан (әуежай)|Ұланбатыр]]&lt;br&gt; &lt;small&gt;'''Маусымдық бағыттар'''&lt;/small&gt;: [[Батуми (әуежай)|Батуми]], [[Сочи (әуежай)|Сочи]]| T1
&lt;!-- --&gt;
| {{flagicon|Қазақстан}} [[SCAT]]&lt;br&gt; &lt;small&gt;орындайтын&lt;/small&gt; {{flagicon|Қазақстан}} [[SCAT|Sunday Airlines]]| [[Халықаралық Токио әуежайы|Токио-Нарита]] &lt;br&gt; &lt;small&gt;'''Маусымдық бағыттар'''&lt;/small&gt;: [[Анталия әуежайы|Анталья]] &lt;br&gt;&lt;small&gt;'''Чартерлік бағыттар'''&lt;/small&gt;: [[Шарм-эш-Шейх (әуежай)|Шарм-эш-Шейх]]&lt;br&gt; &lt;small&gt;'''Маусымдық чартерлік рейстер'''&lt;/small&gt;: [[Паттайя (әуежай)|Паттайя]], [[Пхукет (әуежай)|Пхукет]], [[Санья (әуежай)|Санья]], [[Хургада (әуежай)|Хургада]] | T1
&lt;!-- --&gt;
|{{flagicon|Ресей}} [[S7 Airlines]]|[[Домодедово (әуежай)|Мәскеу-Домодедово]], [[Толмачёво (әуежай)|Жаңасібір]] | T1
&lt;!-- --&gt;
| {{flagicon|Түркия}} [[Түрік Әуе Жолдары|Turkish Airlines]]|[[Ыстанбұл (әуежай)|Ыстанбұл]]| T1
&lt;!-- --&gt;
|{{flagicon|Өзбекстан}} [[Өзбекстан Әуе Жолдары|Uzbekistan Airways]]| [[Халықаралық Ташкент әуежайы|Ташкент]] | T1
&lt;!-- --&gt;
| {{flagicon|Венгрия}} [[Wizz Air]]|[[Будапешт (әуежай)|Будапешт]] | T1
&lt;!-- --&gt;
| {{flagicon|Ресей}} [[Аэрофлот]] | [[Шереметьево (әуежай)|Мәскеу-Шереметьево]] | T1
&lt;!-- --&gt;
| {{flagicon|Белорусь}} [[Белавиа]] | [[Минск (әуежай)|Минск]] | T1
&lt;!-- --&gt;
}}

== Түсініктемелер ==
&lt;references/&gt;

== Тағы қараңыз ==
*[[Астана қаласының Бас жоспары|Астана қаласының бас жоспары]]
* [[Халықаралық Көкшетау әуежайы]] (287 км)

== Сыртқы сілтемелер ==
* {{commonscat-inline|Nursultan Nazarbayev International Airport}}
* [http://www.astanaairport.kz Нұрсұлтан Назарбаев Халықаралық Әуежайы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200113013523/http://www.astanaairport.kz/ |date=2020-01-13 }} (Ресми Сайты)
* [http://www.flightradar24.com/50.92,70.58/7 Нұрсұлтан Назарбаев Халықаралық Әуежайынан ұшып шыққан ұшақтар мен қонып жатқан ұшақтардың радарлық бағылаулары]

{{Қазақстан әуежайлары|state=collapsed}}

[[Санат:Қазақстан әуежайлары]]
[[Санат:Астана ғимараттары мен құрылыстары]]
[[Санат:Нұрсұлтан Назарбаев атындағы нысандар]]
[[Санат:Астана көлігі]]</text>
      <sha1>o93es9nz7ppo6ai8ptxzxhi885cqpz4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3576068</id>
      <parentid>3576065</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T10:57:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rasulbek Adil</username>
        <id>176232</id>
      </contributor>
      <comment>Қателерді түзедім</comment>
      <origin>3576068</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15627" sha1="5hqk73hc0srp17xxrmxfjolkq4fuiib" xml:space="preserve">{{Infobox Airport 
| name         =&lt;center&gt;Нұрсұлтан Назарбаев халықаралық әуежайы&lt;/center&gt;&lt;center&gt;{{lang-kk|[[Латын тілі|лат]]. Nursultan Nazarbaev halyqaralyq áýejaıy}}&lt;/center&gt;
| nativename-a = 
| nativename-r = 
| image        =
| image-width = 300
| IATA         = NQZ 
| ICAO         = UACC
| LID          = АКЛ—WMO: 35188
&lt;center&gt;{{Location map|Қазақстан Ақмола облысы|width=300|float=center
|caption=|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10
|label=NQZ|position=right
|lat_deg=51|lat_min=01|lat_sec=20|lat_dir=N
|lon_deg=071|lon_min=28|lon_sec=01|lon_dir=E
}}&lt;small&gt;Әуежайдың [[Ақмола облысы]]нда орналасуы&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;
| type         = Мемлекеттік
| owner        = [[Қазақстан Республикасы Көлік министрлігі]]
| operator     = «Нұрсұлтан Назарбаев халықаралық әуежайы» АҚ
| city-served  = [[Астана]], [[Қазақстан]]
| elevation-f  = 1,165
| elevation-m  = 355
| coordinates  = {{Coord|51|01|20|N|071|28|01|E|type:airport}}
| website      = [https://www.nn-airport.kz www.nn-airport.kz]
| metric-elev  = 
| metric-rwy   = 
| r1-number    = 04/22
| r1-length-f  = 11,484
| r1-length-m  = 3,500
| r1-surface   = [[Асфальт]]
| stat-year    = 2019
| stat1-header = Жолаушы
| stat1-data   = {{өсім}}5 099 391 адам
| stat2-header = 
| stat2-data   = 
| footnotes    = 
}}

'''Нұрсұлтан Назарбаев халықаралық әуежайы''' ([[Әуе транспортының халықаралық қауымдастағы|IATA]]: '''NQZ''', [[Халықаралық азаматтық авиация ұйымы|ICAO]]: '''UACC''') ({{lang-en|Nursultan Nazarbayev International Airport}}) — [[Астана]] қаласында орналасқан халықаралық [[әуежай]]. Ол [[Астана]] орталығынан 14 км қашықта орналасқан.

== Тарихы ==
Әуежай өз тарихын [[1931 жыл]]дан бері бастайды. Сол жылы бірінші әуе алаңы құрылып, 1948 жылдан бастап ауыр ұшақтарды қабылдай алатын болды. 1956 жылдан бастап әуежай тәулік бойы жұмыс істей бастады. [[Астана қаласының Бас жоспары|Астана қаласының бас жоспары]] бойынша 2030-жылға дейін күніне 1200 адам жылына 7 миллион жолаушыға қызмет көрсететін жалпы аумағы 1000 шаршы метр тағы бір халықаралық әуежай салынады.

Әуежай шамамен қаладан 35 шақырым қашықтықта орналасады. Оның құрылысы Көкшетау тас жолы бойындағы Шортанды не Қарағанды тас жолында орналасқан Аршалы аймағында бой көтереді. Қазіргі әуежай ішкі бағыттармен жұмыс істеуге көшетін болса, жаңа әуежай халықаралық бағыттарға қызмет көрсететін болады. Астана Халықаралық әуежайына Нұрсұлтан Назарбаевтың есімі берілді. ҚР Үкіметінің бұл туралы қаулысы &quot;Казахстанская правда&quot; газетінде жарияланды.

== Тасымалдаушылар мен Бағыттар ==
{{Airport-dest-list
|3rdcoltitle = Терминал
|{{flagicon|Қазақстан}} [[Air Astana]]&lt;ref name=&quot;airastana.com&quot;&gt;{{cite web |title= Air Astana - Рейстер туралы ақпарат|url=https://airastana.com/kaz/Moia-bron/Informatsiia-o-reisakh/Raspisanie-reisov |accessdate=29 August 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt; ''ішкі бағыттар''  |[[Ақтау Халықаралық әуежайы|Ақтау]], [[Ақтөбе халықаралық әуежайы|Ақтөбе]], [[Халықаралық Алматы әуежайы|Алматы]], [[Атырау әуежайы|Атырау]], [[Қызылорда Әуежайы|Қызылорда]], [[Өскемен әуежайы|Өскемен]], [[Ақжол халықаралық әуежайы|Орал]], [[Шымкент Халықаралық Әуежайы|Шымкент]] | T2
&lt;!-- --&gt;
| {{flagicon|Қазақстан}} [[Air Astana]]&lt;ref name=&quot;airastana.com&quot;&gt;{{cite web |title= Air Astana - Рейстер туралы ақпарат|url=https://airastana.com/kaz/Moia-bron/Informatsiia-o-reisakh/Raspisanie-reisov |accessdate=29 August 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt; ''халықаралық бағыттар''| [[Баку (әуежай)|Баку]], [[Дубай (әуежай)|Дубай-Халықаралық]], [[Кольцово (әуежай)|Екатеринбург]], [[Қазан (әуежай)|Қазан]], [[Борисполь (әуежай)|Киев-Борисполь]], [[Хитроу|Лондон-Хитроу]], [[Домодедово (әуежай)|Мәскеу-Домодедово]], [[Толмачёво (әуежай)|Новосібір]], [[Омбы (әуежай)|Омбы]], [[Бейжің (әуежай)|Бейжің-Астаналық]], [[Пулково (әуежай)|Санкт-Петербург]], [[Инчхон әуежайы|Сеул-Инчхон]], [[Ыстанбұл (әуежай)|Ыстанбұл]], [[Ташкент (әуежай)|Ташкент]], [[Тбилиси (әуежай)|Тбилиси]], [[Үрімжі (әуежай)|Үрімжі]], [[Франкфурт (әуежай)|Франкфурт]] &lt;br&gt; &lt;small&gt;'''Маусымдық бағыттар'''&lt;/small&gt;: [[Анталия әуежайы|Анталья]] &lt;br&gt;&lt;small&gt;'''Чартерлік бағыттар'''&lt;/small&gt;: [[Шарм-эш-Шейх (әуежай)|Шарм-эш-Шейх]]&lt;br&gt; &lt;small&gt;'''Маусымдық чартерлік рейстер'''&lt;/small&gt;: [[Бодрум (әуежай)|Бодрум]], [[Киттиля (әуежай)|Киттиля]] | T1
&lt;!-- --&gt;
| {{flagicon|Қазақстан}} [[Air Astana]]&lt;br&gt; &lt;small&gt; орындайтын &lt;/small&gt; {{flagicon|Қазақстан}} [[Air Astana|FlyArystan]]&lt;ref name=&quot;booking.flyarystan.com&quot;&gt;{{cite web |title= FlyArystan - Рейстер туралы ақпарат|url=https://booking.flyarystan.com/web/FlightSchedule.xhtml?faces-redirect=true |accessdate=29 August 2019}}&lt;/ref&gt;| [[Жуковский (әуежай)|Мәскеу-Жуковский]] |  T1
&lt;!-- --&gt;
| {{flagicon|Қазақстан}} [[Air Astana]]&lt;br&gt; &lt;small&gt; орындайтын &lt;/small&gt; {{flagicon|Қазақстан}} [[Air Astana|FlyArystan]]&lt;ref name=&quot;booking.flyarystan.com&quot;&gt;{{cite web |title= FlyArystan - Рейстер туралы ақпарат|url=https://booking.flyarystan.com/web/FlightSchedule.xhtml?faces-redirect=true |accessdate=29 August 2019}}&lt;/ref&gt;| [[Ақтау Халықаралық әуежайы|Ақтау]], [[Ақтөбе халықаралық әуежайы|Ақтөбе]], [[Халықаралық Алматы әуежайы|Алматы]], [[Атырау әуежайы|Атырау]], [[Халықаралық Қостанай Әуежайы|Қостанай]], [[Қызылорда Әуежайы|Қызылорда]], [[Павлодар Әуежайы|Павлодар]], [[Халықаралық Петропавл әуежайы|Петропавл]], [[Абай халықаралық әуежайы|Семей]], [[Шымкент Халықаралық Әуежайы|Шымкент]] | T2
&lt;!-- --&gt;
| {{flagicon|Қытай Халық Республикасы}} [[Air China]] | [[Бейжің (әуежай)|Бейжің-Астаналық]] | T1
&lt;!-- --&gt;
| {{flagicon|Болгария}} [[BH Air]] | &lt;small&gt;'''Маусымдық чартерлік рейстер'''&lt;/small&gt;: [[Бургас (әуежай)|Бургас]] | T1
&lt;!-- --&gt;
| {{flagicon|Болгария}} [[Bulgaria Air]] | &lt;small&gt;'''Маусымдық чартерлік рейстер'''&lt;/small&gt;: [[Варна (әуежай)|Варна]] | T1
&lt;!-- --&gt;
| {{flagicon|Қытай Халық Республикасы}} [[China Southern Airlines]] | [[Үрімжі (әуежай)|Үрімжі]] | T1
&lt;!-- --&gt;
| {{flagicon|Грекия}} [[Ellinair]] |&lt;small&gt;'''Маусымдық бағыттар'''&lt;/small&gt;: [[Македония (әуежай)|Салоники]] |  T1
&lt;!-- --&gt; 
| {{flagicon|Біріккен Араб Әмірліктері}} [[Etihad Airways]] | [[Абу–Даби (әуежай)|Абу–Даби]] | T1
&lt;!-- --&gt;
| {{flagicon|Финляндия}} [[Finnair]] |&lt;small&gt;'''Маусымдық бағыттар'''&lt;/small&gt;:  [[Хельсинки-Вантаа|Хельсинки]]| T1
&lt;!-- --&gt;
| {{flagicon|Біріккен Араб Әмірліктері}} [[flydubai]] | [[Дубай (әуежай)|Дубай-Халықаралық]] | T1
&lt;!-- --&gt;
| {{flagicon|Польша}} [[LOT Polish Airlines]] | [[Варшава (әуежай)|Варшава-Шопен]] | T1
&lt;!-- --&gt;
| {{flagicon|Германия}} [[Lufthansa]]| [[Франкфурт (әуежай)|Франкфурт]] | T1
&lt;!-- --&gt;
|{{flagicon|Катар}} [[Qatar Airways]]| [[Хамад (әуежай)|Доха]]&lt;ref&gt;{{cite news |title= Qatar Airways Қазақстанға әуе рейстерін ашады|url=https://www.inform.kz/kz/qatar-airways-kazakstanga-aue-reysterin-ashady_a3603111|accessdate=13 January 2020 |work=Forbes |date=13 January 2020}}&lt;/ref&gt; | T1
&lt;!-- --&gt;
| {{flagicon|Қазақстан}} [[Qazaq Air]]&lt;ref&gt;{{cite web |title= Qazaq Air - Рейстер туралы ақпарат|url=https://www.flyqazaq.com/ru/3004?airportCode=TSE |accessdate=29 August 2019}}&lt;/ref&gt;| [[Ақтөбе халықаралық әуежайы|Ақтөбе]], [[Халықаралық Алматы әуежайы|Алматы]], [[Атырау әуежайы|Атырау]], [[Халықаралық Қостанай Әуежайы|Қостанай]], [[Өскемен әуежайы|Өскемен]], [[Павлодар Әуежайы|Павлодар]], [[Халықаралық Петропавл әуежайы|Петропавл]], [[Талдықорған Әуежайы|Талдықорған]], [[Тараз Әуежайы|Тараз]], [[Жезқазған Әуежайы|Жезқазған]], [[Шымкент Халықаралық Әуежайы|Шымкент]] &lt;br&gt; &lt;small&gt;'''Маусымдық бағыттар'''&lt;/small&gt;: [[Балқаш Әуежайы|Балқаш]], [[Үшарал Әуежайы|Үшарал]]| T2
&lt;!-- --&gt;
|{{flagicon|Қазақстан}} [[SCAT]]&lt;br&gt; &lt;small&gt;орындайтын&lt;/small&gt; {{flagicon|Қазақстан}} [[SCAT|Southern Sky]]&lt;ref&gt;{{cite web |title= Southern Sky |url=https://www.acss.kz|accessdate=29 August 2019}}&lt;/ref&gt;| [[Балқаш әуежайы|Балқаш]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;'''Жазғы рейстер'''&lt;/small&gt;:  [[Үржар әуежайы|Үржар]] | T2
&lt;!-- --&gt;
| {{flagicon|Қазақстан}} [[SCAT]]&lt;ref name=&quot;SCAT - Рейстер туралы ақпарат&quot;&gt;{{cite web |title= SCAT - Рейстер туралы ақпарат|url=https://booking.scat.kz/websky/#/search|accessdate=29 August 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt; ''ішкі бағыттар''| [[Ақтау Халықаралық әуежайы|Ақтау]], [[Ақтөбе халықаралық әуежайы|Ақтөбе]], [[Халықаралық Алматы әуежайы|Алматы]], [[Атырау әуежайы|Атырау]], [[Қызылорда Әуежайы|Қызылорда]], [[Өскемен әуежайы|Өскемен]], [[Павлодар Әуежайы|Павлодар]], [[Абай халықаралық әуежайы|Семей]], [[Тараз Әуежайы|Тараз]], [[Шымкент Халықаралық Әуежайы|Шымкент]] | T2
&lt;!-- --&gt;
| {{flagicon|Қазақстан}} [[SCAT]]&lt;ref name=&quot;SCAT - Рейстер туралы ақпарат&quot;&gt;{{cite web |title= SCAT - Рейстер туралы ақпарат|url=https://booking.scat.kz/websky/#/search|accessdate=29 August 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt; ''халықаралық бағыттар'' | [[Душанбе (әуежай)|Душанбе]], [[Ереван (әуежай)|Ереван]], [[Минеральные Воды (әуежай)|Минеральные Воды]], [[Внуково (әуежай)|Мәскеу-Внуково]], [[Прага (әуежай)|Прага]], [[Сяньян (әуежай)|Сиань]], [[Шыңғысхан (әуежай)|Ұланбатыр]]&lt;br&gt; &lt;small&gt;'''Маусымдық бағыттар'''&lt;/small&gt;: [[Батуми (әуежай)|Батуми]], [[Сочи (әуежай)|Сочи]]| T1
&lt;!-- --&gt;
| {{flagicon|Қазақстан}} [[SCAT]]&lt;br&gt; &lt;small&gt;орындайтын&lt;/small&gt; {{flagicon|Қазақстан}} [[SCAT|Sunday Airlines]]| [[Халықаралық Токио әуежайы|Токио-Нарита]] &lt;br&gt; &lt;small&gt;'''Маусымдық бағыттар'''&lt;/small&gt;: [[Анталия әуежайы|Анталья]] &lt;br&gt;&lt;small&gt;'''Чартерлік бағыттар'''&lt;/small&gt;: [[Шарм-эш-Шейх (әуежай)|Шарм-эш-Шейх]]&lt;br&gt; &lt;small&gt;'''Маусымдық чартерлік рейстер'''&lt;/small&gt;: [[Паттайя (әуежай)|Паттайя]], [[Пхукет (әуежай)|Пхукет]], [[Санья (әуежай)|Санья]], [[Хургада (әуежай)|Хургада]] | T1
&lt;!-- --&gt;
|{{flagicon|Ресей}} [[S7 Airlines]]|[[Домодедово (әуежай)|Мәскеу-Домодедово]], [[Толмачёво (әуежай)|Жаңасібір]] | T1
&lt;!-- --&gt;
| {{flagicon|Түркия}} [[Түрік Әуе Жолдары|Turkish Airlines]]|[[Ыстанбұл (әуежай)|Ыстанбұл]]| T1
&lt;!-- --&gt;
|{{flagicon|Өзбекстан}} [[Өзбекстан Әуе Жолдары|Uzbekistan Airways]]| [[Халықаралық Ташкент әуежайы|Ташкент]] | T1
&lt;!-- --&gt;
| {{flagicon|Венгрия}} [[Wizz Air]]|[[Будапешт (әуежай)|Будапешт]] | T1
&lt;!-- --&gt;
| {{flagicon|Ресей}} [[Аэрофлот]] | [[Шереметьево (әуежай)|Мәскеу-Шереметьево]] | T1
&lt;!-- --&gt;
| {{flagicon|Белорусь}} [[Белавиа]] | [[Минск (әуежай)|Минск]] | T1
&lt;!-- --&gt;
}}

== Түсініктемелер ==
&lt;references/&gt;

== Тағы қараңыз ==
*[[Астана қаласының Бас жоспары|Астана қаласының бас жоспары]]
* [[Халықаралық Көкшетау әуежайы]] (287 км)

== Сыртқы сілтемелер ==
* {{commonscat-inline|Nursultan Nazarbayev International Airport}}
* [http://www.astanaairport.kz Нұрсұлтан Назарбаев Халықаралық Әуежайы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200113013523/http://www.astanaairport.kz/ |date=2020-01-13 }} (Ресми Сайты)
* [http://www.flightradar24.com/50.92,70.58/7 Нұрсұлтан Назарбаев Халықаралық Әуежайынан ұшып шыққан ұшақтар мен қонып жатқан ұшақтардың радарлық бақылаулары]

{{Қазақстан әуежайлары|state=collapsed}}

[[Санат:Қазақстан әуежайлары]]
[[Санат:Астана ғимараттары мен құрылыстары]]
[[Санат:Нұрсұлтан Назарбаев атындағы нысандар]]
[[Санат:Астана көлігі]]</text>
      <sha1>5hqk73hc0srp17xxrmxfjolkq4fuiib</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жасуша</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18712</id>
    <revision>
      <id>3575647</id>
      <parentid>3547789</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T18:08:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Maktakyz</username>
        <id>51067</id>
      </contributor>
      <origin>3575647</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61613" sha1="qhuaf8v70aj9wlmpabde8lu6r0z4m4g" xml:space="preserve">[[Сурет:Biological cell.svg|thumb|400px|Жасуша]] 
'''Жасуша''' ({{lang-la|cellula}}, {{lang-el|κύτος}}) — тірі организмдердің ([[Вирустар|вирустардан]] басқа) құрылымының ең қарапайым бөлігі, құрылысы мен тіршілігінің негізі; жеке тіршілік ете алатын қарапайым тірі жүйе. Жасуша өз алдына жеке организм ретінде (бактерияда, қарапайымдарда, кейбір [[Балдыр|балдырлар]] мен [[Саңырауқұлақтар|саңырауқұлақтарда]]) немесе көп жасушалы жануарлар, [[өсімдіктер]] және [[саңырауқұлақтар]]дың тіндері мен ұлпаларының құрамында кездеседі. Тек [[Вирустар|вирустардың]] тіршілігі жасушасыз формада өтеді.

«Жасуша» терминін ғылымға 1665 жылы ағылшын жаратылыстанушысы Р.Гук (1635 – 1703) енгізген. Тіршілікті жасуша тұрғысынан зерттеу – қазіргі заманғы биологиялық зерттеулердің негізі.

Жасушаның диаметрі 0,1 – 0,25 мкм-ден (кейбір бактерияларда) 155 мм-ге (түйеқұстың жұмыртқасы) дейін жетеді. Көпшілік эукариоттық организмдер жасушасының диаметрі 10 – 100 мкм шамасында. Жаңа туған жас сәбилерде – 2×1012 жасуша, ал ересек адамның организмінде – 1014 жасуша болса, организмнің кейбір тіндерінде жасуша саны өмір бойына тұрақты болады. Жасушаның тірі заты – протоплазма. Ол биологиялық мембраналармен (жарғақтармен) шектелген биополимерлердің тәртіптелген құрылымдық жүйелері – цитоплазма және ядродан тұрады.

Жасуша ядросының құрамындағы әмбебап органоидты хромосома, ал цитоплазма құрамындағыларды –
* [[рибосома]], 
* [[митохондрия]], 
* [[эндоплазмалық тор]], 
* [[Гольджи кешені]], 
* [[лизосома]], 
* [[клеткалық мембрана]] деп атайды.

''Рибосома'' Жасушадағы ақуыздың түзілуін қамтамасыз етеді, ақуыз синтезі орт. деп қаралады. Оның диаметрі 20 – 25 нм. Рибосома цитоплазмада бос күйінде де, жалғасқан түрде де, сондай-ақ барлық тірі организмдердің жасушасында кездеседі.

[[Цитоплазма]] – ядроны қоршап жатқан жасуша бөлігі. Оның құрамындағы химиялық макро және микроэлементтерден күрделі органикалық қосылыстар ([[ақуыздар]], [[көмірсулар]], липидтер, [[нуклеин қышқылдары]], [[гормондар]], [[ферменттер]], [[витаминдер]], тағы басқа) және минералдық заттар түзіледі. [[Митохондрия]] – жасушаның тыныс алу процесін қамтамасыз ететін органоид.

''Митохондрияның'' ұзындығы 10 мкм-дей, диаметрі 0,2 – 1 мкм, саны 1-ден 100 мыңға дейін болады. Жасушадағы негізгі энергия тасушы зат – аденозин үш фосфор қышқылы. Бактерия, көк-жасыл балдырлар, т.б. тыныс алу процесін жасуша мембранасы атқаратын организмдерде митохондрия болмайды.

'''Ядро''' – организмдегі ақуыздық алмасуды реттеу арқылы тұқым қуалаушылық қасиеттерді ұрпақтан ұрпаққа жеткізетін жасушаның негізгі бөлігі.

[[Эндоплазмалық тор]] – цитоплазмадағы көпіршіктердің, жалпақ қапшықтардың және түтікше құрылымдардың торлы жүйесі. Бұл әртүрлі иондарды, қоректік заттарды тасымалдайды, [[липидтер]] мен көмірсулардың ([[полисахаридтер]]) алмасуына және улы заттарды залалсыздандыруға қатысады.

''Гольджи кешені'' – бір-бірімен қабаттаса тығыз орналасқан жалпақ жарғақты 5 – 10 «цистернадан» және олардың шетіндегі ұсақ көпіршіктерден құралған органоид. Мұнда өндірілген өнімдер жинақталып, пісіп жетіліп, сыртқа шығарылады, жасуша лизосомаларының түзілуіне қатысады.

[[Лизосома]] – қабырғасы мембранамен шектелген, қуысында ас қорыту ферменттері (протеиназа, нуклеаза, глюкозида, фосфатаза, липаза, тағы басқа) бар ұсақ көпіршіктер. Көпіршіктердің диаметрі 0,2 – 0,8 мкм. [[Лизосома]] ферменттерінің (20-дан астам) көмегімен жасуша ішіндегі ас қорытуға және жасуша құрамындағы жарамсыз құрылымдарды ыдыратуға қатысады.

Жасушалық мембрана – жасуша цитоплазмасын сыртқы ортадан немесе жасуша қабықшасынан (өсімдіктерде) бөліп тұратын жасуша органоиды. Оның қалыңдығы 7 – 10 нм. Негізінен жасуша мен оны қоршаған сыртқы орта арасындағы метаболизмге (зат алмасуға) қатысады, сондай-ақ, жасушаның қозғалуы мен бір-біріне жалғануында үлкен рөл атқарады. Жасушаның жалпы құрылысы жануарларға да, өсімдіктерге де тән. Бірақ өсімдік жасушасының құрылымы мен метаболизмінде жануарлар жасушасына қарағанда біраз айырмашылық бар. Өсімдіктер жасушасының біріншілік плазмолеммасы күрделі полисахарид негізінде ([[матрикс]]) орналасқан целлюлозды микрожіпшелерден құралған. [[Микрожіпше]]лер өсімдік жасушасы қабырғасының тіректік қаңқасын түзеді. Көп өсімдіктер беріктік қасиет беретін – екіншілік жасуша қабықшасын ([[целлюлоза]]дан) түзеді. Өсімдік жасушаның целлюлоза талшықтары күрделі полимерлі зат – лигнинді сіңіріп, қатаяды да жасуша қабықшасы беріктенеді. Өсімдік жасушасының цитоплазмасында арнайы органоид-пластидтер – [[хлоропласт]], [[хромопласт]], [[лейкопласт]] бар.&lt;ref&gt;Биология: Жалпы білім беретін мектептің 9-сыныбына арналған оқулық, 2-басылымы, өңделген / М. Гильманов, А. Соловьева, Л. Әбшенова. —  Алматы:  «Атамұра» баспасы, 2009 жыл. ISBN 9965-34-927-4&lt;/ref&gt;

== Жасуша теориясының ашылуы ==
{{main|Жасуша теориясы}}
'''Жасуша теориясы''' - тіршіліктің негізін құрайтын жасушалардың құрылымы, көбеюі және көпжасушалы организмдерді қалыптастырудағы қызметі туралы жинақталған ұғым. Жасуша теориясының даму тарихы 300 жылға созылды. Оны зерттеуде әртүрлі оптикалық әдістердің дамуы микроскоптың жетілдірілуіне негізделді. Алғашқы [[микроскоп]]ты 17 ғасырда ағылшын физигі [[Роберт Гук]] (1635-1703ж.) жасаған. Ол микроскоппен [[1662]] жылдан бастап түрлі объектілерді: тығын шұрықтарын (пораларын), қымыздық, қамыс және басқалардың ішкі қуыстарын көрді. Гуктің микроскопы қаралатын затты жүз еседен астам ғана үлкейтіп көрсететін болған. [[Роберт Гук]] өсімдіктерді микроскоп арқылы қарап отырып, олардың ұлпаларынан ара ұясы тәрізденген құрылысты тапқан. Ол осы ұяларды грек сөзімен “целлюлла“ - “жасуша” деп атады. Бұл жерде [[Роберт Гук]] тіршілігін жойған жасушалардың ұяшығын ғана көрген еді. 17 ғасырдың 70-жылдарынан бастап голландық Антони Ван Левенгук объектіні үш есе үлкейтетін микроскоп жасап, оның көмегімен судағы біржасушалы организм-кірпікшелі кебісшені тұңғыш рет көрді. Тірі жасушаны алғаш рет [[1839]] жылы чех ғалымы [[Ян Пуркинье]] көрген еді. Ол жасушаның ішіндегі сұйықты [[протоплазма]] немесе алғышқы плазма деп атады. Қазір протоплазма тек тарихи дерек ретінде ғана пайдаланылады, оны ғылыми тілде цитоплазма дейді. Протоплазма дегеніміз – жасуша ішіндегі сұйықтық пен ядро. Роберт Броун жасуша протоплазмасының тұрақты бөлігі ядроны ашты. 19 ғасырдың басында жануарлар мен өсімдіктердің жасушалары кеңінен зерттеліп, олардан алынған мағлұматтар 1838-1939 жж. ботаник [[Маттиас Шлейден]] мен зоолог [[Теодор Шванн]]ға жасушалардың құрылысы туралы ортақ қорытынды жасауға мүмкіндік берді. Олардың тұжырымдауы бойынша, өсімдіктер мен жануарлар жасушаларының құрылыстары өте ұқсас және тіршіліктің дербес иесі екендігі, тірі организмнің ең ұсақ бірлігі, сонымен қатар жасушасыз тіршілік болмайтындығы туралы ғылымға дұрыс түсінік берді. Осыдан кейін жасушаның тіршілік үшін маңыздылығы терең және жан-жақты зерттеле бастады. Мәселен, 1858 жылы Рудольф Вирхов әрбір жасуша өзіндей жасушаның бөлінуі арқылы пайда болатынын анықтады. Карл Бэр сүтқоректілердің жұмыртқа жасушасын ашып, көп жасушалардың дамуы бір жасушадан басталатынын және аталық сперматозоид пен аналық жұмыртқа қосылғанда, зигота түзетінін анықтады. К.Бэрдің бұл жаңалығы жасушалардың организм дамуындағы маңызын дәлелдеді. Тірі ағзалар жасушаларының химиялық құрамы мен зат алмасуының ұқсастығының ашылуы жасуша теориясын дамытып, барлық органикалық әлемнің шығу тегі мен эволюциялық дамуының бірыңғай екенін дәлелдей түсті. Сонымен жасуша теориясының негізгі қағидалары төмендегідей:

# Жасуша – барлық тірі ағзалардың ең кіші негізгі өлшемі;
# Әртүрлі ағза жасушаларының құрылысы, химиялық құрамы, зат алмасуы және негізгі тіршілік әрекеттері ұқсас;
# Жасушалар бастапқы (аналық) жасушаларының бөлінуі арқылы пайда болады.

Атқаратын қызметі мен құрылысына қарай жасушалардың пішіні алуан түрлі болып келеді. Ағзалар жасушаларының құрылысына қарай екі топқа бөлінеді. Оның бір тобына құрылысы өте қарапайым болып келетін бактериялар мен көкжасыл балдырлар жатады. Олардың толық қалыптасқан ядросы болмайды, бұларды [[прокариоттар]] деп атайды. Ағзалардың екінші тобына ядро және арнаулы қызмет атқаратын органоидтары болады. Мұндай ағзаларды эукариоттар деп атайды. Эукариоттарға біржасушалы жасыл балдырлар, қарапайымдар, жоғары дәрежелі гүлді өсімдіктер және сүтқоректі хайуанаттар, т.б. жатады. Ал вирустар – тіршіліктің жасушасыз ерекше пішіні. Қорыта келгенде, жасуша теориясы ”жасушаның“ барлық тірі ағзалар құрылымының бірлігі екенін, жануарлар мен өсімдіктер жасушаларының өзара ұқсас екенін толық дәлелдейді. Бұл ұқсастық бүкіл тірі ағзалардың шығу тегінің бір екенін айқындайды. Жасуша теориясы тіршілікті [[материалист]]ік тұрғыдан түсінуге, ағзалар арасындағы эволюциялық байланысты ашуға негіз болды.

[[Микроскоп]]. Жасушалардың мембранасына, ядросына және цитоплазмасының құрамына кіретін молекулалар мен органоидтарды жарық немесе электрондық микроскоп арқылы көруге болады. Жарық арқылы көрсететін микроскоп зерттейтін заттарды 100-3000 есеге дейін үлкейтіп көрсетеді, ал жетілдірілген окулярды қолданып, зерттелетін объектіні экранға түсіргенде оны 100 мың есеге дейін үлкейтуге болады. Биологияның арнаулы саласы биохимия жасушаның химиялық құрамын молекулалық деңгейде зерттеу үшін центрифуга деп аталатын күрделі құралды пайдаланады. Ол өте жылдам айналып, жасушаның құрылымдық бөліктерін бір-бірінен бөліп алады, себебі оның бөліктерінің тығыздықтары әртүрлі болады. Жасушаның аса нәзік құрылысы мен қызметін зерттеу тек [[Цитология|цитологтардың]], биохимиктердің, физиологтардың, генетиктер мен биофизиктер күш-жігерін ұштастырудың нәтижесінде ғана мүмкін екені өзінен-өзі түсінікті. Жасуша теориясы негізінің қалануы және жетілдірілген техникалық құралдардың шығуы жасушаның құрылысы мен химиялық құрамын, атқаратын қызметін зерттеуге кең жол ашты.

==Жасуша органоидтары==
'''Жасуша органоидтары''' - жасушалардың тұрақты арнаулы бөлігі. Жасушаның қызметі тек органоидтардың көмегімен ғана орындалады.

1.'''Эндоплазмалық тор''' (ЭПТ) - ({{lang-el|эндо}} - ішкі, {{lang-el|плазма}} - жапсырылған) - жасушаның ішін түгелдей бірімен-бірі тығыз байланысқан түтікшелермен торлап жататын 2 жарғақшалы түзіліс. Сыртқы жарғақшаларына рибосомалар бекінсе - түйіршікті ЭПТ, бекінбесе, тегіс жарғақшалы ЭПТ дейді. Тегіс жарғақшалы ЭПТ майлар мен полисахаридтердің алмасуына қатысады. Түйіршікті жарғақшалы ЭПТ рибосомаларында нәруыздар синтезделеді. ЭПТ торланған түтікшелері жасуша ішіндегі басқа органоидтардың қатынас жасауына көмектеседі.

2.'''[[Рибосома]]''' (рибонуклеин қышқылы, {{lang-la|soma}} - дене) - цитоплазмада бос күйінде, жарғақшаға (ЭПТ) бекінген күйінде болатын нәруызды дөнек тәрізді өте ұсақ органоид. Ол нәруыз синтезіне қатысады

3.'''[[Митохондрия]]''' ({{lang-el|mitos}} - жіпше, {{lang-el|chondrion}} - дәнек) - барлық тірі жасушаларда болады. Пішіні таяқша, жіпше, дәнек тәрізді түзіліс. Жасушада ондаған, мыңдаған митохондриялар кездеседі. Сыртын 2 қабатты жарғақша қаптайды. Сыртқы жарғақшасы тегіс, ішкі жарғақшасы қатпарлы. Митохондриялар - май қышқылдарын синтездеп, жасушаларды энергиямен қамтамасыз ететін энергия жинақтаушы құрылым. Ішкі жарғақшадағы ферменттер глюкоза мен аминқышқылдарды ыдыратып, май қышқылдарын тотықтырады.

4.'''[[Лизосома]]''' ({{lang-el|mitos}} - еріту, {{lang-el|soma}} - төн) - домалақ немесе сопақша пішінді, бір қабатты жарғақшалы түзіліс. Құрамындағы ферменттердің әсерінен нәруыз молекулаларымен полисахаридтерді ыдыратады. Жасушаға түскен бөгде заттарды ерітеді.
  
5.'''[[Гольджи жиынтығы]]''' - ядроға жақын, жасуша орталығын (центриоль) айнала қоршап жататын көпіршік, түтікше тәрізді түзіліс. Жасушада заттардың тасымалдануына, қажетсіз соңғы өнімдердің жасушадан шығарылуына қатысады.

6.'''[[Жасуша орталығы]]''' - центриоль ({{lang-la|centrum}} - орталық нүкте, орталық) Гольджи жиынтығына жақын орналасқан цилиндр пішінді 2 денешік. Жасуша бөлінуінің алғашқы кезеңінде 2 центриоль бірінен-бірі екі полюске карай ажырайды. Ортасында ұршықша жіпшелер пайда болады. Жасушалардың бөлінуіне қатысады.

==Жануарлар мен өсімдік жасушаларынын, айырмашылығы==
'''Жануарлар мен өсімдік жасушаларынын, айырмашылығы''':

1. Жануарлар жасушасында центриоль болады. Жоғары сатыдағы өсімдіктердің жасушаларында центриоль болмайды.

2. Жануарлар жасушасында пластидтер болмайды, дайын ағзалық заттармен қоректенеді. Өсімдіктер пластидтері арқылы ағзалық зат түзеді.

3. Қалың, тығыз, жасунықты (целлюлозалы) қабықша тек өсімдік жасушасында болады. Ол өсімдіктің пішінін өзгертуге кедергі жасайды. Жануарлар жасушасындағы жарғақша (қабықша) өте жұқа цитоплазма қабатының тығыздалуынан пайда болған. Сондықтан жануарлар пішінін өзгертіп, қозғалады.

4. Ірі вакуольдер (латынша «уасиш» - қуыс) өсімдіктерде болады, ал жануарлардың тек бір жасушалы қарапайым түрлерінде (асқорыту, жиырылғыш вакуольдер) ғана болады.

==Жасушаның негізгі тіршілік қасиеттері==
Жасушаның негізгі тіршілік қасиеттеріне жататындар: ''зат алмасу'', ''тітіркенгіштігі'', ''көбею'', ''өсу'' мен ''даму'' және т.б.
 
'''''Зат алмасу'''''. Жасуша мен қоршаған орта арасында тынысалу, қоректену, қажетсіз өнімдерді шығару арқылы үздіксіз зат алмасады. Жасушадан сыртқы ортаға тотығу өнімдері шығарылып, корек заттар мен оттек қабылданады. Көпжасушалы ағзалардың жасушалары ағзаның ішкі ортасында тіршілік етеді. Ағзаның ішкі ортасына [[қан]], [[лимфа]], ұлпа сұйықтығы жатады. Осы ортадан жасушаның жарғақшалары арқылы су, тұздар, витаминдер, гормондар, оттек өтеді. Бұлар - жасушаны түзетін құрылыс материалдары. Оттек нәруыздарды, майларды, көмірсуларды тотықтырып, энергия бөлінеді. Энергия жасушаның барлық тіршілік әрекеттерін жүзеге асырады. Оттектің жасушаның құрамды бөліктерімен қосылуы - жасушалық тынысалу деп аталады. Бұл кезде ағзада қажетсіз заттар (көмірқышқыл газ, тұздар) түзіліп, қан ағынымен зәр шығару мүшелері арқылы сыртқа шығарылады. Зат алмасу - тірі ағзаларды өлі табиғаттан ажырататын негізгі белгі.
 
'''''Тітіркенгіштігі'''''. Жасушалар сыртқы ортаның түрлі тітіркендіргіштерінің әсерінен қозады. Қозғыштық - барлық тірі ағзаға тән қасиет. Мысалы, суықтың, ыстықтың, жанасудың, химиялық заттардың барлығы тітіркендіргіштер.
 
'''''Көбею''''' жасушалардың бөлінуі арқылы жүзеге асады. Алдымен ядро, содан соң [[цитоплазма]] екіге бөлінеді. Әрбір бөлінудің алдында ядродағы хромосомалар ұзынынан екі еселенеді де, бірінен-бірі ажырап, жас жасушаларға бөлінеді.
 
'''''Өсу мен даму''''' зат алмасудың нәтижесінде жасушадағы жай заттардан күрделі ағзалық заттар (нәруыздар, майлар, көмірсулар) түзіледі. [[Цитоплазма]], [[ядро]] осы заттардан түзіліп, жасуша өседі. [[Цитоплазма]] мен [[ядро]] өзгеріп дамиды. Ересек жасушалардың жаңа пайда болған жасушалардан көптеген айырмашылықтары бар екені байқалады.
 
Көбею - тіршіліктің қалыпты сақталуын, ал өсу мен даму жасушалар санының көбеюін қамтамасыз етеді. Даму - көбеюмен аяқталады.
 
Жасушалар мен жасушааралық заттар ағзаның даму барысында
ұлпаларға, мүшелерге, мүшелер жүйесіне және тұтас ағзаға бірігеді.

'''Цитоплазманың қозғалуы'''
[[Жасуша]] қоректенеді, тыныс алады, сыртқы орта əсеріне жауап береді, артық заттарды бөліп шығарады, көбейеді, яғни тіршілік етеді. Жасушадағы зат алмасу процестері [[цитоплазма]] арқылы жүзеге асатындықтан ұдайы қозғалыста болады. Кейде сыртқы ортаның қолайсыз жағдайынан (өте төменгі температура, [[оттегі]] мен жарықтың жетіспеуінен, т.б.) қозғалысы баяулап немесе мүлде тоқтап қалады. 
Жасушаның тіршілік əрекетіндегі ең маңызды көрініс - цитоплазманың қозғалуы. Цитоплазма - жасушаның негізгі бір бөлігі. Онда қоректену жəне тыныс алу процестері жүреді. Жасуша [[микроскоп]]пен қарағанда ондағы пластидтердің қабықша бойымен қозғалатынын көреміз. Бұл цитоплазманың қозғалуына байланысты. 

'''Жасушаның қоректенуі''' 
Өсімдік жасушасының цитоплазмасында жасыл түсті [[пластид]]тер өте көп. Оларда [[фотосинтез]] жүйеге асады. Осы процестің əсерінен өсімдік жасушасында түрлі қоректік заттар: [[нəруыз]]дар, [[май]]лар, [[көмірсулар]] түзіледі. Өсімдіктерде қорек жасушасының қабықшасы арқылы сіңіріледі. Қоректік заттар қозғалып сабаққа, тамырға, жемісіне жəне т.б. мүшелеріне таралады. Онымен барлық тірі ағзалар қоректенеді. Өсімдіктердің жақсы өсіп, дамуы үшін су, еріген минералды заттар, күн сəулесі жəне ауа қажет. Су мен еріген минералды өсімдік ағзасы тамыры арқылы сорады. Ал жапырақ ауадан көмірқышқыл газы мен су буын сіңіріп, жарықтың əсерінен органикалық зат түзеді. Өсімдік ағзасындағы бұл процестер бір-бірімен тығыз байланыста өтеді. 

'''Өсімдіктердің тыныс алуы'''
Өсімдіктер тыныс алу кезінде оттегін бойына сіңіріп, [[көмірқышқыл газ]]ын бөліп шығарады. Жапыраққа күн сəулесі түскенде [[хлоропластар]] ауадан көмірқышқыл газын сіңіреді. Яғни ауаны көмірқышқыл газынан тазартып, оттекпен байытады. Тыныс алу кезінде бөлінген энергия өсімдік мүшелерінің өсуі мен дамуына жұмсалады. Фотосинтез процесі мен тыныс алу бір-бірімен тығыз байланысты. Мысалы, өсімдік фотосинтез арқылы тыныс алуға қажетті оттек пен көмірсулар алады. Ал өсімдік тыныс алу кезінде фотосинтезге қажетті көмірқышқыл газы мен су өндіріледі. Күн сəулесінің əркелкі түсуі де көп жағдайда өсімдіктің тыныс алуына əсер етіп жатады. Мысалы, күн сəулесі қатты қыздырған кезде фотосинтез тез жүреді. Осы кезде өсімдік оттек пен көмірсулар ауаға бөлінеді де, ал оттек крахмалдың түзілу формасында қалады.&lt;ref&gt;Биология. Жалпы білім беретін мектептің 6-сыныбына арналған оқулық. Алматы : &quot; Атамұра &quot;&lt;/ref&gt;

==Жасушаның химиялық құрамы== 
Жасушаның құрамында 80-нен астам химиялық элементтер кездеседі. Олар жасушадағы зат алмасу процестеріне қатысады. Әрбір жасушаның құрамы ағзалық және бейағзалық қосылыстардан тұрады. Ағзалық қосылыстарға: нәруыздар (ақуыз), майлар, көмірсулар және нуклеин қышқылдары жатады. Бейағзалық қосылыстар: су және минералды тұздар. Ағзалық қосылыстар жасуша құрамының 20-30% үлесіне тең.
 
1. '''''Нәруыздар''''' - көміртегі, сутегі, оттегі, [[азот]], күкірт және т. б. элементтерден тұратын күрделі ағзалық заттар. Нәруыздар 45°-80° С-да ұйиды. Олардың құрамы 20 аминқышқылынан тұрады.
 
2. '''''Майлар''''' үш элементтен құралған, олар: көміртегі, сутегі, оттегі. Майлар судан жеңіл, суда ерімейді. Май [[глицерин]] мен май қышқылынан тұрады.
 
3. '''''Көмірсулар''''' - майларға ұқсас, көміртегі, сутегі, оттегіден тұрады. Көмірсу деп аталу себебі, сутегі мен оттегінің арақатынасы сумен бірдей. Демек, сутегі атомы оттегі атомынан 2 есе көп деген сөз. Көмірсуларға әртүрлі суда тез еритін тәтті (кристаллы) қанттар жатады. Бұлардың ішінде көбірек таралғандары - [[глюкоза]] (жүзім қанты) мен [[гликоген]] (жануарлар крахмалы). Гликоген бауыр мен бұлшықеттер жасушаларында кездеседі.
 
Нәруыздар, майлар және көмірсулар - жасуша цитоплазмасының, ядросының және органоидтарының негізгі құрылыс материалдары болып саналады. Нәруыздардың молекулалары жасушадағы химиялық реакцияларды тездетуге қатысады. Нәруыздар мен көмірсулар ыдырағанда энергия бөлінеді. Майлар жасуша жарғақшасының құрамында көп болады, әрі энергия көзінің негізгі қоры болып табылады.
 
'''''Жасушаның бейағзалық заттары''''' - су мен минералды тұздар. Жасуша цитоплазмасында су мөлшері аздау болады. Сондықтан цитоплазма - қоймалжың, жартылай созылмалы сұйықтық. Су жасушаға еріткіш ретінде өте қажет. Себебі жасушадағы түрлі химиялық реакциялар тек еріген заттардың арасында жүреді. Қорек заттары жасушаға тек сұйық (еріген) күйінде қабылданады. Жасушаның 80%-ы су. Оңдагы кажетсіз өнімдер мен зиянды заттар су арқылы сыртка шығарылады.
 
Жасуша цитоплазмасында тұздардан көбірек кездесетіндері: [[хлорлы натрий]], хлорлы калийден баска натрий, [[калий]], [[кальций]], магнийлердің фосфорлы және көмірқышқылды тұздары. Минералды тұздар судың жасушалар мен жасушааралық заттардың арасында теңдей бөлінуін қамтамасыз етеді.
 
'''Нуклеин қышқылдары''' ({{lang-la|nucleus}} - ядро) жасуша ядросында түзілетіндіктен осылай аталған. Нуклеин қышқылдарының құрамында көміртегі, оттегі, сутегі және фосфор болады. Нуклеин қышқылдары 2 топка бөлінеді: 
# Дезоксирибонуклеин қышқылы ([[ДНҚ]]); 
# Рибонуклеин қышқылы ([[Рибонуклеин қышқылы|РНҚ]]). 
ДНҚ - жасуша хромосомасында (ядрода) болады, ол тұқымқуалау белгілерін ата-аналарынан ұрпақка берілуін кадағалайды. Жасушадағы нәруыздардың құрамын анықтайды. РНҚ - жасушаның цитоплазмасында болады. РНҚ әр жасушаның өзіне ғана тән нәруыздардың түзілуіне қатысады.

==Жасушаның құрылысы==
Адам ағзасы (организмі) - миллиардтаған жасушалардан құралған, өздігінен реттеліп, жаңарып тұратын біртұтас күрделі жүйе. Ағзанын даму үдерісінде жасушалар мен жасушааралық заттар - ұлпаларға, мүшелерге, мүшелер жүйесіне және біртұтас ағзаға бірігеді.
 
Жасуша - тіршіліктің негізгі бірлік өлшемі. Барлық тірі ағзалардың денесі ([[Вирустар|вирустан]] басқасы) жасушадан тұратыны сендерге мәлім. Жасушаның құрылысы электронды микроскоптың көмегімен терең зерттелді. [[Электронды микроскоп]]пен жасуша құрылымдарының өте ұсақ бөлшектеріне дейін анық көруге болады. Жасушалардың құрылысы мен қызметін зерттейтін ғылымды [[цитология]] ({{lang-el|kytos}} - жасуша, {{lang-el|logos}} - ғылым) дейді. Жасушалар құрылысы, қызметі, пішіні, мөлшері жағынан әртүрлі болады.
 
Адам денесі жасушаларының пішіні - домалақ, ұзынша, жалпақ, төртқырлы, көпқырлы, призма төрізді және т.б. Жасуша мөлшері мен пішінінің әртүрлі болып келуі атқаратын қызметіне байланысты. Мысалы, қанның [[Эритроциттер|эритроцит]] жасушалары сұйық ортада болғандықтан домалақ; тері жасушалары көпқырлы; бұлшықет жасушалары ұзын; жүйке жасушалары көп өсінділі (жұлдыз тәрізді) және т.б. Жасушалардың мөлшері де түрліше: адам ағзасындағы ең ірі жасушалар - жұмыртқа жасушасы мен жүйке жасушасы. [[Қан]] мен [[лимфа]]да болатын ең кішкене жасушалар - [[лимфоциттер]].
 
Жасуша плазмалық жарғақша, [[цитоплазма]], [[ядро]] және органоидтардан (эндоплазмалық тор, [[рибосома]], [[митохондрия]], [[лизосома]], Гольджи жиынтығы, жасуша орталығынан) тұрады.
 
'''''[[Плазмалық жарғақша]]''''' ({{lang-la|membrano}} - жарғақ, қабық) жасушаның сыртын қаптайды, май мен нәруызды заттардан түзілген. Өсімдіктердің плазмалық жарғақшасының сыртында [[цитоплазма]]дан бөлінген өлі заттан түзілетін жасунықты ([[целлюлоза]]лы) қалың қабықшасы болады. Мұндай қабықша жануарлар мен адамның жасушаларында болмайды. Олардың жасушалары тек плазмалық жарғақшамен ғана қапталады. ''Плазмалық жарғақша'' - ақуыз бен липидтерден тұратын, қалындығы 10 нм жұқа қабықша, липидтер молекуласы екі қабатқа орналасқан, ал ақуыз молекулаларының бейберекет әр қабатта қалқып жүреді. Ақуыз бен липид молекулаларының жылжымалдылығы плазма жарғақшасын үнемі қозғалысқа келтіріп отырады.
 
''Жарғақшаның қызметі'': 
# Жасушаның ішіндегі барлық қоректік заттар мен қажетсіз өнімдер жарғақша арқылы өтеді. Плазмалық жарғақшаның өте жұқарған жерінде жұқалтырлы ұсақ тесікшелер - шұрықтар болады. Заттардың барлығы осы шұрықтар арқылы өтеді.
# Плазмалық жарғақша жасушаның ішіне қажетті заттарды оңай өткізіп, зиянды заттарды өткізбейді; 
# Жарғақша арқылы жасуша қоршаған ортамен қатынас жасайды. Әртүрлі заттар тек жасушаның ішіне ғана өтпей, көршілес жасушаларға да өтеді. Қатар жатқан екі жасушаның [[цитоплазма]]лары саңылау арқылы бір-біріне өтеді.
 
'''''[[Цитоплазма]]''''' ({{lang-el|kytos}} - жасуша, {{lang-el|plasma}} - іркілдек сұйықтық) - жасушаның ішін толтырып тұратын іркілдек сұйықтық. Жасуша мен сыртқы орта арасында жүретін зат алмасуды қамтамасыз ететін жасушаның қажетті бөлімі. Цитоплазма жасушаның ішінде үздіксіз қозғалыста болады. Егер қоршаған ортаның температурасы көтерілсе (жоғарыласа), цитоплазманың қозғалысы да күшейеді, төмендесе - баяулайды. Жоғары температурада цитоплазмада зат алмасу үдерісі (қоректену, тыныс алу) жылдамдайды.
 
'''''[[Ядро]]''''' - жасушаның реттеуші орталығы. Пішіні - домалақ, таяқша, үрмебұршақ тәрізді, екі жағы қысыңқы және т. б. [[эритроциттер]] (қан жасушасы) мен [[тромбоцит]]терде (қанның пластинкасы) ядро болмайды. Ядроның сыртын цитоплазмадан бөліп тұратын екі қабат жарғақша қаптайды. Ядроның ішінде толтырып тұратын іркілдек ядро шырыны болады. Ядро қабықшасында да өте ұсақ тесіктер - шұрықтар бар. Ядро солар арқылы цитоплазмамен байланысады. Ядро цитоплазмамен тығыз байланысып, жасушаның барлық тіршілік әрекеттеріне (өсу, көбею, зат алмасу) қатысады. Ядро қабықшасы (жарғақшасы) заттардың қозғалысын (ядроға енуі, ядродан шығуы) реттейді. Ядро шырынында хромосомалар мен ядрошықтар болады.
 
'''''[[Хромосома]]''''' ({{lang-el|chroma}} - түсі, {{lang-el|soma}} - тән, тез боялатын дене) - тұқым қуалау қасиетін сақтайтын жіл, таяқша тәрізді түзіліс. Адамның дене жасушаларында хромосомалардың саны тұрақты - 46, жыныс жасушаларында 23. Хромосоманың бөліктерін - «''ген''» (грекше {{lang-el|genos}} - туыс, тегі бір) дейді. Гендер хромосоманың ұзындығына қарай түзу сызық бойымен орналасқан. Олар тұқым қуалау белгілерін ұрпақтан ұрпаққа жеткізіп отырады.
 
'''''[[Ядрошықтар]]''''' - кейбір жасушаларда пішіні мен құрылымын өзгертіп тұратын тығыз түзіліс (денешік). Жасушалардың бөлінуге дайындық кезеңінде ядрошық жойылып, басқа кезеңінде қайта түзіледі. Ядрошық нуклеин қышқылының синтезіне қатысады.&lt;ref&gt;Сартаев А., Гильманов М. С22 Жалпы биология: Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 10-сыныбына арналған оқулық. — Алматы: &quot;Мектеп&quot; баспасы, 2006. ISBN 9965-33-634-2&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;Биоморфология терминдерінің түсіндірме сөздігі/ —  Алматы: &quot;Сөздік-Словарь&quot;, 2009 жыл. ISBN 9965-822-54-9&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;Әлімқұлова Р., Сәтімбеков Р. Ә 55 Биология: Жалпы білім беретін мектептің 8-сыныбына арналған оқулық. - 2-басылымы, өңделген, толықтырылған. —  Алматы:  «Атамұра» баспасы, 2008. - 320 бет. ISBN 9965-34-812-Х&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;Биология:Жалпы білім беретін мектептің 8-сыныбына арналған оқулық. Алматы:  «Атамұра» баспасы, 2008. ISВN 9965-34-812-Х&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;О.Д.Дайырбеков, Б.Е.Алтынбеков, Б.К.Торғауытов, У.И.Кенесариев, Т.С.Хайдарова 
Аурудың алдын алу және сақтандыру бойынша орысша-қазақша терминологиялық сөздік. 
Шымкент. “Ғасыр-Ш”, 2005 жыл. ISBN 9965-752-06-0&lt;/ref&gt;

== Жасушаның бөлінуі ==
{{Негізгі мақала|Жасушаның бөлінуі|Амитоз|Митоз|Мейоз}}

=== Эукариоттық жасушаның бөлінуі ===
'''Амитоз''' — бұл [[Эукариоттар|эукариоттардың]] соматикалық жасушаларында [[Митоз|митозға]] қарағанда сирек кездесетін тікелей [[Жасушаның бөлінуі|жасушалардың бөлінуі]]. Көп жағдайда амитоз митоздық белсенділігі төмендеген жасушаларда байқалады: бұл қартаю немесе патологиялық өзгерген жасушалар, көбінесе өлімге ұшырайды (сүтқоректілердің эмбриондық мембрана жасушалары, ісік жасушалары және т.б.). Амитоз кезінде ядроның фазааралық күйі морфологиялық түрде сақталады, ядрошық және ядро ​​қабығы анық көрінеді. [[ДНҚ репликациясы]] жоқ. Хроматиннің спиральдануы болмайды, хромосомалар анықталмайды. Жасуша өзіне тән функционалдық белсенділігін сақтайды, митоз кезінде толығымен дерлік жойылады. Бұл, мысалы, көптеген кірпікшелілердің макроядроларының бөлінуі, мұнда хромосомалардың қысқа фрагменттерінің бөлінуі шпиндель түзілмей жүреді. Амитоз кезінде бөлінетін шпиндель түзілмей тек ядро ​​ғана бөлінеді, сондықтан тұқым қуалайтын материал кездейсоқ бөлінеді. Цитокинездің болмауы бинуклеат жасушаларының пайда болуына әкеледі, олар кейіннен қалыпты митоздық циклге кіре алмайды. Қайталанатын амитоздар кезінде көп ядролы жасушалар пайда болуы мүмкін.
[[Сурет:3D-SIM-4 Anaphase 3 color.jpg|нобай|[[Телофаза]] сатысындағы тышқан жасушаларының митозы: шпиндель ([[микротүтікшелер]]) қызғылт сары, актин жіпшелері жасыл, [[хроматин]] көк түсті.]]

'''Митоз''' ({{lang-el|μιτος}} — жіп) — бұл жанама жасушалардың бөлінуі, эукариоттық жасушалардың [[Көбею|көбеюінің]] ең кең таралған әдісі, [[Онтогенез|онтогенездің]] негізгі процестерінің бірі. Митоздық бөліну ұлпа жасушаларының популяциясын көбейту арқылы көп жасушалы эукариоттардың өсуін қамтамасыз етеді.&lt;ref&gt;{{кітап|тақырыбы=Биологический энциклопедический словарь|1|бөлімі=Клетка|беттері=261—262|бөлім сілтемесі=https://books.google.com/books?id=Q8r7AgAAQBAJ&amp;pg=PA261&amp;dq=клетка}}&lt;/ref&gt; Митоздың биологиялық маңызы хромосомалардың еншілес ядролар арасында қатаң бірдей таралуында жатыр, генетикалық жағынан бірдей еншілес жасушалардың түзілуін қамтамасыз етеді және жасушалардың бірқатар ұрпақтарында сабақтастықты сақтайды.&lt;ref name=&quot;Гилберт&quot;&gt;''Гилберт С.'' Биология развития: в 3-х томах. — М.: Мир, 1995. — Т. 3. — 352 с. — C. 202. — 5000 экз. — ISBN 5-03-001833-6.&lt;/ref&gt; Ұрықтанған жұмыртқаның бөлшектенуі және жануарлардағы ұлпалардың көпшілігінің өсуі де митоздық бөліну арқылы жүреді. Морфологиялық белгілеріне қарай митоз шартты түрде бөлінеді:

* [[Профаза]]
* [[Прометафаза]]
* [[Метафаза]]
* [[Анафаза]]
* [[Телофаза]]

Митоздың орташа ұзақтығы 1—2 сағат.&lt;ref name=&quot;Албертс&quot;&gt;''Албертс Б., Брей Д., Льюис Дж., Рэфф М., Робертс К., Уотсон Дж.'' Молекулярная биология клетки: в 3-х тт. — 2-е, переработанное. — М.: Мир, 1993. — Т. 2. — 539 с. — С. 396. — ISBN 5-03-001987-1.&lt;/ref&gt; Жануарлар жасушаларында митоз әдетте 30—60 минутқа, ал өсімдік жасушаларында 2—3 сағатқа созылады. 70 жыл ішінде адам жасушалары барлығы шамамен 10&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt; бөлінуден өтеді.&lt;ref name=&quot;Булдаков&quot;&gt;''Булдаков Л. А., Калистратова В. С.'' Радиоактивное излучение и здоровье. — М.: Информ-Атом, 2003. — 165 с. — С. 39.&lt;/ref&gt;
[[Сурет:TimeLapseMicroscopyCancerCells.gif|нобай|Рак жасушаларын бөлу (оптикалық микроскоп, уақытты түсіру)]]
'''Мейоз''' ({{lang-grc|μείωσις}} — «қысқару») немесе редукциялық жасушаның бөлінуі — эукариоттық жасуша ядросының хромосома санының екі есе азаюымен бөлінуі. Екі кезеңде (мейоздың редукциялық және теңдеу кезеңдері) кездеседі. Мейозды гаметогенезбен шатастыруға болмайды – дифференциацияланбаған дің жасушаларынан мамандандырылған жыныс жасушаларының ([[Гамета|гаметалар]]) түзілуі. Өмірлік циклде мейоз нәтижесінде хромосома санының азаюы диплоидты фазадан гаплоидты фазаға өтуге әкеледі. Плоидияның қалпына келуі (гаплоидты фазадан диплоидты фазаға өту) жыныстық процестің нәтижесінде жүреді. Бірінші, редукция сатысының профазасында гомологты хромосомалардың жұптық бірігуі (конъюгациясы) жүретіндіктен, мейоздың дұрыс жүруі тек диплоидты жасушаларда немесе тіпті полиплоидтарда (тетра-, гексаплоидты және т.б. жасушалар) мүмкін болады. Мейоз тақ полиплоидтарда да (три-, пентаплоидты және т.б. жасушалар) болуы мүмкін, бірақ оларда I профазада хромосомалардың жұптық бірігуін қамтамасыз ете алмағандықтан, хромосомалардың дивергенциясы жасушаның өмір сүру қабілетіне қауіп төндіретін немесе дамып келе жатқан жасушалардың бұзылуымен жүреді. Дәл осындай механизм түр аралық будандардың стерильділігінің негізінде жатыр. Хромосомалардың конъюгациясына белгілі бір шектеулер хромосомалық [[Мутация|мутациялармен]] де (үлкен делециялар, қайталанулар, инверсиялар немесе транслокациялар) қойылады.

=== Прокариоттық жасушаның бөлінуі ===
[[Прокариоттар|Прокариоттық]] жасушалар екіге бөлінеді. Біріншіден, жасуша ұзарып, онда көлденең перде пайда болады. Соңғы кезеңде аналық жасушалар таралады. Прокариот жасушаларының бөлінуінің ерекше белгісі репликацияланған ДНҚ-ның бөліну процесіне тікелей қатысуы болып табылады.&lt;ref name=Lewin&gt;{{кітап|авторы=Benjamin Lewin|бөлімі=Chapter 13: The replicon|тақырыбы=Genes VIII|сілтеме=https://archive.org/details/genesviii0000lewi|орны=Upper Saddle River, NJ|баспасы=Pearson Prentice Hall|жыл=2004|isbn=0131439812}}&lt;/ref&gt; Әдетте прокариот жасушалары бірдей мөлшердегі екі еншілес жасушаларды түзу үшін бөлінеді, сондықтан бұл процесті кейде екілік бөліну деп те атайды. Жағдайлардың басым көпшілігінде прокариот жасушаларында жасуша қабырғасы болатындықтан, екілік бөліну септумның пайда болуымен бірге жүреді — еншілес жасушалар арасындағы бөлім, содан кейін ол ортасында стратификацияланады. Прокариоттық жасушаның бөліну процесі [[Ішек таяқшасы|''ішек таяқшасы'']] мысалында егжей-тегжейлі зерттелді.&lt;ref name=Boer&gt;{{мақала|авторы=de Boer PA.|тақырыбы=Advances in understanding E. coli cell fission |язык=en|баспасы=Current Opinion in Microbiology |жыл=2010|томы=13 |беттері=730—737 |pmid=20943430 |doi=10.1016/j.mib.2010.09.015}}&lt;/ref&gt;

== Жасуша эволюциясы ==
[[Сурет:Phylogenetic tree.svg|нобай|рРНҚ секвенирлеу деректеріне негізделген өмірдің филогенетикалық ағашы]]

Жерде алғашқы жасушаның қашан пайда болғаны және оның қалай пайда болғаны нақты белгісіз. Жасы 3,49 миллиард жыл деп есептелетін ең ерте ықтимал жасуша қазбалары шығыс Пилбарада ([[Аустралия]]) табылды, дегенмен олардың [[Биогенез|биогендік]] шығу тегі күмәнді. Ерте [[Архей|архейде]] тіршіліктің болғанын сол кезеңдегі [[Строматолит|строматолиттер]] де дәлелдейді.&lt;ref name=altermann&gt;{{мақала|авторы=Altermann W., Kazmierczak J.|тақырыбы=Archean microfossils: a reappraisal of early life on Earth |язык=en|баспасы=Research in Microbiology |жыл=2003|томы=154 |номер=9 |беттері=611—617 |pmid=14596897 |doi=10.1016/j.resmic.2003.08.006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=oro&gt;{{мақала|авторы=Oró J., Miller S. L., Lazcano A.|тақырыбы=The Origin and Early Evolution of Life on Earth |язык=en|баспасы=[[Annual Review of Earth and Planetary Sciences]] |жыл=1990|томы=18 |беттері=317—356 |издательство=[[Annual Reviews]]|pmid=11538678 |doi=10.1146/annurev.ea.18.050190.001533}}&lt;/ref&gt;.

[[Сурет:Кольцо жизни.jpg|нобай|Эукариоттар архейлер мен прокариоттардың геномдарының қосылуы нәтижесінде пайда болған «өмір сақинасы» гипотезасын көрсететін диаграмма]]

Алғашқы жасушалардың пайда болуының алдында қоршаған ортада органикалық заттардың жиналуы және пребиотикалық алмасудың белгілі бір түрі пайда болуы керек. Протоклеткалардың құрамында кем дегенде екі маңызды элемент болды: өзін-өзі репликациялауға қабілетті молекулалар түріндегі тұқым қуалайтын ақпарат және алғашқы жасушалардың ішкі мазмұнын қоршаған ортадан қорғайтын белгілі бір қабық түрі. Өзін-өзі репликативті молекулалардың рөліне ең ықтимал үміткер РНҚ болып табылады, өйткені ол бір уақытта тұқым қуалайтын ақпаратты тасымалдаушы және катализатор ретінде әрекет ете алады; Сонымен қатар, РНҚ, ДНҚ-дан айырмашылығы, [[ақуыз биосинтезі]] үшін өзін-өзі қамтамасыз етеді.&lt;ref name=oro /&gt;&lt;ref name=chen&gt;{{мақала|авторы=Chen I. et al.|заглавие=The Emergence of Cells During the Origin of Life |язык=en|баспасы=Science |жыл=2006|томы=5805 |номер=314 |беттері=1558—1559 |pmid=11538678 |doi=10.1126/science.1137541}}&lt;/ref&gt;

Алғашқы жасушалардың қабықшалары қандай заттардан жасалғаны да белгісіз, бірақ олар өсу циклдарынан өтетін липосомаларға өздігінен реттелетін май қышқылдарының тұздары сияқты қарапайым амфифильді қосылыстар болуы мүмкін. және бөлу. [[Майлы қышқылдар|Майлы қышқылдары]] пребиотикалық жағдайларды қайталау үшін көптеген эксперименттерде синтезделді және олар метеориттерде де табылды.&lt;ref name=chen /&gt;&lt;ref name=deamer&gt;{{мақала|авторы=Deamer D. W.|тақырыбы=The first living systems: a bioenergetic perspective |баспасы=Microbiology and Molecular Biology Reviews|язык=en|жыл=1997|томы=61 |номеры=2 |беттері=239—261 |pmid=9184012    |баспасы=American Society for Microbiology}}&lt;/ref&gt; Алғашқы тірі жасушалар [[Гетеретрофтар|гетеротрофты]] болды деп есептеледі.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{Сыртқы сілтемелер}}{{wikify}}

[[Санат:Биоморфология]]
[[Санат:Цитология]]
[[Санат:Жасушалар]]</text>
      <sha1>qhuaf8v70aj9wlmpabde8lu6r0z4m4g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575727</id>
      <parentid>3575647</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T20:05:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3575727</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61435" sha1="dbuc8fhpr1po3gdr45e3nhzay9vid2n" xml:space="preserve">[[Сурет:Biological cell.svg|thumb|400px|Жасуша]] 
'''Жасуша''' ({{lang-la|cellula}}, {{lang-el|κύτος}}) — тірі организмдердің ([[Вирустар|вирустардан]] басқа) құрылымының ең қарапайым бөлігі, құрылысы мен тіршілігінің негізі; жеке тіршілік ете алатын қарапайым тірі жүйе. Жасуша өз алдына жеке организм ретінде (бактерияда, қарапайымдарда, кейбір [[Балдыр|балдырлар]] мен [[Саңырауқұлақтар|саңырауқұлақтарда]]) немесе көп жасушалы жануарлар, [[өсімдіктер]] және [[саңырауқұлақтар]]дың тіндері мен ұлпаларының құрамында кездеседі. Тек [[Вирустар|вирустардың]] тіршілігі жасушасыз формада өтеді.

«Жасуша» терминін ғылымға 1665 жылы ағылшын жаратылыстанушысы Р.Гук (1635 – 1703) енгізген. Тіршілікті жасуша тұрғысынан зерттеу – қазіргі заманғы биологиялық зерттеулердің негізі.

Жасушаның диаметрі 0,1 – 0,25 мкм-ден (кейбір бактерияларда) 155 мм-ге (түйеқұстың жұмыртқасы) дейін жетеді. Көпшілік эукариоттық организмдер жасушасының диаметрі 10 – 100 мкм шамасында. Жаңа туған жас сәбилерде – 2×1012 жасуша, ал ересек адамның организмінде – 1014 жасуша болса, организмнің кейбір тіндерінде жасуша саны өмір бойына тұрақты болады. Жасушаның тірі заты – протоплазма. Ол биологиялық мембраналармен (жарғақтармен) шектелген биополимерлердің тәртіптелген құрылымдық жүйелері – цитоплазма және ядродан тұрады.

Жасуша ядросының құрамындағы әмбебап органоидты хромосома, ал цитоплазма құрамындағыларды –
* [[рибосома]], 
* [[митохондрия]], 
* [[эндоплазмалық тор]], 
* [[Гольджи кешені]], 
* [[лизосома]], 
* [[клеткалық мембрана]] деп атайды.

''Рибосома'' Жасушадағы ақуыздың түзілуін қамтамасыз етеді, ақуыз синтезі орт. деп қаралады. Оның диаметрі 20 – 25 нм. Рибосома цитоплазмада бос күйінде де, жалғасқан түрде де, сондай-ақ барлық тірі организмдердің жасушасында кездеседі.

[[Цитоплазма]] – ядроны қоршап жатқан жасуша бөлігі. Оның құрамындағы химиялық макро және микроэлементтерден күрделі органикалық қосылыстар ([[ақуыздар]], [[көмірсулар]], липидтер, [[нуклеин қышқылдары]], [[гормондар]], [[ферменттер]], [[витаминдер]], тағы басқа) және минералдық заттар түзіледі. [[Митохондрия]] – жасушаның тыныс алу процесін қамтамасыз ететін органоид.

''Митохондрияның'' ұзындығы 10 мкм-дей, диаметрі 0,2 – 1 мкм, саны 1-ден 100 мыңға дейін болады. Жасушадағы негізгі энергия тасушы зат – аденозин үш фосфор қышқылы. Бактерия, көк-жасыл балдырлар, т.б. тыныс алу процесін жасуша мембранасы атқаратын организмдерде митохондрия болмайды.

'''Ядро''' – организмдегі ақуыздық алмасуды реттеу арқылы тұқым қуалаушылық қасиеттерді ұрпақтан ұрпаққа жеткізетін жасушаның негізгі бөлігі.

[[Эндоплазмалық тор]] – цитоплазмадағы көпіршіктердің, жалпақ қапшықтардың және түтікше құрылымдардың торлы жүйесі. Бұл әртүрлі иондарды, қоректік заттарды тасымалдайды, [[липидтер]] мен көмірсулардың ([[полисахаридтер]]) алмасуына және улы заттарды залалсыздандыруға қатысады.

''Гольджи кешені'' – бір-бірімен қабаттаса тығыз орналасқан жалпақ жарғақты 5 – 10 «цистернадан» және олардың шетіндегі ұсақ көпіршіктерден құралған органоид. Мұнда өндірілген өнімдер жинақталып, пісіп жетіліп, сыртқа шығарылады, жасуша лизосомаларының түзілуіне қатысады.

[[Лизосома]] – қабырғасы мембранамен шектелген, қуысында ас қорыту ферменттері (протеиназа, нуклеаза, глюкозида, фосфатаза, липаза, тағы басқа) бар ұсақ көпіршіктер. Көпіршіктердің диаметрі 0,2 – 0,8 мкм. [[Лизосома]] ферменттерінің (20-дан астам) көмегімен жасуша ішіндегі ас қорытуға және жасуша құрамындағы жарамсыз құрылымдарды ыдыратуға қатысады.

Жасушалық мембрана – жасуша цитоплазмасын сыртқы ортадан немесе жасуша қабықшасынан (өсімдіктерде) бөліп тұратын жасуша органоиды. Оның қалыңдығы 7 – 10 нм. Негізінен жасуша мен оны қоршаған сыртқы орта арасындағы метаболизмге (зат алмасуға) қатысады, сондай-ақ, жасушаның қозғалуы мен бір-біріне жалғануында үлкен рөл атқарады. Жасушаның жалпы құрылысы жануарларға да, өсімдіктерге де тән. Бірақ өсімдік жасушасының құрылымы мен метаболизмінде жануарлар жасушасына қарағанда біраз айырмашылық бар. Өсімдіктер жасушасының біріншілік плазмолеммасы күрделі полисахарид негізінде ([[матрикс]]) орналасқан целлюлозды микрожіпшелерден құралған. [[Микрожіпше]]лер өсімдік жасушасы қабырғасының тіректік қаңқасын түзеді. Көп өсімдіктер беріктік қасиет беретін – екіншілік жасуша қабықшасын ([[целлюлоза]]дан) түзеді. Өсімдік жасушаның целлюлоза талшықтары күрделі полимерлі зат – лигнинді сіңіріп, қатаяды да жасуша қабықшасы беріктенеді. Өсімдік жасушасының цитоплазмасында арнайы органоид-пластидтер – [[хлоропласт]], [[хромопласт]], [[лейкопласт]] бар.&lt;ref&gt;Биология: Жалпы білім беретін мектептің 9-сыныбына арналған оқулық, 2-басылымы, өңделген / М. Гильманов, А. Соловьева, Л. Әбшенова. —  Алматы:  «Атамұра» баспасы, 2009 жыл. ISBN 9965-34-927-4&lt;/ref&gt;

== Жасуша теориясының ашылуы ==
{{main|Жасуша теориясы}}
'''Жасуша теориясы''' - тіршіліктің негізін құрайтын жасушалардың құрылымы, көбеюі және көпжасушалы организмдерді қалыптастырудағы қызметі туралы жинақталған ұғым. Жасуша теориясының даму тарихы 300 жылға созылды. Оны зерттеуде әртүрлі оптикалық әдістердің дамуы микроскоптың жетілдірілуіне негізделді. Алғашқы [[микроскоп]]ты 17 ғасырда ағылшын физигі [[Роберт Гук]] (1635-1703ж.) жасаған. Ол микроскоппен [[1662]] жылдан бастап түрлі объектілерді: тығын шұрықтарын (пораларын), қымыздық, қамыс және басқалардың ішкі қуыстарын көрді. Гуктің микроскопы қаралатын затты жүз еседен астам ғана үлкейтіп көрсететін болған. [[Роберт Гук]] өсімдіктерді микроскоп арқылы қарап отырып, олардың ұлпаларынан ара ұясы тәрізденген құрылысты тапқан. Ол осы ұяларды грек сөзімен “целлюлла“ - “жасуша” деп атады. Бұл жерде [[Роберт Гук]] тіршілігін жойған жасушалардың ұяшығын ғана көрген еді. 17 ғасырдың 70-жылдарынан бастап голландық Антони Ван Левенгук объектіні үш есе үлкейтетін микроскоп жасап, оның көмегімен судағы біржасушалы организм-кірпікшелі кебісшені тұңғыш рет көрді. Тірі жасушаны алғаш рет [[1839]] жылы чех ғалымы [[Ян Пуркинье]] көрген еді. Ол жасушаның ішіндегі сұйықты [[протоплазма]] немесе алғышқы плазма деп атады. Қазір протоплазма тек тарихи дерек ретінде ғана пайдаланылады, оны ғылыми тілде цитоплазма дейді. Протоплазма дегеніміз – жасуша ішіндегі сұйықтық пен ядро. Роберт Броун жасуша протоплазмасының тұрақты бөлігі ядроны ашты. 19 ғасырдың басында жануарлар мен өсімдіктердің жасушалары кеңінен зерттеліп, олардан алынған мағлұматтар 1838-1939 жж. ботаник [[Маттиас Шлейден]] мен зоолог [[Теодор Шванн]]ға жасушалардың құрылысы туралы ортақ қорытынды жасауға мүмкіндік берді. Олардың тұжырымдауы бойынша, өсімдіктер мен жануарлар жасушаларының құрылыстары өте ұқсас және тіршіліктің дербес иесі екендігі, тірі организмнің ең ұсақ бірлігі, сонымен қатар жасушасыз тіршілік болмайтындығы туралы ғылымға дұрыс түсінік берді. Осыдан кейін жасушаның тіршілік үшін маңыздылығы терең және жан-жақты зерттеле бастады. Мәселен, 1858 жылы Рудольф Вирхов әрбір жасуша өзіндей жасушаның бөлінуі арқылы пайда болатынын анықтады. Карл Бэр сүтқоректілердің жұмыртқа жасушасын ашып, көп жасушалардың дамуы бір жасушадан басталатынын және аталық сперматозоид пен аналық жұмыртқа қосылғанда, зигота түзетінін анықтады. К.Бэрдің бұл жаңалығы жасушалардың организм дамуындағы маңызын дәлелдеді. Тірі ағзалар жасушаларының химиялық құрамы мен зат алмасуының ұқсастығының ашылуы жасуша теориясын дамытып, барлық органикалық әлемнің шығу тегі мен эволюциялық дамуының бірыңғай екенін дәлелдей түсті. Сонымен жасуша теориясының негізгі қағидалары төмендегідей:
# Жасуша – барлық тірі ағзалардың ең кіші негізгі өлшемі;
# Әртүрлі ағза жасушаларының құрылысы, химиялық құрамы, зат алмасуы және негізгі тіршілік әрекеттері ұқсас;
# Жасушалар бастапқы (аналық) жасушаларының бөлінуі арқылы пайда болады.
Атқаратын қызметі мен құрылысына қарай жасушалардың пішіні алуан түрлі болып келеді. Ағзалар жасушаларының құрылысына қарай екі топқа бөлінеді. Оның бір тобына құрылысы өте қарапайым болып келетін бактериялар мен көкжасыл балдырлар жатады. Олардың толық қалыптасқан ядросы болмайды, бұларды [[прокариоттар]] деп атайды. Ағзалардың екінші тобына ядро және арнаулы қызмет атқаратын органоидтары болады. Мұндай ағзаларды эукариоттар деп атайды. Эукариоттарға біржасушалы жасыл балдырлар, қарапайымдар, жоғары дәрежелі гүлді өсімдіктер және сүтқоректі хайуанаттар, т.б. жатады. Ал вирустар – тіршіліктің жасушасыз ерекше пішіні. Қорыта келгенде, жасуша теориясы ”жасушаның“ барлық тірі ағзалар құрылымының бірлігі екенін, жануарлар мен өсімдіктер жасушаларының өзара ұқсас екенін толық дәлелдейді. Бұл ұқсастық бүкіл тірі ағзалардың шығу тегінің бір екенін айқындайды. Жасуша теориясы тіршілікті [[материалист]]ік тұрғыдан түсінуге, ағзалар арасындағы эволюциялық байланысты ашуға негіз болды.

[[Микроскоп]]. Жасушалардың мембранасына, ядросына және цитоплазмасының құрамына кіретін молекулалар мен органоидтарды жарық немесе электрондық микроскоп арқылы көруге болады. Жарық арқылы көрсететін микроскоп зерттейтін заттарды 100–3000 есеге дейін үлкейтіп көрсетеді, ал жетілдірілген окулярды қолданып, зерттелетін объектіні экранға түсіргенде оны 100 мың есеге дейін үлкейтуге болады. Биологияның арнаулы саласы биохимия жасушаның химиялық құрамын молекулалық деңгейде зерттеу үшін центрифуга деп аталатын күрделі құралды пайдаланады. Ол өте жылдам айналып, жасушаның құрылымдық бөліктерін бір-бірінен бөліп алады, себебі оның бөліктерінің тығыздықтары әртүрлі болады. Жасушаның аса нәзік құрылысы мен қызметін зерттеу тек [[Цитология|цитологтардың]], биохимиктердің, физиологтардың, генетиктер мен биофизиктер күш-жігерін ұштастырудың нәтижесінде ғана мүмкін екені өзінен-өзі түсінікті. Жасуша теориясы негізінің қалануы және жетілдірілген техникалық құралдардың шығуы жасушаның құрылысы мен химиялық құрамын, атқаратын қызметін зерттеуге кең жол ашты.

==Жасуша органоидтары==
'''Жасуша органоидтары''' - жасушалардың тұрақты арнаулы бөлігі. Жасушаның қызметі тек органоидтардың көмегімен ғана орындалады.

1.'''Эндоплазмалық тор''' (ЭПТ) - ({{lang-el|эндо}} - ішкі, {{lang-el|плазма}} - жапсырылған) - жасушаның ішін түгелдей бірімен-бірі тығыз байланысқан түтікшелермен торлап жататын 2 жарғақшалы түзіліс. Сыртқы жарғақшаларына рибосомалар бекінсе - түйіршікті ЭПТ, бекінбесе, тегіс жарғақшалы ЭПТ дейді. Тегіс жарғақшалы ЭПТ майлар мен полисахаридтердің алмасуына қатысады. Түйіршікті жарғақшалы ЭПТ рибосомаларында нәруыздар синтезделеді. ЭПТ торланған түтікшелері жасуша ішіндегі басқа органоидтардың қатынас жасауына көмектеседі.

2.'''[[Рибосома]]''' (рибонуклеин қышқылы, {{lang-la|soma}} - дене) - цитоплазмада бос күйінде, жарғақшаға (ЭПТ) бекінген күйінде болатын нәруызды дөнек тәрізді өте ұсақ органоид. Ол нәруыз синтезіне қатысады

3.'''[[Митохондрия]]''' ({{lang-el|mitos}} - жіпше, {{lang-el|chondrion}} - дәнек) - барлық тірі жасушаларда болады. Пішіні таяқша, жіпше, дәнек тәрізді түзіліс. Жасушада ондаған, мыңдаған митохондриялар кездеседі. Сыртын 2 қабатты жарғақша қаптайды. Сыртқы жарғақшасы тегіс, ішкі жарғақшасы қатпарлы. Митохондриялар - май қышқылдарын синтездеп, жасушаларды энергиямен қамтамасыз ететін энергия жинақтаушы құрылым. Ішкі жарғақшадағы ферменттер глюкоза мен аминқышқылдарды ыдыратып, май қышқылдарын тотықтырады.

4.'''[[Лизосома]]''' ({{lang-el|mitos}} - еріту, {{lang-el|soma}} - төн) - домалақ немесе сопақша пішінді, бір қабатты жарғақшалы түзіліс. Құрамындағы ферменттердің әсерінен нәруыз молекулаларымен полисахаридтерді ыдыратады. Жасушаға түскен бөгде заттарды ерітеді.
  
5.'''[[Гольджи жиынтығы]]''' - ядроға жақын, жасуша орталығын (центриоль) айнала қоршап жататын көпіршік, түтікше тәрізді түзіліс. Жасушада заттардың тасымалдануына, қажетсіз соңғы өнімдердің жасушадан шығарылуына қатысады.

6.'''[[Жасуша орталығы]]''' - центриоль ({{lang-la|centrum}} - орталық нүкте, орталық) Гольджи жиынтығына жақын орналасқан цилиндр пішінді 2 денешік. Жасуша бөлінуінің алғашқы кезеңінде 2 центриоль бірінен-бірі екі полюске карай ажырайды. Ортасында ұршықша жіпшелер пайда болады. Жасушалардың бөлінуіне қатысады.

== Жануарлар мен өсімдік жасушаларынын, айырмашылығы ==
1. Жануарлар жасушасында центриоль болады. Жоғары сатыдағы өсімдіктердің жасушаларында центриоль болмайды.

2. Жануарлар жасушасында пластидтер болмайды, дайын ағзалық заттармен қоректенеді. Өсімдіктер пластидтері арқылы ағзалық зат түзеді.

3. Қалың, тығыз, жасунықты (целлюлозалы) қабықша тек өсімдік жасушасында болады. Ол өсімдіктің пішінін өзгертуге кедергі жасайды. Жануарлар жасушасындағы жарғақша (қабықша) өте жұқа цитоплазма қабатының тығыздалуынан пайда болған. Сондықтан жануарлар пішінін өзгертіп, қозғалады.

4. Ірі вакуольдер (латынша «уасиш» - қуыс) өсімдіктерде болады, ал жануарлардың тек бір жасушалы қарапайым түрлерінде (асқорыту, жиырылғыш вакуольдер) ғана болады.

==Жасушаның негізгі тіршілік қасиеттері==
Жасушаның негізгі тіршілік қасиеттеріне жататындар: ''зат алмасу'', ''тітіркенгіштігі'', ''көбею'', ''өсу'' мен ''даму'' және т.б.
 
'''''Зат алмасу'''''. Жасуша мен қоршаған орта арасында тынысалу, қоректену, қажетсіз өнімдерді шығару арқылы үздіксіз зат алмасады. Жасушадан сыртқы ортаға тотығу өнімдері шығарылып, корек заттар мен оттек қабылданады. Көпжасушалы ағзалардың жасушалары ағзаның ішкі ортасында тіршілік етеді. Ағзаның ішкі ортасына [[қан]], [[лимфа]], ұлпа сұйықтығы жатады. Осы ортадан жасушаның жарғақшалары арқылы су, тұздар, витаминдер, гормондар, оттек өтеді. Бұлар - жасушаны түзетін құрылыс материалдары. Оттек нәруыздарды, майларды, көмірсуларды тотықтырып, энергия бөлінеді. Энергия жасушаның барлық тіршілік әрекеттерін жүзеге асырады. Оттектің жасушаның құрамды бөліктерімен қосылуы - жасушалық тынысалу деп аталады. Бұл кезде ағзада қажетсіз заттар (көмірқышқыл газ, тұздар) түзіліп, қан ағынымен зәр шығару мүшелері арқылы сыртқа шығарылады. Зат алмасу - тірі ағзаларды өлі табиғаттан ажырататын негізгі белгі.
 
'''''Тітіркенгіштігі'''''. Жасушалар сыртқы ортаның түрлі тітіркендіргіштерінің әсерінен қозады. Қозғыштық - барлық тірі ағзаға тән қасиет. Мысалы, суықтың, ыстықтың, жанасудың, химиялық заттардың барлығы тітіркендіргіштер.
 
'''''Көбею''''' жасушалардың бөлінуі арқылы жүзеге асады. Алдымен ядро, содан соң [[цитоплазма]] екіге бөлінеді. Әрбір бөлінудің алдында ядродағы хромосомалар ұзынынан екі еселенеді де, бірінен-бірі ажырап, жас жасушаларға бөлінеді.
 
'''''Өсу мен даму''''' зат алмасудың нәтижесінде жасушадағы жай заттардан күрделі ағзалық заттар (нәруыздар, майлар, көмірсулар) түзіледі. [[Цитоплазма]], [[ядро]] осы заттардан түзіліп, жасуша өседі. [[Цитоплазма]] мен [[ядро]] өзгеріп дамиды. Ересек жасушалардың жаңа пайда болған жасушалардан көптеген айырмашылықтары бар екені байқалады.
 
Көбею - тіршіліктің қалыпты сақталуын, ал өсу мен даму жасушалар санының көбеюін қамтамасыз етеді. Даму - көбеюмен аяқталады.
 
Жасушалар мен жасушааралық заттар ағзаның даму барысында
ұлпаларға, мүшелерге, мүшелер жүйесіне және тұтас ағзаға бірігеді.

'''Цитоплазманың қозғалуы'''
[[Жасуша]] қоректенеді, тыныс алады, сыртқы орта əсеріне жауап береді, артық заттарды бөліп шығарады, көбейеді, яғни тіршілік етеді. Жасушадағы зат алмасу процестері [[цитоплазма]] арқылы жүзеге асатындықтан ұдайы қозғалыста болады. Кейде сыртқы ортаның қолайсыз жағдайынан (өте төменгі температура, [[оттегі]] мен жарықтың жетіспеуінен, т.б.) қозғалысы баяулап немесе мүлде тоқтап қалады. 
Жасушаның тіршілік əрекетіндегі ең маңызды көрініс - цитоплазманың қозғалуы. Цитоплазма - жасушаның негізгі бір бөлігі. Онда қоректену жəне тыныс алу процестері жүреді. Жасуша [[микроскоп]]пен қарағанда ондағы пластидтердің қабықша бойымен қозғалатынын көреміз. Бұл цитоплазманың қозғалуына байланысты. 

'''Жасушаның қоректенуі''' 
Өсімдік жасушасының цитоплазмасында жасыл түсті [[пластид]]тер өте көп. Оларда [[фотосинтез]] жүйеге асады. Осы процестің əсерінен өсімдік жасушасында түрлі қоректік заттар: [[нəруыз]]дар, [[май]]лар, [[көмірсулар]] түзіледі. Өсімдіктерде қорек жасушасының қабықшасы арқылы сіңіріледі. Қоректік заттар қозғалып сабаққа, тамырға, жемісіне жəне т.б. мүшелеріне таралады. Онымен барлық тірі ағзалар қоректенеді. Өсімдіктердің жақсы өсіп, дамуы үшін су, еріген минералды заттар, күн сəулесі жəне ауа қажет. Су мен еріген минералды өсімдік ағзасы тамыры арқылы сорады. Ал жапырақ ауадан көмірқышқыл газы мен су буын сіңіріп, жарықтың əсерінен органикалық зат түзеді. Өсімдік ағзасындағы бұл процестер бір-бірімен тығыз байланыста өтеді. 

'''Өсімдіктердің тыныс алуы'''
Өсімдіктер тыныс алу кезінде оттегін бойына сіңіріп, [[көмірқышқыл газ]]ын бөліп шығарады. Жапыраққа күн сəулесі түскенде [[хлоропластар]] ауадан көмірқышқыл газын сіңіреді. Яғни ауаны көмірқышқыл газынан тазартып, оттекпен байытады. Тыныс алу кезінде бөлінген энергия өсімдік мүшелерінің өсуі мен дамуына жұмсалады. Фотосинтез процесі мен тыныс алу бір-бірімен тығыз байланысты. Мысалы, өсімдік фотосинтез арқылы тыныс алуға қажетті оттек пен көмірсулар алады. Ал өсімдік тыныс алу кезінде фотосинтезге қажетті көмірқышқыл газы мен су өндіріледі. Күн сəулесінің əркелкі түсуі де көп жағдайда өсімдіктің тыныс алуына əсер етіп жатады. Мысалы, күн сəулесі қатты қыздырған кезде фотосинтез тез жүреді. Осы кезде өсімдік оттек пен көмірсулар ауаға бөлінеді де, ал оттек крахмалдың түзілу формасында қалады.&lt;ref&gt;Биология. Жалпы білім беретін мектептің 6-сыныбына арналған оқулық. Алматы : &quot; Атамұра &quot;&lt;/ref&gt;

==Жасушаның химиялық құрамы== 
Жасушаның құрамында 80-нен астам химиялық элементтер кездеседі. Олар жасушадағы зат алмасу процестеріне қатысады. Әрбір жасушаның құрамы ағзалық және бейағзалық қосылыстардан тұрады. Ағзалық қосылыстарға: нәруыздар (ақуыз), майлар, көмірсулар және нуклеин қышқылдары жатады. Бейағзалық қосылыстар: су және минералды тұздар. Ағзалық қосылыстар жасуша құрамының 20-30% үлесіне тең.
 
1. '''''Нәруыздар''''' - көміртегі, сутегі, оттегі, [[азот]], күкірт және т. б. элементтерден тұратын күрделі ағзалық заттар. Нәруыздар 45°-80° С-да ұйиды. Олардың құрамы 20 аминқышқылынан тұрады.
 
2. '''''Майлар''''' үш элементтен құралған, олар: көміртегі, сутегі, оттегі. Майлар судан жеңіл, суда ерімейді. Май [[глицерин]] мен май қышқылынан тұрады.
 
3. '''''Көмірсулар''''' - майларға ұқсас, көміртегі, сутегі, оттегіден тұрады. Көмірсу деп аталу себебі, сутегі мен оттегінің арақатынасы сумен бірдей. Демек, сутегі атомы оттегі атомынан 2 есе көп деген сөз. Көмірсуларға әртүрлі суда тез еритін тәтті (кристаллы) қанттар жатады. Бұлардың ішінде көбірек таралғандары - [[глюкоза]] (жүзім қанты) мен [[гликоген]] (жануарлар крахмалы). Гликоген бауыр мен бұлшықеттер жасушаларында кездеседі.
 
Нәруыздар, майлар және көмірсулар - жасуша цитоплазмасының, ядросының және органоидтарының негізгі құрылыс материалдары болып саналады. Нәруыздардың молекулалары жасушадағы химиялық реакцияларды тездетуге қатысады. Нәруыздар мен көмірсулар ыдырағанда энергия бөлінеді. Майлар жасуша жарғақшасының құрамында көп болады, әрі энергия көзінің негізгі қоры болып табылады.
 
'''''Жасушаның бейағзалық заттары''''' - су мен минералды тұздар. Жасуша цитоплазмасында су мөлшері аздау болады. Сондықтан цитоплазма - қоймалжың, жартылай созылмалы сұйықтық. Су жасушаға еріткіш ретінде өте қажет. Себебі жасушадағы түрлі химиялық реакциялар тек еріген заттардың арасында жүреді. Қорек заттары жасушаға тек сұйық (еріген) күйінде қабылданады. Жасушаның 80%-ы су. Оңдагы кажетсіз өнімдер мен зиянды заттар су арқылы сыртка шығарылады.
 
Жасуша цитоплазмасында тұздардан көбірек кездесетіндері: [[хлорлы натрий]], хлорлы калийден баска натрий, [[калий]], [[кальций]], магнийлердің фосфорлы және көмірқышқылды тұздары. Минералды тұздар судың жасушалар мен жасушааралық заттардың арасында теңдей бөлінуін қамтамасыз етеді.
 
'''Нуклеин қышқылдары''' ({{lang-la|nucleus}} - ядро) жасуша ядросында түзілетіндіктен осылай аталған. Нуклеин қышқылдарының құрамында көміртегі, оттегі, сутегі және фосфор болады. Нуклеин қышқылдары 2 топка бөлінеді: 
# Дезоксирибонуклеин қышқылы ([[ДНҚ]]); 
# Рибонуклеин қышқылы ([[Рибонуклеин қышқылы|РНҚ]]). 
ДНҚ - жасуша хромосомасында (ядрода) болады, ол тұқымқуалау белгілерін ата-аналарынан ұрпақка берілуін кадағалайды. Жасушадағы нәруыздардың құрамын анықтайды. РНҚ - жасушаның цитоплазмасында болады. РНҚ әр жасушаның өзіне ғана тән нәруыздардың түзілуіне қатысады.

==Жасушаның құрылысы==
Адам ағзасы (организмі) - миллиардтаған жасушалардан құралған, өздігінен реттеліп, жаңарып тұратын біртұтас күрделі жүйе. Ағзанын даму үдерісінде жасушалар мен жасушааралық заттар - ұлпаларға, мүшелерге, мүшелер жүйесіне және біртұтас ағзаға бірігеді.
 
Жасуша - тіршіліктің негізгі бірлік өлшемі. Барлық тірі ағзалардың денесі ([[Вирустар|вирустан]] басқасы) жасушадан тұратыны сендерге мәлім. Жасушаның құрылысы электронды микроскоптың көмегімен терең зерттелді. [[Электронды микроскоп]]пен жасуша құрылымдарының өте ұсақ бөлшектеріне дейін анық көруге болады. Жасушалардың құрылысы мен қызметін зерттейтін ғылымды [[цитология]] ({{lang-el|kytos}} - жасуша, {{lang-el|logos}} - ғылым) дейді. Жасушалар құрылысы, қызметі, пішіні, мөлшері жағынан әртүрлі болады.
 
Адам денесі жасушаларының пішіні - домалақ, ұзынша, жалпақ, төртқырлы, көпқырлы, призма төрізді және т.б. Жасуша мөлшері мен пішінінің әртүрлі болып келуі атқаратын қызметіне байланысты. Мысалы, қанның [[Эритроциттер|эритроцит]] жасушалары сұйық ортада болғандықтан домалақ; тері жасушалары көпқырлы; бұлшықет жасушалары ұзын; жүйке жасушалары көп өсінділі (жұлдыз тәрізді) және т.б. Жасушалардың мөлшері де түрліше: адам ағзасындағы ең ірі жасушалар - жұмыртқа жасушасы мен жүйке жасушасы. [[Қан]] мен [[лимфа]]да болатын ең кішкене жасушалар - [[лимфоциттер]].
 
Жасуша плазмалық жарғақша, [[цитоплазма]], [[ядро]] және органоидтардан (эндоплазмалық тор, [[рибосома]], [[митохондрия]], [[лизосома]], Гольджи жиынтығы, жасуша орталығынан) тұрады.
 
'''''[[Плазмалық жарғақша]]''''' ({{lang-la|membrano}} - жарғақ, қабық) жасушаның сыртын қаптайды, май мен нәруызды заттардан түзілген. Өсімдіктердің плазмалық жарғақшасының сыртында [[цитоплазма]]дан бөлінген өлі заттан түзілетін жасунықты ([[целлюлоза]]лы) қалың қабықшасы болады. Мұндай қабықша жануарлар мен адамның жасушаларында болмайды. Олардың жасушалары тек плазмалық жарғақшамен ғана қапталады. ''Плазмалық жарғақша'' - ақуыз бен липидтерден тұратын, қалындығы 10 нм жұқа қабықша, липидтер молекуласы екі қабатқа орналасқан, ал ақуыз молекулаларының бейберекет әр қабатта қалқып жүреді. Ақуыз бен липид молекулаларының жылжымалдылығы плазма жарғақшасын үнемі қозғалысқа келтіріп отырады.
 
''Жарғақшаның қызметі'': 
# Жасушаның ішіндегі барлық қоректік заттар мен қажетсіз өнімдер жарғақша арқылы өтеді. Плазмалық жарғақшаның өте жұқарған жерінде жұқалтырлы ұсақ тесікшелер - шұрықтар болады. Заттардың барлығы осы шұрықтар арқылы өтеді.
# Плазмалық жарғақша жасушаның ішіне қажетті заттарды оңай өткізіп, зиянды заттарды өткізбейді; 
# Жарғақша арқылы жасуша қоршаған ортамен қатынас жасайды. Әртүрлі заттар тек жасушаның ішіне ғана өтпей, көршілес жасушаларға да өтеді. Қатар жатқан екі жасушаның [[цитоплазма]]лары саңылау арқылы бір-біріне өтеді.
 
'''''[[Цитоплазма]]''''' ({{lang-el|kytos}} - жасуша, {{lang-el|plasma}} - іркілдек сұйықтық) - жасушаның ішін толтырып тұратын іркілдек сұйықтық. Жасуша мен сыртқы орта арасында жүретін зат алмасуды қамтамасыз ететін жасушаның қажетті бөлімі. Цитоплазма жасушаның ішінде үздіксіз қозғалыста болады. Егер қоршаған ортаның температурасы көтерілсе (жоғарыласа), цитоплазманың қозғалысы да күшейеді, төмендесе - баяулайды. Жоғары температурада цитоплазмада зат алмасу үдерісі (қоректену, тыныс алу) жылдамдайды.
 
'''''[[Ядро]]''''' - жасушаның реттеуші орталығы. Пішіні - домалақ, таяқша, үрмебұршақ тәрізді, екі жағы қысыңқы және т. б. [[эритроциттер]] (қан жасушасы) мен [[тромбоцит]]терде (қанның пластинкасы) ядро болмайды. Ядроның сыртын цитоплазмадан бөліп тұратын екі қабат жарғақша қаптайды. Ядроның ішінде толтырып тұратын іркілдек ядро шырыны болады. Ядро қабықшасында да өте ұсақ тесіктер - шұрықтар бар. Ядро солар арқылы цитоплазмамен байланысады. Ядро цитоплазмамен тығыз байланысып, жасушаның барлық тіршілік әрекеттеріне (өсу, көбею, зат алмасу) қатысады. Ядро қабықшасы (жарғақшасы) заттардың қозғалысын (ядроға енуі, ядродан шығуы) реттейді. Ядро шырынында хромосомалар мен ядрошықтар болады.
 
'''''[[Хромосома]]''''' ({{lang-el|chroma}} - түсі, {{lang-el|soma}} - тән, тез боялатын дене) - тұқым қуалау қасиетін сақтайтын жіл, таяқша тәрізді түзіліс. Адамның дене жасушаларында хромосомалардың саны тұрақты - 46, жыныс жасушаларында 23. Хромосоманың бөліктерін - «''ген''» (грекше {{lang-el|genos}} - туыс, тегі бір) дейді. Гендер хромосоманың ұзындығына қарай түзу сызық бойымен орналасқан. Олар тұқым қуалау белгілерін ұрпақтан ұрпаққа жеткізіп отырады.
 
'''''[[Ядрошықтар]]''''' - кейбір жасушаларда пішіні мен құрылымын өзгертіп тұратын тығыз түзіліс (денешік). Жасушалардың бөлінуге дайындық кезеңінде ядрошық жойылып, басқа кезеңінде қайта түзіледі. Ядрошық нуклеин қышқылының синтезіне қатысады.&lt;ref&gt;Сартаев А., Гильманов М. С22 Жалпы биология: Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 10-сыныбына арналған оқулық. — Алматы: &quot;Мектеп&quot; баспасы, 2006. ISBN 9965-33-634-2&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;Биоморфология терминдерінің түсіндірме сөздігі/ —  Алматы: &quot;Сөздік-Словарь&quot;, 2009 жыл. ISBN 9965-822-54-9&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;Әлімқұлова Р., Сәтімбеков Р. Ә 55 Биология: Жалпы білім беретін мектептің 8-сыныбына арналған оқулық. - 2-басылымы, өңделген, толықтырылған. —  Алматы:  «Атамұра» баспасы, 2008. - 320 бет. ISBN 9965-34-812-Х&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;Биология:Жалпы білім беретін мектептің 8-сыныбына арналған оқулық. Алматы:  «Атамұра» баспасы, 2008. ISВN 9965-34-812-Х&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;О.Д.Дайырбеков, Б.Е.Алтынбеков, Б.К.Торғауытов, У.И.Кенесариев, Т.С.Хайдарова 
Аурудың алдын алу және сақтандыру бойынша орысша-қазақша терминологиялық сөздік. 
Шымкент. “Ғасыр-Ш”, 2005 жыл. ISBN 9965-752-06-0&lt;/ref&gt;

== Жасушаның бөлінуі ==
{{Негізгі мақала|Жасушаның бөлінуі|Амитоз|Митоз|Мейоз}}

=== Эукариоттық жасушаның бөлінуі ===
'''Амитоз''' — бұл [[Эукариоттар|эукариоттардың]] соматикалық жасушаларында [[Митоз|митозға]] қарағанда сирек кездесетін тікелей [[Жасушаның бөлінуі|жасушалардың бөлінуі]]. Көп жағдайда амитоз митоздық белсенділігі төмендеген жасушаларда байқалады: бұл қартаю немесе патологиялық өзгерген жасушалар, көбінесе өлімге ұшырайды (сүтқоректілердің эмбриондық мембрана жасушалары, ісік жасушалары және т.б.). Амитоз кезінде ядроның фазааралық күйі морфологиялық түрде сақталады, ядрошық және ядро ​​қабығы анық көрінеді. [[ДНҚ репликациясы]] жоқ. Хроматиннің спиральдануы болмайды, хромосомалар анықталмайды. Жасуша өзіне тән функционалдық белсенділігін сақтайды, митоз кезінде толығымен дерлік жойылады. Бұл, мысалы, көптеген кірпікшелілердің макроядроларының бөлінуі, мұнда хромосомалардың қысқа фрагменттерінің бөлінуі шпиндель түзілмей жүреді. Амитоз кезінде бөлінетін шпиндель түзілмей тек ядро ​​ғана бөлінеді, сондықтан тұқым қуалайтын материал кездейсоқ бөлінеді. Цитокинездің болмауы бинуклеат жасушаларының пайда болуына әкеледі, олар кейіннен қалыпты митоздық циклге кіре алмайды. Қайталанатын амитоздар кезінде көп ядролы жасушалар пайда болуы мүмкін.
[[Сурет:3D-SIM-4 Anaphase 3 color.jpg|нобай|[[Телофаза]] сатысындағы тышқан жасушаларының митозы: шпиндель ([[микротүтікшелер]]) қызғылт сары, актин жіпшелері жасыл, [[хроматин]] көк түсті.]]

'''Митоз''' ({{lang-el|μιτος}} — жіп) — бұл жанама жасушалардың бөлінуі, эукариоттық жасушалардың [[Көбею|көбеюінің]] ең кең таралған әдісі, [[Онтогенез|онтогенездің]] негізгі процестерінің бірі. Митоздық бөліну ұлпа жасушаларының популяциясын көбейту арқылы көп жасушалы эукариоттардың өсуін қамтамасыз етеді.&lt;ref&gt;{{кітап|тақырыбы=Биологический энциклопедический словарь|1|бөлімі=Клетка|беттері=261—262|бөлім сілтемесі=https://books.google.com/books?id=Q8r7AgAAQBAJ&amp;pg=PA261&amp;dq=клетка}}&lt;/ref&gt; Митоздың биологиялық маңызы хромосомалардың еншілес ядролар арасында қатаң бірдей таралуында жатыр, генетикалық жағынан бірдей еншілес жасушалардың түзілуін қамтамасыз етеді және жасушалардың бірқатар ұрпақтарында сабақтастықты сақтайды.&lt;ref name=&quot;Гилберт&quot;&gt;''Гилберт С.'' Биология развития: в 3-х томах. — М.: Мир, 1995. — Т. 3. — 352 с. — C. 202. — 5000 экз. — ISBN 5-03-001833-6.&lt;/ref&gt; Ұрықтанған жұмыртқаның бөлшектенуі және жануарлардағы ұлпалардың көпшілігінің өсуі де митоздық бөліну арқылы жүреді. Морфологиялық белгілеріне қарай митоз шартты түрде бөлінеді:

* [[Профаза]]
* [[Прометафаза]]
* [[Метафаза]]
* [[Анафаза]]
* [[Телофаза]]

Митоздың орташа ұзақтығы 1—2 сағат.&lt;ref name=&quot;Албертс&quot;&gt;''Албертс Б., Брей Д., Льюис Дж., Рэфф М., Робертс К., Уотсон Дж.'' Молекулярная биология клетки: в 3-х тт. — 2-е, переработанное. — М.: Мир, 1993. — Т. 2. — 539 с. — С. 396. — ISBN 5-03-001987-1.&lt;/ref&gt; Жануарлар жасушаларында митоз әдетте 30—60 минутқа, ал өсімдік жасушаларында 2—3 сағатқа созылады. 70 жыл ішінде адам жасушалары барлығы шамамен 10&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt; бөлінуден өтеді.&lt;ref name=&quot;Булдаков&quot;&gt;''Булдаков Л. А., Калистратова В. С.'' Радиоактивное излучение и здоровье. — М.: Информ-Атом, 2003. — 165 с. — С. 39.&lt;/ref&gt;
[[Сурет:TimeLapseMicroscopyCancerCells.gif|нобай|Рак жасушаларын бөлу (оптикалық микроскоп, уақытты түсіру)]]
'''Мейоз''' ({{lang-grc|μείωσις}} — «қысқару») немесе редукциялық жасушаның бөлінуі — эукариоттық жасуша ядросының хромосома санының екі есе азаюымен бөлінуі. Екі кезеңде (мейоздың редукциялық және теңдеу кезеңдері) кездеседі. Мейозды гаметогенезбен шатастыруға болмайды – дифференциацияланбаған дің жасушаларынан мамандандырылған жыныс жасушаларының ([[Гамета|гаметалар]]) түзілуі. Өмірлік циклде мейоз нәтижесінде хромосома санының азаюы диплоидты фазадан гаплоидты фазаға өтуге әкеледі. Плоидияның қалпына келуі (гаплоидты фазадан диплоидты фазаға өту) жыныстық процестің нәтижесінде жүреді. Бірінші, редукция сатысының профазасында гомологты хромосомалардың жұптық бірігуі (конъюгациясы) жүретіндіктен, мейоздың дұрыс жүруі тек диплоидты жасушаларда немесе тіпті полиплоидтарда (тетра-, гексаплоидты және т.б. жасушалар) мүмкін болады. Мейоз тақ полиплоидтарда да (три-, пентаплоидты және т.б. жасушалар) болуы мүмкін, бірақ оларда I профазада хромосомалардың жұптық бірігуін қамтамасыз ете алмағандықтан, хромосомалардың дивергенциясы жасушаның өмір сүру қабілетіне қауіп төндіретін немесе дамып келе жатқан жасушалардың бұзылуымен жүреді. Дәл осындай механизм түр аралық будандардың стерильділігінің негізінде жатыр. Хромосомалардың конъюгациясына белгілі бір шектеулер хромосомалық [[Мутация|мутациялармен]] де (үлкен делециялар, қайталанулар, инверсиялар немесе транслокациялар) қойылады.

=== Прокариоттық жасушаның бөлінуі ===
[[Прокариоттар|Прокариоттық]] жасушалар екіге бөлінеді. Біріншіден, жасуша ұзарып, онда көлденең перде пайда болады. Соңғы кезеңде аналық жасушалар таралады. Прокариот жасушаларының бөлінуінің ерекше белгісі репликацияланған ДНҚ-ның бөліну процесіне тікелей қатысуы болып табылады.&lt;ref name=Lewin&gt;{{кітап|авторы=Benjamin Lewin|бөлімі=Chapter 13: The replicon|тақырыбы=Genes VIII|сілтеме=https://archive.org/details/genesviii0000lewi|орны=Upper Saddle River, NJ|баспасы=Pearson Prentice Hall|жыл=2004|isbn=0131439812}}&lt;/ref&gt; Әдетте прокариот жасушалары бірдей мөлшердегі екі еншілес жасушаларды түзу үшін бөлінеді, сондықтан бұл процесті кейде екілік бөліну деп те атайды. Жағдайлардың басым көпшілігінде прокариот жасушаларында жасуша қабырғасы болатындықтан, екілік бөліну септумның пайда болуымен бірге жүреді — еншілес жасушалар арасындағы бөлім, содан кейін ол ортасында стратификацияланады. Прокариоттық жасушаның бөліну процесі [[Ішек таяқшасы|''ішек таяқшасы'']] мысалында егжей-тегжейлі зерттелді.&lt;ref name=Boer&gt;{{мақала|авторы=de Boer PA.|тақырыбы=Advances in understanding E. coli cell fission |язык=en|баспасы=Current Opinion in Microbiology |жыл=2010|томы=13 |беттері=730—737 |pmid=20943430 |doi=10.1016/j.mib.2010.09.015}}&lt;/ref&gt;

== Жасуша эволюциясы ==
[[Сурет:Phylogenetic tree.svg|нобай|рРНҚ секвенирлеу деректеріне негізделген өмірдің филогенетикалық ағашы]]

Жерде алғашқы жасушаның қашан пайда болғаны және оның қалай пайда болғаны нақты белгісіз. Жасы 3,49 миллиард жыл деп есептелетін ең ерте ықтимал жасуша қазбалары шығыс Пилбарада ([[Аустралия]]) табылды, дегенмен олардың [[Биогенез|биогендік]] шығу тегі күмәнді. Ерте [[Архей|архейде]] тіршіліктің болғанын сол кезеңдегі [[Строматолит|строматолиттер]] де дәлелдейді.&lt;ref name=altermann&gt;{{мақала|авторы=Altermann W., Kazmierczak J.|тақырыбы=Archean microfossils: a reappraisal of early life on Earth |язык=en|баспасы=Research in Microbiology |жыл=2003|томы=154 |номер=9 |беттері=611—617 |pmid=14596897 |doi=10.1016/j.resmic.2003.08.006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=oro&gt;{{мақала|авторы=Oró J., Miller S. L., Lazcano A.|тақырыбы=The Origin and Early Evolution of Life on Earth |язык=en|баспасы=[[Annual Review of Earth and Planetary Sciences]] |жыл=1990|томы=18 |беттері=317—356 |издательство=[[Annual Reviews]]|pmid=11538678 |doi=10.1146/annurev.ea.18.050190.001533}}&lt;/ref&gt;.

[[Сурет:Кольцо жизни.jpg|нобай|Эукариоттар архейлер мен прокариоттардың геномдарының қосылуы нәтижесінде пайда болған «өмір сақинасы» гипотезасын көрсететін диаграмма]]

Алғашқы жасушалардың пайда болуының алдында қоршаған ортада органикалық заттардың жиналуы және пребиотикалық алмасудың белгілі бір түрі пайда болуы керек. Протоклеткалардың құрамында кем дегенде екі маңызды элемент болды: өзін-өзі репликациялауға қабілетті молекулалар түріндегі тұқым қуалайтын ақпарат және алғашқы жасушалардың ішкі мазмұнын қоршаған ортадан қорғайтын белгілі бір қабық түрі. Өзін-өзі репликативті молекулалардың рөліне ең ықтимал үміткер РНҚ болып табылады, өйткені ол бір уақытта тұқым қуалайтын ақпаратты тасымалдаушы және катализатор ретінде әрекет ете алады; Сонымен қатар, РНҚ, ДНҚ-дан айырмашылығы, [[ақуыз биосинтезі]] үшін өзін-өзі қамтамасыз етеді.&lt;ref name=oro /&gt;&lt;ref name=chen&gt;{{мақала|авторы=Chen I. et al.|заглавие=The Emergence of Cells During the Origin of Life |язык=en|баспасы=Science |жыл=2006|томы=5805 |номер=314 |беттері=1558—1559 |pmid=11538678 |doi=10.1126/science.1137541}}&lt;/ref&gt;

Алғашқы жасушалардың қабықшалары қандай заттардан жасалғаны да белгісіз, бірақ олар өсу циклдарынан өтетін липосомаларға өздігінен реттелетін май қышқылдарының тұздары сияқты қарапайым амфифильді қосылыстар болуы мүмкін. және бөлу. [[Майлы қышқылдар|Майлы қышқылдары]] пребиотикалық жағдайларды қайталау үшін көптеген эксперименттерде синтезделді және олар метеориттерде де табылды.&lt;ref name=chen /&gt;&lt;ref name=deamer&gt;{{мақала|авторы=Deamer D. W.|тақырыбы=The first living systems: a bioenergetic perspective |баспасы=Microbiology and Molecular Biology Reviews|язык=en|жыл=1997|томы=61 |номеры=2 |беттері=239—261 |pmid=9184012    |баспасы=American Society for Microbiology}}&lt;/ref&gt; Алғашқы тірі жасушалар [[Гетеретрофтар|гетеротрофты]] болды деп есептеледі.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{wikify}}

[[Санат:Биоморфология]]
[[Санат:Цитология]]
[[Санат:Жасушалар]]</text>
      <sha1>dbuc8fhpr1po3gdr45e3nhzay9vid2n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Моғолстан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18798</id>
    <revision>
      <id>3576058</id>
      <parentid>3568821</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T10:10:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-20493-39</username>
        <id>179361</id>
      </contributor>
      <comment>/* Моғолстанның Қазақ хандығының құрылуындағы орны */</comment>
      <origin>3576058</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29687" sha1="6682q1r99k3utp8gt742p9k9kn3jds3" xml:space="preserve">[[Сурет:Moghulistan.PNG|thumb|alt=A.| ''Моғолстан мемлекетітің картасы'']]
{{Қазақстан тарихы}}
'''Моғолстан''' — [[14 ғ.]] ортасында құрылған мемлекет. Ол [[Шағатай қағанаты|Шағатай әулеті]] иеліктерінің шығыс бөлігінде қалыптасты. Бұл мемлекеттің негізін қалаған [[Тоғылық Темір хан|Тоғлық Темір]] (1348—1362) болды.

''Моғолстан'' атауы [[моңғол]] деген сөздің [[Түркі тілдері|түркіше]], [[Парсы тілі|парсыша]] атауы болып табылады.

[[14 ғ.|14]]—[[15 ғ.|15]] ғғ. Моғолстан құрамына [[Түркістан (аумақ)|Түркістан]], оңтүстік-шығыс [[Қазақстан]] және [[Орта Азияның]] кейбір аумақтары кірді. Оған кіретін тайпалар: [[дұғлаттар]], [[қаңлылар]], [[керейттер]], [[арғындар]], [[барластар]] кірді. Орталығы — [[Алмалық (көне қала)|Алмалық]] қаласы.

Бұрынғы [[Шағатай ұлысы]]ның жерін толық билеуді көздеген Тоғылық Темір [[Мәуереннахр]]ды Шыңғыс әулеті Денішмендінің атынан билеп отырған [[Қазаған]]ның көзін құртуды, сол арқылы бұл өңірді Моғолстанға қосып алуды ойлады. Сөйтіп, ол [[1358]] ж. Қазаған әмірді өлтіртті. Бір жылдан кейін Қазағанның мұрагері Абдолла да қаза болды. Осыдан кейін Мәуереннахр тәуелсіз ұлыстарға бөлінді. Оны пайдалану үшін Тоғлық Темір жанталасты.

Ал Осы кезде [[Ақсақ Темір]] өзінің шағын әскерімен [[Кеш]] қаласының әміріне қызмет етіп жүрді. Тоғылық әскерлері Кешті алады. Темір Тоғылық Темірге қызметке кіреді.

[[1361]] ж. Мәуереннахрға екінші рет шабуылға аттанып, оны бағындырған Тоғылық Темір баласы Ілияс қожаны оған билеуші етіп қалдырды. Бұл жолы ол Темірді Кеш қаласының басшысы етіп тағайындады.

[[1362]] ж. Тоғылық Темір қаза тауып, Моғолстанда билік Ілияс қожаға көшкенде Мәуереннахрға билеуші болып Қазағанның немересі Хұсайн тағайындалды. [[Ақсақ Темір]] онымен бірге Моғолстанға қарсы шығып, Мәуереннахрды өздерінің қол астына біріктіруге кірісті. Ақсақ Темір мен Хұсайн Моғолстан әскерлерін талқандады.

Енді Хұсайн мен Ақсақ Темір арасында билік үшін күрес басталды. Осындай шайқастардың бірінде Темір [[Балқы]] қаласында Хұсайнды өлтіріп, Мәуереннахрға ие болды.

== Моғолстанның құрылуы, жер аумағы ==
14 ғ. ортасына қарай Шағатай ұлысы ыдырап, Шағатай ұлысының шығыс бөлігі – Оңтүстік-шығыс Қазақстан мен Қырғызстан аумағында Моғолстан мемлекеті құрылады. Ал ұлыстың келесі бөлігі – Мауараннахрдың батысында Әмір Темір мемлекеті құрылған. Моғолстан аталу себебі, Шығыс деректерінде «моңғол» сөзіндегі «н» әрпі түсіп қалып, «моғол» немесе «моғолстан» сөзі қалыптасып кеткен.

Мемлекетті кезінде Шағатай ханға адал қызмет еткен [[дулат тайпасы]]ның әмірі Поладшы басқарған. Әмір Поладшы бастаған дулат ақсүйектері Поладшының хан болуға құқығы болмағандықтан, өздерін таңдайтын, Шағатай ұрпағы Дува ханның немересі, он алты жасар Тоғылық-Темірді 1348 жылы Моғолстан ханы етіп сайлайды. Ал негізгі саяси билік осы Әмір Поладшының қолында болған. Әмір Поладшы Моғолстанды Мауараннахрдан біржола бөліп алып, тәуелсіз, жеке хандық құруға бар күшін салды. Дулат тайпасы шонжарларының жаңа құрылған бұл өкіметте беделдері бұрынғыдан да күшейген. Жалпы, дулаттардың беделі Шағатай ханның кезінен белгілі. Атақты тарихшы Мұхаммед Хайдардың жазуы бойынша, Шағатай хан өз мемлекетін үлестерге бөлгенде, өзіне адал қызмет еткен дулат әмірі Поладшыға Маңлай-Сүбе жерін берген. Маңлай-Сүбе Шығыс Түркістаннан Ферғанаға дейінгі кең-байтақ жерді алып жатқан. Осы аумақта Шағатай кезінен бері өз биліктерін жүргізіп келген дулат тайпасының өкілдері Моғолстан хандығының құрылуына да белсене араласқан.

«Тарих-и Рашиди» еңбегінде былай деп көрсетілген: «… қазіргі Моғолстан деп аталатын аумақтың ұзындығы мен көлденеңі 7-8 айшылық жол. Шығыс шеті (Моғолстанның) қалмақтардың жерімен шектеседі және Барыскөл, Емел және Ертісті өзіне қосады. Солтүстігінде оның шекарасы Көкшетеңіз (Балқаш), Түркістанмен және Ташкентпен шектеседі, оңтүстігінде Ферғана уәлаятымен, Қашғар, Ақсу, Шалыш және Тұрфанмен шектеседі». Моғол мемлекетіне Қазақстанның Оңтүстік және Жетісу аймақтары да кірген.

== Халқының этникалық құрамы ==
Моғол хандығының тағына негізінен Шығыс тұқымдары мен моңғол ақсүйектері отырған. Әрине, моңғол шапқыншылығы кезінде келген арлат, чорас, калучи сияқты тайпалар алғашқы кезінде өздерінің басымдылығын көрсеткенмен, уақыт өткен сайын жергілікті түркі тілдес тайпалар басымдылық алып, моңғолдарды өздеріне сіңіре бастаған. Ал қалғандары Шығыс Түркістанға, ұйғырларға қоныс аударып, соларға араласып, өздерінің моңғол атынан мүлдем айырылған.

Жоғарыда көрсетілгендей, Жетісу аймағы Моғолстанның солтүстік-шығыс жағын алып жатты. Ал бұл аймақтағы түркі тілдес үйсін, қаңлы тайпаларының біздің дәуірімізге дейінгі III – II ғасырлардан өмір сүріп келе жатқандығын білесіңдер. Одан кейін V-VI ғасырларда да бұл аймаққа түркі тілдес тайпалар келіп қоныстанды. Сондықтан да орта ғасырдан дамыған кезінде құрылған Моғолстанның негізгі халқы түркі тілдес тайпалар: дулат, қаңлы, үйсін, арғын, баарын, барлас, бұлғашы, т.б. ертеден осы өңірде өмір сүрген тайпалар еді. Бұлардың қатарында осы жергілікті халықтармен араласып, түркіленіп кеткен моңғол тайпалары да болды. Мемлекеттің ұлттық құрамы онда қазіргі қазақ халқының негізін құрап отырған ру-тайпалардың басым болғанын, сөйтіп бұл мемлекеттің қазақ халқының мемлекеттілігінің бастауында тұрған елдердің бірі екендігін көрсетеді.

== Моғолстанның ішкі-сыртқы жағдайы ==
Саяси тұрақсыздық орын алған күрделі кезенде билік басына келген Тоғылық-Темір хан елдің ішкі-сыртқы жағдайын жақсартып, XVI ғасырдың басына дейін билік еткен әулеттің негізін қалады. Хандықтың бүкіл аумағын біріктіріп, бір орталыққа бағындырады. Мемлекеттің орталығы Алмалық қаласы болады.

Хан өзінің билігін бұрынғы қалыптасқан жүйемен жүргізеді. Оны ұлыстық басқару жүйесін сақтауынан көруге болады. Дулат тайпасының мұралық лауазымы жоғары ұлысбегі деген атағын сол қалпында қалдырады. Салық жинауда кейбір жаңа шаралар қолданылады. Мұсылман дінін мемлекеттік дін ретінде қабылдайды. Тоғылық-Темірге дейін моғол билеушілерінің ислам дініне енуі баяу жүріп келсе, енді хан бұл мәселеге ерекше көңіл бөлген. Мырза-Мұхаммед Хайдардың жазуы бойынша, бір күнде 160 мың адам ислам дінін қабылдайды. Ханның бұйрығы бойынша дінді қабылдамаған әмірлер мен бектерді өлім жазасына кескен. Сөйтіп хан ел ішінде қатал тәртіп орнатады.

Тоғылық-Темір өзінің сыртқы саясатында Шағатай ұлысының кезінде орныққан Орта Азия жеріндегі билікті қалпына келтіруге әрекет жасайды. 1360-1361 жылдары Мауараннахрға екі рет сәтті жорық жасап, баласы Ілияс-Қожаны Мауараннахрдың хан тағына отырғызып қайтады. Моғолстанға оралған Тоғылық-Темір хан қаза болады. Өзінің мұрагерлік хұқын реттеп қайту үшін Ілияс-Қожа Моғолстанға кеткен кезде Орта Азиядағы жағдай күрт өзгереді. Тоғылық-Темірдің тірі кезінде оған тәуелдікті амалсыздан мойындап жүрген Әмір Темір енді Мауараннахрдағы билікті өз қолына алу үшін, Ілияс-Қожаға қарсы шығады. Әмір Темір мен Ілияс –Қожа ханның арасында бірнеше рет қақтығысулар болады. Моғол ханы жеңіліске ұшырайды. Соңғы жеңілістен кейін Ілияс-Қожа Моғолстаннан жаңа әскери күш жинап келіп, қайта соғысады. Ташкент қаласының маңында 1365 жылы 22 маусымда екі жақтың арасында шешуші “Батпақ шайқасы” болады. Жазба деректердің хабарына қарағанда, кесікіліскен шайқас болғаны соншалықты, екі жақтан 10 мыңға жуық адам құрылған. Шайқаста Ілияс-Қожа хан жеңіске жетіп, Әмір Темір қашып құтылады.

Батпақты жеңісінен кейін Моғол ханы Самарқанға қарай аттанып, оны қоршауға алады. Бірақ халық қаланы жан аямай қорғайды. Қаланы ұзақ уақыт қоршаудан қалжыраған моғол әскерлерінің мініс аттары жамандат індетінен қырыла бастайды. Қаланы алудың мүмкін еместігіне көзі жеткен хан Моғолстанға қайтуға мәжбүр болған. Сөйтіп, Шағатай ұлысты кезіндегі билікті қайта қалпына келтіру ісінің алғашқы қадамы сәтсіздікпен аяқталады. Бұл сәтсіздіктің басты себебі, билеушілер арасындағы алауыздық, саяси феодалдық батыраңқылық еді. Ақыр аяғында Ілияс-Қожа хан да осы феодалдық талас-тартыстың құрбаны болады.

Бұдан кейін де Моғол хандығындағы билікті дулат тайпасының атақты әмірлері Қамар ад-дин мен оның інісі Шамс ад-диндер жүргізген. Қамар ад-дин де өзін тыңдайтын, жас Тоғылық-Темірдің соңғы ұрпағы Қызыр-Қожа оғланды хан тағына отырғызып, дулат тайпасының әмірлері мен шонжарларының жағдайын жақсартуға күш салады.

== Әмір Темірдің Моғолстан хандығына жорықтары ==
Моғол хандығын осындай саяси бытыраңқылық жайлап жатқанда Мауараннахрдағы билікті өз қолына алып, күшейген Әмір Темір енді Моғолстанды жаулауға кіріседі.

14 ғ. аяғында Әмір Темір Моғолстан жеріне бас көтертпей, дүркін-дүркін жорықтар жасайды. Алғашқы жорығы 1371-1372 жылдары болған. Бұл жорықта Алмалық қаласына дейін жетеді, бірақ қалаға кірмейді. Жол бойындағы елді мекендерді тонап, халықтың мал-мүлкін талан-таражға ұшыратып, көптеген тұтқын алып қайтады. Екінші жорықта 1375-1377 жылдары оңтүстік Қазақстан арқылы жүріп, жетісудің Шарын өзеніне дейін жетеді. Моғол ұлысының басшысы Қамар ад-динмен шайқасып, оны жеңеді. Қамар ад-дин Шығыс Түркістанға, Үш Тұрфанға қарай қашып құтылады.
Әмір Темір Моғолстанға 1380-1390 жылдары да бірнеше рет жорық жасаған. Бұл жолғы жорықтың жойқындығы соншалықты, Әмір Темір өзінің балаларының қолындағы әскерлермен қосқанда 120 мың адаммен атанған.

Әмір Темір 1371-1372 жылдары Моғолстанға әскер аттандырады. Олар Моғолстанның шығыстағы қалаларының бірі Алмалықтың жанына дейін жетіп, керейіттері талқандап, қайтып оралады. Нақ осы жылы Темірдің өзі де Моғолстанның жері Ыстықкөл өңіріндегі Сегізағашқа дейін барлаушылық жорық жасап, көптеген тұтқын алып, қыруар олжа түсіріп қайтады. Бұл жорық моғол жерінің ішкі аудандарына келешекте жасалатын жорықтардың бағдарламасы болған еді.

Әмір Темір Моғолстанға 1371 жылдан 1390 жылға дейін он шақты рет жорық жасаған. Оның алғашқылары 1371-1377 жылдары Сайрам, Талас арқылы жүрген. Жетісудің ішкі аудандарына өтіп, Іле өзеніне дейін жеткен. Әмір Темір 1376 жылы көктемде моғолстанның атақты колбасшысы Қамар ад-динді талқандау үшін 30 мың адамдық әскер аттандырады. Оны кыпшақ әмірі Сасы-Бұға басқарған. Алайда Сасы-Бұға басқа әмірлермен астыртып келіседі де, Әмір Темірдің Хорезмге кеткенін пайдаланып, оған қарсы бүлік шығарады. Сасы-Бұға Ақ Орданың ханы Ұрұс пен Моғолстанның билеушісі Қамар ад-диннен көмек сұрайды. Бұл хабарды естіген Әмір Темір Мауараннахрға тез оралып, Қамар ад-динді Атбасы маңында (Қырғыз жері) қуып жетіп, талқандайды. Бұдан кейін де моғол әмірінің темірге қарсы күресінен ешбір нәтиже шықпаған. Ол 1377 жылы қаратау етегінде және Ыстықкөлге баратын жолдағы Бұғым шатқалында екі рет Әмір темір әскерлерінен күйрей жеңілген.

Ақ Орда мен Моғолстан билеушілері өздерінің Әмір Темірге жеке-дара қарсы тұра алмайтындарын біліп, 1380 жылдың аяғында одақ құруға әрекет жасайды. Алайда бұл одақтан да еш нәтиже шықпаған. Өйткені одақтың құрылып жатқанын білген Әмір Темір 1384-1391 жылдардың аралығында алтын Ордаға және моғол жеріне бірнеше рет жорықтар жасаған. Моғолстанды біржолата қаратып алу үшін оның түкпір-түкпіріне 120 мың әскер аттандырады. Осы жорықтарды Темір әскерлері көп олжа түсіріп, қора-қора қой, үйір-үйір жылқы, топ-тобымен қолға түскен тұтқындарды мауараннахрға жіберіп отырған. 1390 жылдардағы жорықтардан кейін Моғолстан Темірге толық тәуелдікке түсті.

== Моғолстанның ыдырау кезеңі ==
Моғолстанның Сонымен, Әмір Темір шабуылдары әбден титығына жеткен Моғол хандығы мүлде әлсірейді. Хандық бірнеше иеліктерге бөлініп, саяси жағынан бөлшектенеді. Қызыр-Қожа хан Темірге өзінің тәуелділігін мойындайды. Моғолстан Әмір Темір қаза болғаннан кейін (1405 жылы) ғана Қызыр-Қожаның мұрагері Мұхаммед ханның кезінде (1408-1416) тәуелсіздікке қол жеткізе бастайды. Моғол ханы Темір өлгеннен кейін оның әулетінің ішіндегі талас-тартысты пайдаланып қалады. Мұхаммед хан 
Темірдің немерелері Ахмед мырза мен Ұлықбектің арасындағы Ферғана үшін таласта ол өзінің әскер күшімен ахмед мырзаға көмектесіп, жеңіске жеткен еді. Осы кезден бастап Моғолстан өз тәуелсіздігін ала бастаған. Мұхаммед хан қаза болған соң, Моғол хандығының ішіндегі талас-тартыс қайта басталады. Бұл талас-тартысты Темірдің немересі Ұлықбек пайдаланып, өзін жақтаушы Қызыр-Қожаның немересі Шер-Мұхаммедтің хан болуын қолдайды. Оның хан тағына отыруына көмектескен Ұлықбек енді одан өзіне тәуелді болуын талап етеді. Бұған қарсы болған Моғол шонжарлары Қызыр-Қожаның екінші бір немересі Уәйісті хан тағына отырғызады. Бұған наразы болған Ұлықбек 1425 жылы Моғолстанға шапқыншылық жасап, халықты талан-таражға ұшыратып қайтады.

Моғолстандағы жағдай 1428 жылы Уәйіс хан қайтыс болғаннан кейін де сол баяғы бытыраңқы күйінде қалады. Хандық билік үшін талас енді Уәйіс ханның балалары Жүніс пен есен-бұға арасында басталады. Таластың нәтижесінде дулат әмірлерінің қолдауымен есен-бұға 1433-1462 жылдары хан тағына отырады. Бірақ Жүніс хандық өкімет үшін таласын тоқтатпайды. Ол Темір әулеті әбу Саидтан көмек сұрайды. Тартыс 1462 жылы Есен-бұғаның қаза болуымен аяқталады. Ферғана жерінде – Жетікентте билік құрып отырған Жүніс дереу Моғолстанға оралып, өзін хан етіп жариялайды. Моғолстан хандығы Жүніс ханның немересі Абдар-рашид ханның кезінде ыдырай бастайды. Оның Жетісу аймағы Қазақ хандығының құрамына енеді.

== Моғолстанның Қазақ хандығының құрылуындағы орны ==
1456 ж. Керей хан мен Әз Жәнібек ханның Әбілхайыр хан үстемдігіне қарсы күрескен қазақ тайпаларын бастап шығыс Дешті-Қыпшақтан батыс Жетісу жеріне, Моғолстан жеріне таман қоныс аударуы қазақ хандығының құрылуына мұрындық болған маңызды тарихи оқиға еді. Бұл оқиғаның мән-жайы мынадай болатын: 1428 жылы Ақ Орданың ақырғы ханы Барақ ішкі феодалдық қырқыста қаза болған соң, Ақ Орда мемлекеті ыдырап, ұсақ феодалдық иеліктерге бөлінгенде өзара қырқыс үдей түсті. Бұрынғы Ақ Орданың орнына Әбілхайыр хандығы мен Ноғай одағы құрылды. Шайбани тұқымынан шыққан Әбілхайыр хан бұрын Орда Ежен ұрпағы билеген Ақ Орда территориясы - Шығыс Дешті-Қыпшаққа 40 жыл (1428-1468) үстемдік етті. XV ғасырдың ортасында Әбілхайыр хандығында толассыз болып отырған қан төгіс соғыстар мен ішкі феодалдық қырқыстар болған сайын үдеп феодалдық езгі мен қанау халық бұқарасын ауыр күйзеліске түсірді. Аласапыран соғыстар мен феодалдық бытыраңқылық салдарынан Дешті-Қыпшақ даласында бұрыннан қалыптасқан мал жайылысын пайдаланудың дағдылы көшіп-қону тәртіптері бұзылды, көшпелі тайпалар мезгілінде жайлау-қыстауларына бара алмайтын болды. Бұл көшпенді мал шаруашылығына ауыр зардабын тигізді. Осындай ауыр тауқымет тартқан халық бейбіт өмірді, Әбілхайырдың үстемдігінен құтылып, өз алдына тіршілік етуді армандады. Мұхаммед Хайдар Дулати «Тарих-и -Рашиди» атты еңбегінде былай дейді: «Ол кезде Дешті Қыпшақты Әбілхайыр хан биледі. Ол Жошы әулетінен шыққан сұлтандарға күн көрсетпеді. Нәтижесінде Жәнібек хан мен Керей Моғолстанға көшіп барды. Есенбұға хан оларды құшақ жая қарсы алып, Моғолстанның батыс шетіндегі Шу мен Қозыбас аймақтарын берді. Олар барып орналасқан соң Әбілхайыр хан дүние салды да, өзбек ұлысының шаңырағы шайқалды. Ірі-ірі шиеленістер басталды. Оның үлкен бөлігі Керей хан, Жәнібек ханға көшіп кетті. Сөйтіп олардың маңына жиналғандардың саны 200 мыңға жетті. Қазақ сұлтандары 870 жылдары (1465-1466) билей бастады»…

Алғашында қазақ хандығының территориясы батыс Жетісу жері, Шу өзені мен Талас өзенінің алабы еді. Міне, нақ осы территорияға деректемелерде тұңғыш рет «Қазақстан» деген атау қолданылды, ежелден осы алапты мекендеген қазақтың ұлы жүз тайпалары Дешті-Қыпшақтан қоныс аударған қазақ тайпаларымен етене араласып кетті. Әбілхайыр хандығындағы аласапыран соғыс салдарынан қанжілік болған қазақ халқы бұл араға келіп ес жиып, етек жауып, экономикалық тұрмысы түзеле бастады. Мұны көрген Дешті-Қыпшақ көшпенділері Әбілхайыр хан қоластынан шығып, бөгеуін бұзған судай ағылып қазақ хандығына келіп жатты. XV ғасырдың 50-жылдарының ортасынан 70-жылдарының басына дейін Әбілхайыр ханның қарамағынан батыс Жетісуға 200 мың адам көшіп барды. 1462-жылы Моғолстан ханы Есенбұға қайтыс болған соң, бұл мемлекетте ішкі феодалдық қырқыс күшейіп, өкіметсіздік жағдайдың өріс алуы, Амасанжы Тайшы бастаған ойрат жоңғарларының жасаған шабуылы салдарынан Моғолстан мемлекетінің шаңырағы шайқалған кезде, Жетісуды мекендеген қазақ тайпаларының қазақ хандығына келіп қосылуы үдей түсті. Бұлар жаңадан құрылған Қазақ хандығының үкімет билігін нығайтып, оның беделі мен әскери, саяси күш-қуатын арттыра түсті.

{{Шыңғыс хан империясы}}

[[Санат:Тарихи мемлекеттер]]
[[Санат:Қазақстан тарихы]]
[[Санат:Шығыс Түркістан тарихындағы мемлекеттер]]</text>
      <sha1>6682q1r99k3utp8gt742p9k9kn3jds3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Екібастұз</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18944</id>
    <revision>
      <id>3575747</id>
      <parentid>3418769</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T20:19:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Этимологиясы */</comment>
      <origin>3575747</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9481" sha1="i56qpoc172jjc57t4efsonhgu7n5q23" xml:space="preserve">{{Елді мекен-Қазақстан
 |статусы = [[Қала]]
 |атауы = Екібастұз
 |сурет = Kraftwerk Ekibastus.jpg
 |әкімшілік күйі = 
 |елтаңба = Ekibastuz seal.png
 |ту = 
 |елтаңба сипаттамасы = 
 |ту сипаттамасы = 
 |елтаңба ені = 
 |ту ені = 
  |lat_deg= 51|lat_min= 43|lat_sec=
  |lon_deg= 75|lon_min= 19|lon_sec=
  |CoordAddon=type:city(1226000)_region:KZ
  |CoordScale             = 
 |ел картасының өлшемi = 300 
 |облыс картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |облысы = Павлодар облысы
 |кестедегі облыс = Павлодар облысы{{!}}Павлодар
 |ауданы = Екібастұз қалалық әкімдігі
 |кестедегі аудан = Екібастұз қалалық әкімдігі{{!}}Екібастұз
 |мекен түрі =
 |мекені = 
 |кестедегі мекен = 
 |ішкі бөлінісі = 
 |әкімі = Бейсекин Аян Уахитұлы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kazpravda.kz/n/ayan-beysekin-naznachen-akimom-ekibastuza/|title=Аян Бейсекин назначен акимом Экибастуза|website=kazpravda.kz|date=2022-08-16}}&lt;/ref&gt;
 |құрылған уақыты = 1898
 |алғашқы дерек = 1876
 |бұрынғы атаулары = ''Екібастұзуголь''
 |статус алуы = 1957
 |жер аумағы = 45
 |биiктiктiң түрi = биiктiкгі
 |орталығының биiктігі = 347
 |климаты = шұғыл континенті
 |ресми тілі = 
  |тұрғыны = 152 444&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/iblock/element/27315/file/kk/ Қазақстан Республикасы халқының облыстар, қалалар және аудандар бойынша саны (2021 жылғы 1 қазанға)]&lt;/ref&gt;
  |санақ жылы = 2024
  |тығыздығы =  
  |шоғырлануы = 
  |ұлттық құрамы = [[қазақтар]] 59,12 % &lt;br /&gt; [[орыстар]] 29,97 % &lt;br /&gt; [[украиндар]] 3,37 % &lt;br /&gt; [[татарлар]] 2,36 % &lt;br /&gt; [[немістер]] 1,47 % &lt;br /&gt; [[белорустар]] 0,56 % &lt;br /&gt; басқалары 3,15 %&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/iblock/element/178050/file/kk/ Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2024 жыл басына)]&lt;/ref&gt;
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним = екібастұздық, екібастұздықтар
 |телефон коды = 7187
 |пошта индекстері = 141200—141209
 |автомобиль коды = [[Павлодар облысы|S/14]]
 |идентификатор түрі = 
 |сандық идентификаторы = 
 |ортаққордағы санаты = Ekibastuz
 |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/pavlodar-ekibastuz?lang=kk Екібастұз қаласының әкімдігі
 |сайт тілі = kz
 |сайт тілі 2 = ru
 |сайт тілі 3 = 
}}
'''Екібастұз''' — [[Павлодар облысы]]ның оңтүстік-батысында орналасқан қала. [[1898 жыл]]ы негізі қаланып, қала дәрежесін [[1957 жыл]]ы алды.

== Этимологиясы ==
Осы өңірде [[тас көмір]] кені ашылғанға дейін, оның күншығыс жағында жатқан тұзды [[көл]] ерте заманнан бері «Екібастұз» деп [[мұрағат]]тық құжаттардан белгілі. Осыған байланысты кейін бұл жерден табылған тас көмір кені де, оның жанына орнаған қалашық пен қала да «Екібастұз» деп аталады.

Екібастұз қаласы өзінің жастығына қарамастан теңдесі жоқ алып кәсіпорындарымен бүкіл әлемге танымал болып отыр. Қысқа ғана мерзім ішінде  Қазақстанның «қара алтынды» жерінде пайда болған қала біздің замандастарымыз үшін аты аңызға айналған [[қала]] болып отыр. Тек қана Екібастұзда тұңғыш рет [[Қазақстан]]да көптеген алдыңғы қатарлы [[технология]] өмірге келді, жаңа үлгідегі құрал-жабдықтар зерттелді.
  
Екібастұз қаласы - кеншілер мен [[энергетик]]тердің  мақтанышы. Қала орасан зор, әлемдегі бай тас көмірімен танылып отыр. №1, 2-МАЭС- тердің іске қосылуы арқасында Екібастұз жылу энергетикалық кешенінің ірі орталығы болып отыр. Бүгінгі таңда үш бірдей – «Богатырь», «Солтүстік» және «Шығыс» кеніштерінде көмір өндіріледі. Екібастұз көмірі Қазақстанның, [[Орал]], мен Батыс Сібірдің электр станцияларының жұмыстарын үздіксіз қамтамасыз етіп отыр. Қала тек [[география]]лық орнымен ғана емес,сонымен қатар тарихи ерекшелігіне байланысты қалыптасты. Екібастұз көмірі мен электр қуаты бүкіл аймақтың кәсіпорындар: Павлодар [[химия]], [[мұнай]] өңдеу, [[алюминий]], [[трактор]], Ақсу ферроқорытпа зауыттары - Екібастұздағы «қара алтынның» арқасында өркендеп отыр. Сондай-ақ Екібастұз көмірі [[Қазақстан]] мен [[Ресей]]дің арасын жалғастырушы буын болып табылады. «Шығыс» кеніші - әлемдік тәжірибеде тұңғыш рет бейімделген көмір қабаты жағдайында көлденең жатқан шектеулі қуатымен жобаланды және көмір шығарудың жаңа [[технология]]сын енгізді.

== Бұқаралық ақпарат құралдары ==
* Екiбастұздан '''шығатын баспасөз''':
** қазақ тiлiндегi «Отарқа» газеті
** апталық «[http://golose.kz/ Голос Экибастуза] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090802113617/http://www.golose.kz/ |date=2009-08-02 }}»
** [http://www.informburo.kz/ «Экибастузское обозрение»] газетасы
** [http://www.business.ekibastuz.kz/ «Деловой Экибастуз»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090408235740/http://www.business.ekibastuz.kz/ |date=2009-04-08 }} журналы
** жарнама хабар апталығы [http://vitrina.ekibastuz.kz/ «Витрина»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090207184604/http://vitrina.ekibastuz.kz/ |date=2009-02-07 }}

* 2 '''телеарна''' жұмыс iстейдi
** «Екiбастұз қалалалық телеарнасы» (ЕҚТ) — 5-шi арна МВ
** «Арта ТВ»&amp;nbsp;— 32-шi арна ДМВ

* 6 '''радиостанса''' бар:
** «Павлодар» радиосы 102,1 МГц
** «Русское радио&amp;nbsp;— Азия» 102,6 МГц
** «Love» радиосы 103.6 МГц
** «NS» радиосы 104,2 МГц
** «Ретро FM» радиосы 105,2 МГц
** «Қазақ радиосы» 106,9 МГц.

== Халқы ==
Тұрғындар саны — 136 834 адам, ал бірнеше ауылдық аймақтарындағы тұрғындарымен қоса 144 647 адам (1 қазан 2024 жылғы санақ бойынша).

Ұлттық құрамы (1 қазан 2024 ж. бойынша)&lt;ref&gt;https://stat.gov.kz/api/iblock/element/238235/file/kk/&lt;/ref&gt;:
* [[Қазақтар|Қазақ]] — 90 030 адам. (56,93 %)
* [[Орыстар|Орыс]] — 35 722 адам. (31,46 %)
* [[Украиндар|Украин]] — 6465 адам. (3,7 %)
* [[Татарлар|Татар]] — 3581 адам. (2,42 %)
* [[Немістер|Неміс]] — 2823 адам. (1,63 %)
* Басқа — 6026 адам. (3,86 %)
* Барлығы — 144 647 адам. (100,00 %)

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ 2024 жылғы ұлттық халық санағы (2009, 2024)
|-
! 2009 !! 2024 !! Пайыздық қатынасы !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2024 !! Пайыздық қатынасы !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2024 !! Пайыздық қатынасы
|-
||125 012 ||{{өсім}}144 647 ||115,7 ||58 951 ||{{өсім}}69 675 ||118,1 ||66 061 ||{{өсім}}74 972 ||113,4
|}

== Дереккөздер ==

{{дереккөздер}}

{{Павлодар облысы}} 
{{Қазақстан қалалары}}
{{Екібастұз қалалық әкімдігі елді мекендері}}

[[Санат:Екібастұз]]

{{geo-stub}}</text>
      <sha1>i56qpoc172jjc57t4efsonhgu7n5q23</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575748</id>
      <parentid>3575747</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T20:19:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Этимологиясы */</comment>
      <origin>3575748</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9485" sha1="14mqbl6lvh68kd8h4qkv0ex4pyerepu" xml:space="preserve">{{Елді мекен-Қазақстан
 |статусы = [[Қала]]
 |атауы = Екібастұз
 |сурет = Kraftwerk Ekibastus.jpg
 |әкімшілік күйі = 
 |елтаңба = Ekibastuz seal.png
 |ту = 
 |елтаңба сипаттамасы = 
 |ту сипаттамасы = 
 |елтаңба ені = 
 |ту ені = 
  |lat_deg= 51|lat_min= 43|lat_sec=
  |lon_deg= 75|lon_min= 19|lon_sec=
  |CoordAddon=type:city(1226000)_region:KZ
  |CoordScale             = 
 |ел картасының өлшемi = 300 
 |облыс картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |облысы = Павлодар облысы
 |кестедегі облыс = Павлодар облысы{{!}}Павлодар
 |ауданы = Екібастұз қалалық әкімдігі
 |кестедегі аудан = Екібастұз қалалық әкімдігі{{!}}Екібастұз
 |мекен түрі =
 |мекені = 
 |кестедегі мекен = 
 |ішкі бөлінісі = 
 |әкімі = Бейсекин Аян Уахитұлы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kazpravda.kz/n/ayan-beysekin-naznachen-akimom-ekibastuza/|title=Аян Бейсекин назначен акимом Экибастуза|website=kazpravda.kz|date=2022-08-16}}&lt;/ref&gt;
 |құрылған уақыты = 1898
 |алғашқы дерек = 1876
 |бұрынғы атаулары = ''Екібастұзуголь''
 |статус алуы = 1957
 |жер аумағы = 45
 |биiктiктiң түрi = биiктiкгі
 |орталығының биiктігі = 347
 |климаты = шұғыл континенті
 |ресми тілі = 
  |тұрғыны = 152 444&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/iblock/element/27315/file/kk/ Қазақстан Республикасы халқының облыстар, қалалар және аудандар бойынша саны (2021 жылғы 1 қазанға)]&lt;/ref&gt;
  |санақ жылы = 2024
  |тығыздығы =  
  |шоғырлануы = 
  |ұлттық құрамы = [[қазақтар]] 59,12 % &lt;br /&gt; [[орыстар]] 29,97 % &lt;br /&gt; [[украиндар]] 3,37 % &lt;br /&gt; [[татарлар]] 2,36 % &lt;br /&gt; [[немістер]] 1,47 % &lt;br /&gt; [[белорустар]] 0,56 % &lt;br /&gt; басқалары 3,15 %&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/iblock/element/178050/file/kk/ Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2024 жыл басына)]&lt;/ref&gt;
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним = екібастұздық, екібастұздықтар
 |телефон коды = 7187
 |пошта индекстері = 141200—141209
 |автомобиль коды = [[Павлодар облысы|S/14]]
 |идентификатор түрі = 
 |сандық идентификаторы = 
 |ортаққордағы санаты = Ekibastuz
 |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/pavlodar-ekibastuz?lang=kk Екібастұз қаласының әкімдігі
 |сайт тілі = kz
 |сайт тілі 2 = ru
 |сайт тілі 3 = 
}}
'''Екібастұз''' — [[Павлодар облысы]]ның оңтүстік-батысында орналасқан қала. [[1898 жыл]]ы негізі қаланып, қала дәрежесін [[1957 жыл]]ы алды.

== Этимологиясы ==
Осы өңірде [[тас көмір]] кені ашылғанға дейін, оның күншығыс жағында жатқан тұзды [[көл]] ерте заманнан бері «Екібастұз» деп [[мұрағат]]тық құжаттардан белгілі. Осыған байланысты кейін бұл жерден табылған тас көмір кені де, оның жанына орнаған қалашық пен қала да «Екібастұз» деп аталады.

Екібастұз қаласы өзінің жастығына қарамастан теңдесі жоқ алып кәсіпорындарымен бүкіл әлемге танымал болып отыр. Қысқа ғана мерзім ішінде  Қазақстанның «қара алтынды» жерінде пайда болған қала біздің замандастарымыз үшін аты аңызға айналған [[қала]] болып отыр. Тек қана Екібастұзда тұңғыш рет [[Қазақстан]]да көптеген алдыңғы қатарлы [[технология]] өмірге келді, жаңа үлгідегі құрал-жабдықтар зерттелді.
  
Екібастұз қаласы - кеншілер мен [[энергетик]]тердің  мақтанышы. Қала орасан зор, әлемдегі бай тас көмірімен танылып отыр. №1, 2-МАЭС- тердің іске қосылуы арқасында Екібастұз жылу энергетикалық кешенінің ірі орталығы болып отыр. Бүгінгі таңда үш бірдей – «Богатырь», «Солтүстік» және «Шығыс» кеніштерінде көмір өндіріледі. Екібастұз көмірі Қазақстанның, [[Орал]], мен Батыс Сібірдің электр станцияларының жұмыстарын үздіксіз қамтамасыз етіп отыр. Қала тек [[география]]лық орнымен ғана емес,сонымен қатар тарихи ерекшелігіне байланысты қалыптасты. Екібастұз көмірі мен электр қуаты бүкіл аймақтың кәсіпорындар: [[Павлодар]] [[химия]], [[мұнай]] өңдеу, [[алюминий]], [[трактор]], Ақсу ферроқорытпа зауыттары - Екібастұздағы «қара алтынның» арқасында өркендеп отыр. Сондай-ақ Екібастұз көмірі [[Қазақстан]] мен [[Ресей]]дің арасын жалғастырушы буын болып табылады. «Шығыс» кеніші - әлемдік тәжірибеде тұңғыш рет бейімделген көмір қабаты жағдайында көлденең жатқан шектеулі қуатымен жобаланды және көмір шығарудың жаңа [[технология]]сын енгізді.

== Бұқаралық ақпарат құралдары ==
* Екiбастұздан '''шығатын баспасөз''':
** қазақ тiлiндегi «Отарқа» газеті
** апталық «[http://golose.kz/ Голос Экибастуза] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090802113617/http://www.golose.kz/ |date=2009-08-02 }}»
** [http://www.informburo.kz/ «Экибастузское обозрение»] газетасы
** [http://www.business.ekibastuz.kz/ «Деловой Экибастуз»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090408235740/http://www.business.ekibastuz.kz/ |date=2009-04-08 }} журналы
** жарнама хабар апталығы [http://vitrina.ekibastuz.kz/ «Витрина»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090207184604/http://vitrina.ekibastuz.kz/ |date=2009-02-07 }}

* 2 '''телеарна''' жұмыс iстейдi
** «Екiбастұз қалалалық телеарнасы» (ЕҚТ) — 5-шi арна МВ
** «Арта ТВ»&amp;nbsp;— 32-шi арна ДМВ

* 6 '''радиостанса''' бар:
** «Павлодар» радиосы 102,1 МГц
** «Русское радио&amp;nbsp;— Азия» 102,6 МГц
** «Love» радиосы 103.6 МГц
** «NS» радиосы 104,2 МГц
** «Ретро FM» радиосы 105,2 МГц
** «Қазақ радиосы» 106,9 МГц.

== Халқы ==
Тұрғындар саны — 136 834 адам, ал бірнеше ауылдық аймақтарындағы тұрғындарымен қоса 144 647 адам (1 қазан 2024 жылғы санақ бойынша).

Ұлттық құрамы (1 қазан 2024 ж. бойынша)&lt;ref&gt;https://stat.gov.kz/api/iblock/element/238235/file/kk/&lt;/ref&gt;:
* [[Қазақтар|Қазақ]] — 90 030 адам. (56,93 %)
* [[Орыстар|Орыс]] — 35 722 адам. (31,46 %)
* [[Украиндар|Украин]] — 6465 адам. (3,7 %)
* [[Татарлар|Татар]] — 3581 адам. (2,42 %)
* [[Немістер|Неміс]] — 2823 адам. (1,63 %)
* Басқа — 6026 адам. (3,86 %)
* Барлығы — 144 647 адам. (100,00 %)

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ 2024 жылғы ұлттық халық санағы (2009, 2024)
|-
! 2009 !! 2024 !! Пайыздық қатынасы !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2024 !! Пайыздық қатынасы !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2024 !! Пайыздық қатынасы
|-
||125 012 ||{{өсім}}144 647 ||115,7 ||58 951 ||{{өсім}}69 675 ||118,1 ||66 061 ||{{өсім}}74 972 ||113,4
|}

== Дереккөздер ==

{{дереккөздер}}

{{Павлодар облысы}} 
{{Қазақстан қалалары}}
{{Екібастұз қалалық әкімдігі елді мекендері}}

[[Санат:Екібастұз]]

{{geo-stub}}</text>
      <sha1>14mqbl6lvh68kd8h4qkv0ex4pyerepu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575749</id>
      <parentid>3575748</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T20:20:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Этимологиясы */</comment>
      <origin>3575749</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9489" sha1="4448t5dy5ovyvjg1dgqgkggzovzmb1p" xml:space="preserve">{{Елді мекен-Қазақстан
 |статусы = [[Қала]]
 |атауы = Екібастұз
 |сурет = Kraftwerk Ekibastus.jpg
 |әкімшілік күйі = 
 |елтаңба = Ekibastuz seal.png
 |ту = 
 |елтаңба сипаттамасы = 
 |ту сипаттамасы = 
 |елтаңба ені = 
 |ту ені = 
  |lat_deg= 51|lat_min= 43|lat_sec=
  |lon_deg= 75|lon_min= 19|lon_sec=
  |CoordAddon=type:city(1226000)_region:KZ
  |CoordScale             = 
 |ел картасының өлшемi = 300 
 |облыс картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |облысы = Павлодар облысы
 |кестедегі облыс = Павлодар облысы{{!}}Павлодар
 |ауданы = Екібастұз қалалық әкімдігі
 |кестедегі аудан = Екібастұз қалалық әкімдігі{{!}}Екібастұз
 |мекен түрі =
 |мекені = 
 |кестедегі мекен = 
 |ішкі бөлінісі = 
 |әкімі = Бейсекин Аян Уахитұлы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kazpravda.kz/n/ayan-beysekin-naznachen-akimom-ekibastuza/|title=Аян Бейсекин назначен акимом Экибастуза|website=kazpravda.kz|date=2022-08-16}}&lt;/ref&gt;
 |құрылған уақыты = 1898
 |алғашқы дерек = 1876
 |бұрынғы атаулары = ''Екібастұзуголь''
 |статус алуы = 1957
 |жер аумағы = 45
 |биiктiктiң түрi = биiктiкгі
 |орталығының биiктігі = 347
 |климаты = шұғыл континенті
 |ресми тілі = 
  |тұрғыны = 152 444&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/iblock/element/27315/file/kk/ Қазақстан Республикасы халқының облыстар, қалалар және аудандар бойынша саны (2021 жылғы 1 қазанға)]&lt;/ref&gt;
  |санақ жылы = 2024
  |тығыздығы =  
  |шоғырлануы = 
  |ұлттық құрамы = [[қазақтар]] 59,12 % &lt;br /&gt; [[орыстар]] 29,97 % &lt;br /&gt; [[украиндар]] 3,37 % &lt;br /&gt; [[татарлар]] 2,36 % &lt;br /&gt; [[немістер]] 1,47 % &lt;br /&gt; [[белорустар]] 0,56 % &lt;br /&gt; басқалары 3,15 %&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/iblock/element/178050/file/kk/ Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2024 жыл басына)]&lt;/ref&gt;
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним = екібастұздық, екібастұздықтар
 |телефон коды = 7187
 |пошта индекстері = 141200—141209
 |автомобиль коды = [[Павлодар облысы|S/14]]
 |идентификатор түрі = 
 |сандық идентификаторы = 
 |ортаққордағы санаты = Ekibastuz
 |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/pavlodar-ekibastuz?lang=kk Екібастұз қаласының әкімдігі
 |сайт тілі = kz
 |сайт тілі 2 = ru
 |сайт тілі 3 = 
}}
'''Екібастұз''' — [[Павлодар облысы]]ның оңтүстік-батысында орналасқан қала. [[1898 жыл]]ы негізі қаланып, қала дәрежесін [[1957 жыл]]ы алды.

== Этимологиясы ==
Осы өңірде [[тас көмір]] кені ашылғанға дейін, оның күншығыс жағында жатқан тұзды [[көл]] ерте заманнан бері «Екібастұз» деп [[мұрағат]]тық құжаттардан белгілі. Осыған байланысты кейін бұл жерден табылған тас көмір кені де, оның жанына орнаған қалашық пен қала да «Екібастұз» деп аталады.

Екібастұз қаласы өзінің жастығына қарамастан теңдесі жоқ алып кәсіпорындарымен бүкіл әлемге танымал болып отыр. Қысқа ғана мерзім ішінде  [[Қазақстан]]ның «қара алтынды» жерінде пайда болған қала біздің замандастарымыз үшін аты аңызға айналған [[қала]] болып отыр. Тек қана Екібастұзда тұңғыш рет [[Қазақстан]]да көптеген алдыңғы қатарлы [[технология]] өмірге келді, жаңа үлгідегі құрал-жабдықтар зерттелді.
  
Екібастұз қаласы - кеншілер мен [[энергетик]]тердің  мақтанышы. Қала орасан зор, әлемдегі бай тас көмірімен танылып отыр. №1, 2-МАЭС- тердің іске қосылуы арқасында Екібастұз жылу энергетикалық кешенінің ірі орталығы болып отыр. Бүгінгі таңда үш бірдей – «Богатырь», «Солтүстік» және «Шығыс» кеніштерінде көмір өндіріледі. Екібастұз көмірі Қазақстанның, [[Орал]], мен Батыс Сібірдің электр станцияларының жұмыстарын үздіксіз қамтамасыз етіп отыр. Қала тек [[география]]лық орнымен ғана емес,сонымен қатар тарихи ерекшелігіне байланысты қалыптасты. Екібастұз көмірі мен электр қуаты бүкіл аймақтың кәсіпорындар: [[Павлодар]] [[химия]], [[мұнай]] өңдеу, [[алюминий]], [[трактор]], Ақсу ферроқорытпа зауыттары - Екібастұздағы «қара алтынның» арқасында өркендеп отыр. Сондай-ақ Екібастұз көмірі [[Қазақстан]] мен [[Ресей]]дің арасын жалғастырушы буын болып табылады. «Шығыс» кеніші - әлемдік тәжірибеде тұңғыш рет бейімделген көмір қабаты жағдайында көлденең жатқан шектеулі қуатымен жобаланды және көмір шығарудың жаңа [[технология]]сын енгізді.

== Бұқаралық ақпарат құралдары ==
* Екiбастұздан '''шығатын баспасөз''':
** қазақ тiлiндегi «Отарқа» газеті
** апталық «[http://golose.kz/ Голос Экибастуза] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090802113617/http://www.golose.kz/ |date=2009-08-02 }}»
** [http://www.informburo.kz/ «Экибастузское обозрение»] газетасы
** [http://www.business.ekibastuz.kz/ «Деловой Экибастуз»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090408235740/http://www.business.ekibastuz.kz/ |date=2009-04-08 }} журналы
** жарнама хабар апталығы [http://vitrina.ekibastuz.kz/ «Витрина»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090207184604/http://vitrina.ekibastuz.kz/ |date=2009-02-07 }}

* 2 '''телеарна''' жұмыс iстейдi
** «Екiбастұз қалалалық телеарнасы» (ЕҚТ) — 5-шi арна МВ
** «Арта ТВ»&amp;nbsp;— 32-шi арна ДМВ

* 6 '''радиостанса''' бар:
** «Павлодар» радиосы 102,1 МГц
** «Русское радио&amp;nbsp;— Азия» 102,6 МГц
** «Love» радиосы 103.6 МГц
** «NS» радиосы 104,2 МГц
** «Ретро FM» радиосы 105,2 МГц
** «Қазақ радиосы» 106,9 МГц.

== Халқы ==
Тұрғындар саны — 136 834 адам, ал бірнеше ауылдық аймақтарындағы тұрғындарымен қоса 144 647 адам (1 қазан 2024 жылғы санақ бойынша).

Ұлттық құрамы (1 қазан 2024 ж. бойынша)&lt;ref&gt;https://stat.gov.kz/api/iblock/element/238235/file/kk/&lt;/ref&gt;:
* [[Қазақтар|Қазақ]] — 90 030 адам. (56,93 %)
* [[Орыстар|Орыс]] — 35 722 адам. (31,46 %)
* [[Украиндар|Украин]] — 6465 адам. (3,7 %)
* [[Татарлар|Татар]] — 3581 адам. (2,42 %)
* [[Немістер|Неміс]] — 2823 адам. (1,63 %)
* Басқа — 6026 адам. (3,86 %)
* Барлығы — 144 647 адам. (100,00 %)

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ 2024 жылғы ұлттық халық санағы (2009, 2024)
|-
! 2009 !! 2024 !! Пайыздық қатынасы !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2024 !! Пайыздық қатынасы !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2024 !! Пайыздық қатынасы
|-
||125 012 ||{{өсім}}144 647 ||115,7 ||58 951 ||{{өсім}}69 675 ||118,1 ||66 061 ||{{өсім}}74 972 ||113,4
|}

== Дереккөздер ==

{{дереккөздер}}

{{Павлодар облысы}} 
{{Қазақстан қалалары}}
{{Екібастұз қалалық әкімдігі елді мекендері}}

[[Санат:Екібастұз]]

{{geo-stub}}</text>
      <sha1>4448t5dy5ovyvjg1dgqgkggzovzmb1p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575750</id>
      <parentid>3575749</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T20:21:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Халқы */</comment>
      <origin>3575750</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9493" sha1="gotapnqsa7uykzkkn9g2vcmwg6sp4u4" xml:space="preserve">{{Елді мекен-Қазақстан
 |статусы = [[Қала]]
 |атауы = Екібастұз
 |сурет = Kraftwerk Ekibastus.jpg
 |әкімшілік күйі = 
 |елтаңба = Ekibastuz seal.png
 |ту = 
 |елтаңба сипаттамасы = 
 |ту сипаттамасы = 
 |елтаңба ені = 
 |ту ені = 
  |lat_deg= 51|lat_min= 43|lat_sec=
  |lon_deg= 75|lon_min= 19|lon_sec=
  |CoordAddon=type:city(1226000)_region:KZ
  |CoordScale             = 
 |ел картасының өлшемi = 300 
 |облыс картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |облысы = Павлодар облысы
 |кестедегі облыс = Павлодар облысы{{!}}Павлодар
 |ауданы = Екібастұз қалалық әкімдігі
 |кестедегі аудан = Екібастұз қалалық әкімдігі{{!}}Екібастұз
 |мекен түрі =
 |мекені = 
 |кестедегі мекен = 
 |ішкі бөлінісі = 
 |әкімі = Бейсекин Аян Уахитұлы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kazpravda.kz/n/ayan-beysekin-naznachen-akimom-ekibastuza/|title=Аян Бейсекин назначен акимом Экибастуза|website=kazpravda.kz|date=2022-08-16}}&lt;/ref&gt;
 |құрылған уақыты = 1898
 |алғашқы дерек = 1876
 |бұрынғы атаулары = ''Екібастұзуголь''
 |статус алуы = 1957
 |жер аумағы = 45
 |биiктiктiң түрi = биiктiкгі
 |орталығының биiктігі = 347
 |климаты = шұғыл континенті
 |ресми тілі = 
  |тұрғыны = 152 444&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/iblock/element/27315/file/kk/ Қазақстан Республикасы халқының облыстар, қалалар және аудандар бойынша саны (2021 жылғы 1 қазанға)]&lt;/ref&gt;
  |санақ жылы = 2024
  |тығыздығы =  
  |шоғырлануы = 
  |ұлттық құрамы = [[қазақтар]] 59,12 % &lt;br /&gt; [[орыстар]] 29,97 % &lt;br /&gt; [[украиндар]] 3,37 % &lt;br /&gt; [[татарлар]] 2,36 % &lt;br /&gt; [[немістер]] 1,47 % &lt;br /&gt; [[белорустар]] 0,56 % &lt;br /&gt; басқалары 3,15 %&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/iblock/element/178050/file/kk/ Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2024 жыл басына)]&lt;/ref&gt;
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним = екібастұздық, екібастұздықтар
 |телефон коды = 7187
 |пошта индекстері = 141200—141209
 |автомобиль коды = [[Павлодар облысы|S/14]]
 |идентификатор түрі = 
 |сандық идентификаторы = 
 |ортаққордағы санаты = Ekibastuz
 |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/pavlodar-ekibastuz?lang=kk Екібастұз қаласының әкімдігі
 |сайт тілі = kz
 |сайт тілі 2 = ru
 |сайт тілі 3 = 
}}
'''Екібастұз''' — [[Павлодар облысы]]ның оңтүстік-батысында орналасқан қала. [[1898 жыл]]ы негізі қаланып, қала дәрежесін [[1957 жыл]]ы алды.

== Этимологиясы ==
Осы өңірде [[тас көмір]] кені ашылғанға дейін, оның күншығыс жағында жатқан тұзды [[көл]] ерте заманнан бері «Екібастұз» деп [[мұрағат]]тық құжаттардан белгілі. Осыған байланысты кейін бұл жерден табылған тас көмір кені де, оның жанына орнаған қалашық пен қала да «Екібастұз» деп аталады.

Екібастұз қаласы өзінің жастығына қарамастан теңдесі жоқ алып кәсіпорындарымен бүкіл әлемге танымал болып отыр. Қысқа ғана мерзім ішінде  [[Қазақстан]]ның «қара алтынды» жерінде пайда болған қала біздің замандастарымыз үшін аты аңызға айналған [[қала]] болып отыр. Тек қана Екібастұзда тұңғыш рет [[Қазақстан]]да көптеген алдыңғы қатарлы [[технология]] өмірге келді, жаңа үлгідегі құрал-жабдықтар зерттелді.
  
Екібастұз қаласы - кеншілер мен [[энергетик]]тердің  мақтанышы. Қала орасан зор, әлемдегі бай тас көмірімен танылып отыр. №1, 2-МАЭС- тердің іске қосылуы арқасында Екібастұз жылу энергетикалық кешенінің ірі орталығы болып отыр. Бүгінгі таңда үш бірдей – «Богатырь», «Солтүстік» және «Шығыс» кеніштерінде көмір өндіріледі. Екібастұз көмірі Қазақстанның, [[Орал]], мен Батыс Сібірдің электр станцияларының жұмыстарын үздіксіз қамтамасыз етіп отыр. Қала тек [[география]]лық орнымен ғана емес,сонымен қатар тарихи ерекшелігіне байланысты қалыптасты. Екібастұз көмірі мен электр қуаты бүкіл аймақтың кәсіпорындар: [[Павлодар]] [[химия]], [[мұнай]] өңдеу, [[алюминий]], [[трактор]], Ақсу ферроқорытпа зауыттары - Екібастұздағы «қара алтынның» арқасында өркендеп отыр. Сондай-ақ Екібастұз көмірі [[Қазақстан]] мен [[Ресей]]дің арасын жалғастырушы буын болып табылады. «Шығыс» кеніші - әлемдік тәжірибеде тұңғыш рет бейімделген көмір қабаты жағдайында көлденең жатқан шектеулі қуатымен жобаланды және көмір шығарудың жаңа [[технология]]сын енгізді.

== Бұқаралық ақпарат құралдары ==
* Екiбастұздан '''шығатын баспасөз''':
** қазақ тiлiндегi «Отарқа» газеті
** апталық «[http://golose.kz/ Голос Экибастуза] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090802113617/http://www.golose.kz/ |date=2009-08-02 }}»
** [http://www.informburo.kz/ «Экибастузское обозрение»] газетасы
** [http://www.business.ekibastuz.kz/ «Деловой Экибастуз»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090408235740/http://www.business.ekibastuz.kz/ |date=2009-04-08 }} журналы
** жарнама хабар апталығы [http://vitrina.ekibastuz.kz/ «Витрина»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090207184604/http://vitrina.ekibastuz.kz/ |date=2009-02-07 }}

* 2 '''телеарна''' жұмыс iстейдi
** «Екiбастұз қалалалық телеарнасы» (ЕҚТ) — 5-шi арна МВ
** «Арта ТВ»&amp;nbsp;— 32-шi арна ДМВ

* 6 '''радиостанса''' бар:
** «Павлодар» радиосы 102,1 МГц
** «Русское радио&amp;nbsp;— Азия» 102,6 МГц
** «Love» радиосы 103.6 МГц
** «NS» радиосы 104,2 МГц
** «Ретро FM» радиосы 105,2 МГц
** «Қазақ радиосы» 106,9 МГц.

== Халқы ==
Тұрғындар саны — 136 834 адам, ал бірнеше ауылдық аймақтарындағы тұрғындарымен қоса 144 647 адам ([[1 қазан]] 2024 жылғы санақ бойынша).

Ұлттық құрамы (1 қазан 2024 ж. бойынша)&lt;ref&gt;https://stat.gov.kz/api/iblock/element/238235/file/kk/&lt;/ref&gt;:
* [[Қазақтар|Қазақ]] — 90 030 адам. (56,93 %)
* [[Орыстар|Орыс]] — 35 722 адам. (31,46 %)
* [[Украиндар|Украин]] — 6465 адам. (3,7 %)
* [[Татарлар|Татар]] — 3581 адам. (2,42 %)
* [[Немістер|Неміс]] — 2823 адам. (1,63 %)
* Басқа — 6026 адам. (3,86 %)
* Барлығы — 144 647 адам. (100,00 %)

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ 2024 жылғы ұлттық халық санағы (2009, 2024)
|-
! 2009 !! 2024 !! Пайыздық қатынасы !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2024 !! Пайыздық қатынасы !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2024 !! Пайыздық қатынасы
|-
||125 012 ||{{өсім}}144 647 ||115,7 ||58 951 ||{{өсім}}69 675 ||118,1 ||66 061 ||{{өсім}}74 972 ||113,4
|}

== Дереккөздер ==

{{дереккөздер}}

{{Павлодар облысы}} 
{{Қазақстан қалалары}}
{{Екібастұз қалалық әкімдігі елді мекендері}}

[[Санат:Екібастұз]]

{{geo-stub}}</text>
      <sha1>gotapnqsa7uykzkkn9g2vcmwg6sp4u4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575751</id>
      <parentid>3575750</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T20:21:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Халқы */</comment>
      <origin>3575751</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9497" sha1="6s53rlqem7pysn5rtve9rxkyaa2arsr" xml:space="preserve">{{Елді мекен-Қазақстан
 |статусы = [[Қала]]
 |атауы = Екібастұз
 |сурет = Kraftwerk Ekibastus.jpg
 |әкімшілік күйі = 
 |елтаңба = Ekibastuz seal.png
 |ту = 
 |елтаңба сипаттамасы = 
 |ту сипаттамасы = 
 |елтаңба ені = 
 |ту ені = 
  |lat_deg= 51|lat_min= 43|lat_sec=
  |lon_deg= 75|lon_min= 19|lon_sec=
  |CoordAddon=type:city(1226000)_region:KZ
  |CoordScale             = 
 |ел картасының өлшемi = 300 
 |облыс картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |облысы = Павлодар облысы
 |кестедегі облыс = Павлодар облысы{{!}}Павлодар
 |ауданы = Екібастұз қалалық әкімдігі
 |кестедегі аудан = Екібастұз қалалық әкімдігі{{!}}Екібастұз
 |мекен түрі =
 |мекені = 
 |кестедегі мекен = 
 |ішкі бөлінісі = 
 |әкімі = Бейсекин Аян Уахитұлы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kazpravda.kz/n/ayan-beysekin-naznachen-akimom-ekibastuza/|title=Аян Бейсекин назначен акимом Экибастуза|website=kazpravda.kz|date=2022-08-16}}&lt;/ref&gt;
 |құрылған уақыты = 1898
 |алғашқы дерек = 1876
 |бұрынғы атаулары = ''Екібастұзуголь''
 |статус алуы = 1957
 |жер аумағы = 45
 |биiктiктiң түрi = биiктiкгі
 |орталығының биiктігі = 347
 |климаты = шұғыл континенті
 |ресми тілі = 
  |тұрғыны = 152 444&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/iblock/element/27315/file/kk/ Қазақстан Республикасы халқының облыстар, қалалар және аудандар бойынша саны (2021 жылғы 1 қазанға)]&lt;/ref&gt;
  |санақ жылы = 2024
  |тығыздығы =  
  |шоғырлануы = 
  |ұлттық құрамы = [[қазақтар]] 59,12 % &lt;br /&gt; [[орыстар]] 29,97 % &lt;br /&gt; [[украиндар]] 3,37 % &lt;br /&gt; [[татарлар]] 2,36 % &lt;br /&gt; [[немістер]] 1,47 % &lt;br /&gt; [[белорустар]] 0,56 % &lt;br /&gt; басқалары 3,15 %&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/iblock/element/178050/file/kk/ Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2024 жыл басына)]&lt;/ref&gt;
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним = екібастұздық, екібастұздықтар
 |телефон коды = 7187
 |пошта индекстері = 141200—141209
 |автомобиль коды = [[Павлодар облысы|S/14]]
 |идентификатор түрі = 
 |сандық идентификаторы = 
 |ортаққордағы санаты = Ekibastuz
 |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/pavlodar-ekibastuz?lang=kk Екібастұз қаласының әкімдігі
 |сайт тілі = kz
 |сайт тілі 2 = ru
 |сайт тілі 3 = 
}}
'''Екібастұз''' — [[Павлодар облысы]]ның оңтүстік-батысында орналасқан қала. [[1898 жыл]]ы негізі қаланып, қала дәрежесін [[1957 жыл]]ы алды.

== Этимологиясы ==
Осы өңірде [[тас көмір]] кені ашылғанға дейін, оның күншығыс жағында жатқан тұзды [[көл]] ерте заманнан бері «Екібастұз» деп [[мұрағат]]тық құжаттардан белгілі. Осыған байланысты кейін бұл жерден табылған тас көмір кені де, оның жанына орнаған қалашық пен қала да «Екібастұз» деп аталады.

Екібастұз қаласы өзінің жастығына қарамастан теңдесі жоқ алып кәсіпорындарымен бүкіл әлемге танымал болып отыр. Қысқа ғана мерзім ішінде  [[Қазақстан]]ның «қара алтынды» жерінде пайда болған қала біздің замандастарымыз үшін аты аңызға айналған [[қала]] болып отыр. Тек қана Екібастұзда тұңғыш рет [[Қазақстан]]да көптеген алдыңғы қатарлы [[технология]] өмірге келді, жаңа үлгідегі құрал-жабдықтар зерттелді.
  
Екібастұз қаласы - кеншілер мен [[энергетик]]тердің  мақтанышы. Қала орасан зор, әлемдегі бай тас көмірімен танылып отыр. №1, 2-МАЭС- тердің іске қосылуы арқасында Екібастұз жылу энергетикалық кешенінің ірі орталығы болып отыр. Бүгінгі таңда үш бірдей – «Богатырь», «Солтүстік» және «Шығыс» кеніштерінде көмір өндіріледі. Екібастұз көмірі Қазақстанның, [[Орал]], мен Батыс Сібірдің электр станцияларының жұмыстарын үздіксіз қамтамасыз етіп отыр. Қала тек [[география]]лық орнымен ғана емес,сонымен қатар тарихи ерекшелігіне байланысты қалыптасты. Екібастұз көмірі мен электр қуаты бүкіл аймақтың кәсіпорындар: [[Павлодар]] [[химия]], [[мұнай]] өңдеу, [[алюминий]], [[трактор]], Ақсу ферроқорытпа зауыттары - Екібастұздағы «қара алтынның» арқасында өркендеп отыр. Сондай-ақ Екібастұз көмірі [[Қазақстан]] мен [[Ресей]]дің арасын жалғастырушы буын болып табылады. «Шығыс» кеніші - әлемдік тәжірибеде тұңғыш рет бейімделген көмір қабаты жағдайында көлденең жатқан шектеулі қуатымен жобаланды және көмір шығарудың жаңа [[технология]]сын енгізді.

== Бұқаралық ақпарат құралдары ==
* Екiбастұздан '''шығатын баспасөз''':
** қазақ тiлiндегi «Отарқа» газеті
** апталық «[http://golose.kz/ Голос Экибастуза] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090802113617/http://www.golose.kz/ |date=2009-08-02 }}»
** [http://www.informburo.kz/ «Экибастузское обозрение»] газетасы
** [http://www.business.ekibastuz.kz/ «Деловой Экибастуз»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090408235740/http://www.business.ekibastuz.kz/ |date=2009-04-08 }} журналы
** жарнама хабар апталығы [http://vitrina.ekibastuz.kz/ «Витрина»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090207184604/http://vitrina.ekibastuz.kz/ |date=2009-02-07 }}

* 2 '''телеарна''' жұмыс iстейдi
** «Екiбастұз қалалалық телеарнасы» (ЕҚТ) — 5-шi арна МВ
** «Арта ТВ»&amp;nbsp;— 32-шi арна ДМВ

* 6 '''радиостанса''' бар:
** «Павлодар» радиосы 102,1 МГц
** «Русское радио&amp;nbsp;— Азия» 102,6 МГц
** «Love» радиосы 103.6 МГц
** «NS» радиосы 104,2 МГц
** «Ретро FM» радиосы 105,2 МГц
** «Қазақ радиосы» 106,9 МГц.

== Халқы ==
Тұрғындар саны — 136 834 адам, ал бірнеше ауылдық аймақтарындағы тұрғындарымен қоса 144 647 адам ([[1 қазан]] [[2024 жыл]]ғы санақ бойынша).

Ұлттық құрамы (1 қазан 2024 ж. бойынша)&lt;ref&gt;https://stat.gov.kz/api/iblock/element/238235/file/kk/&lt;/ref&gt;:
* [[Қазақтар|Қазақ]] — 90 030 адам. (56,93 %)
* [[Орыстар|Орыс]] — 35 722 адам. (31,46 %)
* [[Украиндар|Украин]] — 6465 адам. (3,7 %)
* [[Татарлар|Татар]] — 3581 адам. (2,42 %)
* [[Немістер|Неміс]] — 2823 адам. (1,63 %)
* Басқа — 6026 адам. (3,86 %)
* Барлығы — 144 647 адам. (100,00 %)

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ 2024 жылғы ұлттық халық санағы (2009, 2024)
|-
! 2009 !! 2024 !! Пайыздық қатынасы !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2024 !! Пайыздық қатынасы !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2024 !! Пайыздық қатынасы
|-
||125 012 ||{{өсім}}144 647 ||115,7 ||58 951 ||{{өсім}}69 675 ||118,1 ||66 061 ||{{өсім}}74 972 ||113,4
|}

== Дереккөздер ==

{{дереккөздер}}

{{Павлодар облысы}} 
{{Қазақстан қалалары}}
{{Екібастұз қалалық әкімдігі елді мекендері}}

[[Санат:Екібастұз]]

{{geo-stub}}</text>
      <sha1>6s53rlqem7pysn5rtve9rxkyaa2arsr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575752</id>
      <parentid>3575751</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T20:21:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Халқы */</comment>
      <origin>3575752</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9501" sha1="kobt3iyv3d94feeqeqt3fmsdriwtlxf" xml:space="preserve">{{Елді мекен-Қазақстан
 |статусы = [[Қала]]
 |атауы = Екібастұз
 |сурет = Kraftwerk Ekibastus.jpg
 |әкімшілік күйі = 
 |елтаңба = Ekibastuz seal.png
 |ту = 
 |елтаңба сипаттамасы = 
 |ту сипаттамасы = 
 |елтаңба ені = 
 |ту ені = 
  |lat_deg= 51|lat_min= 43|lat_sec=
  |lon_deg= 75|lon_min= 19|lon_sec=
  |CoordAddon=type:city(1226000)_region:KZ
  |CoordScale             = 
 |ел картасының өлшемi = 300 
 |облыс картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |облысы = Павлодар облысы
 |кестедегі облыс = Павлодар облысы{{!}}Павлодар
 |ауданы = Екібастұз қалалық әкімдігі
 |кестедегі аудан = Екібастұз қалалық әкімдігі{{!}}Екібастұз
 |мекен түрі =
 |мекені = 
 |кестедегі мекен = 
 |ішкі бөлінісі = 
 |әкімі = Бейсекин Аян Уахитұлы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kazpravda.kz/n/ayan-beysekin-naznachen-akimom-ekibastuza/|title=Аян Бейсекин назначен акимом Экибастуза|website=kazpravda.kz|date=2022-08-16}}&lt;/ref&gt;
 |құрылған уақыты = 1898
 |алғашқы дерек = 1876
 |бұрынғы атаулары = ''Екібастұзуголь''
 |статус алуы = 1957
 |жер аумағы = 45
 |биiктiктiң түрi = биiктiкгі
 |орталығының биiктігі = 347
 |климаты = шұғыл континенті
 |ресми тілі = 
  |тұрғыны = 152 444&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/iblock/element/27315/file/kk/ Қазақстан Республикасы халқының облыстар, қалалар және аудандар бойынша саны (2021 жылғы 1 қазанға)]&lt;/ref&gt;
  |санақ жылы = 2024
  |тығыздығы =  
  |шоғырлануы = 
  |ұлттық құрамы = [[қазақтар]] 59,12 % &lt;br /&gt; [[орыстар]] 29,97 % &lt;br /&gt; [[украиндар]] 3,37 % &lt;br /&gt; [[татарлар]] 2,36 % &lt;br /&gt; [[немістер]] 1,47 % &lt;br /&gt; [[белорустар]] 0,56 % &lt;br /&gt; басқалары 3,15 %&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/iblock/element/178050/file/kk/ Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2024 жыл басына)]&lt;/ref&gt;
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним = екібастұздық, екібастұздықтар
 |телефон коды = 7187
 |пошта индекстері = 141200—141209
 |автомобиль коды = [[Павлодар облысы|S/14]]
 |идентификатор түрі = 
 |сандық идентификаторы = 
 |ортаққордағы санаты = Ekibastuz
 |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/pavlodar-ekibastuz?lang=kk Екібастұз қаласының әкімдігі
 |сайт тілі = kz
 |сайт тілі 2 = ru
 |сайт тілі 3 = 
}}
'''Екібастұз''' — [[Павлодар облысы]]ның оңтүстік-батысында орналасқан қала. [[1898 жыл]]ы негізі қаланып, қала дәрежесін [[1957 жыл]]ы алды.

== Этимологиясы ==
Осы өңірде [[тас көмір]] кені ашылғанға дейін, оның күншығыс жағында жатқан тұзды [[көл]] ерте заманнан бері «Екібастұз» деп [[мұрағат]]тық құжаттардан белгілі. Осыған байланысты кейін бұл жерден табылған тас көмір кені де, оның жанына орнаған қалашық пен қала да «Екібастұз» деп аталады.

Екібастұз қаласы өзінің жастығына қарамастан теңдесі жоқ алып кәсіпорындарымен бүкіл әлемге танымал болып отыр. Қысқа ғана мерзім ішінде  [[Қазақстан]]ның «қара алтынды» жерінде пайда болған қала біздің замандастарымыз үшін аты аңызға айналған [[қала]] болып отыр. Тек қана Екібастұзда тұңғыш рет [[Қазақстан]]да көптеген алдыңғы қатарлы [[технология]] өмірге келді, жаңа үлгідегі құрал-жабдықтар зерттелді.
  
Екібастұз қаласы - кеншілер мен [[энергетик]]тердің  мақтанышы. Қала орасан зор, әлемдегі бай тас көмірімен танылып отыр. №1, 2-МАЭС- тердің іске қосылуы арқасында Екібастұз жылу энергетикалық кешенінің ірі орталығы болып отыр. Бүгінгі таңда үш бірдей – «Богатырь», «Солтүстік» және «Шығыс» кеніштерінде көмір өндіріледі. Екібастұз көмірі Қазақстанның, [[Орал]], мен Батыс Сібірдің электр станцияларының жұмыстарын үздіксіз қамтамасыз етіп отыр. Қала тек [[география]]лық орнымен ғана емес,сонымен қатар тарихи ерекшелігіне байланысты қалыптасты. Екібастұз көмірі мен электр қуаты бүкіл аймақтың кәсіпорындар: [[Павлодар]] [[химия]], [[мұнай]] өңдеу, [[алюминий]], [[трактор]], Ақсу ферроқорытпа зауыттары - Екібастұздағы «қара алтынның» арқасында өркендеп отыр. Сондай-ақ Екібастұз көмірі [[Қазақстан]] мен [[Ресей]]дің арасын жалғастырушы буын болып табылады. «Шығыс» кеніші - әлемдік тәжірибеде тұңғыш рет бейімделген көмір қабаты жағдайында көлденең жатқан шектеулі қуатымен жобаланды және көмір шығарудың жаңа [[технология]]сын енгізді.

== Бұқаралық ақпарат құралдары ==
* Екiбастұздан '''шығатын баспасөз''':
** қазақ тiлiндегi «Отарқа» газеті
** апталық «[http://golose.kz/ Голос Экибастуза] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090802113617/http://www.golose.kz/ |date=2009-08-02 }}»
** [http://www.informburo.kz/ «Экибастузское обозрение»] газетасы
** [http://www.business.ekibastuz.kz/ «Деловой Экибастуз»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090408235740/http://www.business.ekibastuz.kz/ |date=2009-04-08 }} журналы
** жарнама хабар апталығы [http://vitrina.ekibastuz.kz/ «Витрина»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090207184604/http://vitrina.ekibastuz.kz/ |date=2009-02-07 }}

* 2 '''телеарна''' жұмыс iстейдi
** «Екiбастұз қалалалық телеарнасы» (ЕҚТ) — 5-шi арна МВ
** «Арта ТВ»&amp;nbsp;— 32-шi арна ДМВ

* 6 '''радиостанса''' бар:
** «Павлодар» радиосы 102,1 МГц
** «Русское радио&amp;nbsp;— Азия» 102,6 МГц
** «Love» радиосы 103.6 МГц
** «NS» радиосы 104,2 МГц
** «Ретро FM» радиосы 105,2 МГц
** «Қазақ радиосы» 106,9 МГц.

== Халқы ==
Тұрғындар саны — 136 834 адам, ал бірнеше ауылдық аймақтарындағы тұрғындарымен қоса 144 647 адам ([[1 қазан]] [[2024 жыл]]ғы санақ бойынша).

Ұлттық құрамы ([[1 қазан]] 2024 ж. бойынша)&lt;ref&gt;https://stat.gov.kz/api/iblock/element/238235/file/kk/&lt;/ref&gt;:
* [[Қазақтар|Қазақ]] — 90 030 адам. (56,93 %)
* [[Орыстар|Орыс]] — 35 722 адам. (31,46 %)
* [[Украиндар|Украин]] — 6465 адам. (3,7 %)
* [[Татарлар|Татар]] — 3581 адам. (2,42 %)
* [[Немістер|Неміс]] — 2823 адам. (1,63 %)
* Басқа — 6026 адам. (3,86 %)
* Барлығы — 144 647 адам. (100,00 %)

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ 2024 жылғы ұлттық халық санағы (2009, 2024)
|-
! 2009 !! 2024 !! Пайыздық қатынасы !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2024 !! Пайыздық қатынасы !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2024 !! Пайыздық қатынасы
|-
||125 012 ||{{өсім}}144 647 ||115,7 ||58 951 ||{{өсім}}69 675 ||118,1 ||66 061 ||{{өсім}}74 972 ||113,4
|}

== Дереккөздер ==

{{дереккөздер}}

{{Павлодар облысы}} 
{{Қазақстан қалалары}}
{{Екібастұз қалалық әкімдігі елді мекендері}}

[[Санат:Екібастұз]]

{{geo-stub}}</text>
      <sha1>kobt3iyv3d94feeqeqt3fmsdriwtlxf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575753</id>
      <parentid>3575752</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T20:22:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Халқы */</comment>
      <origin>3575753</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9517" sha1="6hdq03up2fwnzs43vka8whvl93pm1en" xml:space="preserve">{{Елді мекен-Қазақстан
 |статусы = [[Қала]]
 |атауы = Екібастұз
 |сурет = Kraftwerk Ekibastus.jpg
 |әкімшілік күйі = 
 |елтаңба = Ekibastuz seal.png
 |ту = 
 |елтаңба сипаттамасы = 
 |ту сипаттамасы = 
 |елтаңба ені = 
 |ту ені = 
  |lat_deg= 51|lat_min= 43|lat_sec=
  |lon_deg= 75|lon_min= 19|lon_sec=
  |CoordAddon=type:city(1226000)_region:KZ
  |CoordScale             = 
 |ел картасының өлшемi = 300 
 |облыс картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |облысы = Павлодар облысы
 |кестедегі облыс = Павлодар облысы{{!}}Павлодар
 |ауданы = Екібастұз қалалық әкімдігі
 |кестедегі аудан = Екібастұз қалалық әкімдігі{{!}}Екібастұз
 |мекен түрі =
 |мекені = 
 |кестедегі мекен = 
 |ішкі бөлінісі = 
 |әкімі = Бейсекин Аян Уахитұлы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kazpravda.kz/n/ayan-beysekin-naznachen-akimom-ekibastuza/|title=Аян Бейсекин назначен акимом Экибастуза|website=kazpravda.kz|date=2022-08-16}}&lt;/ref&gt;
 |құрылған уақыты = 1898
 |алғашқы дерек = 1876
 |бұрынғы атаулары = ''Екібастұзуголь''
 |статус алуы = 1957
 |жер аумағы = 45
 |биiктiктiң түрi = биiктiкгі
 |орталығының биiктігі = 347
 |климаты = шұғыл континенті
 |ресми тілі = 
  |тұрғыны = 152 444&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/iblock/element/27315/file/kk/ Қазақстан Республикасы халқының облыстар, қалалар және аудандар бойынша саны (2021 жылғы 1 қазанға)]&lt;/ref&gt;
  |санақ жылы = 2024
  |тығыздығы =  
  |шоғырлануы = 
  |ұлттық құрамы = [[қазақтар]] 59,12 % &lt;br /&gt; [[орыстар]] 29,97 % &lt;br /&gt; [[украиндар]] 3,37 % &lt;br /&gt; [[татарлар]] 2,36 % &lt;br /&gt; [[немістер]] 1,47 % &lt;br /&gt; [[белорустар]] 0,56 % &lt;br /&gt; басқалары 3,15 %&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/iblock/element/178050/file/kk/ Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2024 жыл басына)]&lt;/ref&gt;
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним = екібастұздық, екібастұздықтар
 |телефон коды = 7187
 |пошта индекстері = 141200—141209
 |автомобиль коды = [[Павлодар облысы|S/14]]
 |идентификатор түрі = 
 |сандық идентификаторы = 
 |ортаққордағы санаты = Ekibastuz
 |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/pavlodar-ekibastuz?lang=kk Екібастұз қаласының әкімдігі
 |сайт тілі = kz
 |сайт тілі 2 = ru
 |сайт тілі 3 = 
}}
'''Екібастұз''' — [[Павлодар облысы]]ның оңтүстік-батысында орналасқан қала. [[1898 жыл]]ы негізі қаланып, қала дәрежесін [[1957 жыл]]ы алды.

== Этимологиясы ==
Осы өңірде [[тас көмір]] кені ашылғанға дейін, оның күншығыс жағында жатқан тұзды [[көл]] ерте заманнан бері «Екібастұз» деп [[мұрағат]]тық құжаттардан белгілі. Осыған байланысты кейін бұл жерден табылған тас көмір кені де, оның жанына орнаған қалашық пен қала да «Екібастұз» деп аталады.

Екібастұз қаласы өзінің жастығына қарамастан теңдесі жоқ алып кәсіпорындарымен бүкіл әлемге танымал болып отыр. Қысқа ғана мерзім ішінде  [[Қазақстан]]ның «қара алтынды» жерінде пайда болған қала біздің замандастарымыз үшін аты аңызға айналған [[қала]] болып отыр. Тек қана Екібастұзда тұңғыш рет [[Қазақстан]]да көптеген алдыңғы қатарлы [[технология]] өмірге келді, жаңа үлгідегі құрал-жабдықтар зерттелді.
  
Екібастұз қаласы - кеншілер мен [[энергетик]]тердің  мақтанышы. Қала орасан зор, әлемдегі бай тас көмірімен танылып отыр. №1, 2-МАЭС- тердің іске қосылуы арқасында Екібастұз жылу энергетикалық кешенінің ірі орталығы болып отыр. Бүгінгі таңда үш бірдей – «Богатырь», «Солтүстік» және «Шығыс» кеніштерінде көмір өндіріледі. Екібастұз көмірі Қазақстанның, [[Орал]], мен Батыс Сібірдің электр станцияларының жұмыстарын үздіксіз қамтамасыз етіп отыр. Қала тек [[география]]лық орнымен ғана емес,сонымен қатар тарихи ерекшелігіне байланысты қалыптасты. Екібастұз көмірі мен электр қуаты бүкіл аймақтың кәсіпорындар: [[Павлодар]] [[химия]], [[мұнай]] өңдеу, [[алюминий]], [[трактор]], Ақсу ферроқорытпа зауыттары - Екібастұздағы «қара алтынның» арқасында өркендеп отыр. Сондай-ақ Екібастұз көмірі [[Қазақстан]] мен [[Ресей]]дің арасын жалғастырушы буын болып табылады. «Шығыс» кеніші - әлемдік тәжірибеде тұңғыш рет бейімделген көмір қабаты жағдайында көлденең жатқан шектеулі қуатымен жобаланды және көмір шығарудың жаңа [[технология]]сын енгізді.

== Бұқаралық ақпарат құралдары ==
* Екiбастұздан '''шығатын баспасөз''':
** қазақ тiлiндегi «Отарқа» газеті
** апталық «[http://golose.kz/ Голос Экибастуза] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090802113617/http://www.golose.kz/ |date=2009-08-02 }}»
** [http://www.informburo.kz/ «Экибастузское обозрение»] газетасы
** [http://www.business.ekibastuz.kz/ «Деловой Экибастуз»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090408235740/http://www.business.ekibastuz.kz/ |date=2009-04-08 }} журналы
** жарнама хабар апталығы [http://vitrina.ekibastuz.kz/ «Витрина»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090207184604/http://vitrina.ekibastuz.kz/ |date=2009-02-07 }}

* 2 '''телеарна''' жұмыс iстейдi
** «Екiбастұз қалалалық телеарнасы» (ЕҚТ) — 5-шi арна МВ
** «Арта ТВ»&amp;nbsp;— 32-шi арна ДМВ

* 6 '''радиостанса''' бар:
** «Павлодар» радиосы 102,1 МГц
** «Русское радио&amp;nbsp;— Азия» 102,6 МГц
** «Love» радиосы 103.6 МГц
** «NS» радиосы 104,2 МГц
** «Ретро FM» радиосы 105,2 МГц
** «Қазақ радиосы» 106,9 МГц.

== Халқы ==
Тұрғындар саны — 136 834 адам, ал бірнеше ауылдық аймақтарындағы тұрғындарымен қоса 144 647 адам ([[1 қазан]] [[2024 жыл]]ғы санақ бойынша).

Ұлттық құрамы ([[1 қазан]] [[2024 жыл|2024 ж.]] бойынша)&lt;ref&gt;https://stat.gov.kz/api/iblock/element/238235/file/kk/&lt;/ref&gt;:
* [[Қазақтар|Қазақ]] — 90 030 адам. (56,93 %)
* [[Орыстар|Орыс]] — 35 722 адам. (31,46 %)
* [[Украиндар|Украин]] — 6465 адам. (3,7 %)
* [[Татарлар|Татар]] — 3581 адам. (2,42 %)
* [[Немістер|Неміс]] — 2823 адам. (1,63 %)
* Басқа — 6026 адам. (3,86 %)
* Барлығы — 144 647 адам. (100,00 %)

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ 2024 жылғы ұлттық халық санағы (2009, 2024)
|-
! 2009 !! 2024 !! Пайыздық қатынасы !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2024 !! Пайыздық қатынасы !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2024 !! Пайыздық қатынасы
|-
||125 012 ||{{өсім}}144 647 ||115,7 ||58 951 ||{{өсім}}69 675 ||118,1 ||66 061 ||{{өсім}}74 972 ||113,4
|}

== Дереккөздер ==

{{дереккөздер}}

{{Павлодар облысы}} 
{{Қазақстан қалалары}}
{{Екібастұз қалалық әкімдігі елді мекендері}}

[[Санат:Екібастұз]]

{{geo-stub}}</text>
      <sha1>6hdq03up2fwnzs43vka8whvl93pm1en</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575754</id>
      <parentid>3575753</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T20:22:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Халқы */</comment>
      <origin>3575754</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9521" sha1="ssh064qki8p4116fzmn085jd8c7we44" xml:space="preserve">{{Елді мекен-Қазақстан
 |статусы = [[Қала]]
 |атауы = Екібастұз
 |сурет = Kraftwerk Ekibastus.jpg
 |әкімшілік күйі = 
 |елтаңба = Ekibastuz seal.png
 |ту = 
 |елтаңба сипаттамасы = 
 |ту сипаттамасы = 
 |елтаңба ені = 
 |ту ені = 
  |lat_deg= 51|lat_min= 43|lat_sec=
  |lon_deg= 75|lon_min= 19|lon_sec=
  |CoordAddon=type:city(1226000)_region:KZ
  |CoordScale             = 
 |ел картасының өлшемi = 300 
 |облыс картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |облысы = Павлодар облысы
 |кестедегі облыс = Павлодар облысы{{!}}Павлодар
 |ауданы = Екібастұз қалалық әкімдігі
 |кестедегі аудан = Екібастұз қалалық әкімдігі{{!}}Екібастұз
 |мекен түрі =
 |мекені = 
 |кестедегі мекен = 
 |ішкі бөлінісі = 
 |әкімі = Бейсекин Аян Уахитұлы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kazpravda.kz/n/ayan-beysekin-naznachen-akimom-ekibastuza/|title=Аян Бейсекин назначен акимом Экибастуза|website=kazpravda.kz|date=2022-08-16}}&lt;/ref&gt;
 |құрылған уақыты = 1898
 |алғашқы дерек = 1876
 |бұрынғы атаулары = ''Екібастұзуголь''
 |статус алуы = 1957
 |жер аумағы = 45
 |биiктiктiң түрi = биiктiкгі
 |орталығының биiктігі = 347
 |климаты = шұғыл континенті
 |ресми тілі = 
  |тұрғыны = 152 444&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/iblock/element/27315/file/kk/ Қазақстан Республикасы халқының облыстар, қалалар және аудандар бойынша саны (2021 жылғы 1 қазанға)]&lt;/ref&gt;
  |санақ жылы = 2024
  |тығыздығы =  
  |шоғырлануы = 
  |ұлттық құрамы = [[қазақтар]] 59,12 % &lt;br /&gt; [[орыстар]] 29,97 % &lt;br /&gt; [[украиндар]] 3,37 % &lt;br /&gt; [[татарлар]] 2,36 % &lt;br /&gt; [[немістер]] 1,47 % &lt;br /&gt; [[белорустар]] 0,56 % &lt;br /&gt; басқалары 3,15 %&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/iblock/element/178050/file/kk/ Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2024 жыл басына)]&lt;/ref&gt;
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним = екібастұздық, екібастұздықтар
 |телефон коды = 7187
 |пошта индекстері = 141200—141209
 |автомобиль коды = [[Павлодар облысы|S/14]]
 |идентификатор түрі = 
 |сандық идентификаторы = 
 |ортаққордағы санаты = Ekibastuz
 |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/pavlodar-ekibastuz?lang=kk Екібастұз қаласының әкімдігі
 |сайт тілі = kz
 |сайт тілі 2 = ru
 |сайт тілі 3 = 
}}
'''Екібастұз''' — [[Павлодар облысы]]ның оңтүстік-батысында орналасқан қала. [[1898 жыл]]ы негізі қаланып, қала дәрежесін [[1957 жыл]]ы алды.

== Этимологиясы ==
Осы өңірде [[тас көмір]] кені ашылғанға дейін, оның күншығыс жағында жатқан тұзды [[көл]] ерте заманнан бері «Екібастұз» деп [[мұрағат]]тық құжаттардан белгілі. Осыған байланысты кейін бұл жерден табылған тас көмір кені де, оның жанына орнаған қалашық пен қала да «Екібастұз» деп аталады.

Екібастұз қаласы өзінің жастығына қарамастан теңдесі жоқ алып кәсіпорындарымен бүкіл әлемге танымал болып отыр. Қысқа ғана мерзім ішінде  [[Қазақстан]]ның «қара алтынды» жерінде пайда болған қала біздің замандастарымыз үшін аты аңызға айналған [[қала]] болып отыр. Тек қана Екібастұзда тұңғыш рет [[Қазақстан]]да көптеген алдыңғы қатарлы [[технология]] өмірге келді, жаңа үлгідегі құрал-жабдықтар зерттелді.
  
Екібастұз қаласы - кеншілер мен [[энергетик]]тердің  мақтанышы. Қала орасан зор, әлемдегі бай тас көмірімен танылып отыр. №1, 2-МАЭС- тердің іске қосылуы арқасында Екібастұз жылу энергетикалық кешенінің ірі орталығы болып отыр. Бүгінгі таңда үш бірдей – «Богатырь», «Солтүстік» және «Шығыс» кеніштерінде көмір өндіріледі. Екібастұз көмірі Қазақстанның, [[Орал]], мен Батыс Сібірдің электр станцияларының жұмыстарын үздіксіз қамтамасыз етіп отыр. Қала тек [[география]]лық орнымен ғана емес,сонымен қатар тарихи ерекшелігіне байланысты қалыптасты. Екібастұз көмірі мен электр қуаты бүкіл аймақтың кәсіпорындар: [[Павлодар]] [[химия]], [[мұнай]] өңдеу, [[алюминий]], [[трактор]], Ақсу ферроқорытпа зауыттары - Екібастұздағы «қара алтынның» арқасында өркендеп отыр. Сондай-ақ Екібастұз көмірі [[Қазақстан]] мен [[Ресей]]дің арасын жалғастырушы буын болып табылады. «Шығыс» кеніші - әлемдік тәжірибеде тұңғыш рет бейімделген көмір қабаты жағдайында көлденең жатқан шектеулі қуатымен жобаланды және көмір шығарудың жаңа [[технология]]сын енгізді.

== Бұқаралық ақпарат құралдары ==
* Екiбастұздан '''шығатын баспасөз''':
** қазақ тiлiндегi «Отарқа» газеті
** апталық «[http://golose.kz/ Голос Экибастуза] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090802113617/http://www.golose.kz/ |date=2009-08-02 }}»
** [http://www.informburo.kz/ «Экибастузское обозрение»] газетасы
** [http://www.business.ekibastuz.kz/ «Деловой Экибастуз»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090408235740/http://www.business.ekibastuz.kz/ |date=2009-04-08 }} журналы
** жарнама хабар апталығы [http://vitrina.ekibastuz.kz/ «Витрина»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090207184604/http://vitrina.ekibastuz.kz/ |date=2009-02-07 }}

* 2 '''телеарна''' жұмыс iстейдi
** «Екiбастұз қалалалық телеарнасы» (ЕҚТ) — 5-шi арна МВ
** «Арта ТВ»&amp;nbsp;— 32-шi арна ДМВ

* 6 '''радиостанса''' бар:
** «Павлодар» радиосы 102,1 МГц
** «Русское радио&amp;nbsp;— Азия» 102,6 МГц
** «Love» радиосы 103.6 МГц
** «NS» радиосы 104,2 МГц
** «Ретро FM» радиосы 105,2 МГц
** «Қазақ радиосы» 106,9 МГц.

== Халқы ==
Тұрғындар саны — 136 834 адам, ал бірнеше ауылдық аймақтарындағы тұрғындарымен қоса 144 647 адам ([[1 қазан]] [[2024 жыл]]ғы санақ бойынша).

Ұлттық құрамы ([[1 қазан]] [[2024 жыл|2024 ж.]] бойынша)&lt;ref&gt;https://stat.gov.kz/api/iblock/element/238235/file/kk/&lt;/ref&gt;:
* [[Қазақтар|Қазақ]] — 90 030 адам. (56,93 %)
* [[Орыстар|Орыс]] — 35 722 адам. (31,46 %)
* [[Украиндар|Украин]] — 6465 адам. (3,7 %)
* [[Татарлар|Татар]] — 3581 адам. (2,42 %)
* [[Немістер|Неміс]] — 2823 адам. (1,63 %)
* Басқа — 6026 адам. (3,86 %)
* Барлығы — 144 647 адам. (100,00 %)

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ [[2024 жыл]]ғы ұлттық халық санағы (2009, 2024)
|-
! 2009 !! 2024 !! Пайыздық қатынасы !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2024 !! Пайыздық қатынасы !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2024 !! Пайыздық қатынасы
|-
||125 012 ||{{өсім}}144 647 ||115,7 ||58 951 ||{{өсім}}69 675 ||118,1 ||66 061 ||{{өсім}}74 972 ||113,4
|}

== Дереккөздер ==

{{дереккөздер}}

{{Павлодар облысы}} 
{{Қазақстан қалалары}}
{{Екібастұз қалалық әкімдігі елді мекендері}}

[[Санат:Екібастұз]]

{{geo-stub}}</text>
      <sha1>ssh064qki8p4116fzmn085jd8c7we44</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575755</id>
      <parentid>3575754</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T20:23:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Халқы */</comment>
      <origin>3575755</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9553" sha1="tehcj6ij7whf9c3jb03euta477cuthy" xml:space="preserve">{{Елді мекен-Қазақстан
 |статусы = [[Қала]]
 |атауы = Екібастұз
 |сурет = Kraftwerk Ekibastus.jpg
 |әкімшілік күйі = 
 |елтаңба = Ekibastuz seal.png
 |ту = 
 |елтаңба сипаттамасы = 
 |ту сипаттамасы = 
 |елтаңба ені = 
 |ту ені = 
  |lat_deg= 51|lat_min= 43|lat_sec=
  |lon_deg= 75|lon_min= 19|lon_sec=
  |CoordAddon=type:city(1226000)_region:KZ
  |CoordScale             = 
 |ел картасының өлшемi = 300 
 |облыс картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |облысы = Павлодар облысы
 |кестедегі облыс = Павлодар облысы{{!}}Павлодар
 |ауданы = Екібастұз қалалық әкімдігі
 |кестедегі аудан = Екібастұз қалалық әкімдігі{{!}}Екібастұз
 |мекен түрі =
 |мекені = 
 |кестедегі мекен = 
 |ішкі бөлінісі = 
 |әкімі = Бейсекин Аян Уахитұлы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kazpravda.kz/n/ayan-beysekin-naznachen-akimom-ekibastuza/|title=Аян Бейсекин назначен акимом Экибастуза|website=kazpravda.kz|date=2022-08-16}}&lt;/ref&gt;
 |құрылған уақыты = 1898
 |алғашқы дерек = 1876
 |бұрынғы атаулары = ''Екібастұзуголь''
 |статус алуы = 1957
 |жер аумағы = 45
 |биiктiктiң түрi = биiктiкгі
 |орталығының биiктігі = 347
 |климаты = шұғыл континенті
 |ресми тілі = 
  |тұрғыны = 152 444&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/iblock/element/27315/file/kk/ Қазақстан Республикасы халқының облыстар, қалалар және аудандар бойынша саны (2021 жылғы 1 қазанға)]&lt;/ref&gt;
  |санақ жылы = 2024
  |тығыздығы =  
  |шоғырлануы = 
  |ұлттық құрамы = [[қазақтар]] 59,12 % &lt;br /&gt; [[орыстар]] 29,97 % &lt;br /&gt; [[украиндар]] 3,37 % &lt;br /&gt; [[татарлар]] 2,36 % &lt;br /&gt; [[немістер]] 1,47 % &lt;br /&gt; [[белорустар]] 0,56 % &lt;br /&gt; басқалары 3,15 %&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/iblock/element/178050/file/kk/ Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2024 жыл басына)]&lt;/ref&gt;
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним = екібастұздық, екібастұздықтар
 |телефон коды = 7187
 |пошта индекстері = 141200—141209
 |автомобиль коды = [[Павлодар облысы|S/14]]
 |идентификатор түрі = 
 |сандық идентификаторы = 
 |ортаққордағы санаты = Ekibastuz
 |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/pavlodar-ekibastuz?lang=kk Екібастұз қаласының әкімдігі
 |сайт тілі = kz
 |сайт тілі 2 = ru
 |сайт тілі 3 = 
}}
'''Екібастұз''' — [[Павлодар облысы]]ның оңтүстік-батысында орналасқан қала. [[1898 жыл]]ы негізі қаланып, қала дәрежесін [[1957 жыл]]ы алды.

== Этимологиясы ==
Осы өңірде [[тас көмір]] кені ашылғанға дейін, оның күншығыс жағында жатқан тұзды [[көл]] ерте заманнан бері «Екібастұз» деп [[мұрағат]]тық құжаттардан белгілі. Осыған байланысты кейін бұл жерден табылған тас көмір кені де, оның жанына орнаған қалашық пен қала да «Екібастұз» деп аталады.

Екібастұз қаласы өзінің жастығына қарамастан теңдесі жоқ алып кәсіпорындарымен бүкіл әлемге танымал болып отыр. Қысқа ғана мерзім ішінде  [[Қазақстан]]ның «қара алтынды» жерінде пайда болған қала біздің замандастарымыз үшін аты аңызға айналған [[қала]] болып отыр. Тек қана Екібастұзда тұңғыш рет [[Қазақстан]]да көптеген алдыңғы қатарлы [[технология]] өмірге келді, жаңа үлгідегі құрал-жабдықтар зерттелді.
  
Екібастұз қаласы - кеншілер мен [[энергетик]]тердің  мақтанышы. Қала орасан зор, әлемдегі бай тас көмірімен танылып отыр. №1, 2-МАЭС- тердің іске қосылуы арқасында Екібастұз жылу энергетикалық кешенінің ірі орталығы болып отыр. Бүгінгі таңда үш бірдей – «Богатырь», «Солтүстік» және «Шығыс» кеніштерінде көмір өндіріледі. Екібастұз көмірі Қазақстанның, [[Орал]], мен Батыс Сібірдің электр станцияларының жұмыстарын үздіксіз қамтамасыз етіп отыр. Қала тек [[география]]лық орнымен ғана емес,сонымен қатар тарихи ерекшелігіне байланысты қалыптасты. Екібастұз көмірі мен электр қуаты бүкіл аймақтың кәсіпорындар: [[Павлодар]] [[химия]], [[мұнай]] өңдеу, [[алюминий]], [[трактор]], Ақсу ферроқорытпа зауыттары - Екібастұздағы «қара алтынның» арқасында өркендеп отыр. Сондай-ақ Екібастұз көмірі [[Қазақстан]] мен [[Ресей]]дің арасын жалғастырушы буын болып табылады. «Шығыс» кеніші - әлемдік тәжірибеде тұңғыш рет бейімделген көмір қабаты жағдайында көлденең жатқан шектеулі қуатымен жобаланды және көмір шығарудың жаңа [[технология]]сын енгізді.

== Бұқаралық ақпарат құралдары ==
* Екiбастұздан '''шығатын баспасөз''':
** қазақ тiлiндегi «Отарқа» газеті
** апталық «[http://golose.kz/ Голос Экибастуза] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090802113617/http://www.golose.kz/ |date=2009-08-02 }}»
** [http://www.informburo.kz/ «Экибастузское обозрение»] газетасы
** [http://www.business.ekibastuz.kz/ «Деловой Экибастуз»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090408235740/http://www.business.ekibastuz.kz/ |date=2009-04-08 }} журналы
** жарнама хабар апталығы [http://vitrina.ekibastuz.kz/ «Витрина»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090207184604/http://vitrina.ekibastuz.kz/ |date=2009-02-07 }}

* 2 '''телеарна''' жұмыс iстейдi
** «Екiбастұз қалалалық телеарнасы» (ЕҚТ) — 5-шi арна МВ
** «Арта ТВ»&amp;nbsp;— 32-шi арна ДМВ

* 6 '''радиостанса''' бар:
** «Павлодар» радиосы 102,1 МГц
** «Русское радио&amp;nbsp;— Азия» 102,6 МГц
** «Love» радиосы 103.6 МГц
** «NS» радиосы 104,2 МГц
** «Ретро FM» радиосы 105,2 МГц
** «Қазақ радиосы» 106,9 МГц.

== Халқы ==
Тұрғындар саны — 136 834 адам, ал бірнеше ауылдық аймақтарындағы тұрғындарымен қоса 144 647 адам ([[1 қазан]] [[2024 жыл]]ғы санақ бойынша).

Ұлттық құрамы ([[1 қазан]] [[2024 жыл|2024 ж.]] бойынша)&lt;ref&gt;https://stat.gov.kz/api/iblock/element/238235/file/kk/&lt;/ref&gt;:
* [[Қазақтар|Қазақ]] — 90 030 адам. (56,93 %)
* [[Орыстар|Орыс]] — 35 722 адам. (31,46 %)
* [[Украиндар|Украин]] — 6465 адам. (3,7 %)
* [[Татарлар|Татар]] — 3581 адам. (2,42 %)
* [[Немістер|Неміс]] — 2823 адам. (1,63 %)
* Басқа — 6026 адам. (3,86 %)
* Барлығы — 144 647 адам. (100,00 %)

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ [[2024 жыл]]ғы ұлттық халық санағы ([[2009 жыл|2009]], [[2024 жыл|2024]])
|-
! 2009 !! 2024 !! Пайыздық қатынасы !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2024 !! Пайыздық қатынасы !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2024 !! Пайыздық қатынасы
|-
||125 012 ||{{өсім}}144 647 ||115,7 ||58 951 ||{{өсім}}69 675 ||118,1 ||66 061 ||{{өсім}}74 972 ||113,4
|}

== Дереккөздер ==

{{дереккөздер}}

{{Павлодар облысы}} 
{{Қазақстан қалалары}}
{{Екібастұз қалалық әкімдігі елді мекендері}}

[[Санат:Екібастұз]]

{{geo-stub}}</text>
      <sha1>tehcj6ij7whf9c3jb03euta477cuthy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575756</id>
      <parentid>3575755</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T20:23:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Халқы */</comment>
      <origin>3575756</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9573" sha1="l4srqee5zgair32hxqvnytknkypoq2k" xml:space="preserve">{{Елді мекен-Қазақстан
 |статусы = [[Қала]]
 |атауы = Екібастұз
 |сурет = Kraftwerk Ekibastus.jpg
 |әкімшілік күйі = 
 |елтаңба = Ekibastuz seal.png
 |ту = 
 |елтаңба сипаттамасы = 
 |ту сипаттамасы = 
 |елтаңба ені = 
 |ту ені = 
  |lat_deg= 51|lat_min= 43|lat_sec=
  |lon_deg= 75|lon_min= 19|lon_sec=
  |CoordAddon=type:city(1226000)_region:KZ
  |CoordScale             = 
 |ел картасының өлшемi = 300 
 |облыс картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |облысы = Павлодар облысы
 |кестедегі облыс = Павлодар облысы{{!}}Павлодар
 |ауданы = Екібастұз қалалық әкімдігі
 |кестедегі аудан = Екібастұз қалалық әкімдігі{{!}}Екібастұз
 |мекен түрі =
 |мекені = 
 |кестедегі мекен = 
 |ішкі бөлінісі = 
 |әкімі = Бейсекин Аян Уахитұлы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kazpravda.kz/n/ayan-beysekin-naznachen-akimom-ekibastuza/|title=Аян Бейсекин назначен акимом Экибастуза|website=kazpravda.kz|date=2022-08-16}}&lt;/ref&gt;
 |құрылған уақыты = 1898
 |алғашқы дерек = 1876
 |бұрынғы атаулары = ''Екібастұзуголь''
 |статус алуы = 1957
 |жер аумағы = 45
 |биiктiктiң түрi = биiктiкгі
 |орталығының биiктігі = 347
 |климаты = шұғыл континенті
 |ресми тілі = 
  |тұрғыны = 152 444&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/iblock/element/27315/file/kk/ Қазақстан Республикасы халқының облыстар, қалалар және аудандар бойынша саны (2021 жылғы 1 қазанға)]&lt;/ref&gt;
  |санақ жылы = 2024
  |тығыздығы =  
  |шоғырлануы = 
  |ұлттық құрамы = [[қазақтар]] 59,12 % &lt;br /&gt; [[орыстар]] 29,97 % &lt;br /&gt; [[украиндар]] 3,37 % &lt;br /&gt; [[татарлар]] 2,36 % &lt;br /&gt; [[немістер]] 1,47 % &lt;br /&gt; [[белорустар]] 0,56 % &lt;br /&gt; басқалары 3,15 %&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/iblock/element/178050/file/kk/ Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2024 жыл басына)]&lt;/ref&gt;
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним = екібастұздық, екібастұздықтар
 |телефон коды = 7187
 |пошта индекстері = 141200—141209
 |автомобиль коды = [[Павлодар облысы|S/14]]
 |идентификатор түрі = 
 |сандық идентификаторы = 
 |ортаққордағы санаты = Ekibastuz
 |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/pavlodar-ekibastuz?lang=kk Екібастұз қаласының әкімдігі
 |сайт тілі = kz
 |сайт тілі 2 = ru
 |сайт тілі 3 = 
}}
'''Екібастұз''' — [[Павлодар облысы]]ның оңтүстік-батысында орналасқан қала. [[1898 жыл]]ы негізі қаланып, қала дәрежесін [[1957 жыл]]ы алды.

== Этимологиясы ==
Осы өңірде [[тас көмір]] кені ашылғанға дейін, оның күншығыс жағында жатқан тұзды [[көл]] ерте заманнан бері «Екібастұз» деп [[мұрағат]]тық құжаттардан белгілі. Осыған байланысты кейін бұл жерден табылған тас көмір кені де, оның жанына орнаған қалашық пен қала да «Екібастұз» деп аталады.

Екібастұз қаласы өзінің жастығына қарамастан теңдесі жоқ алып кәсіпорындарымен бүкіл әлемге танымал болып отыр. Қысқа ғана мерзім ішінде  [[Қазақстан]]ның «қара алтынды» жерінде пайда болған қала біздің замандастарымыз үшін аты аңызға айналған [[қала]] болып отыр. Тек қана Екібастұзда тұңғыш рет [[Қазақстан]]да көптеген алдыңғы қатарлы [[технология]] өмірге келді, жаңа үлгідегі құрал-жабдықтар зерттелді.
  
Екібастұз қаласы - кеншілер мен [[энергетик]]тердің  мақтанышы. Қала орасан зор, әлемдегі бай тас көмірімен танылып отыр. №1, 2-МАЭС- тердің іске қосылуы арқасында Екібастұз жылу энергетикалық кешенінің ірі орталығы болып отыр. Бүгінгі таңда үш бірдей – «Богатырь», «Солтүстік» және «Шығыс» кеніштерінде көмір өндіріледі. Екібастұз көмірі Қазақстанның, [[Орал]], мен Батыс Сібірдің электр станцияларының жұмыстарын үздіксіз қамтамасыз етіп отыр. Қала тек [[география]]лық орнымен ғана емес,сонымен қатар тарихи ерекшелігіне байланысты қалыптасты. Екібастұз көмірі мен электр қуаты бүкіл аймақтың кәсіпорындар: [[Павлодар]] [[химия]], [[мұнай]] өңдеу, [[алюминий]], [[трактор]], Ақсу ферроқорытпа зауыттары - Екібастұздағы «қара алтынның» арқасында өркендеп отыр. Сондай-ақ Екібастұз көмірі [[Қазақстан]] мен [[Ресей]]дің арасын жалғастырушы буын болып табылады. «Шығыс» кеніші - әлемдік тәжірибеде тұңғыш рет бейімделген көмір қабаты жағдайында көлденең жатқан шектеулі қуатымен жобаланды және көмір шығарудың жаңа [[технология]]сын енгізді.

== Бұқаралық ақпарат құралдары ==
* Екiбастұздан '''шығатын баспасөз''':
** қазақ тiлiндегi «Отарқа» газеті
** апталық «[http://golose.kz/ Голос Экибастуза] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090802113617/http://www.golose.kz/ |date=2009-08-02 }}»
** [http://www.informburo.kz/ «Экибастузское обозрение»] газетасы
** [http://www.business.ekibastuz.kz/ «Деловой Экибастуз»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090408235740/http://www.business.ekibastuz.kz/ |date=2009-04-08 }} журналы
** жарнама хабар апталығы [http://vitrina.ekibastuz.kz/ «Витрина»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090207184604/http://vitrina.ekibastuz.kz/ |date=2009-02-07 }}

* 2 '''телеарна''' жұмыс iстейдi
** «Екiбастұз қалалалық телеарнасы» (ЕҚТ) — 5-шi арна МВ
** «Арта ТВ»&amp;nbsp;— 32-шi арна ДМВ

* 6 '''радиостанса''' бар:
** «Павлодар» радиосы 102,1 МГц
** «Русское радио&amp;nbsp;— Азия» 102,6 МГц
** «Love» радиосы 103.6 МГц
** «NS» радиосы 104,2 МГц
** «Ретро FM» радиосы 105,2 МГц
** «Қазақ радиосы» 106,9 МГц.

== Халқы ==
Тұрғындар саны — 136 834 адам, ал бірнеше ауылдық аймақтарындағы тұрғындарымен қоса 144 647 адам ([[1 қазан]] [[2024 жыл]]ғы санақ бойынша).

Ұлттық құрамы ([[1 қазан]] [[2024 жыл|2024 ж.]] бойынша)&lt;ref&gt;https://stat.gov.kz/api/iblock/element/238235/file/kk/&lt;/ref&gt;:
* [[Қазақтар|Қазақ]] — 90 030 адам. (56,93 %)
* [[Орыстар|Орыс]] — 35 722 адам. (31,46 %)
* [[Украиндар|Украин]] — 6465 адам. (3,7 %)
* [[Татарлар|Татар]] — 3581 адам. (2,42 %)
* [[Немістер|Неміс]] — 2823 адам. (1,63 %)
* Басқа — 6026 адам. (3,86 %)
* Барлығы — 144 647 адам. (100,00 %)

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ [[2024 жыл]]ғы ұлттық халық санағы ([[2009 жыл|2009]], [[2024 жыл|2024]])
|-
! [[2009 жыл|2009 ж.]] !! 2024 !! Пайыздық қатынасы !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2024 !! Пайыздық қатынасы !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2024 !! Пайыздық қатынасы
|-
||125 012 ||{{өсім}}144 647 ||115,7 ||58 951 ||{{өсім}}69 675 ||118,1 ||66 061 ||{{өсім}}74 972 ||113,4
|}

== Дереккөздер ==

{{дереккөздер}}

{{Павлодар облысы}} 
{{Қазақстан қалалары}}
{{Екібастұз қалалық әкімдігі елді мекендері}}

[[Санат:Екібастұз]]

{{geo-stub}}</text>
      <sha1>l4srqee5zgair32hxqvnytknkypoq2k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575757</id>
      <parentid>3575756</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T20:23:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Халқы */</comment>
      <origin>3575757</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9593" sha1="mvmfo8j3gaf5ia7pfnv1dkt86mspmtb" xml:space="preserve">{{Елді мекен-Қазақстан
 |статусы = [[Қала]]
 |атауы = Екібастұз
 |сурет = Kraftwerk Ekibastus.jpg
 |әкімшілік күйі = 
 |елтаңба = Ekibastuz seal.png
 |ту = 
 |елтаңба сипаттамасы = 
 |ту сипаттамасы = 
 |елтаңба ені = 
 |ту ені = 
  |lat_deg= 51|lat_min= 43|lat_sec=
  |lon_deg= 75|lon_min= 19|lon_sec=
  |CoordAddon=type:city(1226000)_region:KZ
  |CoordScale             = 
 |ел картасының өлшемi = 300 
 |облыс картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |облысы = Павлодар облысы
 |кестедегі облыс = Павлодар облысы{{!}}Павлодар
 |ауданы = Екібастұз қалалық әкімдігі
 |кестедегі аудан = Екібастұз қалалық әкімдігі{{!}}Екібастұз
 |мекен түрі =
 |мекені = 
 |кестедегі мекен = 
 |ішкі бөлінісі = 
 |әкімі = Бейсекин Аян Уахитұлы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kazpravda.kz/n/ayan-beysekin-naznachen-akimom-ekibastuza/|title=Аян Бейсекин назначен акимом Экибастуза|website=kazpravda.kz|date=2022-08-16}}&lt;/ref&gt;
 |құрылған уақыты = 1898
 |алғашқы дерек = 1876
 |бұрынғы атаулары = ''Екібастұзуголь''
 |статус алуы = 1957
 |жер аумағы = 45
 |биiктiктiң түрi = биiктiкгі
 |орталығының биiктігі = 347
 |климаты = шұғыл континенті
 |ресми тілі = 
  |тұрғыны = 152 444&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/iblock/element/27315/file/kk/ Қазақстан Республикасы халқының облыстар, қалалар және аудандар бойынша саны (2021 жылғы 1 қазанға)]&lt;/ref&gt;
  |санақ жылы = 2024
  |тығыздығы =  
  |шоғырлануы = 
  |ұлттық құрамы = [[қазақтар]] 59,12 % &lt;br /&gt; [[орыстар]] 29,97 % &lt;br /&gt; [[украиндар]] 3,37 % &lt;br /&gt; [[татарлар]] 2,36 % &lt;br /&gt; [[немістер]] 1,47 % &lt;br /&gt; [[белорустар]] 0,56 % &lt;br /&gt; басқалары 3,15 %&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/iblock/element/178050/file/kk/ Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2024 жыл басына)]&lt;/ref&gt;
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним = екібастұздық, екібастұздықтар
 |телефон коды = 7187
 |пошта индекстері = 141200—141209
 |автомобиль коды = [[Павлодар облысы|S/14]]
 |идентификатор түрі = 
 |сандық идентификаторы = 
 |ортаққордағы санаты = Ekibastuz
 |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/pavlodar-ekibastuz?lang=kk Екібастұз қаласының әкімдігі
 |сайт тілі = kz
 |сайт тілі 2 = ru
 |сайт тілі 3 = 
}}
'''Екібастұз''' — [[Павлодар облысы]]ның оңтүстік-батысында орналасқан қала. [[1898 жыл]]ы негізі қаланып, қала дәрежесін [[1957 жыл]]ы алды.

== Этимологиясы ==
Осы өңірде [[тас көмір]] кені ашылғанға дейін, оның күншығыс жағында жатқан тұзды [[көл]] ерте заманнан бері «Екібастұз» деп [[мұрағат]]тық құжаттардан белгілі. Осыған байланысты кейін бұл жерден табылған тас көмір кені де, оның жанына орнаған қалашық пен қала да «Екібастұз» деп аталады.

Екібастұз қаласы өзінің жастығына қарамастан теңдесі жоқ алып кәсіпорындарымен бүкіл әлемге танымал болып отыр. Қысқа ғана мерзім ішінде  [[Қазақстан]]ның «қара алтынды» жерінде пайда болған қала біздің замандастарымыз үшін аты аңызға айналған [[қала]] болып отыр. Тек қана Екібастұзда тұңғыш рет [[Қазақстан]]да көптеген алдыңғы қатарлы [[технология]] өмірге келді, жаңа үлгідегі құрал-жабдықтар зерттелді.
  
Екібастұз қаласы - кеншілер мен [[энергетик]]тердің  мақтанышы. Қала орасан зор, әлемдегі бай тас көмірімен танылып отыр. №1, 2-МАЭС- тердің іске қосылуы арқасында Екібастұз жылу энергетикалық кешенінің ірі орталығы болып отыр. Бүгінгі таңда үш бірдей – «Богатырь», «Солтүстік» және «Шығыс» кеніштерінде көмір өндіріледі. Екібастұз көмірі Қазақстанның, [[Орал]], мен Батыс Сібірдің электр станцияларының жұмыстарын үздіксіз қамтамасыз етіп отыр. Қала тек [[география]]лық орнымен ғана емес,сонымен қатар тарихи ерекшелігіне байланысты қалыптасты. Екібастұз көмірі мен электр қуаты бүкіл аймақтың кәсіпорындар: [[Павлодар]] [[химия]], [[мұнай]] өңдеу, [[алюминий]], [[трактор]], Ақсу ферроқорытпа зауыттары - Екібастұздағы «қара алтынның» арқасында өркендеп отыр. Сондай-ақ Екібастұз көмірі [[Қазақстан]] мен [[Ресей]]дің арасын жалғастырушы буын болып табылады. «Шығыс» кеніші - әлемдік тәжірибеде тұңғыш рет бейімделген көмір қабаты жағдайында көлденең жатқан шектеулі қуатымен жобаланды және көмір шығарудың жаңа [[технология]]сын енгізді.

== Бұқаралық ақпарат құралдары ==
* Екiбастұздан '''шығатын баспасөз''':
** қазақ тiлiндегi «Отарқа» газеті
** апталық «[http://golose.kz/ Голос Экибастуза] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090802113617/http://www.golose.kz/ |date=2009-08-02 }}»
** [http://www.informburo.kz/ «Экибастузское обозрение»] газетасы
** [http://www.business.ekibastuz.kz/ «Деловой Экибастуз»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090408235740/http://www.business.ekibastuz.kz/ |date=2009-04-08 }} журналы
** жарнама хабар апталығы [http://vitrina.ekibastuz.kz/ «Витрина»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090207184604/http://vitrina.ekibastuz.kz/ |date=2009-02-07 }}

* 2 '''телеарна''' жұмыс iстейдi
** «Екiбастұз қалалалық телеарнасы» (ЕҚТ) — 5-шi арна МВ
** «Арта ТВ»&amp;nbsp;— 32-шi арна ДМВ

* 6 '''радиостанса''' бар:
** «Павлодар» радиосы 102,1 МГц
** «Русское радио&amp;nbsp;— Азия» 102,6 МГц
** «Love» радиосы 103.6 МГц
** «NS» радиосы 104,2 МГц
** «Ретро FM» радиосы 105,2 МГц
** «Қазақ радиосы» 106,9 МГц.

== Халқы ==
Тұрғындар саны — 136 834 адам, ал бірнеше ауылдық аймақтарындағы тұрғындарымен қоса 144 647 адам ([[1 қазан]] [[2024 жыл]]ғы санақ бойынша).

Ұлттық құрамы ([[1 қазан]] [[2024 жыл|2024 ж.]] бойынша)&lt;ref&gt;https://stat.gov.kz/api/iblock/element/238235/file/kk/&lt;/ref&gt;:
* [[Қазақтар|Қазақ]] — 90 030 адам. (56,93 %)
* [[Орыстар|Орыс]] — 35 722 адам. (31,46 %)
* [[Украиндар|Украин]] — 6465 адам. (3,7 %)
* [[Татарлар|Татар]] — 3581 адам. (2,42 %)
* [[Немістер|Неміс]] — 2823 адам. (1,63 %)
* Басқа — 6026 адам. (3,86 %)
* Барлығы — 144 647 адам. (100,00 %)

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ [[2024 жыл]]ғы ұлттық халық санағы ([[2009 жыл|2009]], [[2024 жыл|2024]])
|-
! [[2009 жыл|2009 ж.]] !! [[2024 жыл|2024 ж.]] !! Пайыздық қатынасы !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2024 !! Пайыздық қатынасы !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2024 !! Пайыздық қатынасы
|-
||125 012 ||{{өсім}}144 647 ||115,7 ||58 951 ||{{өсім}}69 675 ||118,1 ||66 061 ||{{өсім}}74 972 ||113,4
|}

== Дереккөздер ==

{{дереккөздер}}

{{Павлодар облысы}} 
{{Қазақстан қалалары}}
{{Екібастұз қалалық әкімдігі елді мекендері}}

[[Санат:Екібастұз]]

{{geo-stub}}</text>
      <sha1>mvmfo8j3gaf5ia7pfnv1dkt86mspmtb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575758</id>
      <parentid>3575757</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T20:24:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Халқы */</comment>
      <origin>3575758</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9613" sha1="hmlibvh3yqdaesxtyv9xvbhcylsespv" xml:space="preserve">{{Елді мекен-Қазақстан
 |статусы = [[Қала]]
 |атауы = Екібастұз
 |сурет = Kraftwerk Ekibastus.jpg
 |әкімшілік күйі = 
 |елтаңба = Ekibastuz seal.png
 |ту = 
 |елтаңба сипаттамасы = 
 |ту сипаттамасы = 
 |елтаңба ені = 
 |ту ені = 
  |lat_deg= 51|lat_min= 43|lat_sec=
  |lon_deg= 75|lon_min= 19|lon_sec=
  |CoordAddon=type:city(1226000)_region:KZ
  |CoordScale             = 
 |ел картасының өлшемi = 300 
 |облыс картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |облысы = Павлодар облысы
 |кестедегі облыс = Павлодар облысы{{!}}Павлодар
 |ауданы = Екібастұз қалалық әкімдігі
 |кестедегі аудан = Екібастұз қалалық әкімдігі{{!}}Екібастұз
 |мекен түрі =
 |мекені = 
 |кестедегі мекен = 
 |ішкі бөлінісі = 
 |әкімі = Бейсекин Аян Уахитұлы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kazpravda.kz/n/ayan-beysekin-naznachen-akimom-ekibastuza/|title=Аян Бейсекин назначен акимом Экибастуза|website=kazpravda.kz|date=2022-08-16}}&lt;/ref&gt;
 |құрылған уақыты = 1898
 |алғашқы дерек = 1876
 |бұрынғы атаулары = ''Екібастұзуголь''
 |статус алуы = 1957
 |жер аумағы = 45
 |биiктiктiң түрi = биiктiкгі
 |орталығының биiктігі = 347
 |климаты = шұғыл континенті
 |ресми тілі = 
  |тұрғыны = 152 444&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/iblock/element/27315/file/kk/ Қазақстан Республикасы халқының облыстар, қалалар және аудандар бойынша саны (2021 жылғы 1 қазанға)]&lt;/ref&gt;
  |санақ жылы = 2024
  |тығыздығы =  
  |шоғырлануы = 
  |ұлттық құрамы = [[қазақтар]] 59,12 % &lt;br /&gt; [[орыстар]] 29,97 % &lt;br /&gt; [[украиндар]] 3,37 % &lt;br /&gt; [[татарлар]] 2,36 % &lt;br /&gt; [[немістер]] 1,47 % &lt;br /&gt; [[белорустар]] 0,56 % &lt;br /&gt; басқалары 3,15 %&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/iblock/element/178050/file/kk/ Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2024 жыл басына)]&lt;/ref&gt;
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним = екібастұздық, екібастұздықтар
 |телефон коды = 7187
 |пошта индекстері = 141200—141209
 |автомобиль коды = [[Павлодар облысы|S/14]]
 |идентификатор түрі = 
 |сандық идентификаторы = 
 |ортаққордағы санаты = Ekibastuz
 |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/pavlodar-ekibastuz?lang=kk Екібастұз қаласының әкімдігі
 |сайт тілі = kz
 |сайт тілі 2 = ru
 |сайт тілі 3 = 
}}
'''Екібастұз''' — [[Павлодар облысы]]ның оңтүстік-батысында орналасқан қала. [[1898 жыл]]ы негізі қаланып, қала дәрежесін [[1957 жыл]]ы алды.

== Этимологиясы ==
Осы өңірде [[тас көмір]] кені ашылғанға дейін, оның күншығыс жағында жатқан тұзды [[көл]] ерте заманнан бері «Екібастұз» деп [[мұрағат]]тық құжаттардан белгілі. Осыған байланысты кейін бұл жерден табылған тас көмір кені де, оның жанына орнаған қалашық пен қала да «Екібастұз» деп аталады.

Екібастұз қаласы өзінің жастығына қарамастан теңдесі жоқ алып кәсіпорындарымен бүкіл әлемге танымал болып отыр. Қысқа ғана мерзім ішінде  [[Қазақстан]]ның «қара алтынды» жерінде пайда болған қала біздің замандастарымыз үшін аты аңызға айналған [[қала]] болып отыр. Тек қана Екібастұзда тұңғыш рет [[Қазақстан]]да көптеген алдыңғы қатарлы [[технология]] өмірге келді, жаңа үлгідегі құрал-жабдықтар зерттелді.
  
Екібастұз қаласы - кеншілер мен [[энергетик]]тердің  мақтанышы. Қала орасан зор, әлемдегі бай тас көмірімен танылып отыр. №1, 2-МАЭС- тердің іске қосылуы арқасында Екібастұз жылу энергетикалық кешенінің ірі орталығы болып отыр. Бүгінгі таңда үш бірдей – «Богатырь», «Солтүстік» және «Шығыс» кеніштерінде көмір өндіріледі. Екібастұз көмірі Қазақстанның, [[Орал]], мен Батыс Сібірдің электр станцияларының жұмыстарын үздіксіз қамтамасыз етіп отыр. Қала тек [[география]]лық орнымен ғана емес,сонымен қатар тарихи ерекшелігіне байланысты қалыптасты. Екібастұз көмірі мен электр қуаты бүкіл аймақтың кәсіпорындар: [[Павлодар]] [[химия]], [[мұнай]] өңдеу, [[алюминий]], [[трактор]], Ақсу ферроқорытпа зауыттары - Екібастұздағы «қара алтынның» арқасында өркендеп отыр. Сондай-ақ Екібастұз көмірі [[Қазақстан]] мен [[Ресей]]дің арасын жалғастырушы буын болып табылады. «Шығыс» кеніші - әлемдік тәжірибеде тұңғыш рет бейімделген көмір қабаты жағдайында көлденең жатқан шектеулі қуатымен жобаланды және көмір шығарудың жаңа [[технология]]сын енгізді.

== Бұқаралық ақпарат құралдары ==
* Екiбастұздан '''шығатын баспасөз''':
** қазақ тiлiндегi «Отарқа» газеті
** апталық «[http://golose.kz/ Голос Экибастуза] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090802113617/http://www.golose.kz/ |date=2009-08-02 }}»
** [http://www.informburo.kz/ «Экибастузское обозрение»] газетасы
** [http://www.business.ekibastuz.kz/ «Деловой Экибастуз»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090408235740/http://www.business.ekibastuz.kz/ |date=2009-04-08 }} журналы
** жарнама хабар апталығы [http://vitrina.ekibastuz.kz/ «Витрина»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090207184604/http://vitrina.ekibastuz.kz/ |date=2009-02-07 }}

* 2 '''телеарна''' жұмыс iстейдi
** «Екiбастұз қалалалық телеарнасы» (ЕҚТ) — 5-шi арна МВ
** «Арта ТВ»&amp;nbsp;— 32-шi арна ДМВ

* 6 '''радиостанса''' бар:
** «Павлодар» радиосы 102,1 МГц
** «Русское радио&amp;nbsp;— Азия» 102,6 МГц
** «Love» радиосы 103.6 МГц
** «NS» радиосы 104,2 МГц
** «Ретро FM» радиосы 105,2 МГц
** «Қазақ радиосы» 106,9 МГц.

== Халқы ==
Тұрғындар саны — 136 834 адам, ал бірнеше ауылдық аймақтарындағы тұрғындарымен қоса 144 647 адам ([[1 қазан]] [[2024 жыл]]ғы санақ бойынша).

Ұлттық құрамы ([[1 қазан]] [[2024 жыл|2024 ж.]] бойынша)&lt;ref&gt;https://stat.gov.kz/api/iblock/element/238235/file/kk/&lt;/ref&gt;:
* [[Қазақтар|Қазақ]] — 90 030 адам. (56,93 %)
* [[Орыстар|Орыс]] — 35 722 адам. (31,46 %)
* [[Украиндар|Украин]] — 6465 адам. (3,7 %)
* [[Татарлар|Татар]] — 3581 адам. (2,42 %)
* [[Немістер|Неміс]] — 2823 адам. (1,63 %)
* Басқа — 6026 адам. (3,86 %)
* Барлығы — 144 647 адам. (100,00 %)

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ [[2024 жыл]]ғы ұлттық халық санағы ([[2009 жыл|2009]], [[2024 жыл|2024]])
|-
! [[2009 жыл|2009 ж.]] !! [[2024 жыл|2024 ж.]] !! Пайыздық қатынасы !! Ерлер [[2009 жыл|2009 ж.]] !! Ерлер 2024 !! Пайыздық қатынасы !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2024 !! Пайыздық қатынасы
|-
||125 012 ||{{өсім}}144 647 ||115,7 ||58 951 ||{{өсім}}69 675 ||118,1 ||66 061 ||{{өсім}}74 972 ||113,4
|}

== Дереккөздер ==

{{дереккөздер}}

{{Павлодар облысы}} 
{{Қазақстан қалалары}}
{{Екібастұз қалалық әкімдігі елді мекендері}}

[[Санат:Екібастұз]]

{{geo-stub}}</text>
      <sha1>hmlibvh3yqdaesxtyv9xvbhcylsespv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575759</id>
      <parentid>3575758</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T20:24:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Халқы */</comment>
      <origin>3575759</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9633" sha1="j6k0j2fswt4p1ncd31hlp0fjk54ke2a" xml:space="preserve">{{Елді мекен-Қазақстан
 |статусы = [[Қала]]
 |атауы = Екібастұз
 |сурет = Kraftwerk Ekibastus.jpg
 |әкімшілік күйі = 
 |елтаңба = Ekibastuz seal.png
 |ту = 
 |елтаңба сипаттамасы = 
 |ту сипаттамасы = 
 |елтаңба ені = 
 |ту ені = 
  |lat_deg= 51|lat_min= 43|lat_sec=
  |lon_deg= 75|lon_min= 19|lon_sec=
  |CoordAddon=type:city(1226000)_region:KZ
  |CoordScale             = 
 |ел картасының өлшемi = 300 
 |облыс картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |облысы = Павлодар облысы
 |кестедегі облыс = Павлодар облысы{{!}}Павлодар
 |ауданы = Екібастұз қалалық әкімдігі
 |кестедегі аудан = Екібастұз қалалық әкімдігі{{!}}Екібастұз
 |мекен түрі =
 |мекені = 
 |кестедегі мекен = 
 |ішкі бөлінісі = 
 |әкімі = Бейсекин Аян Уахитұлы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kazpravda.kz/n/ayan-beysekin-naznachen-akimom-ekibastuza/|title=Аян Бейсекин назначен акимом Экибастуза|website=kazpravda.kz|date=2022-08-16}}&lt;/ref&gt;
 |құрылған уақыты = 1898
 |алғашқы дерек = 1876
 |бұрынғы атаулары = ''Екібастұзуголь''
 |статус алуы = 1957
 |жер аумағы = 45
 |биiктiктiң түрi = биiктiкгі
 |орталығының биiктігі = 347
 |климаты = шұғыл континенті
 |ресми тілі = 
  |тұрғыны = 152 444&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/iblock/element/27315/file/kk/ Қазақстан Республикасы халқының облыстар, қалалар және аудандар бойынша саны (2021 жылғы 1 қазанға)]&lt;/ref&gt;
  |санақ жылы = 2024
  |тығыздығы =  
  |шоғырлануы = 
  |ұлттық құрамы = [[қазақтар]] 59,12 % &lt;br /&gt; [[орыстар]] 29,97 % &lt;br /&gt; [[украиндар]] 3,37 % &lt;br /&gt; [[татарлар]] 2,36 % &lt;br /&gt; [[немістер]] 1,47 % &lt;br /&gt; [[белорустар]] 0,56 % &lt;br /&gt; басқалары 3,15 %&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/iblock/element/178050/file/kk/ Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2024 жыл басына)]&lt;/ref&gt;
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним = екібастұздық, екібастұздықтар
 |телефон коды = 7187
 |пошта индекстері = 141200—141209
 |автомобиль коды = [[Павлодар облысы|S/14]]
 |идентификатор түрі = 
 |сандық идентификаторы = 
 |ортаққордағы санаты = Ekibastuz
 |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/pavlodar-ekibastuz?lang=kk Екібастұз қаласының әкімдігі
 |сайт тілі = kz
 |сайт тілі 2 = ru
 |сайт тілі 3 = 
}}
'''Екібастұз''' — [[Павлодар облысы]]ның оңтүстік-батысында орналасқан қала. [[1898 жыл]]ы негізі қаланып, қала дәрежесін [[1957 жыл]]ы алды.

== Этимологиясы ==
Осы өңірде [[тас көмір]] кені ашылғанға дейін, оның күншығыс жағында жатқан тұзды [[көл]] ерте заманнан бері «Екібастұз» деп [[мұрағат]]тық құжаттардан белгілі. Осыған байланысты кейін бұл жерден табылған тас көмір кені де, оның жанына орнаған қалашық пен қала да «Екібастұз» деп аталады.

Екібастұз қаласы өзінің жастығына қарамастан теңдесі жоқ алып кәсіпорындарымен бүкіл әлемге танымал болып отыр. Қысқа ғана мерзім ішінде  [[Қазақстан]]ның «қара алтынды» жерінде пайда болған қала біздің замандастарымыз үшін аты аңызға айналған [[қала]] болып отыр. Тек қана Екібастұзда тұңғыш рет [[Қазақстан]]да көптеген алдыңғы қатарлы [[технология]] өмірге келді, жаңа үлгідегі құрал-жабдықтар зерттелді.
  
Екібастұз қаласы - кеншілер мен [[энергетик]]тердің  мақтанышы. Қала орасан зор, әлемдегі бай тас көмірімен танылып отыр. №1, 2-МАЭС- тердің іске қосылуы арқасында Екібастұз жылу энергетикалық кешенінің ірі орталығы болып отыр. Бүгінгі таңда үш бірдей – «Богатырь», «Солтүстік» және «Шығыс» кеніштерінде көмір өндіріледі. Екібастұз көмірі Қазақстанның, [[Орал]], мен Батыс Сібірдің электр станцияларының жұмыстарын үздіксіз қамтамасыз етіп отыр. Қала тек [[география]]лық орнымен ғана емес,сонымен қатар тарихи ерекшелігіне байланысты қалыптасты. Екібастұз көмірі мен электр қуаты бүкіл аймақтың кәсіпорындар: [[Павлодар]] [[химия]], [[мұнай]] өңдеу, [[алюминий]], [[трактор]], Ақсу ферроқорытпа зауыттары - Екібастұздағы «қара алтынның» арқасында өркендеп отыр. Сондай-ақ Екібастұз көмірі [[Қазақстан]] мен [[Ресей]]дің арасын жалғастырушы буын болып табылады. «Шығыс» кеніші - әлемдік тәжірибеде тұңғыш рет бейімделген көмір қабаты жағдайында көлденең жатқан шектеулі қуатымен жобаланды және көмір шығарудың жаңа [[технология]]сын енгізді.

== Бұқаралық ақпарат құралдары ==
* Екiбастұздан '''шығатын баспасөз''':
** қазақ тiлiндегi «Отарқа» газеті
** апталық «[http://golose.kz/ Голос Экибастуза] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090802113617/http://www.golose.kz/ |date=2009-08-02 }}»
** [http://www.informburo.kz/ «Экибастузское обозрение»] газетасы
** [http://www.business.ekibastuz.kz/ «Деловой Экибастуз»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090408235740/http://www.business.ekibastuz.kz/ |date=2009-04-08 }} журналы
** жарнама хабар апталығы [http://vitrina.ekibastuz.kz/ «Витрина»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090207184604/http://vitrina.ekibastuz.kz/ |date=2009-02-07 }}

* 2 '''телеарна''' жұмыс iстейдi
** «Екiбастұз қалалалық телеарнасы» (ЕҚТ) — 5-шi арна МВ
** «Арта ТВ»&amp;nbsp;— 32-шi арна ДМВ

* 6 '''радиостанса''' бар:
** «Павлодар» радиосы 102,1 МГц
** «Русское радио&amp;nbsp;— Азия» 102,6 МГц
** «Love» радиосы 103.6 МГц
** «NS» радиосы 104,2 МГц
** «Ретро FM» радиосы 105,2 МГц
** «Қазақ радиосы» 106,9 МГц.

== Халқы ==
Тұрғындар саны — 136 834 адам, ал бірнеше ауылдық аймақтарындағы тұрғындарымен қоса 144 647 адам ([[1 қазан]] [[2024 жыл]]ғы санақ бойынша).

Ұлттық құрамы ([[1 қазан]] [[2024 жыл|2024 ж.]] бойынша)&lt;ref&gt;https://stat.gov.kz/api/iblock/element/238235/file/kk/&lt;/ref&gt;:
* [[Қазақтар|Қазақ]] — 90 030 адам. (56,93 %)
* [[Орыстар|Орыс]] — 35 722 адам. (31,46 %)
* [[Украиндар|Украин]] — 6465 адам. (3,7 %)
* [[Татарлар|Татар]] — 3581 адам. (2,42 %)
* [[Немістер|Неміс]] — 2823 адам. (1,63 %)
* Басқа — 6026 адам. (3,86 %)
* Барлығы — 144 647 адам. (100,00 %)

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ [[2024 жыл]]ғы ұлттық халық санағы ([[2009 жыл|2009]], [[2024 жыл|2024]])
|-
! [[2009 жыл|2009 ж.]] !! [[2024 жыл|2024 ж.]] !! Пайыздық қатынасы !! Ерлер [[2009 жыл|2009 ж.]] !! Ерлер [[2024 жыл|2024 ж.]] !! Пайыздық қатынасы !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2024 !! Пайыздық қатынасы
|-
||125 012 ||{{өсім}}144 647 ||115,7 ||58 951 ||{{өсім}}69 675 ||118,1 ||66 061 ||{{өсім}}74 972 ||113,4
|}

== Дереккөздер ==

{{дереккөздер}}

{{Павлодар облысы}} 
{{Қазақстан қалалары}}
{{Екібастұз қалалық әкімдігі елді мекендері}}

[[Санат:Екібастұз]]

{{geo-stub}}</text>
      <sha1>j6k0j2fswt4p1ncd31hlp0fjk54ke2a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575760</id>
      <parentid>3575759</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T20:24:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Халқы */</comment>
      <origin>3575760</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9653" sha1="iga8xvp53ad0go1tfusaxp4o7da5mi5" xml:space="preserve">{{Елді мекен-Қазақстан
 |статусы = [[Қала]]
 |атауы = Екібастұз
 |сурет = Kraftwerk Ekibastus.jpg
 |әкімшілік күйі = 
 |елтаңба = Ekibastuz seal.png
 |ту = 
 |елтаңба сипаттамасы = 
 |ту сипаттамасы = 
 |елтаңба ені = 
 |ту ені = 
  |lat_deg= 51|lat_min= 43|lat_sec=
  |lon_deg= 75|lon_min= 19|lon_sec=
  |CoordAddon=type:city(1226000)_region:KZ
  |CoordScale             = 
 |ел картасының өлшемi = 300 
 |облыс картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |облысы = Павлодар облысы
 |кестедегі облыс = Павлодар облысы{{!}}Павлодар
 |ауданы = Екібастұз қалалық әкімдігі
 |кестедегі аудан = Екібастұз қалалық әкімдігі{{!}}Екібастұз
 |мекен түрі =
 |мекені = 
 |кестедегі мекен = 
 |ішкі бөлінісі = 
 |әкімі = Бейсекин Аян Уахитұлы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kazpravda.kz/n/ayan-beysekin-naznachen-akimom-ekibastuza/|title=Аян Бейсекин назначен акимом Экибастуза|website=kazpravda.kz|date=2022-08-16}}&lt;/ref&gt;
 |құрылған уақыты = 1898
 |алғашқы дерек = 1876
 |бұрынғы атаулары = ''Екібастұзуголь''
 |статус алуы = 1957
 |жер аумағы = 45
 |биiктiктiң түрi = биiктiкгі
 |орталығының биiктігі = 347
 |климаты = шұғыл континенті
 |ресми тілі = 
  |тұрғыны = 152 444&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/iblock/element/27315/file/kk/ Қазақстан Республикасы халқының облыстар, қалалар және аудандар бойынша саны (2021 жылғы 1 қазанға)]&lt;/ref&gt;
  |санақ жылы = 2024
  |тығыздығы =  
  |шоғырлануы = 
  |ұлттық құрамы = [[қазақтар]] 59,12 % &lt;br /&gt; [[орыстар]] 29,97 % &lt;br /&gt; [[украиндар]] 3,37 % &lt;br /&gt; [[татарлар]] 2,36 % &lt;br /&gt; [[немістер]] 1,47 % &lt;br /&gt; [[белорустар]] 0,56 % &lt;br /&gt; басқалары 3,15 %&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/iblock/element/178050/file/kk/ Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2024 жыл басына)]&lt;/ref&gt;
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним = екібастұздық, екібастұздықтар
 |телефон коды = 7187
 |пошта индекстері = 141200—141209
 |автомобиль коды = [[Павлодар облысы|S/14]]
 |идентификатор түрі = 
 |сандық идентификаторы = 
 |ортаққордағы санаты = Ekibastuz
 |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/pavlodar-ekibastuz?lang=kk Екібастұз қаласының әкімдігі
 |сайт тілі = kz
 |сайт тілі 2 = ru
 |сайт тілі 3 = 
}}
'''Екібастұз''' — [[Павлодар облысы]]ның оңтүстік-батысында орналасқан қала. [[1898 жыл]]ы негізі қаланып, қала дәрежесін [[1957 жыл]]ы алды.

== Этимологиясы ==
Осы өңірде [[тас көмір]] кені ашылғанға дейін, оның күншығыс жағында жатқан тұзды [[көл]] ерте заманнан бері «Екібастұз» деп [[мұрағат]]тық құжаттардан белгілі. Осыған байланысты кейін бұл жерден табылған тас көмір кені де, оның жанына орнаған қалашық пен қала да «Екібастұз» деп аталады.

Екібастұз қаласы өзінің жастығына қарамастан теңдесі жоқ алып кәсіпорындарымен бүкіл әлемге танымал болып отыр. Қысқа ғана мерзім ішінде  [[Қазақстан]]ның «қара алтынды» жерінде пайда болған қала біздің замандастарымыз үшін аты аңызға айналған [[қала]] болып отыр. Тек қана Екібастұзда тұңғыш рет [[Қазақстан]]да көптеген алдыңғы қатарлы [[технология]] өмірге келді, жаңа үлгідегі құрал-жабдықтар зерттелді.
  
Екібастұз қаласы - кеншілер мен [[энергетик]]тердің  мақтанышы. Қала орасан зор, әлемдегі бай тас көмірімен танылып отыр. №1, 2-МАЭС- тердің іске қосылуы арқасында Екібастұз жылу энергетикалық кешенінің ірі орталығы болып отыр. Бүгінгі таңда үш бірдей – «Богатырь», «Солтүстік» және «Шығыс» кеніштерінде көмір өндіріледі. Екібастұз көмірі Қазақстанның, [[Орал]], мен Батыс Сібірдің электр станцияларының жұмыстарын үздіксіз қамтамасыз етіп отыр. Қала тек [[география]]лық орнымен ғана емес,сонымен қатар тарихи ерекшелігіне байланысты қалыптасты. Екібастұз көмірі мен электр қуаты бүкіл аймақтың кәсіпорындар: [[Павлодар]] [[химия]], [[мұнай]] өңдеу, [[алюминий]], [[трактор]], Ақсу ферроқорытпа зауыттары - Екібастұздағы «қара алтынның» арқасында өркендеп отыр. Сондай-ақ Екібастұз көмірі [[Қазақстан]] мен [[Ресей]]дің арасын жалғастырушы буын болып табылады. «Шығыс» кеніші - әлемдік тәжірибеде тұңғыш рет бейімделген көмір қабаты жағдайында көлденең жатқан шектеулі қуатымен жобаланды және көмір шығарудың жаңа [[технология]]сын енгізді.

== Бұқаралық ақпарат құралдары ==
* Екiбастұздан '''шығатын баспасөз''':
** қазақ тiлiндегi «Отарқа» газеті
** апталық «[http://golose.kz/ Голос Экибастуза] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090802113617/http://www.golose.kz/ |date=2009-08-02 }}»
** [http://www.informburo.kz/ «Экибастузское обозрение»] газетасы
** [http://www.business.ekibastuz.kz/ «Деловой Экибастуз»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090408235740/http://www.business.ekibastuz.kz/ |date=2009-04-08 }} журналы
** жарнама хабар апталығы [http://vitrina.ekibastuz.kz/ «Витрина»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090207184604/http://vitrina.ekibastuz.kz/ |date=2009-02-07 }}

* 2 '''телеарна''' жұмыс iстейдi
** «Екiбастұз қалалалық телеарнасы» (ЕҚТ) — 5-шi арна МВ
** «Арта ТВ»&amp;nbsp;— 32-шi арна ДМВ

* 6 '''радиостанса''' бар:
** «Павлодар» радиосы 102,1 МГц
** «Русское радио&amp;nbsp;— Азия» 102,6 МГц
** «Love» радиосы 103.6 МГц
** «NS» радиосы 104,2 МГц
** «Ретро FM» радиосы 105,2 МГц
** «Қазақ радиосы» 106,9 МГц.

== Халқы ==
Тұрғындар саны — 136 834 адам, ал бірнеше ауылдық аймақтарындағы тұрғындарымен қоса 144 647 адам ([[1 қазан]] [[2024 жыл]]ғы санақ бойынша).

Ұлттық құрамы ([[1 қазан]] [[2024 жыл|2024 ж.]] бойынша)&lt;ref&gt;https://stat.gov.kz/api/iblock/element/238235/file/kk/&lt;/ref&gt;:
* [[Қазақтар|Қазақ]] — 90 030 адам. (56,93 %)
* [[Орыстар|Орыс]] — 35 722 адам. (31,46 %)
* [[Украиндар|Украин]] — 6465 адам. (3,7 %)
* [[Татарлар|Татар]] — 3581 адам. (2,42 %)
* [[Немістер|Неміс]] — 2823 адам. (1,63 %)
* Басқа — 6026 адам. (3,86 %)
* Барлығы — 144 647 адам. (100,00 %)

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ [[2024 жыл]]ғы ұлттық халық санағы ([[2009 жыл|2009]], [[2024 жыл|2024]])
|-
! [[2009 жыл|2009 ж.]] !! [[2024 жыл|2024 ж.]] !! Пайыздық қатынасы !! Ерлер [[2009 жыл|2009 ж.]] !! Ерлер [[2024 жыл|2024 ж.]] !! Пайыздық қатынасы !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер [[2024 жыл|2024 ж.]] !! Пайыздық қатынасы
|-
||125 012 ||{{өсім}}144 647 ||115,7 ||58 951 ||{{өсім}}69 675 ||118,1 ||66 061 ||{{өсім}}74 972 ||113,4
|}

== Дереккөздер ==

{{дереккөздер}}

{{Павлодар облысы}} 
{{Қазақстан қалалары}}
{{Екібастұз қалалық әкімдігі елді мекендері}}

[[Санат:Екібастұз]]

{{geo-stub}}</text>
      <sha1>iga8xvp53ad0go1tfusaxp4o7da5mi5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575761</id>
      <parentid>3575760</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T20:25:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Халқы */</comment>
      <origin>3575761</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9673" sha1="nvzpio46mfblww57qbq5i2gb0r7kdiw" xml:space="preserve">{{Елді мекен-Қазақстан
 |статусы = [[Қала]]
 |атауы = Екібастұз
 |сурет = Kraftwerk Ekibastus.jpg
 |әкімшілік күйі = 
 |елтаңба = Ekibastuz seal.png
 |ту = 
 |елтаңба сипаттамасы = 
 |ту сипаттамасы = 
 |елтаңба ені = 
 |ту ені = 
  |lat_deg= 51|lat_min= 43|lat_sec=
  |lon_deg= 75|lon_min= 19|lon_sec=
  |CoordAddon=type:city(1226000)_region:KZ
  |CoordScale             = 
 |ел картасының өлшемi = 300 
 |облыс картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |облысы = Павлодар облысы
 |кестедегі облыс = Павлодар облысы{{!}}Павлодар
 |ауданы = Екібастұз қалалық әкімдігі
 |кестедегі аудан = Екібастұз қалалық әкімдігі{{!}}Екібастұз
 |мекен түрі =
 |мекені = 
 |кестедегі мекен = 
 |ішкі бөлінісі = 
 |әкімі = Бейсекин Аян Уахитұлы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kazpravda.kz/n/ayan-beysekin-naznachen-akimom-ekibastuza/|title=Аян Бейсекин назначен акимом Экибастуза|website=kazpravda.kz|date=2022-08-16}}&lt;/ref&gt;
 |құрылған уақыты = 1898
 |алғашқы дерек = 1876
 |бұрынғы атаулары = ''Екібастұзуголь''
 |статус алуы = 1957
 |жер аумағы = 45
 |биiктiктiң түрi = биiктiкгі
 |орталығының биiктігі = 347
 |климаты = шұғыл континенті
 |ресми тілі = 
  |тұрғыны = 152 444&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/iblock/element/27315/file/kk/ Қазақстан Республикасы халқының облыстар, қалалар және аудандар бойынша саны (2021 жылғы 1 қазанға)]&lt;/ref&gt;
  |санақ жылы = 2024
  |тығыздығы =  
  |шоғырлануы = 
  |ұлттық құрамы = [[қазақтар]] 59,12 % &lt;br /&gt; [[орыстар]] 29,97 % &lt;br /&gt; [[украиндар]] 3,37 % &lt;br /&gt; [[татарлар]] 2,36 % &lt;br /&gt; [[немістер]] 1,47 % &lt;br /&gt; [[белорустар]] 0,56 % &lt;br /&gt; басқалары 3,15 %&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/iblock/element/178050/file/kk/ Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2024 жыл басына)]&lt;/ref&gt;
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним = екібастұздық, екібастұздықтар
 |телефон коды = 7187
 |пошта индекстері = 141200—141209
 |автомобиль коды = [[Павлодар облысы|S/14]]
 |идентификатор түрі = 
 |сандық идентификаторы = 
 |ортаққордағы санаты = Ekibastuz
 |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/pavlodar-ekibastuz?lang=kk Екібастұз қаласының әкімдігі
 |сайт тілі = kz
 |сайт тілі 2 = ru
 |сайт тілі 3 = 
}}
'''Екібастұз''' — [[Павлодар облысы]]ның оңтүстік-батысында орналасқан қала. [[1898 жыл]]ы негізі қаланып, қала дәрежесін [[1957 жыл]]ы алды.

== Этимологиясы ==
Осы өңірде [[тас көмір]] кені ашылғанға дейін, оның күншығыс жағында жатқан тұзды [[көл]] ерте заманнан бері «Екібастұз» деп [[мұрағат]]тық құжаттардан белгілі. Осыған байланысты кейін бұл жерден табылған тас көмір кені де, оның жанына орнаған қалашық пен қала да «Екібастұз» деп аталады.

Екібастұз қаласы өзінің жастығына қарамастан теңдесі жоқ алып кәсіпорындарымен бүкіл әлемге танымал болып отыр. Қысқа ғана мерзім ішінде  [[Қазақстан]]ның «қара алтынды» жерінде пайда болған қала біздің замандастарымыз үшін аты аңызға айналған [[қала]] болып отыр. Тек қана Екібастұзда тұңғыш рет [[Қазақстан]]да көптеген алдыңғы қатарлы [[технология]] өмірге келді, жаңа үлгідегі құрал-жабдықтар зерттелді.
  
Екібастұз қаласы - кеншілер мен [[энергетик]]тердің  мақтанышы. Қала орасан зор, әлемдегі бай тас көмірімен танылып отыр. №1, 2-МАЭС- тердің іске қосылуы арқасында Екібастұз жылу энергетикалық кешенінің ірі орталығы болып отыр. Бүгінгі таңда үш бірдей – «Богатырь», «Солтүстік» және «Шығыс» кеніштерінде көмір өндіріледі. Екібастұз көмірі Қазақстанның, [[Орал]], мен Батыс Сібірдің электр станцияларының жұмыстарын үздіксіз қамтамасыз етіп отыр. Қала тек [[география]]лық орнымен ғана емес,сонымен қатар тарихи ерекшелігіне байланысты қалыптасты. Екібастұз көмірі мен электр қуаты бүкіл аймақтың кәсіпорындар: [[Павлодар]] [[химия]], [[мұнай]] өңдеу, [[алюминий]], [[трактор]], Ақсу ферроқорытпа зауыттары - Екібастұздағы «қара алтынның» арқасында өркендеп отыр. Сондай-ақ Екібастұз көмірі [[Қазақстан]] мен [[Ресей]]дің арасын жалғастырушы буын болып табылады. «Шығыс» кеніші - әлемдік тәжірибеде тұңғыш рет бейімделген көмір қабаты жағдайында көлденең жатқан шектеулі қуатымен жобаланды және көмір шығарудың жаңа [[технология]]сын енгізді.

== Бұқаралық ақпарат құралдары ==
* Екiбастұздан '''шығатын баспасөз''':
** қазақ тiлiндегi «Отарқа» газеті
** апталық «[http://golose.kz/ Голос Экибастуза] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090802113617/http://www.golose.kz/ |date=2009-08-02 }}»
** [http://www.informburo.kz/ «Экибастузское обозрение»] газетасы
** [http://www.business.ekibastuz.kz/ «Деловой Экибастуз»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090408235740/http://www.business.ekibastuz.kz/ |date=2009-04-08 }} журналы
** жарнама хабар апталығы [http://vitrina.ekibastuz.kz/ «Витрина»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090207184604/http://vitrina.ekibastuz.kz/ |date=2009-02-07 }}

* 2 '''телеарна''' жұмыс iстейдi
** «Екiбастұз қалалалық телеарнасы» (ЕҚТ) — 5-шi арна МВ
** «Арта ТВ»&amp;nbsp;— 32-шi арна ДМВ

* 6 '''радиостанса''' бар:
** «Павлодар» радиосы 102,1 МГц
** «Русское радио&amp;nbsp;— Азия» 102,6 МГц
** «Love» радиосы 103.6 МГц
** «NS» радиосы 104,2 МГц
** «Ретро FM» радиосы 105,2 МГц
** «Қазақ радиосы» 106,9 МГц.

== Халқы ==
Тұрғындар саны — 136 834 адам, ал бірнеше ауылдық аймақтарындағы тұрғындарымен қоса 144 647 адам ([[1 қазан]] [[2024 жыл]]ғы санақ бойынша).

Ұлттық құрамы ([[1 қазан]] [[2024 жыл|2024 ж.]] бойынша)&lt;ref&gt;https://stat.gov.kz/api/iblock/element/238235/file/kk/&lt;/ref&gt;:
* [[Қазақтар|Қазақ]] — 90 030 адам. (56,93 %)
* [[Орыстар|Орыс]] — 35 722 адам. (31,46 %)
* [[Украиндар|Украин]] — 6465 адам. (3,7 %)
* [[Татарлар|Татар]] — 3581 адам. (2,42 %)
* [[Немістер|Неміс]] — 2823 адам. (1,63 %)
* Басқа — 6026 адам. (3,86 %)
* Барлығы — 144 647 адам. (100,00 %)

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ [[2024 жыл]]ғы ұлттық халық санағы ([[2009 жыл|2009]], [[2024 жыл|2024]])
|-
! [[2009 жыл|2009 ж.]] !! [[2024 жыл|2024 ж.]] !! Пайыздық қатынасы !! Ерлер [[2009 жыл|2009 ж.]] !! Ерлер [[2024 жыл|2024 ж.]] !! Пайыздық қатынасы !! Әйелдер [[2009 жыл|2009 ж.]] !! Әйелдер [[2024 жыл|2024 ж.]] !! Пайыздық қатынасы
|-
||125 012 ||{{өсім}}144 647 ||115,7 ||58 951 ||{{өсім}}69 675 ||118,1 ||66 061 ||{{өсім}}74 972 ||113,4
|}

== Дереккөздер ==

{{дереккөздер}}

{{Павлодар облысы}} 
{{Қазақстан қалалары}}
{{Екібастұз қалалық әкімдігі елді мекендері}}

[[Санат:Екібастұз]]

{{geo-stub}}</text>
      <sha1>nvzpio46mfblww57qbq5i2gb0r7kdiw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575762</id>
      <parentid>3575761</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T20:26:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[User talk:MuratbekErkebulan|т]]) өңдемелерінен [[User:Murat Karibay|Murat Karibay]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3418769</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9477" sha1="ehghf9afidhazrezr8bg1z9swmm08eg" xml:space="preserve">{{Елді мекен-Қазақстан
 |статусы = [[Қала]]
 |атауы = Екібастұз
 |сурет = Kraftwerk Ekibastus.jpg
 |әкімшілік күйі = 
 |елтаңба = Ekibastuz seal.png
 |ту = 
 |елтаңба сипаттамасы = 
 |ту сипаттамасы = 
 |елтаңба ені = 
 |ту ені = 
  |lat_deg= 51|lat_min= 43|lat_sec=
  |lon_deg= 75|lon_min= 19|lon_sec=
  |CoordAddon=type:city(1226000)_region:KZ
  |CoordScale             = 
 |ел картасының өлшемi = 300 
 |облыс картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |облысы = Павлодар облысы
 |кестедегі облыс = Павлодар облысы{{!}}Павлодар
 |ауданы = Екібастұз қалалық әкімдігі
 |кестедегі аудан = Екібастұз қалалық әкімдігі{{!}}Екібастұз
 |мекен түрі =
 |мекені = 
 |кестедегі мекен = 
 |ішкі бөлінісі = 
 |әкімі = Бейсекин Аян Уахитұлы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kazpravda.kz/n/ayan-beysekin-naznachen-akimom-ekibastuza/|title=Аян Бейсекин назначен акимом Экибастуза|website=kazpravda.kz|date=2022-08-16}}&lt;/ref&gt;
 |құрылған уақыты = 1898
 |алғашқы дерек = 1876
 |бұрынғы атаулары = ''Екібастұзуголь''
 |статус алуы = 1957
 |жер аумағы = 45
 |биiктiктiң түрi = биiктiкгі
 |орталығының биiктігі = 347
 |климаты = шұғыл континенті
 |ресми тілі = 
  |тұрғыны = 152 444&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/iblock/element/27315/file/kk/ Қазақстан Республикасы халқының облыстар, қалалар және аудандар бойынша саны (2021 жылғы 1 қазанға)]&lt;/ref&gt;
  |санақ жылы = 2024
  |тығыздығы =  
  |шоғырлануы = 
  |ұлттық құрамы = [[қазақтар]] 59,12 % &lt;br /&gt; [[орыстар]] 29,97 % &lt;br /&gt; [[украиндар]] 3,37 % &lt;br /&gt; [[татарлар]] 2,36 % &lt;br /&gt; [[немістер]] 1,47 % &lt;br /&gt; [[белорустар]] 0,56 % &lt;br /&gt; басқалары 3,15 %&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/iblock/element/178050/file/kk/ Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2024 жыл басына)]&lt;/ref&gt;
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним = екібастұздық, екібастұздықтар
 |телефон коды = 7187
 |пошта индекстері = 141200—141209
 |автомобиль коды = [[Павлодар облысы|S/14]]
 |идентификатор түрі = 
 |сандық идентификаторы = 
 |ортаққордағы санаты = Ekibastuz
 |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/pavlodar-ekibastuz?lang=kk Екібастұз қаласының әкімдігі
 |сайт тілі = kz
 |сайт тілі 2 = ru
 |сайт тілі 3 = 
}}
'''Екібастұз''' — [[Павлодар облысы]]ның оңтүстік-батысында орналасқан қала. [[1898 жыл]]ы негізі қаланып, қала дәрежесін [[1957 жыл]]ы алды.

== Этимологиясы ==
Осы өңірде [[тас көмір]] кені ашылғанға дейін, оның күншығыс жағында жатқан тұзды [[көл]] ерте заманнан бері «Екібастұз» деп [[мұрағат]]тық құжаттардан белгілі. Осыған байланысты кейін бұл жерден табылған тас көмір кені де, оның жанына орнаған қалашық пен қала да «Екібастұз» деп аталады.

Екібастұз қаласы өзінің жастығына қарамастан теңдесі жоқ алып кәсіпорындарымен бүкіл әлемге танымал болып отыр. Қысқа ғана мерзім ішінде  Қазақстанның «қара алтынды» жерінде пайда болған қала біздің замандастарымыз үшін аты аңызға айналған [[қала]] болып отыр. Тек қана Екібастұзда тұңғыш рет [[Қазақстан]]да көптеген алдыңғы қатарлы [[технология]] өмірге келді, жаңа үлгідегі құрал-жабдықтар зерттелді.
  
Екібастұз қаласы - кеншілер мен [[энергетик]]тердің  мақтанышы. Қала орасан зор, әлемдегі бай тас көмірімен танылып отыр. №1, 2-МАЭС- тердің іске қосылуы арқасында Екібастұз жылу энергетикалық кешенінің ірі орталығы болып отыр. Бүгінгі таңда үш бірдей – «Богатырь», «Солтүстік» және «Шығыс» кеніштерінде көмір өндіріледі. Екібастұз көмірі Қазақстанның, Орал, мен Батыс Сібірдің электр станцияларының жұмыстарын үздіксіз қамтамасыз етіп отыр. Қала тек [[география]]лық орнымен ғана емес,сонымен қатар тарихи ерекшелігіне байланысты қалыптасты. Екібастұз көмірі мен электр қуаты бүкіл аймақтың кәсіпорындар: Павлодар [[химия]], [[мұнай]] өңдеу, [[алюминий]], [[трактор]], Ақсу ферроқорытпа зауыттары - Екібастұздағы «қара алтынның» арқасында өркендеп отыр. Сондай-ақ Екібастұз көмірі [[Қазақстан]] мен [[Ресей]]дің арасын жалғастырушы буын болып табылады. «Шығыс» кеніші - әлемдік тәжірибеде тұңғыш рет бейімделген көмір қабаты жағдайында көлденең жатқан шектеулі қуатымен жобаланды және көмір шығарудың жаңа [[технология]]сын енгізді.

== Бұқаралық ақпарат құралдары ==
* Екiбастұздан '''шығатын баспасөз''':
** қазақ тiлiндегi «Отарқа» газеті
** апталық «[http://golose.kz/ Голос Экибастуза] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090802113617/http://www.golose.kz/ |date=2009-08-02 }}»
** [http://www.informburo.kz/ «Экибастузское обозрение»] газетасы
** [http://www.business.ekibastuz.kz/ «Деловой Экибастуз»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090408235740/http://www.business.ekibastuz.kz/ |date=2009-04-08 }} журналы
** жарнама хабар апталығы [http://vitrina.ekibastuz.kz/ «Витрина»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090207184604/http://vitrina.ekibastuz.kz/ |date=2009-02-07 }}

* 2 '''телеарна''' жұмыс iстейдi
** «Екiбастұз қалалалық телеарнасы» (ЕҚТ) — 5-шi арна МВ
** «Арта ТВ»&amp;nbsp;— 32-шi арна ДМВ

* 6 '''радиостанса''' бар:
** «Павлодар» радиосы 102,1 МГц
** «Русское радио&amp;nbsp;— Азия» 102,6 МГц
** «Love» радиосы 103.6 МГц
** «NS» радиосы 104,2 МГц
** «Ретро FM» радиосы 105,2 МГц
** «Қазақ радиосы» 106,9 МГц.

== Халқы ==
Тұрғындар саны — 136 834 адам, ал бірнеше ауылдық аймақтарындағы тұрғындарымен қоса 144 647 адам (1 қазан 2024 жылғы санақ бойынша).

Ұлттық құрамы (1 қазан 2024 ж. бойынша)&lt;ref&gt;https://stat.gov.kz/api/iblock/element/238235/file/kk/&lt;/ref&gt;:
* [[Қазақтар|Қазақ]] — 90 030 адам. (56,93 %)
* [[Орыстар|Орыс]] — 35 722 адам. (31,46 %)
* [[Украиндар|Украин]] — 6465 адам. (3,7 %)
* [[Татарлар|Татар]] — 3581 адам. (2,42 %)
* [[Немістер|Неміс]] — 2823 адам. (1,63 %)
* Басқа — 6026 адам. (3,86 %)
* Барлығы — 144 647 адам. (100,00 %)

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ 2024 жылғы ұлттық халық санағы (2009, 2024)
|-
! 2009 !! 2024 !! Пайыздық қатынасы !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2024 !! Пайыздық қатынасы !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2024 !! Пайыздық қатынасы
|-
||125 012 ||{{өсім}}144 647 ||115,7 ||58 951 ||{{өсім}}69 675 ||118,1 ||66 061 ||{{өсім}}74 972 ||113,4
|}

== Дереккөздер ==

{{дереккөздер}}

{{Павлодар облысы}} 
{{Қазақстан қалалары}}
{{Екібастұз қалалық әкімдігі елді мекендері}}

[[Санат:Екібастұз]]

{{geo-stub}}</text>
      <sha1>ehghf9afidhazrezr8bg1z9swmm08eg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575763</id>
      <parentid>3575762</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T20:26:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3575763</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9493" sha1="4xb5950mkmibxxk4z7efo8vyljisl7s" xml:space="preserve">{{Елді мекен-Қазақстан
 |статусы = [[Қала]]
 |атауы = Екібастұз
 |сурет = Kraftwerk Ekibastus.jpg
 |әкімшілік күйі = 
 |елтаңба = Ekibastuz seal.png
 |ту = 
 |елтаңба сипаттамасы = 
 |ту сипаттамасы = 
 |елтаңба ені = 
 |ту ені = 
  |lat_deg= 51|lat_min= 43|lat_sec=
  |lon_deg= 75|lon_min= 19|lon_sec=
  |CoordAddon=type:city(1226000)_region:KZ
  |CoordScale             = 
 |ел картасының өлшемi = 300 
 |облыс картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |облысы = Павлодар облысы
 |кестедегі облыс = Павлодар облысы{{!}}Павлодар
 |ауданы = Екібастұз қалалық әкімдігі
 |кестедегі аудан = Екібастұз қалалық әкімдігі{{!}}Екібастұз
 |мекен түрі =
 |мекені = 
 |кестедегі мекен = 
 |ішкі бөлінісі = 
 |әкімі = Бейсекин Аян Уахитұлы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kazpravda.kz/n/ayan-beysekin-naznachen-akimom-ekibastuza/|title=Аян Бейсекин назначен акимом Экибастуза|website=kazpravda.kz|date=2022-08-16}}&lt;/ref&gt;
 |құрылған уақыты = [[1898 жыл|1898]]
 |алғашқы дерек = 1876
 |бұрынғы атаулары = ''Екібастұзуголь''
 |статус алуы = 1957
 |жер аумағы = 45
 |биiктiктiң түрi = биiктiкгі
 |орталығының биiктігі = 347
 |климаты = шұғыл континенті
 |ресми тілі = 
  |тұрғыны = 152 444&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/iblock/element/27315/file/kk/ Қазақстан Республикасы халқының облыстар, қалалар және аудандар бойынша саны (2021 жылғы 1 қазанға)]&lt;/ref&gt;
  |санақ жылы = 2024
  |тығыздығы =  
  |шоғырлануы = 
  |ұлттық құрамы = [[қазақтар]] 59,12 % &lt;br /&gt; [[орыстар]] 29,97 % &lt;br /&gt; [[украиндар]] 3,37 % &lt;br /&gt; [[татарлар]] 2,36 % &lt;br /&gt; [[немістер]] 1,47 % &lt;br /&gt; [[белорустар]] 0,56 % &lt;br /&gt; басқалары 3,15 %&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/iblock/element/178050/file/kk/ Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2024 жыл басына)]&lt;/ref&gt;
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним = екібастұздық, екібастұздықтар
 |телефон коды = 7187
 |пошта индекстері = 141200—141209
 |автомобиль коды = [[Павлодар облысы|S/14]]
 |идентификатор түрі = 
 |сандық идентификаторы = 
 |ортаққордағы санаты = Ekibastuz
 |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/pavlodar-ekibastuz?lang=kk Екібастұз қаласының әкімдігі
 |сайт тілі = kz
 |сайт тілі 2 = ru
 |сайт тілі 3 = 
}}
'''Екібастұз''' — [[Павлодар облысы]]ның оңтүстік-батысында орналасқан қала. [[1898 жыл]]ы негізі қаланып, қала дәрежесін [[1957 жыл]]ы алды.

== Этимологиясы ==
Осы өңірде [[тас көмір]] кені ашылғанға дейін, оның күншығыс жағында жатқан тұзды [[көл]] ерте заманнан бері «Екібастұз» деп [[мұрағат]]тық құжаттардан белгілі. Осыған байланысты кейін бұл жерден табылған тас көмір кені де, оның жанына орнаған қалашық пен қала да «Екібастұз» деп аталады.

Екібастұз қаласы өзінің жастығына қарамастан теңдесі жоқ алып кәсіпорындарымен бүкіл әлемге танымал болып отыр. Қысқа ғана мерзім ішінде  Қазақстанның «қара алтынды» жерінде пайда болған қала біздің замандастарымыз үшін аты аңызға айналған [[қала]] болып отыр. Тек қана Екібастұзда тұңғыш рет [[Қазақстан]]да көптеген алдыңғы қатарлы [[технология]] өмірге келді, жаңа үлгідегі құрал-жабдықтар зерттелді.
  
Екібастұз қаласы - кеншілер мен [[энергетик]]тердің  мақтанышы. Қала орасан зор, әлемдегі бай тас көмірімен танылып отыр. №1, 2-МАЭС- тердің іске қосылуы арқасында Екібастұз жылу энергетикалық кешенінің ірі орталығы болып отыр. Бүгінгі таңда үш бірдей – «Богатырь», «Солтүстік» және «Шығыс» кеніштерінде көмір өндіріледі. Екібастұз көмірі Қазақстанның, Орал, мен Батыс Сібірдің электр станцияларының жұмыстарын үздіксіз қамтамасыз етіп отыр. Қала тек [[география]]лық орнымен ғана емес,сонымен қатар тарихи ерекшелігіне байланысты қалыптасты. Екібастұз көмірі мен электр қуаты бүкіл аймақтың кәсіпорындар: Павлодар [[химия]], [[мұнай]] өңдеу, [[алюминий]], [[трактор]], Ақсу ферроқорытпа зауыттары - Екібастұздағы «қара алтынның» арқасында өркендеп отыр. Сондай-ақ Екібастұз көмірі [[Қазақстан]] мен [[Ресей]]дің арасын жалғастырушы буын болып табылады. «Шығыс» кеніші - әлемдік тәжірибеде тұңғыш рет бейімделген көмір қабаты жағдайында көлденең жатқан шектеулі қуатымен жобаланды және көмір шығарудың жаңа [[технология]]сын енгізді.

== Бұқаралық ақпарат құралдары ==
* Екiбастұздан '''шығатын баспасөз''':
** қазақ тiлiндегi «Отарқа» газеті
** апталық «[http://golose.kz/ Голос Экибастуза] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090802113617/http://www.golose.kz/ |date=2009-08-02 }}»
** [http://www.informburo.kz/ «Экибастузское обозрение»] газетасы
** [http://www.business.ekibastuz.kz/ «Деловой Экибастуз»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090408235740/http://www.business.ekibastuz.kz/ |date=2009-04-08 }} журналы
** жарнама хабар апталығы [http://vitrina.ekibastuz.kz/ «Витрина»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090207184604/http://vitrina.ekibastuz.kz/ |date=2009-02-07 }}

* 2 '''телеарна''' жұмыс iстейдi
** «Екiбастұз қалалалық телеарнасы» (ЕҚТ) — 5-шi арна МВ
** «Арта ТВ»&amp;nbsp;— 32-шi арна ДМВ

* 6 '''радиостанса''' бар:
** «Павлодар» радиосы 102,1 МГц
** «Русское радио&amp;nbsp;— Азия» 102,6 МГц
** «Love» радиосы 103.6 МГц
** «NS» радиосы 104,2 МГц
** «Ретро FM» радиосы 105,2 МГц
** «Қазақ радиосы» 106,9 МГц.

== Халқы ==
Тұрғындар саны — 136 834 адам, ал бірнеше ауылдық аймақтарындағы тұрғындарымен қоса 144 647 адам (1 қазан 2024 жылғы санақ бойынша).

Ұлттық құрамы (1 қазан 2024 ж. бойынша)&lt;ref&gt;https://stat.gov.kz/api/iblock/element/238235/file/kk/&lt;/ref&gt;:
* [[Қазақтар|Қазақ]] — 90 030 адам. (56,93 %)
* [[Орыстар|Орыс]] — 35 722 адам. (31,46 %)
* [[Украиндар|Украин]] — 6465 адам. (3,7 %)
* [[Татарлар|Татар]] — 3581 адам. (2,42 %)
* [[Немістер|Неміс]] — 2823 адам. (1,63 %)
* Басқа — 6026 адам. (3,86 %)
* Барлығы — 144 647 адам. (100,00 %)

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ 2024 жылғы ұлттық халық санағы (2009, 2024)
|-
! 2009 !! 2024 !! Пайыздық қатынасы !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2024 !! Пайыздық қатынасы !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2024 !! Пайыздық қатынасы
|-
||125 012 ||{{өсім}}144 647 ||115,7 ||58 951 ||{{өсім}}69 675 ||118,1 ||66 061 ||{{өсім}}74 972 ||113,4
|}

== Дереккөздер ==

{{дереккөздер}}

{{Павлодар облысы}} 
{{Қазақстан қалалары}}
{{Екібастұз қалалық әкімдігі елді мекендері}}

[[Санат:Екібастұз]]

{{geo-stub}}</text>
      <sha1>4xb5950mkmibxxk4z7efo8vyljisl7s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575764</id>
      <parentid>3575763</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T20:26:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3575764</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9509" sha1="39c7n9t2isenfzb5rt2n2ybpchhvltm" xml:space="preserve">{{Елді мекен-Қазақстан
 |статусы = [[Қала]]
 |атауы = Екібастұз
 |сурет = Kraftwerk Ekibastus.jpg
 |әкімшілік күйі = 
 |елтаңба = Ekibastuz seal.png
 |ту = 
 |елтаңба сипаттамасы = 
 |ту сипаттамасы = 
 |елтаңба ені = 
 |ту ені = 
  |lat_deg= 51|lat_min= 43|lat_sec=
  |lon_deg= 75|lon_min= 19|lon_sec=
  |CoordAddon=type:city(1226000)_region:KZ
  |CoordScale             = 
 |ел картасының өлшемi = 300 
 |облыс картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |облысы = Павлодар облысы
 |кестедегі облыс = Павлодар облысы{{!}}Павлодар
 |ауданы = Екібастұз қалалық әкімдігі
 |кестедегі аудан = Екібастұз қалалық әкімдігі{{!}}Екібастұз
 |мекен түрі =
 |мекені = 
 |кестедегі мекен = 
 |ішкі бөлінісі = 
 |әкімі = Бейсекин Аян Уахитұлы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kazpravda.kz/n/ayan-beysekin-naznachen-akimom-ekibastuza/|title=Аян Бейсекин назначен акимом Экибастуза|website=kazpravda.kz|date=2022-08-16}}&lt;/ref&gt;
 |құрылған уақыты = [[1898 жыл|1898]]
 |алғашқы дерек = 1876
 |бұрынғы атаулары = ''Екібастұзуголь''
 |статус алуы = [[1957 жыл|1957]]
 |жер аумағы = 45
 |биiктiктiң түрi = биiктiкгі
 |орталығының биiктігі = 347
 |климаты = шұғыл континенті
 |ресми тілі = 
  |тұрғыны = 152 444&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/iblock/element/27315/file/kk/ Қазақстан Республикасы халқының облыстар, қалалар және аудандар бойынша саны (2021 жылғы 1 қазанға)]&lt;/ref&gt;
  |санақ жылы = 2024
  |тығыздығы =  
  |шоғырлануы = 
  |ұлттық құрамы = [[қазақтар]] 59,12 % &lt;br /&gt; [[орыстар]] 29,97 % &lt;br /&gt; [[украиндар]] 3,37 % &lt;br /&gt; [[татарлар]] 2,36 % &lt;br /&gt; [[немістер]] 1,47 % &lt;br /&gt; [[белорустар]] 0,56 % &lt;br /&gt; басқалары 3,15 %&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/iblock/element/178050/file/kk/ Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2024 жыл басына)]&lt;/ref&gt;
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним = екібастұздық, екібастұздықтар
 |телефон коды = 7187
 |пошта индекстері = 141200—141209
 |автомобиль коды = [[Павлодар облысы|S/14]]
 |идентификатор түрі = 
 |сандық идентификаторы = 
 |ортаққордағы санаты = Ekibastuz
 |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/pavlodar-ekibastuz?lang=kk Екібастұз қаласының әкімдігі
 |сайт тілі = kz
 |сайт тілі 2 = ru
 |сайт тілі 3 = 
}}
'''Екібастұз''' — [[Павлодар облысы]]ның оңтүстік-батысында орналасқан қала. [[1898 жыл]]ы негізі қаланып, қала дәрежесін [[1957 жыл]]ы алды.

== Этимологиясы ==
Осы өңірде [[тас көмір]] кені ашылғанға дейін, оның күншығыс жағында жатқан тұзды [[көл]] ерте заманнан бері «Екібастұз» деп [[мұрағат]]тық құжаттардан белгілі. Осыған байланысты кейін бұл жерден табылған тас көмір кені де, оның жанына орнаған қалашық пен қала да «Екібастұз» деп аталады.

Екібастұз қаласы өзінің жастығына қарамастан теңдесі жоқ алып кәсіпорындарымен бүкіл әлемге танымал болып отыр. Қысқа ғана мерзім ішінде  Қазақстанның «қара алтынды» жерінде пайда болған қала біздің замандастарымыз үшін аты аңызға айналған [[қала]] болып отыр. Тек қана Екібастұзда тұңғыш рет [[Қазақстан]]да көптеген алдыңғы қатарлы [[технология]] өмірге келді, жаңа үлгідегі құрал-жабдықтар зерттелді.
  
Екібастұз қаласы - кеншілер мен [[энергетик]]тердің  мақтанышы. Қала орасан зор, әлемдегі бай тас көмірімен танылып отыр. №1, 2-МАЭС- тердің іске қосылуы арқасында Екібастұз жылу энергетикалық кешенінің ірі орталығы болып отыр. Бүгінгі таңда үш бірдей – «Богатырь», «Солтүстік» және «Шығыс» кеніштерінде көмір өндіріледі. Екібастұз көмірі Қазақстанның, Орал, мен Батыс Сібірдің электр станцияларының жұмыстарын үздіксіз қамтамасыз етіп отыр. Қала тек [[география]]лық орнымен ғана емес,сонымен қатар тарихи ерекшелігіне байланысты қалыптасты. Екібастұз көмірі мен электр қуаты бүкіл аймақтың кәсіпорындар: Павлодар [[химия]], [[мұнай]] өңдеу, [[алюминий]], [[трактор]], Ақсу ферроқорытпа зауыттары - Екібастұздағы «қара алтынның» арқасында өркендеп отыр. Сондай-ақ Екібастұз көмірі [[Қазақстан]] мен [[Ресей]]дің арасын жалғастырушы буын болып табылады. «Шығыс» кеніші - әлемдік тәжірибеде тұңғыш рет бейімделген көмір қабаты жағдайында көлденең жатқан шектеулі қуатымен жобаланды және көмір шығарудың жаңа [[технология]]сын енгізді.

== Бұқаралық ақпарат құралдары ==
* Екiбастұздан '''шығатын баспасөз''':
** қазақ тiлiндегi «Отарқа» газеті
** апталық «[http://golose.kz/ Голос Экибастуза] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090802113617/http://www.golose.kz/ |date=2009-08-02 }}»
** [http://www.informburo.kz/ «Экибастузское обозрение»] газетасы
** [http://www.business.ekibastuz.kz/ «Деловой Экибастуз»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090408235740/http://www.business.ekibastuz.kz/ |date=2009-04-08 }} журналы
** жарнама хабар апталығы [http://vitrina.ekibastuz.kz/ «Витрина»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090207184604/http://vitrina.ekibastuz.kz/ |date=2009-02-07 }}

* 2 '''телеарна''' жұмыс iстейдi
** «Екiбастұз қалалалық телеарнасы» (ЕҚТ) — 5-шi арна МВ
** «Арта ТВ»&amp;nbsp;— 32-шi арна ДМВ

* 6 '''радиостанса''' бар:
** «Павлодар» радиосы 102,1 МГц
** «Русское радио&amp;nbsp;— Азия» 102,6 МГц
** «Love» радиосы 103.6 МГц
** «NS» радиосы 104,2 МГц
** «Ретро FM» радиосы 105,2 МГц
** «Қазақ радиосы» 106,9 МГц.

== Халқы ==
Тұрғындар саны — 136 834 адам, ал бірнеше ауылдық аймақтарындағы тұрғындарымен қоса 144 647 адам (1 қазан 2024 жылғы санақ бойынша).

Ұлттық құрамы (1 қазан 2024 ж. бойынша)&lt;ref&gt;https://stat.gov.kz/api/iblock/element/238235/file/kk/&lt;/ref&gt;:
* [[Қазақтар|Қазақ]] — 90 030 адам. (56,93 %)
* [[Орыстар|Орыс]] — 35 722 адам. (31,46 %)
* [[Украиндар|Украин]] — 6465 адам. (3,7 %)
* [[Татарлар|Татар]] — 3581 адам. (2,42 %)
* [[Немістер|Неміс]] — 2823 адам. (1,63 %)
* Басқа — 6026 адам. (3,86 %)
* Барлығы — 144 647 адам. (100,00 %)

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ 2024 жылғы ұлттық халық санағы (2009, 2024)
|-
! 2009 !! 2024 !! Пайыздық қатынасы !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2024 !! Пайыздық қатынасы !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2024 !! Пайыздық қатынасы
|-
||125 012 ||{{өсім}}144 647 ||115,7 ||58 951 ||{{өсім}}69 675 ||118,1 ||66 061 ||{{өсім}}74 972 ||113,4
|}

== Дереккөздер ==

{{дереккөздер}}

{{Павлодар облысы}} 
{{Қазақстан қалалары}}
{{Екібастұз қалалық әкімдігі елді мекендері}}

[[Санат:Екібастұз]]

{{geo-stub}}</text>
      <sha1>39c7n9t2isenfzb5rt2n2ybpchhvltm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575765</id>
      <parentid>3575764</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T20:27:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>[[Арнайы:Үлесі/1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылауы]]) істеген нөмір 3575762 нұсқасын [[Уикипедия:Жоққа шығару|жоққа шығарды]]</comment>
      <origin>3575765</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9705" sha1="baislyqrht49osmsuovujl1yqv4pfk4" xml:space="preserve">{{Елді мекен-Қазақстан
 |статусы = [[Қала]]
 |атауы = Екібастұз
 |сурет = Kraftwerk Ekibastus.jpg
 |әкімшілік күйі = 
 |елтаңба = Ekibastuz seal.png
 |ту = 
 |елтаңба сипаттамасы = 
 |ту сипаттамасы = 
 |елтаңба ені = 
 |ту ені = 
  |lat_deg= 51|lat_min= 43|lat_sec=
  |lon_deg= 75|lon_min= 19|lon_sec=
  |CoordAddon=type:city(1226000)_region:KZ
  |CoordScale             = 
 |ел картасының өлшемi = 300 
 |облыс картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |облысы = Павлодар облысы
 |кестедегі облыс = Павлодар облысы{{!}}Павлодар
 |ауданы = Екібастұз қалалық әкімдігі
 |кестедегі аудан = Екібастұз қалалық әкімдігі{{!}}Екібастұз
 |мекен түрі =
 |мекені = 
 |кестедегі мекен = 
 |ішкі бөлінісі = 
 |әкімі = Бейсекин Аян Уахитұлы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kazpravda.kz/n/ayan-beysekin-naznachen-akimom-ekibastuza/|title=Аян Бейсекин назначен акимом Экибастуза|website=kazpravda.kz|date=2022-08-16}}&lt;/ref&gt;
 |құрылған уақыты = [[1898 жыл|1898]]
 |алғашқы дерек = 1876
 |бұрынғы атаулары = ''Екібастұзуголь''
 |статус алуы = [[1957 жыл|1957]]
 |жер аумағы = 45
 |биiктiктiң түрi = биiктiкгі
 |орталығының биiктігі = 347
 |климаты = шұғыл континенті
 |ресми тілі = 
  |тұрғыны = 152 444&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/iblock/element/27315/file/kk/ Қазақстан Республикасы халқының облыстар, қалалар және аудандар бойынша саны (2021 жылғы 1 қазанға)]&lt;/ref&gt;
  |санақ жылы = 2024
  |тығыздығы =  
  |шоғырлануы = 
  |ұлттық құрамы = [[қазақтар]] 59,12 % &lt;br /&gt; [[орыстар]] 29,97 % &lt;br /&gt; [[украиндар]] 3,37 % &lt;br /&gt; [[татарлар]] 2,36 % &lt;br /&gt; [[немістер]] 1,47 % &lt;br /&gt; [[белорустар]] 0,56 % &lt;br /&gt; басқалары 3,15 %&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/iblock/element/178050/file/kk/ Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2024 жыл басына)]&lt;/ref&gt;
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним = екібастұздық, екібастұздықтар
 |телефон коды = 7187
 |пошта индекстері = 141200—141209
 |автомобиль коды = [[Павлодар облысы|S/14]]
 |идентификатор түрі = 
 |сандық идентификаторы = 
 |ортаққордағы санаты = Ekibastuz
 |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/pavlodar-ekibastuz?lang=kk Екібастұз қаласының әкімдігі
 |сайт тілі = kz
 |сайт тілі 2 = ru
 |сайт тілі 3 = 
}}
'''Екібастұз''' — [[Павлодар облысы]]ның оңтүстік-батысында орналасқан қала. [[1898 жыл]]ы негізі қаланып, қала дәрежесін [[1957 жыл]]ы алды.

== Этимологиясы ==
Осы өңірде [[тас көмір]] кені ашылғанға дейін, оның күншығыс жағында жатқан тұзды [[көл]] ерте заманнан бері «Екібастұз» деп [[мұрағат]]тық құжаттардан белгілі. Осыған байланысты кейін бұл жерден табылған тас көмір кені де, оның жанына орнаған қалашық пен қала да «Екібастұз» деп аталады.

Екібастұз қаласы өзінің жастығына қарамастан теңдесі жоқ алып кәсіпорындарымен бүкіл әлемге танымал болып отыр. Қысқа ғана мерзім ішінде  [[Қазақстан]]ның «қара алтынды» жерінде пайда болған қала біздің замандастарымыз үшін аты аңызға айналған [[қала]] болып отыр. Тек қана Екібастұзда тұңғыш рет [[Қазақстан]]да көптеген алдыңғы қатарлы [[технология]] өмірге келді, жаңа үлгідегі құрал-жабдықтар зерттелді.
  
Екібастұз қаласы - кеншілер мен [[энергетик]]тердің  мақтанышы. Қала орасан зор, әлемдегі бай тас көмірімен танылып отыр. №1, 2-МАЭС- тердің іске қосылуы арқасында Екібастұз жылу энергетикалық кешенінің ірі орталығы болып отыр. Бүгінгі таңда үш бірдей – «Богатырь», «Солтүстік» және «Шығыс» кеніштерінде көмір өндіріледі. Екібастұз көмірі Қазақстанның, [[Орал]], мен Батыс Сібірдің электр станцияларының жұмыстарын үздіксіз қамтамасыз етіп отыр. Қала тек [[география]]лық орнымен ғана емес,сонымен қатар тарихи ерекшелігіне байланысты қалыптасты. Екібастұз көмірі мен электр қуаты бүкіл аймақтың кәсіпорындар: [[Павлодар]] [[химия]], [[мұнай]] өңдеу, [[алюминий]], [[трактор]], Ақсу ферроқорытпа зауыттары - Екібастұздағы «қара алтынның» арқасында өркендеп отыр. Сондай-ақ Екібастұз көмірі [[Қазақстан]] мен [[Ресей]]дің арасын жалғастырушы буын болып табылады. «Шығыс» кеніші - әлемдік тәжірибеде тұңғыш рет бейімделген көмір қабаты жағдайында көлденең жатқан шектеулі қуатымен жобаланды және көмір шығарудың жаңа [[технология]]сын енгізді.

== Бұқаралық ақпарат құралдары ==
* Екiбастұздан '''шығатын баспасөз''':
** қазақ тiлiндегi «Отарқа» газеті
** апталық «[http://golose.kz/ Голос Экибастуза] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090802113617/http://www.golose.kz/ |date=2009-08-02 }}»
** [http://www.informburo.kz/ «Экибастузское обозрение»] газетасы
** [http://www.business.ekibastuz.kz/ «Деловой Экибастуз»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090408235740/http://www.business.ekibastuz.kz/ |date=2009-04-08 }} журналы
** жарнама хабар апталығы [http://vitrina.ekibastuz.kz/ «Витрина»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090207184604/http://vitrina.ekibastuz.kz/ |date=2009-02-07 }}

* 2 '''телеарна''' жұмыс iстейдi
** «Екiбастұз қалалалық телеарнасы» (ЕҚТ) — 5-шi арна МВ
** «Арта ТВ»&amp;nbsp;— 32-шi арна ДМВ

* 6 '''радиостанса''' бар:
** «Павлодар» радиосы 102,1 МГц
** «Русское радио&amp;nbsp;— Азия» 102,6 МГц
** «Love» радиосы 103.6 МГц
** «NS» радиосы 104,2 МГц
** «Ретро FM» радиосы 105,2 МГц
** «Қазақ радиосы» 106,9 МГц.

== Халқы ==
Тұрғындар саны — 136 834 адам, ал бірнеше ауылдық аймақтарындағы тұрғындарымен қоса 144 647 адам ([[1 қазан]] [[2024 жыл]]ғы санақ бойынша).

Ұлттық құрамы ([[1 қазан]] [[2024 жыл|2024 ж.]] бойынша)&lt;ref&gt;https://stat.gov.kz/api/iblock/element/238235/file/kk/&lt;/ref&gt;:
* [[Қазақтар|Қазақ]] — 90 030 адам. (56,93 %)
* [[Орыстар|Орыс]] — 35 722 адам. (31,46 %)
* [[Украиндар|Украин]] — 6465 адам. (3,7 %)
* [[Татарлар|Татар]] — 3581 адам. (2,42 %)
* [[Немістер|Неміс]] — 2823 адам. (1,63 %)
* Басқа — 6026 адам. (3,86 %)
* Барлығы — 144 647 адам. (100,00 %)

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ [[2024 жыл]]ғы ұлттық халық санағы ([[2009 жыл|2009]], [[2024 жыл|2024]])
|-
! [[2009 жыл|2009 ж.]] !! [[2024 жыл|2024 ж.]] !! Пайыздық қатынасы !! Ерлер [[2009 жыл|2009 ж.]] !! Ерлер [[2024 жыл|2024 ж.]] !! Пайыздық қатынасы !! Әйелдер [[2009 жыл|2009 ж.]] !! Әйелдер [[2024 жыл|2024 ж.]] !! Пайыздық қатынасы
|-
||125 012 ||{{өсім}}144 647 ||115,7 ||58 951 ||{{өсім}}69 675 ||118,1 ||66 061 ||{{өсім}}74 972 ||113,4
|}

== Дереккөздер ==

{{дереккөздер}}

{{Павлодар облысы}} 
{{Қазақстан қалалары}}
{{Екібастұз қалалық әкімдігі елді мекендері}}

[[Санат:Екібастұз]]

{{geo-stub}}</text>
      <sha1>baislyqrht49osmsuovujl1yqv4pfk4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575766</id>
      <parentid>3575765</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T20:27:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[User talk:MuratbekErkebulan|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3418769</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9477" sha1="ehghf9afidhazrezr8bg1z9swmm08eg" xml:space="preserve">{{Елді мекен-Қазақстан
 |статусы = [[Қала]]
 |атауы = Екібастұз
 |сурет = Kraftwerk Ekibastus.jpg
 |әкімшілік күйі = 
 |елтаңба = Ekibastuz seal.png
 |ту = 
 |елтаңба сипаттамасы = 
 |ту сипаттамасы = 
 |елтаңба ені = 
 |ту ені = 
  |lat_deg= 51|lat_min= 43|lat_sec=
  |lon_deg= 75|lon_min= 19|lon_sec=
  |CoordAddon=type:city(1226000)_region:KZ
  |CoordScale             = 
 |ел картасының өлшемi = 300 
 |облыс картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |облысы = Павлодар облысы
 |кестедегі облыс = Павлодар облысы{{!}}Павлодар
 |ауданы = Екібастұз қалалық әкімдігі
 |кестедегі аудан = Екібастұз қалалық әкімдігі{{!}}Екібастұз
 |мекен түрі =
 |мекені = 
 |кестедегі мекен = 
 |ішкі бөлінісі = 
 |әкімі = Бейсекин Аян Уахитұлы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kazpravda.kz/n/ayan-beysekin-naznachen-akimom-ekibastuza/|title=Аян Бейсекин назначен акимом Экибастуза|website=kazpravda.kz|date=2022-08-16}}&lt;/ref&gt;
 |құрылған уақыты = 1898
 |алғашқы дерек = 1876
 |бұрынғы атаулары = ''Екібастұзуголь''
 |статус алуы = 1957
 |жер аумағы = 45
 |биiктiктiң түрi = биiктiкгі
 |орталығының биiктігі = 347
 |климаты = шұғыл континенті
 |ресми тілі = 
  |тұрғыны = 152 444&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/iblock/element/27315/file/kk/ Қазақстан Республикасы халқының облыстар, қалалар және аудандар бойынша саны (2021 жылғы 1 қазанға)]&lt;/ref&gt;
  |санақ жылы = 2024
  |тығыздығы =  
  |шоғырлануы = 
  |ұлттық құрамы = [[қазақтар]] 59,12 % &lt;br /&gt; [[орыстар]] 29,97 % &lt;br /&gt; [[украиндар]] 3,37 % &lt;br /&gt; [[татарлар]] 2,36 % &lt;br /&gt; [[немістер]] 1,47 % &lt;br /&gt; [[белорустар]] 0,56 % &lt;br /&gt; басқалары 3,15 %&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/iblock/element/178050/file/kk/ Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2024 жыл басына)]&lt;/ref&gt;
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним = екібастұздық, екібастұздықтар
 |телефон коды = 7187
 |пошта индекстері = 141200—141209
 |автомобиль коды = [[Павлодар облысы|S/14]]
 |идентификатор түрі = 
 |сандық идентификаторы = 
 |ортаққордағы санаты = Ekibastuz
 |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/pavlodar-ekibastuz?lang=kk Екібастұз қаласының әкімдігі
 |сайт тілі = kz
 |сайт тілі 2 = ru
 |сайт тілі 3 = 
}}
'''Екібастұз''' — [[Павлодар облысы]]ның оңтүстік-батысында орналасқан қала. [[1898 жыл]]ы негізі қаланып, қала дәрежесін [[1957 жыл]]ы алды.

== Этимологиясы ==
Осы өңірде [[тас көмір]] кені ашылғанға дейін, оның күншығыс жағында жатқан тұзды [[көл]] ерте заманнан бері «Екібастұз» деп [[мұрағат]]тық құжаттардан белгілі. Осыған байланысты кейін бұл жерден табылған тас көмір кені де, оның жанына орнаған қалашық пен қала да «Екібастұз» деп аталады.

Екібастұз қаласы өзінің жастығына қарамастан теңдесі жоқ алып кәсіпорындарымен бүкіл әлемге танымал болып отыр. Қысқа ғана мерзім ішінде  Қазақстанның «қара алтынды» жерінде пайда болған қала біздің замандастарымыз үшін аты аңызға айналған [[қала]] болып отыр. Тек қана Екібастұзда тұңғыш рет [[Қазақстан]]да көптеген алдыңғы қатарлы [[технология]] өмірге келді, жаңа үлгідегі құрал-жабдықтар зерттелді.
  
Екібастұз қаласы - кеншілер мен [[энергетик]]тердің  мақтанышы. Қала орасан зор, әлемдегі бай тас көмірімен танылып отыр. №1, 2-МАЭС- тердің іске қосылуы арқасында Екібастұз жылу энергетикалық кешенінің ірі орталығы болып отыр. Бүгінгі таңда үш бірдей – «Богатырь», «Солтүстік» және «Шығыс» кеніштерінде көмір өндіріледі. Екібастұз көмірі Қазақстанның, Орал, мен Батыс Сібірдің электр станцияларының жұмыстарын үздіксіз қамтамасыз етіп отыр. Қала тек [[география]]лық орнымен ғана емес,сонымен қатар тарихи ерекшелігіне байланысты қалыптасты. Екібастұз көмірі мен электр қуаты бүкіл аймақтың кәсіпорындар: Павлодар [[химия]], [[мұнай]] өңдеу, [[алюминий]], [[трактор]], Ақсу ферроқорытпа зауыттары - Екібастұздағы «қара алтынның» арқасында өркендеп отыр. Сондай-ақ Екібастұз көмірі [[Қазақстан]] мен [[Ресей]]дің арасын жалғастырушы буын болып табылады. «Шығыс» кеніші - әлемдік тәжірибеде тұңғыш рет бейімделген көмір қабаты жағдайында көлденең жатқан шектеулі қуатымен жобаланды және көмір шығарудың жаңа [[технология]]сын енгізді.

== Бұқаралық ақпарат құралдары ==
* Екiбастұздан '''шығатын баспасөз''':
** қазақ тiлiндегi «Отарқа» газеті
** апталық «[http://golose.kz/ Голос Экибастуза] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090802113617/http://www.golose.kz/ |date=2009-08-02 }}»
** [http://www.informburo.kz/ «Экибастузское обозрение»] газетасы
** [http://www.business.ekibastuz.kz/ «Деловой Экибастуз»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090408235740/http://www.business.ekibastuz.kz/ |date=2009-04-08 }} журналы
** жарнама хабар апталығы [http://vitrina.ekibastuz.kz/ «Витрина»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090207184604/http://vitrina.ekibastuz.kz/ |date=2009-02-07 }}

* 2 '''телеарна''' жұмыс iстейдi
** «Екiбастұз қалалалық телеарнасы» (ЕҚТ) — 5-шi арна МВ
** «Арта ТВ»&amp;nbsp;— 32-шi арна ДМВ

* 6 '''радиостанса''' бар:
** «Павлодар» радиосы 102,1 МГц
** «Русское радио&amp;nbsp;— Азия» 102,6 МГц
** «Love» радиосы 103.6 МГц
** «NS» радиосы 104,2 МГц
** «Ретро FM» радиосы 105,2 МГц
** «Қазақ радиосы» 106,9 МГц.

== Халқы ==
Тұрғындар саны — 136 834 адам, ал бірнеше ауылдық аймақтарындағы тұрғындарымен қоса 144 647 адам (1 қазан 2024 жылғы санақ бойынша).

Ұлттық құрамы (1 қазан 2024 ж. бойынша)&lt;ref&gt;https://stat.gov.kz/api/iblock/element/238235/file/kk/&lt;/ref&gt;:
* [[Қазақтар|Қазақ]] — 90 030 адам. (56,93 %)
* [[Орыстар|Орыс]] — 35 722 адам. (31,46 %)
* [[Украиндар|Украин]] — 6465 адам. (3,7 %)
* [[Татарлар|Татар]] — 3581 адам. (2,42 %)
* [[Немістер|Неміс]] — 2823 адам. (1,63 %)
* Басқа — 6026 адам. (3,86 %)
* Барлығы — 144 647 адам. (100,00 %)

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ 2024 жылғы ұлттық халық санағы (2009, 2024)
|-
! 2009 !! 2024 !! Пайыздық қатынасы !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2024 !! Пайыздық қатынасы !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2024 !! Пайыздық қатынасы
|-
||125 012 ||{{өсім}}144 647 ||115,7 ||58 951 ||{{өсім}}69 675 ||118,1 ||66 061 ||{{өсім}}74 972 ||113,4
|}

== Дереккөздер ==

{{дереккөздер}}

{{Павлодар облысы}} 
{{Қазақстан қалалары}}
{{Екібастұз қалалық әкімдігі елді мекендері}}

[[Санат:Екібастұз]]

{{geo-stub}}</text>
      <sha1>ehghf9afidhazrezr8bg1z9swmm08eg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575767</id>
      <parentid>3575766</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T20:27:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3575767</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9481" sha1="cu0qu4h87aqp81abojh2gotvb6oq4ag" xml:space="preserve">{{Елді мекен-Қазақстан
 |статусы = [[Қала]]
 |атауы = Екібастұз
 |сурет = Kraftwerk Ekibastus.jpg
 |әкімшілік күйі = 
 |елтаңба = Ekibastuz seal.png
 |ту = 
 |елтаңба сипаттамасы = 
 |ту сипаттамасы = 
 |елтаңба ені = 
 |ту ені = 
  |lat_deg= 51|lat_min= 43|lat_sec=
  |lon_deg= 75|lon_min= 19|lon_sec=
  |CoordAddon=type:city(1226000)_region:KZ
  |CoordScale             = 
 |ел картасының өлшемi = 300 
 |облыс картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |облысы = Павлодар облысы
 |кестедегі облыс = Павлодар облысы{{!}}Павлодар
 |ауданы = Екібастұз қалалық әкімдігі
 |кестедегі аудан = Екібастұз қалалық әкімдігі{{!}}Екібастұз
 |мекен түрі =
 |мекені = 
 |кестедегі мекен = 
 |ішкі бөлінісі = 
 |әкімі = Бейсекин Аян Уахитұлы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kazpravda.kz/n/ayan-beysekin-naznachen-akimom-ekibastuza/|title=Аян Бейсекин назначен акимом Экибастуза|website=kazpravda.kz|date=2022-08-16}}&lt;/ref&gt;
 |құрылған уақыты = 1898
 |алғашқы дерек = 1876
 |бұрынғы атаулары = ''Екібастұзуголь''
 |статус алуы = 1957
 |жер аумағы = 45
 |биiктiктiң түрi = биiктiкгі
 |орталығының биiктігі = 347
 |климаты = шұғыл континенті
 |ресми тілі = 
  |тұрғыны = 152 444&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/iblock/element/27315/file/kk/ Қазақстан Республикасы халқының облыстар, қалалар және аудандар бойынша саны ([[2021 жыл]]ғы 1 қазанға)]&lt;/ref&gt;
  |санақ жылы = 2024
  |тығыздығы =  
  |шоғырлануы = 
  |ұлттық құрамы = [[қазақтар]] 59,12 % &lt;br /&gt; [[орыстар]] 29,97 % &lt;br /&gt; [[украиндар]] 3,37 % &lt;br /&gt; [[татарлар]] 2,36 % &lt;br /&gt; [[немістер]] 1,47 % &lt;br /&gt; [[белорустар]] 0,56 % &lt;br /&gt; басқалары 3,15 %&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/iblock/element/178050/file/kk/ Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2024 жыл басына)]&lt;/ref&gt;
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним = екібастұздық, екібастұздықтар
 |телефон коды = 7187
 |пошта индекстері = 141200—141209
 |автомобиль коды = [[Павлодар облысы|S/14]]
 |идентификатор түрі = 
 |сандық идентификаторы = 
 |ортаққордағы санаты = Ekibastuz
 |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/pavlodar-ekibastuz?lang=kk Екібастұз қаласының әкімдігі
 |сайт тілі = kz
 |сайт тілі 2 = ru
 |сайт тілі 3 = 
}}
'''Екібастұз''' — [[Павлодар облысы]]ның оңтүстік-батысында орналасқан қала. [[1898 жыл]]ы негізі қаланып, қала дәрежесін [[1957 жыл]]ы алды.

== Этимологиясы ==
Осы өңірде [[тас көмір]] кені ашылғанға дейін, оның күншығыс жағында жатқан тұзды [[көл]] ерте заманнан бері «Екібастұз» деп [[мұрағат]]тық құжаттардан белгілі. Осыған байланысты кейін бұл жерден табылған тас көмір кені де, оның жанына орнаған қалашық пен қала да «Екібастұз» деп аталады.

Екібастұз қаласы өзінің жастығына қарамастан теңдесі жоқ алып кәсіпорындарымен бүкіл әлемге танымал болып отыр. Қысқа ғана мерзім ішінде  Қазақстанның «қара алтынды» жерінде пайда болған қала біздің замандастарымыз үшін аты аңызға айналған [[қала]] болып отыр. Тек қана Екібастұзда тұңғыш рет [[Қазақстан]]да көптеген алдыңғы қатарлы [[технология]] өмірге келді, жаңа үлгідегі құрал-жабдықтар зерттелді.
  
Екібастұз қаласы - кеншілер мен [[энергетик]]тердің  мақтанышы. Қала орасан зор, әлемдегі бай тас көмірімен танылып отыр. №1, 2-МАЭС- тердің іске қосылуы арқасында Екібастұз жылу энергетикалық кешенінің ірі орталығы болып отыр. Бүгінгі таңда үш бірдей – «Богатырь», «Солтүстік» және «Шығыс» кеніштерінде көмір өндіріледі. Екібастұз көмірі Қазақстанның, Орал, мен Батыс Сібірдің электр станцияларының жұмыстарын үздіксіз қамтамасыз етіп отыр. Қала тек [[география]]лық орнымен ғана емес,сонымен қатар тарихи ерекшелігіне байланысты қалыптасты. Екібастұз көмірі мен электр қуаты бүкіл аймақтың кәсіпорындар: Павлодар [[химия]], [[мұнай]] өңдеу, [[алюминий]], [[трактор]], Ақсу ферроқорытпа зауыттары - Екібастұздағы «қара алтынның» арқасында өркендеп отыр. Сондай-ақ Екібастұз көмірі [[Қазақстан]] мен [[Ресей]]дің арасын жалғастырушы буын болып табылады. «Шығыс» кеніші - әлемдік тәжірибеде тұңғыш рет бейімделген көмір қабаты жағдайында көлденең жатқан шектеулі қуатымен жобаланды және көмір шығарудың жаңа [[технология]]сын енгізді.

== Бұқаралық ақпарат құралдары ==
* Екiбастұздан '''шығатын баспасөз''':
** қазақ тiлiндегi «Отарқа» газеті
** апталық «[http://golose.kz/ Голос Экибастуза] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090802113617/http://www.golose.kz/ |date=2009-08-02 }}»
** [http://www.informburo.kz/ «Экибастузское обозрение»] газетасы
** [http://www.business.ekibastuz.kz/ «Деловой Экибастуз»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090408235740/http://www.business.ekibastuz.kz/ |date=2009-04-08 }} журналы
** жарнама хабар апталығы [http://vitrina.ekibastuz.kz/ «Витрина»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090207184604/http://vitrina.ekibastuz.kz/ |date=2009-02-07 }}

* 2 '''телеарна''' жұмыс iстейдi
** «Екiбастұз қалалалық телеарнасы» (ЕҚТ) — 5-шi арна МВ
** «Арта ТВ»&amp;nbsp;— 32-шi арна ДМВ

* 6 '''радиостанса''' бар:
** «Павлодар» радиосы 102,1 МГц
** «Русское радио&amp;nbsp;— Азия» 102,6 МГц
** «Love» радиосы 103.6 МГц
** «NS» радиосы 104,2 МГц
** «Ретро FM» радиосы 105,2 МГц
** «Қазақ радиосы» 106,9 МГц.

== Халқы ==
Тұрғындар саны — 136 834 адам, ал бірнеше ауылдық аймақтарындағы тұрғындарымен қоса 144 647 адам (1 қазан 2024 жылғы санақ бойынша).

Ұлттық құрамы (1 қазан 2024 ж. бойынша)&lt;ref&gt;https://stat.gov.kz/api/iblock/element/238235/file/kk/&lt;/ref&gt;:
* [[Қазақтар|Қазақ]] — 90 030 адам. (56,93 %)
* [[Орыстар|Орыс]] — 35 722 адам. (31,46 %)
* [[Украиндар|Украин]] — 6465 адам. (3,7 %)
* [[Татарлар|Татар]] — 3581 адам. (2,42 %)
* [[Немістер|Неміс]] — 2823 адам. (1,63 %)
* Басқа — 6026 адам. (3,86 %)
* Барлығы — 144 647 адам. (100,00 %)

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ 2024 жылғы ұлттық халық санағы (2009, 2024)
|-
! 2009 !! 2024 !! Пайыздық қатынасы !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2024 !! Пайыздық қатынасы !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2024 !! Пайыздық қатынасы
|-
||125 012 ||{{өсім}}144 647 ||115,7 ||58 951 ||{{өсім}}69 675 ||118,1 ||66 061 ||{{өсім}}74 972 ||113,4
|}

== Дереккөздер ==

{{дереккөздер}}

{{Павлодар облысы}} 
{{Қазақстан қалалары}}
{{Екібастұз қалалық әкімдігі елді мекендері}}

[[Санат:Екібастұз]]

{{geo-stub}}</text>
      <sha1>cu0qu4h87aqp81abojh2gotvb6oq4ag</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575769</id>
      <parentid>3575767</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T20:29:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3575769</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9553" sha1="to9zdl1dgtsons7pvtfd7d96h8s7rz5" xml:space="preserve">{{Елді мекен-Қазақстан
 |статусы = [[Қала]]
 |атауы = Екібастұз
 |сурет = Kraftwerk Ekibastus.jpg
 |әкімшілік күйі = 
 |елтаңба = Ekibastuz seal.png
 |ту = 
 |елтаңба сипаттамасы = 
 |ту сипаттамасы = 
 |елтаңба ені = 
 |ту ені = 
  |lat_deg= 51|lat_min= 43|lat_sec=
  |lon_deg= 75|lon_min= 19|lon_sec=
  |CoordAddon=type:city(1226000)_region:KZ
  |CoordScale             = 
 |ел картасының өлшемi = 300 
 |облыс картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |облысы = Павлодар облысы
 |кестедегі облыс = Павлодар облысы{{!}}Павлодар
 |ауданы = Екібастұз қалалық әкімдігі
 |кестедегі аудан = Екібастұз қалалық әкімдігі{{!}}Екібастұз
 |мекен түрі =
 |мекені = 
 |кестедегі мекен = 
 |ішкі бөлінісі = 
 |әкімі = Бейсекин Аян Уахитұлы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kazpravda.kz/n/ayan-beysekin-naznachen-akimom-ekibastuza/|title=Аян Бейсекин назначен акимом Экибастуза|website=kazpravda.kz|date=2022-08-16}}&lt;/ref&gt;
 |құрылған уақыты = [[1898 жыл|1898]]
 |алғашқы дерек = [[1876 жыл|1876]]
 |бұрынғы атаулары = ''Екібастұзуголь''
 |статус алуы = [[1957 жыл|1957]]
 |жер аумағы = 45
 |биiктiктiң түрi = биiктiкгі
 |орталығының биiктігі = 347
 |климаты = шұғыл континенті
 |ресми тілі = 
  |тұрғыны = 152 444&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/iblock/element/27315/file/kk/ Қазақстан Республикасы халқының облыстар, қалалар және аудандар бойынша саны ([[2021 жыл]]ғы [[1 қазан]]ға)]&lt;/ref&gt;
  |санақ жылы = [[2024 жыл|2024]]
  |тығыздығы =  
  |шоғырлануы = 
  |ұлттық құрамы = [[қазақтар]] 59,12 % &lt;br /&gt; [[орыстар]] 29,97 % &lt;br /&gt; [[украиндар]] 3,37 % &lt;br /&gt; [[татарлар]] 2,36 % &lt;br /&gt; [[немістер]] 1,47 % &lt;br /&gt; [[белорустар]] 0,56 % &lt;br /&gt; басқалары 3,15 %&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/iblock/element/178050/file/kk/ Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны ([[2024 жыл]] басына)]&lt;/ref&gt;
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним = екібастұздық, екібастұздықтар
 |телефон коды = 7187
 |пошта индекстері = 141200—141209
 |автомобиль коды = [[Павлодар облысы|S/14]]
 |идентификатор түрі = 
 |сандық идентификаторы = 
 |ортаққордағы санаты = Ekibastuz
 |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/pavlodar-ekibastuz?lang=kk Екібастұз қаласының әкімдігі
 |сайт тілі = kz
 |сайт тілі 2 = ru
 |сайт тілі 3 = 
}}
'''Екібастұз''' — [[Павлодар облысы]]ның оңтүстік-батысында орналасқан қала. [[1898 жыл]]ы негізі қаланып, қала дәрежесін [[1957 жыл]]ы алды.

== Этимологиясы ==
Осы өңірде [[тас көмір]] кені ашылғанға дейін, оның күншығыс жағында жатқан тұзды [[көл]] ерте заманнан бері «Екібастұз» деп [[мұрағат]]тық құжаттардан белгілі. Осыған байланысты кейін бұл жерден табылған тас көмір кені де, оның жанына орнаған қалашық пен қала да «Екібастұз» деп аталады.

Екібастұз қаласы өзінің жастығына қарамастан теңдесі жоқ алып кәсіпорындарымен бүкіл әлемге танымал болып отыр. Қысқа ғана мерзім ішінде  Қазақстанның «қара алтынды» жерінде пайда болған қала біздің замандастарымыз үшін аты аңызға айналған [[қала]] болып отыр. Тек қана Екібастұзда тұңғыш рет [[Қазақстан]]да көптеген алдыңғы қатарлы [[технология]] өмірге келді, жаңа үлгідегі құрал-жабдықтар зерттелді.
  
Екібастұз қаласы - кеншілер мен [[энергетик]]тердің  мақтанышы. Қала орасан зор, әлемдегі бай тас көмірімен танылып отыр. №1, 2-МАЭС- тердің іске қосылуы арқасында Екібастұз жылу энергетикалық кешенінің ірі орталығы болып отыр. Бүгінгі таңда үш бірдей – «Богатырь», «Солтүстік» және «Шығыс» кеніштерінде көмір өндіріледі. Екібастұз көмірі Қазақстанның, Орал, мен Батыс Сібірдің электр станцияларының жұмыстарын үздіксіз қамтамасыз етіп отыр. Қала тек [[география]]лық орнымен ғана емес,сонымен қатар тарихи ерекшелігіне байланысты қалыптасты. Екібастұз көмірі мен электр қуаты бүкіл аймақтың кәсіпорындар: Павлодар [[химия]], [[мұнай]] өңдеу, [[алюминий]], [[трактор]], Ақсу ферроқорытпа зауыттары - Екібастұздағы «қара алтынның» арқасында өркендеп отыр. Сондай-ақ Екібастұз көмірі [[Қазақстан]] мен [[Ресей]]дің арасын жалғастырушы буын болып табылады. «Шығыс» кеніші - әлемдік тәжірибеде тұңғыш рет бейімделген көмір қабаты жағдайында көлденең жатқан шектеулі қуатымен жобаланды және көмір шығарудың жаңа [[технология]]сын енгізді.

== Бұқаралық ақпарат құралдары ==
* Екiбастұздан '''шығатын баспасөз''':
** қазақ тiлiндегi «Отарқа» газеті
** апталық «[http://golose.kz/ Голос Экибастуза] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090802113617/http://www.golose.kz/ |date=2009-08-02 }}»
** [http://www.informburo.kz/ «Экибастузское обозрение»] газетасы
** [http://www.business.ekibastuz.kz/ «Деловой Экибастуз»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090408235740/http://www.business.ekibastuz.kz/ |date=2009-04-08 }} журналы
** жарнама хабар апталығы [http://vitrina.ekibastuz.kz/ «Витрина»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090207184604/http://vitrina.ekibastuz.kz/ |date=2009-02-07 }}

* 2 '''телеарна''' жұмыс iстейдi
** «Екiбастұз қалалалық телеарнасы» (ЕҚТ) — 5-шi арна МВ
** «Арта ТВ»&amp;nbsp;— 32-шi арна ДМВ

* 6 '''радиостанса''' бар:
** «Павлодар» радиосы 102,1 МГц
** «Русское радио&amp;nbsp;— Азия» 102,6 МГц
** «Love» радиосы 103.6 МГц
** «NS» радиосы 104,2 МГц
** «Ретро FM» радиосы 105,2 МГц
** «Қазақ радиосы» 106,9 МГц.

== Халқы ==
Тұрғындар саны — 136 834 адам, ал бірнеше ауылдық аймақтарындағы тұрғындарымен қоса 144 647 адам (1 қазан 2024 жылғы санақ бойынша).

Ұлттық құрамы (1 қазан 2024 ж. бойынша)&lt;ref&gt;https://stat.gov.kz/api/iblock/element/238235/file/kk/&lt;/ref&gt;:
* [[Қазақтар|Қазақ]] — 90 030 адам. (56,93 %)
* [[Орыстар|Орыс]] — 35 722 адам. (31,46 %)
* [[Украиндар|Украин]] — 6465 адам. (3,7 %)
* [[Татарлар|Татар]] — 3581 адам. (2,42 %)
* [[Немістер|Неміс]] — 2823 адам. (1,63 %)
* Басқа — 6026 адам. (3,86 %)
* Барлығы — 144 647 адам. (100,00 %)

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ 2024 жылғы ұлттық халық санағы (2009, 2024)
|-
! 2009 !! 2024 !! Пайыздық қатынасы !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2024 !! Пайыздық қатынасы !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2024 !! Пайыздық қатынасы
|-
||125 012 ||{{өсім}}144 647 ||115,7 ||58 951 ||{{өсім}}69 675 ||118,1 ||66 061 ||{{өсім}}74 972 ||113,4
|}

== Дереккөздер ==

{{дереккөздер}}

{{Павлодар облысы}} 
{{Қазақстан қалалары}}
{{Екібастұз қалалық әкімдігі елді мекендері}}

[[Санат:Екібастұз]]

{{geo-stub}}</text>
      <sha1>to9zdl1dgtsons7pvtfd7d96h8s7rz5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575773</id>
      <parentid>3575769</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T20:35:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>+ [[Санат:1898 жылы құрылған елді мекендер]] ([[Уикипедия:Гаджеттер/Санат импорттау|Санат импорттау]])</comment>
      <origin>3575773</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9625" sha1="exrps9hbadnewzed907rmxy13o97oty" xml:space="preserve">{{Елді мекен-Қазақстан
 |статусы = [[Қала]]
 |атауы = Екібастұз
 |сурет = Kraftwerk Ekibastus.jpg
 |әкімшілік күйі = 
 |елтаңба = Ekibastuz seal.png
 |ту = 
 |елтаңба сипаттамасы = 
 |ту сипаттамасы = 
 |елтаңба ені = 
 |ту ені = 
  |lat_deg= 51|lat_min= 43|lat_sec=
  |lon_deg= 75|lon_min= 19|lon_sec=
  |CoordAddon=type:city(1226000)_region:KZ
  |CoordScale             = 
 |ел картасының өлшемi = 300 
 |облыс картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |облысы = Павлодар облысы
 |кестедегі облыс = Павлодар облысы{{!}}Павлодар
 |ауданы = Екібастұз қалалық әкімдігі
 |кестедегі аудан = Екібастұз қалалық әкімдігі{{!}}Екібастұз
 |мекен түрі =
 |мекені = 
 |кестедегі мекен = 
 |ішкі бөлінісі = 
 |әкімі = Бейсекин Аян Уахитұлы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kazpravda.kz/n/ayan-beysekin-naznachen-akimom-ekibastuza/|title=Аян Бейсекин назначен акимом Экибастуза|website=kazpravda.kz|date=2022-08-16}}&lt;/ref&gt;
 |құрылған уақыты = [[1898 жыл|1898]]
 |алғашқы дерек = [[1876 жыл|1876]]
 |бұрынғы атаулары = ''Екібастұзуголь''
 |статус алуы = [[1957 жыл|1957]]
 |жер аумағы = 45
 |биiктiктiң түрi = биiктiкгі
 |орталығының биiктігі = 347
 |климаты = шұғыл континенті
 |ресми тілі = 
  |тұрғыны = 152 444&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/iblock/element/27315/file/kk/ Қазақстан Республикасы халқының облыстар, қалалар және аудандар бойынша саны ([[2021 жыл]]ғы [[1 қазан]]ға)]&lt;/ref&gt;
  |санақ жылы = [[2024 жыл|2024]]
  |тығыздығы =  
  |шоғырлануы = 
  |ұлттық құрамы = [[қазақтар]] 59,12 % &lt;br /&gt; [[орыстар]] 29,97 % &lt;br /&gt; [[украиндар]] 3,37 % &lt;br /&gt; [[татарлар]] 2,36 % &lt;br /&gt; [[немістер]] 1,47 % &lt;br /&gt; [[белорустар]] 0,56 % &lt;br /&gt; басқалары 3,15 %&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/iblock/element/178050/file/kk/ Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны ([[2024 жыл]] басына)]&lt;/ref&gt;
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним = екібастұздық, екібастұздықтар
 |телефон коды = 7187
 |пошта индекстері = 141200—141209
 |автомобиль коды = [[Павлодар облысы|S/14]]
 |идентификатор түрі = 
 |сандық идентификаторы = 
 |ортаққордағы санаты = Ekibastuz
 |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/pavlodar-ekibastuz?lang=kk Екібастұз қаласының әкімдігі
 |сайт тілі = kz
 |сайт тілі 2 = ru
 |сайт тілі 3 = 
}}
'''Екібастұз''' — [[Павлодар облысы]]ның оңтүстік-батысында орналасқан қала. [[1898 жыл]]ы негізі қаланып, қала дәрежесін [[1957 жыл]]ы алды.

== Этимологиясы ==
Осы өңірде [[тас көмір]] кені ашылғанға дейін, оның күншығыс жағында жатқан тұзды [[көл]] ерте заманнан бері «Екібастұз» деп [[мұрағат]]тық құжаттардан белгілі. Осыған байланысты кейін бұл жерден табылған тас көмір кені де, оның жанына орнаған қалашық пен қала да «Екібастұз» деп аталады.

Екібастұз қаласы өзінің жастығына қарамастан теңдесі жоқ алып кәсіпорындарымен бүкіл әлемге танымал болып отыр. Қысқа ғана мерзім ішінде  Қазақстанның «қара алтынды» жерінде пайда болған қала біздің замандастарымыз үшін аты аңызға айналған [[қала]] болып отыр. Тек қана Екібастұзда тұңғыш рет [[Қазақстан]]да көптеген алдыңғы қатарлы [[технология]] өмірге келді, жаңа үлгідегі құрал-жабдықтар зерттелді.
  
Екібастұз қаласы - кеншілер мен [[энергетик]]тердің  мақтанышы. Қала орасан зор, әлемдегі бай тас көмірімен танылып отыр. №1, 2-МАЭС- тердің іске қосылуы арқасында Екібастұз жылу энергетикалық кешенінің ірі орталығы болып отыр. Бүгінгі таңда үш бірдей – «Богатырь», «Солтүстік» және «Шығыс» кеніштерінде көмір өндіріледі. Екібастұз көмірі Қазақстанның, Орал, мен Батыс Сібірдің электр станцияларының жұмыстарын үздіксіз қамтамасыз етіп отыр. Қала тек [[география]]лық орнымен ғана емес,сонымен қатар тарихи ерекшелігіне байланысты қалыптасты. Екібастұз көмірі мен электр қуаты бүкіл аймақтың кәсіпорындар: Павлодар [[химия]], [[мұнай]] өңдеу, [[алюминий]], [[трактор]], Ақсу ферроқорытпа зауыттары - Екібастұздағы «қара алтынның» арқасында өркендеп отыр. Сондай-ақ Екібастұз көмірі [[Қазақстан]] мен [[Ресей]]дің арасын жалғастырушы буын болып табылады. «Шығыс» кеніші - әлемдік тәжірибеде тұңғыш рет бейімделген көмір қабаты жағдайында көлденең жатқан шектеулі қуатымен жобаланды және көмір шығарудың жаңа [[технология]]сын енгізді.

== Бұқаралық ақпарат құралдары ==
* Екiбастұздан '''шығатын баспасөз''':
** қазақ тiлiндегi «Отарқа» газеті
** апталық «[http://golose.kz/ Голос Экибастуза] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090802113617/http://www.golose.kz/ |date=2009-08-02 }}»
** [http://www.informburo.kz/ «Экибастузское обозрение»] газетасы
** [http://www.business.ekibastuz.kz/ «Деловой Экибастуз»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090408235740/http://www.business.ekibastuz.kz/ |date=2009-04-08 }} журналы
** жарнама хабар апталығы [http://vitrina.ekibastuz.kz/ «Витрина»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090207184604/http://vitrina.ekibastuz.kz/ |date=2009-02-07 }}

* 2 '''телеарна''' жұмыс iстейдi
** «Екiбастұз қалалалық телеарнасы» (ЕҚТ) — 5-шi арна МВ
** «Арта ТВ»&amp;nbsp;— 32-шi арна ДМВ

* 6 '''радиостанса''' бар:
** «Павлодар» радиосы 102,1 МГц
** «Русское радио&amp;nbsp;— Азия» 102,6 МГц
** «Love» радиосы 103.6 МГц
** «NS» радиосы 104,2 МГц
** «Ретро FM» радиосы 105,2 МГц
** «Қазақ радиосы» 106,9 МГц.

== Халқы ==
Тұрғындар саны — 136 834 адам, ал бірнеше ауылдық аймақтарындағы тұрғындарымен қоса 144 647 адам (1 қазан 2024 жылғы санақ бойынша).

Ұлттық құрамы (1 қазан 2024 ж. бойынша)&lt;ref&gt;https://stat.gov.kz/api/iblock/element/238235/file/kk/&lt;/ref&gt;:
* [[Қазақтар|Қазақ]] — 90 030 адам. (56,93 %)
* [[Орыстар|Орыс]] — 35 722 адам. (31,46 %)
* [[Украиндар|Украин]] — 6465 адам. (3,7 %)
* [[Татарлар|Татар]] — 3581 адам. (2,42 %)
* [[Немістер|Неміс]] — 2823 адам. (1,63 %)
* Басқа — 6026 адам. (3,86 %)
* Барлығы — 144 647 адам. (100,00 %)

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ 2024 жылғы ұлттық халық санағы (2009, 2024)
|-
! 2009 !! 2024 !! Пайыздық қатынасы !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2024 !! Пайыздық қатынасы !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2024 !! Пайыздық қатынасы
|-
||125 012 ||{{өсім}}144 647 ||115,7 ||58 951 ||{{өсім}}69 675 ||118,1 ||66 061 ||{{өсім}}74 972 ||113,4
|}

== Дереккөздер ==

{{дереккөздер}}

{{Павлодар облысы}} 
{{Қазақстан қалалары}}
{{Екібастұз қалалық әкімдігі елді мекендері}}

[[Санат:Екібастұз]]
[[Санат:1898 жылы құрылған елді мекендер]]

{{geo-stub}}</text>
      <sha1>exrps9hbadnewzed907rmxy13o97oty</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19102</id>
    <revision>
      <id>3575880</id>
      <parentid>2802346</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T05:28:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <origin>3575880</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7385" sha1="16s2z0vtrol5b3kp6ix7v3h3eryjli4" xml:space="preserve">{{Taxobox
|name = Тары
|image = Panicum virgatum.jpg
|image_caption = ''[[Panicum virgatum]]''
|regnum = [[Өсімдіктер]]
|unranked_divisio = [[Гүлді өсімдіктер]]
|unranked_classis = [[Дара жарнақтылар]]
|unranked_ordo = [[Commelinids]]
|ordo = [[Poales]]
|familia = [[Астық тұқымдасы|Poaceae]]
|subfamilia = [[Panicoideae]]
|tribus = [[Paniceae]]
|genus = '''''Panicum'''''
|genus_authority = [[Карл Линней]]
|subdivision_ranks = түрлері
|subdivision = 450 түрі белгілі
}}
'''Тары''' ({{lang-la|Panicum}}) – [[Астық тұқымдасы|астық]] тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдік. 

Оның дүние жүзінде 500-ге тарта түрі, [[Қазақстан]]да 1 түрі – кәдімгі не екпе Тары өседі. Тары қазақ даласында 6 ғасырдан бастап егіле бастаған. 19 ғасырдада егістік жердің 75 – 80%-ына тек Тары ғана егілген. 

==Тары тарихы==
[[Қазақ халқы]]ның ежелден  егіп келе жатқан мәдени дақылдардың ішіндегі олардың алатыны да, тұрмыстық ерекшеліктеріне ыңғайлысы да тары болған.  [[Өзен]]дер мен  [[көл]]дерді жағалай қоныс теуіп, жаз айларында қысқа мерзімде пісіп үлгеретін тарыны егіп,  өздеріне  қыстық азық жинап алуды көшіп-қонып  мал баққан қазақтар  да өте ерте үйренген.  [[Қазақстан]] жерінде қоныс тепкен тайпалардың ежелгі мекендері  мен қола дәуірінде өмір сүрген [[Сақтар|сақ тайпалары]] көсемдерінің  обаларын, ерте және орта ғасырлық қалалар мен қорғандарды қазу кезінде тары сабанының  және дәндерінің табылуы  осының айғағы болып табылады.
Біздің заманымызға дейінгі антикалық автор , &quot;тарих атасы&quot; [[Геродот]]  [[Қосөзен]] бойында болған [[Вавилон]]ия мемлекетінің жерінде басқа дәнді дақылдармен бірге тарының да егілгенін атап кетеді.
Осы [[Геродот]]тың айтуынша, сол замандарда Днепр мен Буг өзендерінің бойын мекендеген скифтер де тарыны көп өсірген. Қазба жұмыстары [[Франция]] мен [[Грекия]] жерінде қола дәуірінде, [[Австрия]], [[ГДР]], [[Польша]], [[Югославия]], ГФР мемлекеттері территориясында темір дәуірінде немесе  бұдан он мың жылдай бұрын-ақ адамдардың  тары өсірумен  шұғылдана бастағанын көрсетеді.

==Екпе тары==
'''Екпе Тары''' – биікт. 70 – 100 см, сабан сабақты, шашақ тамырлы, жаздық дәнді дақыл. Жылу сүйгіш, қуаңшылыққа, аңызаққа және ыстыққа төзімді, көбіне өздігінен тозаңданады. Уақытымен суарған жағдайда жоғары өнім береді. Вегетацив кезеңі 60 – 120 күн. Тарының дәні өну үшін 8 – 10 &lt;sup&gt;o&lt;/sup&gt;С жылылық қажет. Суыққа төзімсіз болғандықтан Тарыны басқа масақты дақылдарға қарағанда кеш себеді, кеш себілген күнде де жақсы өнім береді. –2 – 3 &lt;sup&gt;o&lt;/sup&gt;С-та қатты зақымданады, –3 &lt;sup&gt;o&lt;/sup&gt;С-тан төмен темп-рада өледі. Құнарлы қара және қоңыр топырақта жақсы өнім береді. Тары үшін бұршақ тұқымдас дақылдар жақсы алғы дақыл бола алады. Бір жерге қайталап себілсе, өнімін төмендетеді. Сондықтан тек ауыспалы егіс жүйесінде ғана себу керек, бір егілген жерге тек 4 – 5 жылдан кейін ғана егілуі тиіс. Оны бір жерден екі өнім алу үшін аңыздық егіске де отырғызуға болады. Себілетін Тары тұқымы тазаланған, сортталған болуы тиіс, майда, жетілмеген тұқымды себуге болмайды. Тары 5 – 6 см ылғалы бар тереңдікке отырғызылады. Тарының дәндері бір мезгілде пісіп үлгермейді, алдымен оның сыпыртқы тәріздес басының ең ұшында тұрған дәндері, содан кейін төмендегілері пісе бастайды. Төменде орналасқан дәндері пісіп болғанша алғаш піскендері жерге төгіліп қалмауы үшін, алдымен дестеге салып алады. Дестелеу кезінде Тары сабағы 12 – 15 см биіктікте орылады. Тары сабанының азықтық сапасы бидай сабанынан екі есе артық, дала шөбімен бірдей. 1 кг Тары сабанында 0,41 азықтық өлшем, 23 г сіңімді протеин болады. Тары жармасының құрамында [[крахмал]] (81%), белок (12%), май (3,5%), [[қан]]т (0,15%) бар, мұндағы ақуыздың мөлшері күріш, қара құмық жармаларынан едәуір көп. Тарының мал азығы ретінде маңызы зор, құс шаруашылығында жем ретінде пайдаланады.
Тарыны өндірумен негізінен [[Павлодар]], [[Қостанай]], [[Ақтөбе]], Батыс Қазақстан, Ақмола облыстары шұғылданады. Елімізде ең көп тараған сорттары – ''Саратов-3, Саратов-6, Орал-109.'' Қазақстандағы егіс көлемі 55,5 мың гектар (2002), орташа түсімі гектарынан 7 – 12 центнер. Тарының гектарынан ең жоғары өнімді (201 ц) 1943 жылы Ақтөбе облысында Ойыл ауданында, “Құрман” ұжымдық шаруашылығында Ш.Берсиевтің звеносы алған (1943).&lt;ref&gt;Қазақ ұлттық энциклопедиясы, 8 том&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

[[Санат:Астық тұқымдасы]]
[[Санат:Тұрмыс]]

{{stub}}
{{Дәнді дақылдар}}</text>
      <sha1>16s2z0vtrol5b3kp6ix7v3h3eryjli4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Самұрық-Қазына</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19217</id>
    <revision>
      <id>3575792</id>
      <parentid>3575061</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T20:44:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <comment>/* Директорлар кеңесі */</comment>
      <origin>3575792</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30856" sha1="ofv9zx6z5dzk6kom9lxgtrems8dj7xz" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы = «Самұрық-Қазына» Ұлттық әл-ауқат қоры
 |логотипі = Samruk-Kazina logo kz.png
 |түрі = [[акционерлік қоғам]]
 |биржадағы листингі = 
 |қызметі = 
 |ұраны = 
 |құрылды = [[2008 жыл|2008]]
 |жабылды = 
 |жабылуының себебі = 
 |ізбасары = 
 |бұрынғы атауы = 
 |құрушы = 
 |орналасуы = {{байрақ|Қазақстан}}, [[Астана]], Сығанақ көшесі, 17/10
 |басты адамдары = [[Нұрлан Қаршығаұлы Жақыпов|Нұрлан Жақыпов]] (Басқарма төрағасы)
&lt;br/&gt;[[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] (Директорлар кеңесінің төрағасы)
 |саласы = мұнай-газ және көлік-логистика секторы, химия және атом өнеркәсібі, тау-кен металлургия кешені, энергетика, телекоммуникация және байланыс, жылжымайтын мүлік
 |өнімі = 
 |айналым =  
 |операциялық кіріс = {{өсім}}2,32 трлн теңге (2023)
 |таза табысы = {{құлдырау}}2,13 трлн теңге (2023)&lt;ref&gt;[https://www.inform.kz/ru/kakuyu-pribil-poluchil-gosholding-samruk-kazina-za-2023-god-5db0bc Какую прибыль получил госхолдинг «Самрук-Казына» за 2023 год]&lt;/ref&gt;
 |қызметкерлер саны = {{өсім}}260,7 мың адам (2023)&lt;ref&gt;[https://sk.kz/upload/iblock/000/SK_go2023_rus.pdf Годовой отчет]&lt;/ref&gt;
 |басшы компания = {{ту|Қазақстан}} [[Қазақстан Республикасының Үкіметі]]
 |бағынышты компания = 
 |сайты = http://www.sk.kz/?lang=kz sk.kz
}}
'''«Самұрық-Қазына»''' — әртүрлі саладағы мемлекеттік [[актив]]терді (меншікті) басқаратын инвестициялық [[холдинг]]. 

Қор [[ұлттық экономика]]ның бәсекеге қабілеттілігі мен тұрақтылығын қамтамасыз ету мақсатында [[2008 жыл]]ы «Қазына» орнықты даму қоры мен «Самұрық» мемлекеттік активтерді басқару жөніндегі қазақстандық холдингін біріктіру нәтижесінде құрылды.&lt;ref&gt;[http://www.samruk-kazyna.kz/page.php?page_id=2563&amp;lang=2&amp;parent_id=2562 &quot;Самұрық-Қазына&quot; Ұлттық әл-ауқат қоры АҚ-ның ресми сайты, Қор тарихы]&lt;/ref&gt; 2023 жылдың қорытындысы бойынша қордың активі 37 трлн теңгені құрады.&lt;ref&gt;[https://www.inform.kz/ru/aktivi-fonda-samruk-kazina-virosli-na-10-d5a6b3 Активы фонда «Самрук-Казына» выросли на 10%]&lt;/ref&gt;

Холдингтің [[құрылтайшы]]сы және жалғыз [[акционер]]і — [[Қазақстан Республикасының Үкіметі]]. 

Басқарма төрағасы — [[Нұрлан Қаршығаұлы Жақыпов|Нұрлан Жақыпов]], ал директорлар кеңесінің төрағасы — премьер-министр [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]].&lt;ref&gt;«Самұрық-Қазына» ҰӘҚ-тың Жарғысы&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қордың негізгі қызметі ұлттық даму институттары мен ұлттық компаниялардағы және басқа да [[заңды тұлға]]лардың меншігіндегі [[мемлекет]]ке тиесілі үлестерді (пакеттерді) басқару. 

Қордың жалғыз ғана акционері – Қазақстан Республикасының Үкіметі. Қордың қызметі [[Мемлекеттік меншік|мемлекеттік активтердің]] бәсекелес [[Нарықтық экономика|нарықтық ортада]] тиімді жұмыс істеуін қамтамасыз ету. Алдына қойылған талаптарды орындау мақсатында қор бірнеше сала бойынша басымдықтар анықтады. Олар: [[мұнай]] және [[газ]], [[электр энергетикасы]], [[металлургия]], [[инфрақұрылым]] және [[химия]] өнеркәсібі.

«Самұрық-Қазына» ұлттық әл-ауқат қоры ұлттық экономиканың бәсекеге қабілеттілігі мен тұрақтылығын арттыру және әлемдік [[нарық]]тағы өзгерістердің елдегі [[экономикалық өсу]]ге ықтимал жайсыз әсер етуі факторларынан сақтандыру үшін құрылды. Қор [[2008 жыл]]ы алдында жеке дара ұйым болатын «Қазына» орнықты даму қоры» акционерлік қоғамы мен «Самұрық» мемлекеттік активтерді басқару жөніндегі қазақстандық холдингі акционерлік қоғамын біріктіру негізінде пайда болды.  Жаңадан құрылған ұйымның капитализациясын өсіру мақсатында Президент [[мемлекеттік бюджет]]тен 5 млрд АҚШ долларын және [[Қазақстан Республикасының Ұлттық Қоры]]нан 10 млрд АҚШ долларын бөлуді тапсырды &lt;ref&gt;&quot;Казына&quot; и &quot;Самрук&quot; сливаются в Фонд национального благосостояния &quot;Самрук-Казына&quot;, Интерфакс-Казахстан, Астана. 13 қазан 2008 жыл [http://titus.kz/?type=ekon&amp;previd=8182]&lt;/ref&gt;.

Қазақстан Республикасының 2015 жылға дейінгі индустриялық-инновациялық даму Стратегиясының аясында бірнеше ұлттық даму инстиуттары құрылған болатын.  Мемлекет меншігін тиімді басқару үшін Сингапурлық &quot;Temasek&quot; холдингінің мысалында мемлекеттік холдинг құру идеясы талқыланды &lt;ref&gt;[http://www.np.kz/old/2007/07/rmir.html Сингапурский пример, газета Новое поколение] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131023083330/http://www.np.kz/old/2007/07/rmir.html |date=2013-10-23 }}&lt;/ref&gt;.

[[2006 жыл]]дың қаңтар айында «Самұрық» мемлекеттік активтерді басқару жөніндегі қазақстандық холдингі акционерлік қоғамы құрылды. Мемлекеттік холдингке «[[Қазақтелеком]]», [[KEGOC|«Электр желілерін басқару жөніндегі Қазақстан компаниясы»]], «[[Қазақстан темір жолы]]» ҰҚ», «[[Қазпошта]]», «[[ҚазМұнайГаз]]» ҰҚ» және басқа 14 акционерлік қоғамдардағы мемлекеттік үлестер (пакеттер) өтті. Мемлекеттік холдингтің мақсаты бәсекеге қабілетті тауарлар мен өнімдер шығаруда қосымша құрал ретінде көмек беру болатын&lt;ref name=&quot;kgip.kz&quot;&gt;Основные особенности и результаты этапов реформирования собственности, http://www.kgip.kz/aspectOOR.aspx {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111011060336/http://www.kgip.kz/aspectOOR.aspx |date=2011-10-11 }}&lt;/ref&gt;.

«Қазына» орнықты даму қоры» акционерлік қоғамы 2006 жылдың наурыз айында Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаевтың жарлығымен құрылған болатын. &quot;Қазына&quot; қорының негізгі мақсаты &quot;Қазақстанның даму банкі&quot;, &quot;Ұлттық инновациялық қор&quot;, &quot;Шағын кәсіпкерлікті дамыту қоры&quot;, «Экспорттық кредиттерді және инвестициаларды сақтандыру жөніндегі мемлекеттік сақтандыру корпорациясы» Акционерлік қоғамы, «Маркетингтік-талдамалық зерттеулер орталығы» АҚ, &quot;Қазақстандық инвестицияларға қолдау көрсету орталығы&quot; сияқты ұлттық даму инстиутуттарының қызметін жүйелі түрде басқару&lt;ref name=&quot;kgip.kz&quot;/&gt;.

[[2009 жыл]]ы басталған [[экономикалық дағдарыс]] Қазақстан басшылығынан дағдарысқа төтеп беретін бағдарламаны талап етті. Бағдарламаны қабылданғаннан кейін оны орындауды үкіметке емес, «Самұрық-Қазына» ұлттық әл-ауқат қорына орындауға тапсырылды&lt;ref&gt;[http://www.samruk-kazyna.kz/page.php?page_id=2612&amp;lang=2&amp;article_id=1662&amp;parent_id=2581 Қазақстан Республикасының экономикасын тұрақтандыру бойынша «Самұрық-Қазына» қорының қызметі]&lt;/ref&gt;. 

== Қордың басшылығы ==
Қордың ең жоғарғы басқарушы органы - жалғыз үлескер, яғни Қазақстан Республикасының Үкіметі. Басқару органы - [[Директорлар кеңесі]]нен тұрады, ал атқарушы орган қызметін [[басқарма]] атқарады. Қордың барлық шаруашылық қызметі ішкі және сыртқы [[аудит]] арқылы бақыланады (''2026 жылғы дерек бойынша)''.

=== [[Директорлар кеңесі]] === 
* [[Олжас Абайұлы Бектенов]]&lt;ref&gt;[https://sk.kz/about-fund/corporate-governance/board-of-directors/?lang=kz Директорлар кеңесі]&lt;/ref&gt; - Директорлар кеңесінің төрағасы, Қазақстан Премьер-Министрі
* [[Нұрлан Қаршығаұлы Жақыпов]] - «Самұрық-Қазына» Басқарма төрағасы
* [[Болат Бидахметұлы Жәмішев]] - Тәуелсіз директор
* [[Лука Сутера]] - Тәуелсіз директор
* [[Мұхаммед Жәмил әл Рамахи]] - Тәуелсіз директор
* [[Вонг Хэн Файн]] - Тәуелсіз директор
* SKAI (Samruk-Kazyna Artificial Intelligence) - Цифрлық тәуелсіз директор

=== Басқарма мүшелері ===
* [[Нұрлан Қаршығаұлы Жақыпов]] -  Басқарма төрағасы&lt;ref&gt;[https://sk.kz/about-fund/corporate-governance/management-board/?lang=kz Басқарма]&lt;/ref&gt;
* [[Айдар Қайратұлы Рысқұлов]] - Экономика және қаржы жөніндегі басқарушы директор
* [[Салтанат Ерболқызы Сәтжан]] - Даму және жекешелендіру жөніндегі басқарушы директор
* [[Елжас Мұратұлы Отыншиев]] - Стратегия және активтерді басқару жөніндегі басқарушы директор
* [[Бақытжан Рысбекұлы Таубаев]] - Стратегия және активтерді басқару жөніндегі тең басқарушы директор
* [[Николай Юрьевич Казутин]] - Құқықтық сүйемелдеу, қамтамасыз ету және тәуекелдер жөніндегі басқарушы директор
* [[Абылайхан Есенұлы Оспанов]] - Цифрландыру жөніндегі басқарушы директор

== «Самұрық-Қазына» АҚ [[Еншілес қоғам|еншілес компаниялары]] ==
Холдинг 2025 жылғы наурыз айындағы мәлімет бойынша төмендегі компаниялардың 10%-дан көп акциясына иелік етеді:&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kase.kz/files/emitters/SKKZ/skkz_list_org_shares_130325_1456.pdf|title=Эмитент әрбір осындай ұйым акцияларының (үлестерінің, пайларының) он және одан көп пайызын иеленетін ұйымдардың тізімі|lang=kk|website=Қазақстан қор биржасы|date=2024-06-25|format=PDF|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! № !! Компания !! Қор үлесі !! Негізгі қызметі !! Құрылған жылы !! Өзге үлескерлер
|-
| 1 || [[ҚазМұнайГаз|«ҚазМұнайГаз» Ұлттық компаниясы» АҚ]] || 67,4% || мұнай мен газды барлау, өндіру, өңдеу және тасымалдау || 2002 || 20% — [[Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі|Қаржы министрлiгi]] &lt;br&gt;9,6% — [[Қазақстан Ұлттық банкі|Ұлттық банк]] 
|-
| 2 || [[Қазатомөнеркәсіп|«Қазатомөнеркәсіп» Ұлттық атом компаниясы» АҚ]]  || 63% || уран мен сирек металдар өндіру || 1997 || 12% — [[Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі|Қаржы министрлiгi]]
|-
| 3 || [[Қазақстан темір жолы|«Қазақстан темір жолы» Ұлттық компаниясы» АҚ]] || 100% || жолаушылар мен жүк тасымалы || 1997 || —
|-
| 4 || [[KEGOC|«Электр желілерін басқару жөніндегі Қазақстан компаниясы «KEGOC» АҚ]] || 85% || электр энергиясымен жабдықтау || 1997 || 6,9% — [[Бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қоры|«Бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қоры» АҚ]]
|-
| 5 || [[Қазпошта|«Қазпошта» АҚ]] || 100% || пошта және қаржылық қызмет || 1993 || —
|-
| 6 || [[Қазақтелеком|«Қазақтелеком» АҚ]] || 80,85% || телекоммуникация қызметі || 1994 || 9,2% — Telecom Systems Ltd
|-
| 7 || [[Air Astana|«Эйр Астана» АҚ]] || 41,1% || әуе тасымалы || 2001 || 6,5% — [[Бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қоры|«Бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қоры» АҚ]]
|-
| 8 || [[QazaqGaz|«QazaqGaz» Ұлттық компаниясы» АҚ]] || 100% || табиғи газ бен газ конденсатын барлау, өндіру, тасымалдау, өткізу және сақтау || 2000 || —
|-
| 9 || «Тау-Кен Самұрық» Ұлттық тау-кен компаниясы» АҚ || 100% || қатты пайдалы қазбаларды барлау, игеру, өндіру, өңдеу және өткізу || 2009 || —
|-
| 10 || [[Самұрық-Энерго|«Самұрық-Энерго» АҚ]] || 100% || электр және жылу энергиясын өндіру || 2007 || —
|-
| 11 || [[Самұрық-Қазына Өңдеу|«Самұрық-Қазына Өңдеу» ЖШС]] || 100% || химия өнеркәсібі саласындағы жобаларды әзірлеу және іске асыру || 2009 || —
|-
| 12 || «Samruk-Kazyna Construction» АҚ || 100% || құрылыс және жылжымайтын мүлікті басқару || 2009 || —
|-
| 13 || «Самұрық-Қазына Инвест» ЖШС || 100% || инвестициялық қызмет || 2007 || —
|-
| 14 || «Самұрық-Қазына Контракт» ЖШС || 100% || сатып алу қызметін ұйымдастыру || 2007 || —
|-
| 15 || «Самұрық-Қазына Бизнес Сервис» ЖШС || 100% || сервистік қызметтер || 2011 || —
|-
| 16 || [[Ақтау теңіз сауда айлағы|«Ақтау теңіз сауда порты» Ұлттық компаниясы» АҚ]] || 100%{{efn|Акциялары [[Қазақстан темір жолы|«Қазақстан темір жолы» АҚ-ға]] сенімгерлік басқаруға берілген}} || теңіз портын басқару || || —
|-
| 17 || «АстанаГаз ҚМГ» АҚ || 50% || магистральдық газ құбырларының құрылысы || || 50% — «Baiterek Venture Fund» АҚ
|-
| 18 || «Екібастұз ГРЭС-2 станциясы» АҚ || 50% || электр энергиясын өндіру || || 50% — «Самұрық-Энерго» АҚ
|-
| 19 || «Түркістан БГҚ» ЖШС || 100% || электр энергиясымен жабдықтау, тарату және сату || 2022 || —
|-
| 20 || «Өскемен Энерго» ЖШС || 50% ||  || 2024 || 50% — «Самұрық-Энерго» АҚ
|-
| 21 || «Кокшетауская ТЭЦ» ЖШС || 50% ||  || 2024 || 50% — «Самұрық-Энерго» АҚ
|-
| 22 || «Семей Энерго» ЖШС || 50% ||  || 2024 || 50% — «Самұрық-Энерго» АҚ
|-
| 23 || SK-AIH Investment Fund Ltd. || 50% || инвестициялық қызмет || 2024 || 50% — Azerbaijan Investment Holding
|-
| 24 || «Phystech II» АҚ || 100% || мұнайды барлау және игеру || 2015 || —
|-
| 25 || «Топаз-НС» ЖШС || 100% ||  || 2012 || —
|}

=== «Самұрық-Қазына» АҚ жанындағы қорлар мен мекемелер ===
# «Самғау» Ғылыми-Технологиялық Бастамалар Орталығы» Жеке қоры
# «Әлеуметтік әріптестік орталығы» корпоративтік қоры
# «Samruk-Kazyna Trust» Корпоративтік қоры
# «Әлеуметтік өзара ықпалдастық және коммуникациялар орталығы» жеке меншік мекемесі
# «Samruk Business Academy» жеке меншік мекемесі

=== Қоржын компаниялардың қаржылық көрсеткіштері ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ 2021 жылдың қорытындысы&lt;ref&gt;[https://sk.kz/investors/portfolio-companies/?lang=kz Қоржын компаниялар]&lt;/ref&gt;
! № !! Компания аты !! [[Активтер]]і (млрд) !! [[Табыс]] !! [[Таза пайда]]сы !! Өз капиталы 
|-
| 1. || [[ҚазМұнайГаз|«ҚазМұнайГаз» АҚ]] || 13 652 || 5 839 || 1 197 || 8 159
|-
| 2. || [[Қазақстан темір жолы|«Қазақстан Темір Жолы» АҚ]] || 3 604 || 1 329 || 121 || 1 272
|-
| 3. || [[KEGOC|«KEGOC» АҚ]] || 1 093,2 || 186,4 || 52,6 || 737,1
|-
| 4. || [[Қазақтелеком|«Қазақтелеком» АҚ]] || 1 235 || 594 || 97 || 644
|-
| 5. || [[Қазпошта|«Қазпошта» АҚ]] || 110,5 || 47,5 || -7,2  || 33,7
|-
| 6. || [[Air Astana|«Эйр Астана» АҚ]] || 475 || 324 || 15,5 || 27,6
|-
| 7. || [[Qazaq Air|«Qazaq Air» АҚ]] || 29,2 || 12,7 || -6,5 || -11
|-
| 8. || «Samruk-Kazyna Construction» АҚ || 165,7 || 14,3 || 9,7 || 60,7
|-
| 9. || [[Самұрық-Энерго|«Самұрық-Энерго» АҚ]] || 940 || 333 || 15 || 503
|-
| 10. || [[Қазатомөнеркәсіп|«Қазатомөнеркәсіп» АҚ]] || 1 951,5 || 691 || 220 || 1 537,1
|-
| 11. || [[Самұрық-Қазына Өңдеу|«Самұрық-Қазына Өңдеу» ЖШС]] || 1 129 || 36 || -0,039 || 242
|-
| 12. || «Тау-Кен Самұрық» АҚ || 789,7 || 724,2 || 71,9 || 734,2
|}

== Басқарма төрағалары ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! №
! Суреті
! Аты-жөні&lt;br&gt;{{small|(Өмір сүрген жылдары)}}
! colspan=&quot;2&quot;| Басқарған уақыты
|-
| colspan=&quot;5&quot;| '''«Самұрық» мемлекеттік активтерді басқару жөніндегі қазақстандық холдингі'''
|-
| 1 || [[Сурет:Сауат Мыңбаев (2003-12-19).jpg|99px]] || [[Сауат Мұхаметбайұлы Мыңбаев|Сауат Мыңбаев]]&lt;br&gt;{{small|(1962 туған)}} || 31 қаңтар 2006 || 27 тамыз 2007
|-
| 2 || [[Сурет:Kanat Bozymbayev (cropped).JPG|99px]] || [[Қанат Алдабергенұлы Бозымбаев|Қанат Бозымбаев]]&lt;br&gt;{{small|(1969 туған)}} || 27 тамыз 2007 || 13 қазан 2008
|-
| colspan=&quot;5&quot;| '''«Қазына» орнықты даму қоры'''
|-
| 1 || [[Сурет:Kairat Kelimbetov (2018-07-04).jpg|99px]] || [[Қайрат Нематұлы Келімбетов|Қайрат Келімбетов]]&lt;br&gt;{{small|(1969 туған)}} || 19 сәуір 2006 || 23 қаңтар 2008
|-
| 2 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || [[Арман Ғалиасқарұлы Дунаев|Арман Дунаев]]&lt;br&gt;{{small|(1966 туған)}} || 23 қаңтар 2008 || 13 қазан 2008
|-
| colspan=&quot;5&quot;| '''«Самұрық-Қазына» ұлттық әл-ауқат қоры'''
|-
| 1 || [[Сурет:Kairat Kelimbetov (2018-07-04).jpg|99px]] || [[Қайрат Нематұлы Келімбетов|Қайрат Келімбетов]]&lt;br&gt;{{small|(1969 туған)}} || 13 қазан 2008 || 11 сәуір 2011
|-
| 2 || [[Сурет:Timur Kulibayev (cropped).jpg|99px]] || [[Тимур Асқарұлы Құлыбаев|Тимур Құлыбаев]]&lt;br&gt;{{small|(1966 туған)}} || 12 сәуір 2011 || 26 желтоқсан 2011
|-
| 3 || [[Сурет:Omirzaq Shukeev (2019-02-15).jpg|99px]] || [[Өмірзақ Естайұлы Шөкеев|Өмірзақ Шөкеев]]&lt;br&gt;{{small|(1964 туған)}} || 26 желтоқсан 2011 || 23 желтоқсан 2017
|-
| 4 || [[Сурет:AEsimov2013.jpg|99px]] || [[Ахметжан Смағұлұлы Есімов|Ахметжан Есімов]]&lt;br&gt;{{small|(1950 туған)}} || 23 желтоқсан 2017 || 29 наурыз 2021
|-
| 5 || [[Сурет:Almasadam Sätqaliev (2023-06-07).jpg|99px]] || [[Алмасадам Майданұлы Сәтқалиев|Алмасадам Сәтқалиев]]&lt;br&gt;{{small|(1970 туған)}} || 29 наурыз 2021 || 3 сәуір 2023
|-
| 6 || [[Сурет:Nurlan Zhakupov (cropped).jpg|99px]] || [[Нұрлан Қаршығаұлы Жақыпов|Нұрлан Жақыпов]]&lt;br&gt;{{small|(1978 туған)}} || 3 сәуір 2023 || —
|}

==Әлемдік қаржы дағдарысы==
=== БТА Банк ісі ===

=== Альянс Банк ===

== Әлеуметтік жобалар ==
=== Сарапшы клубы ===
''Негізгі мақала:'' '''''[[Сарапшы (клуб)]]'''''

'''«Сарапшы» клубы''' – қордың қызметіне қатысты барынша маңызды проблемалар мен әлеуметтік-экономикалық үдерістерді талқылауға арналған ақпараттық және аналитикалық алаң. Клуб «Самұрық-Қазына» АҚ Басқармасының төрағасы Тимур Құлыбаевтың бастамасы бойынша құрылған. Пікірталас [[клуб]]ының шеңберінде белгілі [[саясаттану]]шы [[Нұрлан Ерімбетов]] арнайы шақырылған саясаткерлермен және [[ғалым]]дармен, мемлекеттік аппарат өкілдерімен және сарапшылармен, [[публицистика|публицистермен]] және кәсіпкерлермен пікір алмасады. Шақырылған бұқаралық ақпарат құралдарының өкілдері көкейкесті мәселелерді тиімді шешуге бағытталған маңызды пікірталастардың куәсі болып қана қоймай, сонымен бірге талқылауларға қатысатын мамандарға  сұрақтар қою мүмкіндігіне ие &lt;ref&gt;http://www.samruk-kazyna.kz/page.php?page_id=4013&amp;lang=2&amp;parent_id=4013&lt;/ref&gt;.

=== Astana Pro Team ===
''Негізгі мақала:'' '''''[[Астана (велоклуб)]]'''''

Самұрық-Қазына ҰӘҚ АҚ &quot;Pro Team Astana&quot; деп аталатын қазақстандық кәсіби велоклубтың негізгі демеушісі. Клуб 2006 жылы &quot;Астана&quot; деп атала бастады. Қор 2008 жылдан бастап бас демеуші болып келеді. Оған дейін клубты қаржылай бірнеше қазақстандық компаниялар тобы қолдаған болатын.

=== Astana ===
''Негізгі мақала:'' '''''[[Астана (автоспорт)]]'''''

Самұрық-Қазына ҰӘҚ АҚ &quot; КАМАЗ Мастерс саласы бойынша Дакар жарысытарында өнер көрсететін қазақстандық Астана командасын Бас демеуші ретінде қолдап келеді.

===&quot;Қазақша Уикипедия&quot; жобасы ===
''Негізгі мақала:'' '''''[[Қазақша Уикипедия]]'''''

&quot;Самұрық-Қазына&quot; ҰӘҚ АҚ 2011 жылы әлемдік ашық және онлайн &quot;Wikipedia&quot; энциклопедиясының қазақ тіліндегі тармағын дамыту идеясын бастаған болатын. Бұл мақсатта қазақ тілді Уикипедияшылардың ниетімен құрылған &quot;[[WikiBilim Қоғамдық Қоры|WikiBilim&quot; қоғамдық қорына]] демеушілік көрсететіндігін хабарлады. Жоба аясында өтетін бәйгенің жеңімпаздарына, 100 мақала жазған 100 авторға &quot;Самұрық-Қазына&quot; ҰӘҚ АҚ  ноутбуктер тапсырады.

[[2011 жыл]]дың 16 маусымында [[Алматы қаласы]]нда &quot;Қазақша Википедиа&quot; жобасының басталғандығы жөнінде баспасөз мәслихаты өтті. Сол жолы &quot;Самұрық-Қазына&quot; ҰӘҚ АҚ Басқарма төрағасы [[Тимур Құлыбаев]] қазақ тілді Уикипедияшыларға және тіл жанашырларына арнап хат жолдады. Тимур Құлыбаев хатында былай дейді:

&lt;blockquote&gt; ''Ешқандай шекараны мойындамайтын интернет жүйесінде бір ғана егемендікке мүмкіндік бар, ол – тілдік егемендік. Әлемдік жүйеде қазақ тілінің ауқымды орын иеленуі – тілді дамыту мен сақтаудың маңызды факторы болып табылады''.&lt;br&gt;

&lt;br&gt;''Біз Қазақша Уикипедия қазақ тілі мен мәдениетін қолдаудың мемлекеттік бағдарламаларын толықтырады деп санаймыз. Сөз жоқ, ол халықтың білім қорын толықтыруға қомақты үлес қосады, қоғамды ақпараттандырудың тиімді құралына айналады''&lt;ref&gt;&quot;WikiBilim&quot; қоғамдық қорының сайты, http://wikibilim.kz/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111207174707/http://www.wikibilim.kz/ |date=2011-12-07 }}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

=== Инновациялық Қазақстан ===
''Негізгі мақала:'' '''''[[Инновациялық Қазақстан]]'''''

2011 жылы қор [[инновация]]лық идеялар байқауын бастады. Байқауға негізінен 15-30 жас аралығындағы оқушылар мен студенттер, жас ғалымдар мен кәсіпкерлер қатыса алады. Өтініштер 7 қыркүйек пен 1 желтоқсан аралығында қабылданады. Байқаудың жүлдегерлері мен жеңімпаздарын мемлекеттік органдар, ірі оқу орындары, ұлттық компаниялардың басшылары мен ғалымдардан құралған әділқазы алқасы анықтайды. Іріктеу қорытындысы бойынша 10 жүлдегер бағалы сыйлықтармен, ал қос [[номинация]] бойынша 2 жеңімпаз 5 млн. теңге соммасындағы оқу грантымен марапатталады. [[Грант]] шетелдегі оқу орнында білім алуға, шетелдік компанияларда тағылымдама өтуге ғана қолданылады &lt;ref&gt;&quot;Алтын Орда&quot; газеті, “Самұрық-Қазына” үздік идея иесіне 5 млн. теңге бермек, 13 қыркүйек 2011 жыл [http://www.aorda.kz/?p=12579] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120606035136/http://www.aorda.kz/?p=12579|date=2012-06-06}}&lt;/ref&gt;.

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Холдингтер]]
[[Санат:Қазақстанның ұлттық компаниялары]]
[[Санат:Қазақстан қорлары]]</text>
      <sha1>ofv9zx6z5dzk6kom9lxgtrems8dj7xz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Исатай ауданы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20348</id>
    <revision>
      <id>3576014</id>
      <parentid>3458457</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T07:34:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таттибаева Гулжас</username>
        <id>179345</id>
      </contributor>
      <origin>3576014</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="77609" sha1="clar88h1xdbgt6gn99nfik0t1hv1zaz" xml:space="preserve">{{Қазақстан ауданы
 |ауданның атауы      = Исатай ауданы
 |елтаңба             = Исатай ауданы логотипі.png
 |ту                  = 
 |елтаңба сипаттамасы   = 
 |ту сипаттамасы        = 
  |lat_dir = N |lat_deg =  |lat_min =  |lat_sec = 
  |lon_dir = E |lon_deg =  |lon_min =  |lon_sec = 
 |облысы              = Атырау облысы
 |аудан орталығы          = [[Аққыстау]]
 |ауылдық округтер саны   = 7
 |кенттік әкімдіктер саны = 
 |қалалық әкімдіктер саны = 
 |ауылдар саны       = 16
 |қалалар саны       = 
 |әкімі              = Нұрым Бекежанұлы Мусин
 |әкімдіктің мекенжайы  = Аққыстау ауылы, Егемен Қазақстан көшесі, №11
 |құрылған уақыты    = 1928-1930, 1939-1957, 1977-1988, 1990
 |жер аумағы          = 14,7 мың
 |жер аумағы бойынша орны  = 4-ші
 |тұрғыны             = 26 545&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]&lt;/ref&gt;
 |халық саны бойынша орны  = 7-ші
 |санақ жылы          = 2023
 |тығыздығы           = 1,8
 |тығыздығы бойынша орны   = 
 |ұлттық құрамы       = [[қазақтар]] 99,72 %&lt;br&gt;[[орыстар]] 0,07 %&lt;br&gt;басқалары 0,21 %&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]&lt;/ref&gt;
 |телефон коды        = +7 71231
 |пошта индексі       = 0603XX
 |сайты               = https://www.gov.kz/memleket/entities/atyrau-isatai?lang=kk Исатай ауданының әкімдігі
 |карта               = Isatay District Kazakhstan.png
 |әкімшілік бірліктің картасы = Isatay District in Atyrau Region.svg
 |ортаққордағы санаты = 
}}
'''Исатай ауданы''' — [[Атырау облысы]]ның солтүстік-батысындағы әкімшілік бөлініс.

== Жалпы сипаттама ==
[[Сурет:Исатай ауданы Стелла.jpg|солға|250px|Исатай ауданының стелласы]] Аудан 1928 жылы құрылды. 1990 жылы облыстың Құрманғазы және Махамбет аудандары жерлерін қосу негізінде қайта құрылды. Жер аумағы 14,7 мың км². Тұрғыны 26,4 мың адам, орташа тығыздығы 1 км²-ге 1,6 адамнан келеді (2008). Аудан орталығы – [[Аққыстау]] ауылы. Солтүстігінде [[Батыс Қазақстан облысы]]ның [[Жаңақала ауданы]]мен, батысында Атырау облысының Құрманғазы, солтүстік-шығысында Индер, шығысында Махамбет аудандарымен, оңтүстігінде [[Каспий теңізі]]мен шектеседі. Исатай ауданының жері түгелімен [[Каспий маңы ойпаты]]ның орталық бөлігінде, шөлдік белдемде орналасқан. Батысының басым бөлігін төбешікті [[Нарын құмы|Нарын]], [[Бұзанай құмы|Бозанай]] және [[Ментеке]] кұмдары, шығыс бөлігін Жайық алабы және Каспий жазығы алып жатыр. Жер аумағы солтүстіктен оңтүстікке қарай 165 шақырым, ал батыстан шығысқа қарай 130 шақырым.

== Исатай ауданының эмблемасы ==
[[Сурет:Исатай ауданы логотипі.png||солға|120px|]]Аудандық мәслихаттың 2004 жылғы 9-шілдедегі VIII-сессиясында бекітілді. Суретшісі Махамбет Оспан. Эмблема үлгісінде ауданның сан-салалы даму бағыттары, мұнай өндірісі, мал, балық шаруашылығы, Нарын құмы, теңіз бейнесі біртұтас көрініспен бейнеленген. Жер шары тәрізді дөңгелекте елдің тыныштығы, бейбіт күннің шапағы белгіленіп шаңырақтың бейнесі келтірілген. Шеңбердің жиегі еліміздің көк байрағы түстес - көгілдір түске боялған.

== Тарихы ==
Аудан ең алғаш 20-жылдары құрылғанымен, өз тарихында көрші аудандарға қосылу мен қайта бөліну ауыртпалығын бірнеше рет көруіне тура келді. 1928 ж. бұрынғы Орал облысы [[Гурьев округі]] Сарытөбе болысының аумағында орталығы Новобогат ауылы болып Новобогат ауданы шаңырақ көтерді. Аудан екі жылдан кейін таратылып, іріленген Гурьев ауданына қарады. 1939 ж. құрамына 33 ұжымшар, бірнеше ауылдық кеңестерді біріктіріп аудан қайта құрылды. 1957 ж. қайта таратылды. 1977 ж. орталығы Аққыстау жұмысшы кенті болып 3- рет құрылған Новобогат ауданының қадамы көп әріге бармай, 11 жылдан соң тағы таратылуы жөнінде жоғарыдан шешім алынды, 1990 ж. аудан қайта қалпына келтіріліп, ауданға Исатай атын беру жөніндегі жергілікті халықтың талап-тілегі ескерілді.&lt;ref&gt;Атырау: Энциклопедия. -Алматы: Атамұра, 2000 ISBN 5-7667-9129-1&lt;/ref&gt;
[[Сурет:Исатай ауданы картасы.jpg|солға|200px|]]      
1900 жылдардың басында аудан аумағында Бегайдар ауылында ауыл балаларын орысша оқыту, сауаттандыру ісі басталып, кейін мектеп салынды. Бұл ауданның білім берудің алғашқы қадамы еді. Бұл білім ұясын бітірген жергілікті қазақ жастары кеңес өкіметі орнағаннан кейін елді ұжымдастыру, ауылшаруашылығын құрысу жұмыстарының ұйымдастырушылары мен басшылары бола білді. [[Сурет:Исатай ауданы. Аудандық партия комитеті үйі. 1957 жылға дейін.jpg|thumb|оңға|200px|Аудандық партия комитетінің 1957 жылға дейін пайдаланған кеңсесі]]
1913 жылы Манаштағы балық кәсіпшілігінде Ганюшкинодағы екі сыныптық орыс-қазақ училищесінің бөлімшесі ашылып, қазақ балаларын да қабылдады. [[Зинеден|Забурында]] «Үлгі» мектебі салынды. 

Ауданда теңіз жағалауынан балық аулануы жергілікті қазақтардың балық өндірісіне жалданып жұмыс істеп, күнелтіс жасауына әсер етумен қатар, өңірде оқу-білімге, мәдениетке жол ашты. Балық батағаларына [[Астрахан]]нан кемелердің келуі сауда-саттыққа да ықпалы тиді. 20-шы ғасырдың басында осында Ащықұлақ деп аталатын жерден мұнай көзінің табылуы ауданның ертеңгі болашаққа бастаған қадамдары болды.
1930-жылдары ауданда ұжымдастару жылдары басталды. Жер өңдеушілер серіктестігі, артельдер, ұжымшарлар құрылып, ұжымдық шаруашылықтарға бірікті. 1939 жылы ауданда 26 ауыл-шаруашылық ұжымшарлары, 4 балық артельдері болды. 
Соғыс жылдарында аудан орталығы [[Хамит Ерғалиев ауылы|Новобогат]] селосында  «Ағайында Нобельдер» серіктестігі тапқан мұнай кен орнынан май алынып, бензин, керосин айыру зауыты ашылды. Бұл өндіріс орындары соғыстан кейін ауданның мүддесіне қызмет етті. 1953 жылдан бастап жабық жөндеу шеберханасы, үлкен алаң, ондаған екі пәтерлік тұрғын үйлер салынып, онда білікті мамандар еңбек етті.&lt;ref name=&quot;Reference1&quot;&gt; Исатай ауданы 2-кітап Шежіре &quot;Арыс&quot; баспасы 2008&lt;/ref&gt;

== Географиясы ==
Аймақ жері - жазық, Каспий жағалауына орналасқан, шөлейтті, жазық, топырақтың қабаты тұзды, сортаң, құрғақ.  Оның қиыр солтүстік-шығыс жағымен [[Жайық өзені]] ағып өтеді. Исатай ауданының жері құмдақ және сортаң сұр топырақты болып келеді.

Аудан аумағының Еуразия құрлығына ішкерлей еніп жатуы ауа райының тым континенталдығын калыптастырды: қысы салқын, жазы ұзак та ыстық болып келеді. Өсімдіктердің өсіп-өнетін кезеңінде жауын-шашын аз түседі 70-115 мм, ал бүкіл жыл бойында 150-205 мм. Мұның өзі бұл аймақтың ылғалға аса тапшы келетінін көрсетеді. Сондықтан да гидротермикалық коэффициент 0,2—0,3-тен аспайды. Топырақта ылғалдың жетіспеуі, ауаның кұрғақтығы, аумақтың бір бөлігін сортанды-тұзды аймақ алып жатқандықтан, өсімдік жамылғысының қалың өсуіне мүмкіндік бермейді.

== Климаты мен экологиялық жағдайы ==
Аудан табиғаты мен климаты жер бедеріне, оның рельефіне байланысты. Ауданның жер бедері жазықтық болғанымен, [[геоморфология]]лық тұрғыдан жер бетінің биіктігі барлық аудандарда теңізге қарай көлбеулене ылдилай түседі. Сондықтан да теңіз үстінен бөлінген ылғалдылық жел сол бағыттан соққанда ғана әсерлі байқалады. 

[[Атмосфералық жауын-шашын]] мөлшерінің мардымсыздығы салдарынан жыл бойына [[аңызақ]] желімен, шаңға толы [[дауыл]]ымен, ылғалдың ауаға бостан-бос тарайтын пайдасыз булануымен, кейде тіпті қысқы қардың өз мөлшерінен аз түсуімен жайсыз ауа райы қалыптасып келеді. Ауа райының ең ыстық айы шілдеде Аққыстаудағы ыстық мөлшері 40-43°С көрсетеді.

Исатай ауданы экология қаупі төнген аумаққа ресми тіркелмеген. Облыс бойынша арнайы экологиялық бағдарламалардың жасақталуы, Үкімет тарапынан экологиялық таза дүниені қалыптастыру үшін қомақты қаржылардың бөлінуі алғашқы нәтижелерін көрсетуде. 1970 жылдардан бастап Каспий теңізін бойлай бірнеше кен орындарының жиі ашылуы, жерасты газдарының ауаға еркін жіберілуі, мұнайлы ортадағы май қалдықтарының орынсыз төгіліп-шашылуы аудан көлеміндегі экологиялық ахуалды күрт ушықтырып жіберген болатын. Бұл келеңсіздіктерге орай жергілікті тұрғындар Үкімет алдына дейін ұсыныстар түсірген еді. Қазақстан Республикасы Экологиялық кодексінің және «Міндетті экологиялық сақтандыру» заңдылықтары жарық көргеннен кейін, [[Жайықмұнай|«Жайықмұнайгаз» мұнай өндіру басқармасының]] негізгі бағыттарының бірі - мұнай өндірумен қатар, өндіріс нысандарында экологиялық ахуалды сауықтыруға бағыт алды. 2017 жылы басқарма бойынша қоршаған ортаны қорғау шараларына 100 млн теңге қаржы қаралса, 2018 жылдың жоспары бойынша қоршаған ортаны қорғау шараларына 200 млн теңге бөлінді. Соңғы жылдарда зияны мол жерасты алау газын арнайы зауыттар салу арқылы жергілікті шикізат ретінде тұтыну рыногына пайдалану экологиялық жүйедегі үлкен қадам саналып отыр.&lt;ref name=&quot;Reference2&quot;&gt;Исатай ауданы, Алматы &quot;Сардар&quot;, 2018 ISBN 978-601-80678-6-0&lt;/ref&gt;

== Әкімшілік бөлінісі ==
[[Сурет:Исатай ауданының әкімшілік бөлінісі.png|center|300px]]
Аудандағы 16 елді мекен 7 ауылдық округке біріктірілген:
{| class=&quot;wikitable&quot;
 !Әкімшілік бірлік !! Орталығы !!Елді мекендері !!Халқы (2021)
|-
 | [[Аққыстау ауылдық округі]]
 | [[Аққыстау]] ауылы || 3 || {{өсім}}10267
|-
 | [[Жанбай ауылдық округі]]
 | [[Жанбай]] ауылы || 1 || {{өсім}}3231
|-
 | [[Зинеден ауылдық округі]]
 | [[Зинеден]] ауылы || 2 || {{өсім}}1278
|-
 | [[Исатай ауылдық округі (Атырау облысы)|Исатай ауылдық округі]] 
 | [[Исатай (Атырау облысы)|Исатай]] ауылы || 1 || {{құлдырау }}1466
|-
 | [[Қамысқала ауылдық округі (Атырау облысы)|Қамысқала ауылдық округі ]]
 | [[Хамит Ерғалиев ауылы|Хамит Ерғалиев]] ауылы || 3 || {{өсім}}3897
|-
 | [[Нарын ауылдық округі (Атырау облысы)|Нарын ауылдық округі]]
 |  [[Нарын (Атырау облысы)|Нарын]] ауылы || 3 || {{құлдырау}}1145
|-
 | [[Тұщықұдық ауылдық округі (Атырау облысы)|Тұщықұдық ауылдық округі]]
 | [[Тұщықұдық (Атырау облысы)|Тұщықұдық]] ауылы || 3 || {{өсім}}5156
|}

== Ірі елді мекендері ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Атауы !! Статусы !! Халқы (2021)
|-
| '''[[Аққыстау]]''' || ауыл || {{өсім}} 8880
|-
| [[Тұщықұдық (Атырау облысы)|'''Тұщықұдық (Чапаево)''']] || ауыл || {{өсім}} 4683
|-
| [[Хамит Ерғалиев ауылы|'''Х. Ерғалиев (Новобогат)''']] || ауыл || {{өсім}} 3719
|-
| '''[[Жанбай]]''' || ауыл || {{өсім}} 3231
|-
| [[Исатай (Атырау облысы)|'''Исатай''']] || ауыл || {{құлдырау}} 1466
|-
| '''[[Зинеден|Зинеден (Забурын)]]''' || ауыл || {{өсім}} 1242
|-
| [[Өркен (Атырау облысы)|Өркен (Гран)]] || ауыл || {{өсім}} 1050
|-
| '''[[Нарын (Атырау облысы)|Нарын]]''' || ауыл || {{құлдырау}} 812
|}

== Халқы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!1979 !! 1999 !! 2009 !! 2023
|- 
| 21482 || {{өсім}}21711 || {{өсім}}24643 || {{өсім}}26545
|}
[[2021 жыл|2021 жылғы]] санақ қорытындысы бойынша 26440 адамды (13550 ер адам және 12890 әйел адам) құрады.&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]&lt;/ref&gt;

== Исатай ауданының әкімдері ==
* [[Зұлбұхар Махсотулы Сүйнешов|Зұлбұқар Сүйнешов]] 1992-1994
* [[Жанай Беркалиев]] 1994-1999
* Нұртас Мұхтаров 1999-2001
* Насыр Дауылбаев 
* [[Зұлбұхар Махсотулы Сүйнешов|Зұлбұқар Сүйнешов]] 2002-2010
* [[Бақберген Қасымұлы Қарабаев|Бақберген Қарабаев]] 2010-2012
* Жәрдемғали Ахметов 2012
* Тұрарбек Сұлтанбеков 2012-2013
* Нұрлыбек Ожаев 2013-2014
* Тұрарбек Сұлтанбеков 2014-2017
* Марат Мурзиев 2017-2021
* Полымбет Хасанов 2021-2023
* Нұрым Мусин 2023-

== Негізгі кен байлықтары ==
[[Сурет:Забұрын мұнай кен орны.jpg|thumb|right|200px|Забұрын мұнай кен орны]]Негізгі кен байлығы [[мұнай]] мен [[газ]]. Ауданда негізінен мұнай өндірумен  айналысатын «Жайықмұнайгаз» басқармасы бүкіл Ембі мұнай бірлестігі бойынша өндірілетін «қара алтынның» төрттен үшін береді. Олардың кен орындары ауданның оңтүстік-шығыс жағында, Каспий теңізінің жағалауына таяу орналасқан. Барланғандары: [[Забұрын (Забурунье) мұнай кен орны|Забурунье]], [[Сазанқұрақ газ-мұнай кен орны|Сазанкұрақ]], Октябрь, [[Мартыши газмұнай кеніші|Мартыши]], [[Ровное мұнай-газ кен орны|Ровное]], [[Қамысты мұнай-газ кен орны|Камышитовое]], [[Оңтүстік-Шығыс Новобогат мұнай кен орны|Батыс және Оңтүстік-шығыс Новобогат кен орындары]]. Жер беті сулары ауданның тек оңтүстік-шығыс жағында кездеседі.

Ауданның оңтүстік жағымен [[Атырау]] –[[Астрахан]] т. ж. мен автомобиль жолы, Қиғаш – Атырау өзен су құбыры өтеді.

==Өсімдіктері мен жануарлар дүниесі==
Өсімдіктер алабының құрамы қатқыл жерлерде бір бөлек, Нарын құмында одан өзгеше шөптермен ерекшеленеді. Теңіз жағалауы [[қара жусан]]ды, құм жиегі [[Қасқа жусан|боз жусанды]], [[бұйырғын]] мен сораң сияқты ащылыққа бейім өсімдіктермен ерекшеленеді. Көктем кездерінде [[Мортық (өсімдік)|мортық]], [[ақшиін]], [[шытыр]], [[ебелек]], [[Бидайық (өсімдік)|бидайық]] өседі.
Құм жазықтығында [[ақ жусан]], [[Алабота (өсімдік)|алабота]], [[ебелек]], [[майқаңбақ]], [[қаңбақ|қарақаңбақ]], [[қияқ]], [[шырмауық]], [[сүттіген]], желкен, [[Шағыр (өсімдік)|шағыр]], [[түйежапырақ]], [[құланқұйрық]], [[ақ селеу]], [[қияқ]], [[құртқашаш]], [[жуа]], [[қой жуа]], [[сіңбірік]], [[сәлбен]] сияқты өсімдіктер өседі. Теңіз жағалауларында [[қара жусан]], [[сарғалдақ]], [[шытыр]], [[изен]], [[қарабарақ]], [[қамыс]], [[жантақ]], өсімдіктері кездеседі. 
Аудан аймағында жылдың қай кезеңінде де талғамайтын  [[жыңғыл]], [[жүзгін]], [[ақтікен]], [[адыраспан]], [[итсигек]], [[сексеуіл]], [[балықкөз]], [[сораңшөп]] сияқты өсімдіктер көптеп кездеседі. 

Жануарлар дүниесінде [[бауырымен жорғалаушылар]] және [[кеміргіштер]] үлесі басым. Шөлейт климатқа шыдамды [[қоян]], [[қосаяқ]], [[қасқыр]], [[құмтышқан]], [[сарышұнақ]] т.б. сүтқоректілер, [[жылан]], [[кесіртке]], [[Батбат кесіртке|батпан]] сияқты бауырымен жорғалаушылар, [[бақа]], [[құрбақа]] тәрізді қосмекенділер көптеп кездеседі. 
Құстардан [[қара қарға]], [[торғайлар]], [[Кептерлер|көгершін]], [[жапалақ]], [[қарақұс]], [[қарлығаштар]] жергілікті мекен етушілер болып табылады. Қазба каналдары мен өзекшелерде [[торман]], [[Өзен алабұғасы|алабұға]], [[шортан]], [[Қызылқанат балық|қызылқанат]], [[қаракөз]] балықтары кездеседі.&lt;ref&gt; Атамекен Географиялық энцикопедия. Алматы 2011&lt;/ref&gt;

== Өзендері мен көлдері ==
Аудан шөлейт аймаққа орналасқандықтан су көздері өте тапшы, су мөлшері мардымсыз. Негізгі су көзі – [[Жайық]] және [[Еділ]] өзендерінен бастау алатын суару және суландыру жүйелері. Нарын және Бақсай каналдары арқылы елді мекендер мен шабындықты жерлерге су жеткізіледі. “Кобяково-Забурын” каналымен ауданның оңтүстік-батыс шекарасына Еділ өзенінің суы келеді. Көкарна — Каспий теңізінен су шығатын канал, ол арқылы теңіздің суы “Атырау-Астрахань” автомобиль жолын кесіп өтіп, құмайт дала қойнауына жетеді. Жайықтың жоғары сағасында сәуір айының ортасынан басталатын көктемгі су тасқыны кезінде су арналары толғанмен жаздың аптап ыстығы кезінде тайыздап, тіпті шет жерлердегі тарамдары кеуіп қалады. Аудан аумағының жер бедері мен топырақ қабатының ерекшеліктеріне байланысты каналдар ирелеңкі келеді.

Ежелгі [[Жалтыр (көл, Атырау облысы)|Жалтыр көлі]] жөне басқа табиғи айдындар бұл күнде тартылып, құрғап қалған. Өткен ғасырларда теңіз суы құйған бірнеше көл тұзды сорға айналған.&lt;ref&gt;Исатай ауданы, «Арыс» баспасы, Алматы 2003 ISBN 9965-17-1165&lt;/ref&gt;

==Шаруашылығы==
Айналысатын негізгі  - мал шаруашылығы, малдың етін өндіру. 2009 жылы ([[қаңтар]]-[[қазан]]) өндірілген ет 4,4 мың тонна (тірі салмақта), сиыр сүті - 3,4 мың тонна, жұмыртқа - 154 мың дана өндірілді. 2009 жылдың 1 қарашасына аудандағы мүйізді ірі қара саны - 11,6 мың бас, қой мен ешкі - 50,9 мың бас, жылқы - 8,8 мың бас, түйе - 7,4 мың бас болды.&lt;ref&gt;“Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9&lt;/ref&gt;

[[Шағын бизнес|Шағын және орта бизнесті]] дамыту мақсатында Исатай ауданы көлемінде көптеген игілікті істер атқарылған. Ауданда 2018 жылдың 1 маусымдағы мәліметі бойынша, 2042 шағын кәсіпкерлік субъектілері (оның ішінде заңды тұлғалар 133, дара кәсіпкерлер 1693, [[Шаруа Қожалығы|шаруа қожалықтары]] 216) тіркелген. Күні бүгін нақты жұмыс жасап тұрғаны 1446 (заңды тұлға 71, дара кәсіпкерлер 1164 және шаруа қожалықтары 211) кәсіпкерлік субъектілері болып отыр. 
Шағын және орта бизнес субъектілерінде жұмыс жасайтын адамдардың саны 2182 адамды құрап отыр. Тіркелген кәсіпкерлердің басым бөлігі, яғни 55%-ы сауда-саттық саласында, 21%-ы жолаушы және жүк тасымалымен айналысатындар, 7%-ы ауыл-шаруашылығы, ал қалған 17%-ы қызмет көрсету түрлерінің үлесіне тиіп отыр. 2018 жылдың 1 қаңтарына алынған есеп бойынша, 4 [[қонақ үй]], 16 [[мейрамхана]], 27 [[шайхана]], кафе-бар, 102 [[Дүкен|азық-түлік дүкені]], 6 наубайхана, 2 [[жылыжай]], 7 [[сауда орталығы]], 10 кеңсе, құрылыс және шаруашылық дүкені, 16 [[шаштараз]], тұрмыстық қызмет көрсету орталығы, 12 техникалық қызмет көрсету орны, 4 жанар-жағармай стансасы, 1 тіс салу емхана, 1 жекеменшік дәріхана қызмет көрсетеді.

== Кәсіпорындары ==
'''[[Жайықмұнай|«Жайықмұнайгаз» мұнай-газ өндіру басқармасы]]''' — 1973 жылы құрылды. Басқармада 17 кен алаңы игерілуде. Мұнай мен газды өндіру және өңдеумен айналысады.&lt;ref&gt;https://emba.kz/kaz/strukturnye_podrazdeleniya/ngdu_zhaiykmunaigaz/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602212303/https://emba.kz/kaz/strukturnye_podrazdeleniya/ngdu_zhaiykmunaigaz/ |date=2021-06-02 }}&lt;/ref&gt;

'''[[Сазанқұрақ|«Сазанқұрақ» жауапкершілігі шектеулі серіктестігі]]''' — Исатай ауданында мұнай өндіруші тұңғыш шетелдік компания.&lt;ref&gt;https://atr.kz/zhanalyqtar/atyirauda-yi-t-yish-m-nay-ndirushi-shet/&lt;/ref&gt; Жылына 70 мың тонна мұнай мен 750 мың текше метрден астам  газ өндіреді.

'''[[Прикаспиан Петролеум компани|Прикаспиан Петролеум компани жауапкершілігі шектеулі серіктестігі]]''' — көмірсутек шикізатын барлаумен айналысатын жауапкершілігі шектеулі серіктестік. Мұнай көздерін іздестіру жұмыстарын жүргізеді.

'''[[Светланд-ойл|«Светланд-Ойл» ЖШС]]''' — 1991 жылдың маусым айында жеке кәсіпорын ретінде құрылған. Негізгі қызметі Исатай ауданындағы Октябрьское мұнай кен орнын игеру. Кәсіпорын бұрғылаған ұңғымалардан алғашқы мұнай 1993 жылдың мамыр айында алынды.

'''[[НБК|«НБК» жауапкершілігі шектеулі серіктестігі]]''' — Көмірсутек шикізатын барлаумен және өндірумен айналысатын жауапкершілігі шектеулі серіктестігі. 2002 жылы қайта тіркелген. Исатай аумағында орналасқан [[Батыс Новобогат мұнай кен орны]]нда геологиялық жұмыстарын жүргізіп, мұнай өндіреді.

'''[[Жамбай ЖШС|«Жамбай» жауапкершілігі шектеулі серіктестігі]]''' — 1999 жылдың 7 сәуірінде Каспий теңізі қазақстандық секторы қайраңының Оңтүстік Жамбай - Оңтүстік Забурунье бөлікшесінен 100%-дық үлеспен көмірсутектерді барлау, игеру және өндіру мақсатында құрылған.

'''[[Потенциал Ойл|«Потенциал Ойл» ЖШС]]''' — көмірсутек шикізатын барлаумен, өндірумен және бөлісімдеумен айналысатын жауапкершілігі шектеулі серіктестік. Құрылтайшылары - &quot;Bekstar International Limited&quot; және &quot;Firsk International Oil Corporation&quot; компаниялары. Серіктестіктің негізгі қызметі Атырау облысы Исатай ауданының аумағында орналасқан Бегайдар бөлікшесінің көмірсутектерін барлау, өндіру, сақтау, тасымалдау және өткізу.

== Құрылыс, транспорт саласы ==
'''Құрылыс саласы.''' Ауданның құрылыс саласының негізгі өркендеу кезеңдері 1977 жылдардан бастау алады. Ауданда құрылған СУ-1 құрылыс мекемесі, ДСУ-89 - жол құрылысы мекемесі, ПМК-909 мекемелері мұнай кеніштері мен аудан орталығының, ауылдық елді мекендердегі әлеуметтік-тұрмыстық ғимараттарды салуда айтарлықтай із қалдырды. Тәуелсіздік алған жылдардан кейін аудан орталығы мен ауылардан қазіргі заман талабына сай ғимараттар бой түзеп, ауылдар сәулеті келбеттенген. Құрылыс жұмыстарын жүргізуші кәсіпорындар арасында жергілікті «Болат-Д» ЖШС, «Арайстройсервис» ЖШС, кәсіпорындары бар.

'''Транспорт саласы.''' Аққыстау автотранспорт кәсіпорны, Гурьев автоколоннасының №2553 базасынан [[Хамит Ерғалиев ауылы|Новобогат селосына]] 1977 жылы 10 шілдеде ескі жөндеу зауытының орнына шаңырақ көтерді. Жаңа филиалға бұрынғы МТС орны беріліп, филиалдың құрамында 35 жүк машинасы, 4 автобус транспорты ғана болып, оларға 1 колонна бастығы, 1 механик, 2 диспетчер, 60 жүргізуші, 8 жөндеуші жұмыс жасады. 
1980 жылдың 1 қаңтарынан филиал Аққыстау автотранспорт кәсіпорны болып ұйымдастырылып, аудан орталығына көшірілді. Аққыстау автотранспорт кәсіпорны алғаш ұйымдасқанында 72 адам еңбек етсе, кейін құрам саны 217 адамға дейін өсті. Мекемеішілік автобустар паркі аудан орталығынан Атырау қаласына, селолық округтерге қатынайтын жолаушыларға тоқтаусыз қызмет жасады. 

'''Теміржол саласы''' өркендеуі Атырау- Астрахан теміржол құрылысының басталуымен тығыз байланысты. УС-99 тресінің СМП мекемелерінің құрылыс отрядтары аудан аумағының [[Исатай (Атырау облысы)|Исатай]], [[Аққыстау]] ауылдарынан станса, Бақсай, [[№17-темір жол айрығы (Атырау облысы)|Томан]], №12, №13, №14, №15, №16 разъездері құрылысын бастады. 1968 жылы қазан айында Атырау-Астрахан теміржолы уақытша іске қосылып, Волгоград мұнай айыру зауытына Атыраудан мұнай тиелген эшалондар жіберілуі аудан аумағынан өткен алғашқы тасымал жүгі болатын. 1969 жылы 1 желтоқсан айында Атырау стансасынан алғаш рет жолаушылар таситын Атырау-Астрахан пойызы сапарға шықты. Аққыстау стансасы 1969 жылы құрылып, 1971 жылы толық эксплуатацияға берілді. 1969 жылы 3 санатты станса ашылған кезде 5 кезекші, 5 пойыз құрастырушы, 4 пойыз құрастырушы көмекшісі, 4 жүк қабылдап тапсырушы, 2 жүк кассирі, 4 билет кассирі, 5 станция кезекшісінің көмекшісі, 4 вокзал кезекшісі қызмет атқарған. 
Халық шаруашылығына, оның ішінде кеңшарларға шөп, ағаш, пішен, көмір, басқалай ауылшаруашылық заттары, жеміс жидек барлығы вагондармен Аққыстау стансасы арқылы жеткізілді. Ауданда құрылыс объектілерінің көптеп салынуына орай және жеке сектордың сұранысы көбеюі нәтижесінде стансаның жүк тасу жоспары жылдан-жылға көбейіп, жоспар артығымен орындалуда. Станса басында жол дистанциясының жолшылары, ШЧ-8 дистанциясының байланысшылары, ВЧД-1 стансасының вагон бақылаушылары, ЭЧ-4 дистанциясының электромонтерлері өз қызметтерін атқаруда.

== Байланыс, энергетика және газ жүйесі салалары ==
'''Аудандық пошта байланыс торабының''' негізі 1930-шы жылдары қаланған деп есептеледі. 1977 жылы байланыс торабы қайта құрылды. Ол кезде байланыс торабының қызмет міндетіне екі сала - [[Телефон байланысы|телефон]]-[[Телеграф|телеграф]] байланысы және [[пошта]] қызметі кірді. Ал 1993 жылы телефон байланысы жүйесі жаңадан құрылған телекоммуникация торабына берілді.

Бүгінде пошта байланыс торабының халыққа көрсететін қызмет ауқымы кеңейген. Халық тұтынатын заттар, [[газет]]-[[журнал]]дар, [[марка]], конверт сату, пошталық хабарлама жөнелтімдерін, хат-хабар, [[жеделхат]], посылка қабылдау мен жіберу, мерзімді [[баспасөз]]ге жазу мен жеткізіп беру, коммунальдық қызмет түрлері [[төлем]]дерін және жергілікті салықтар мен алымдарды қабылдау, [[еңбекақы]], [[зейнетақы]], [[жәрдемақы]] төлеу мен жеткізу, несие беру мен несие қайтарымын қабылдау, бағалы қағаздар нарқы қызметін көрсету және тағы да басқа қызмет түрлерін көрсетеді. 

Қазіргі уақытта аудандық пошта торабы құрамында алты пошта байланыс бөлімшесі, бір пошта байланыс тірегі және бір жылжымалы пошта байланыс бөлімшесі қызмет көрсететін құрылым және екінші дәрежелі банк деңгейінде несие берумен айналысады. Пошта торабының қызметі толықтай компьютерлік жүйеге көшірілген.

'''Аудандық телекоммуникация торабы''' — 1977-82 жылдары Гурьев-Аққыстау әуелік желілік байланысы болып аталса, 1988-90 жылдары ауданның таралуына байланысты Махамбет аудандық байланыс торабына қосылды. 1983 жылы қазан айында аудандық байланыс торабының ғимараты пайдалануға берілді. 1993 жылы Исатай аудандық байланыс торабы екіге бөлініп, «Қазақтелеком» ААҚ-ның Исатай аудандық телекоммуникация торабы құрылды. 1985 жылы аудан орталығында автоматтандырылған қалааралық байланыс, 2002 жылы [[Аққыстау]] селосында сыйымдылығы 1500 номерлік сандық 812000 стансасы іске қосылып, селоішілік кабель сыйымдылығы өсірілді. 2003-2005 жылдары [[Хамит Ерғалиев ауылы|Новобогат]], [[Тұщықұдық (Атырау облысы)|Чапаев]], [[Жанбай]], [[Нарын (Атырау облысы)|Нарын]], [[Исатай (Атырау облысы)|Исатай]], [[Зинеден|Забурын]] ауылдарында сандық М200 стансасы орнатылып, кабель сыйымдылықтары өсірілді. Аудан орталығында 2004-2005 жылдары 550 номерге телефон кеңейтілді. 2006 жылы Гран, [[Қызылүй (Атырау облысы)|Қызылүй]] елді мекендеріне телефон байланысы жеткізіліп, 2008 жылы аудан орталығынан 200 шақырымдай қашықтықтағы Үштаған, [[Мыңтөбе (ауыл)|Мыңтөбе]], [[Айбас (Атырау облысы)|Айбас]] елді мекендеріне спутниктік жүйе арқылы телефон байланысы орнатылды.
[[Сурет:Исатай ауданындағы жел электер қондырғылары.jpg|thumb|оңға|350px|Исатай ауданындағы жел электр қондырғылары]]
'''Ауданның электр жүйесі''' бастауын 1972 жылы қуаты 10 000 кВА екі трансформаторы бар 110/35 (10 кВ Аққыстау қосалқы стансасының (подстанция) іске қосылуынан алады. 
1972 жылы [[Аққыстау]] ауылынан 110/35 (10 кВ-тік Аққыстау қосалқы стансасы салынып, оған 10 кВ-тік 70 километрге жуық жоғарғы кернеулі әуе желілері жалғанып, [[Хамит Ерғалиев ауылы|Новобогат ауылы]], одан кешікпей қараша айында [[Тұщықұдық (Атырау облысы)|Чапаев ауылы]], [[Қызылүй (Атырау облысы)|Қызыл үй елді мекені]], 1973 жылдың жазында Жанбай ауылы жоғарғы кернеулі электр желісіне қосылды. 
1974 жылы желтоқсан айында Х.Ерғалиев ауылынан қуаты 2500 кВА №83-ші Новобогат қосалқы стансасының салынуы, оған Бақсай өзегінің бойынан 14-16 электр сораптары (насос) жалғанып, кеңшардың жем-шөп дайындауына мол үлесін қосты. 
Ауданда [[Забұрын (Забурунье) мұнай кен орны|Забурын кен орнының]] ашылуына байланысты Зинеден ауылынан №95-ші Октябрьская қосалқы стансасы 1991 жылы іске қосылып, оған кен алаңынан басқа Зинеден ауылы мен Амангелді ауылының тұрғын үйлері және бірнеше малшы қыстақтары қосылды. Аудан территориясынан газ құбырының өтуіне байланысты осы жылы №94-ші Тайман қосалқы стансасы да, іске қосылып, аудандағы қосалқы стансалар саны 4-ке жетті. 1998 жылы шілде айында Аққыстау учаскесі «Исатай аудандық электр жүйесі» деген атпен іріленіп қайтадан құрылды.

Манаштағы қуаты 52 МВт болатын станция «Ветроэнерготехнологии» ЖШС қаражатымен 12,3 млрд теңгеге салынған. Станция желдің күшімен ғана энергия беретіндіктен, оның ай сайынғы жіберетін қуаты желге тәуелді. Мердігер компания аудандағы үнемі күшті жел болатын жерді таңдауға екі жылдай уақыт жұмсап, Исатай ауданындағы Манаш ауылына жақын жердегі учаскені лайық деп тапқан. Осы жерде жоғарыдағы  желдің орташа жылдамдығы жыл бойына секундына 8-10 метр болады. «Жел қағарлардың» қалыпты жұмыс істеуі үшін желдің жылдамдығы 4-тен 25 м/с-қа дейін болу қажет. Жел күшейген жағдайда қондырғы автоматты түрде өшіп, қолайлы ауа райын күту режиміне ауысады. Жел электр қондырғыларының жалпы биіктігі 100 метрден асады, 4 секциядан тұратын тіреу салмағы 148 тоннаны, генератор 58 тоннаны, ал «винт» қалағының салмағы 21 тоннаны құрайды. Бір қалақтың ұзындығы 32 метр, ал ротормен бірге осы алып «пропеллердің» диаметрі 65 метр.&lt;ref&gt;https://azh.kz/kz/news/view/41462&lt;/ref&gt;

'''Аудандағы газ жүйесі''' тарихы Исатай ауданы Аққыстау селосында салынған кірпіш зауытын іске қосу мақсатында алғаш рет 1996 жылы [[Тұщықұдық (Атырау облысы)|Тұщықұдық ауылында]] «Ташкент-2» АГТС-і (Автоматты газ тарату стансасы) құрылысы аяқталып, пайдалануға берілуінен бастау алады. Аудан жалпы табиғи газды тұрмыста пайдалануға алғаш рет 2001 жылы қол жеткізіліп, аудан орталығы тұрғындарын табиғи газбен қамту жұмыстары басталды. 
2002-2004 жылдары Х.Ерғалиев, Тұщықұдық және [[Исатай (Атырау облысы)|Исатай]] елді мекендеріне табиғи газ пайдалануға берілді. Осыған орай «Атырауоблгаз» ААҚ-ның Аққыстаудағы бөлімшесі ашылып, жұмыс жасай бастады. 2006 жылдың қаңтар айынан «ОблТрансГаз» КМК, 2012 жылдың тамыз айынан «Атырауоблгазжелілері» АҚ, 2012 жылдың қараша айынан «ҚазТрансГазАймақ» АҚ-ы, Атырау өндірістік филиалдары болып өзгертілген мекемелердің аудандық Исатай газ шаруашылығы филиалы қалыпты жұмыс жасап келеді.
Сонымен қатар [[Жанбай]], [[Жаңа Жанбай]], [[Нарын (Атырау облысы)|Нарын]] елді мекендерін табиғи газбен қамту мақсатында «ГАЗПРОММАШ-10» АГТС-ы 2008 жылы қолданысқа берілді. 
Ауданның 96% толықтай газбен қамтылған.

== Дін және өркениет ==
Аудандағы діннің қалыптасуы Бөкей ордасынан бастау алады. Нарындық қазақтар арасында алғаш сауат ашып, бар мүмкіндігінше діни білім алғандардың бір бөлігінің мешіттер ашуы құм қазақтарының еңсесін тіктеді. Исатай ауданы аумағында болған Обалы мен Орпадағы Байғазы мен баласы Мақаш, Қорықтағы Дәулетияр, Бегайдардағы Ахмет, Сүйектідегі Лұқпан, [[Забұрын]]дағы Меңетай, Кетешағылдағы Елеш, [[Тұщықұдық (Атырау облысы)|Тұщықұдықтағы]] Құрманбек, Дуабергендегі Нұртаза, [[Жанбай]]дағы (Қызылжар), Төлеміс, Забурындағы Құрманбай т.б. кұдай үйлері діни сауат ашу жолындағы істің бастамашылары бола білді. Білімдерін жетілдіріп, дінге деген сенімдері артқан діни тұлғалардың бір легі Меккеге жол салып, [[қажылық]] парыздарын өтеді. Олардың арасында үш рет барған Алдоңғар Қарақұлұлы, Нұрпейіс қажы Әлішұлы, Әйіп қажы Бекенұлы сынды азаматтар болды. Халық арасында емшілігімен танылған Ақмаңдай әже Мырзағұлқызы, Жабас, Сәт-Ата, Толыбай әулиелердің жолын Қайыр Жақияұлы, Дәрісқали Иманғалиұлы, Тәни Есалыұлы, Мүтіш Серғазыұлы, Әжен Батырбекұлы, Ғизат Аяшев, Зейнеден Құрасұлы, оның ұлдары Уалитхан мен Рыспайлар жалғастырып, халықтың жан шипасы үшін аянбай қызмет жасады. 
[[Сурет:«Қамысқала» мешіті Исатай ауданы.jpg|thumb|оңға|300px|'''&quot;Қамысқала&quot; мешіті''']]
Қазақ елі тәуелсіздік алған жылдардан бастап, дінге деген көзқарас жаңарып, жастар имандылыққа бетбұрыс жасады. Аудан көлемінде [[Хамит Ерғалиев ауылы|Х.Ерғалиев ауылынан]] «Қамысқала», [[Аққыстау]] селосынан «Зинеден Ата» мешіттері салынды.

'''Зинеден Ата мешіті''' — аудан орталығындағы мұсылмандар құлшылық ететін ғимарат. Мешіт жобасы классикалық ислам үлгісінде күмбезді, қос мұнаралы болып салынған. Аудан тұрғындарының рухани орталығына айналған үйде жастарды имандылыққа тәрбиелеуде көптеген игілікті шаралар атқарылып келеді. Мешіттің негізін қалаушы Исатай ауданының Құрметті азаматы, Сәт баба ұрпағы - Рыспай Зинеденұлы. Мешіттің ашылуына Қазақстан мұсылмандары діни басқармасының төрағасы, бас мүфти [[Әбсаттар Бағысбайұлы Дербісәлі|Әбсаттар қажы Дербісәлі]] қатысты.

'''Қамысқала мешіті''' — Х.Ерғалиев ауылында орналасқан діни ғимарат. Мешіт үйінің құрылысы Исатай ауданының Құрметті азаматы, [[Нұрпейіс Мақашұлы Мақашев|Нұрпейіс Мақашевтың]] бастамасымен салынды. Құрылысты жүргізген мердігер «Ғимарат» ЖШС.
2004 жылы салынған. Жалпы аумағы 0,36 га. Мешіт ерлер залы (80,7 шаршы метр), әйелдер залы (42 шаршы метр) және имам бөлмесінен тұрады. Оның 14 метрлік 1 мұнарасы және екі бүйірінде 10 метрлік екі мұнарасы бар. Үлкен күмбезі негізгі зал үстіне салынған. Алла үйі дала түстес кірпіштен қаланған. Қасбеті Орта Азиялық мешіттер сәулетін еске салады. Ғибадатхана михрабына шаһадат калимасы, ал екі жағына «Алла» және «Мұхаммед» деп жазылған. Күмбез астына [[Аят әл-Курси|«Аятул курси»]] аяттары өрнектелген.&lt;ref&gt;https://www.muftyat.kz/ru/mosque/3167/&lt;/ref&gt;

== Тарихи және мәдени ескерткіштер ==
Исатай ауданы - көне тарихты өлке болғанымен, аймақтың негізгі құрамы Нарын құмы тарихи тұрғыдан әлі де зерттелмей келеді. Аудан көлемінде археологиялық зерттеулерді айтпағанда, жай ізденістегі экспедициялар жұмыс жасамаған. Сондықтан да бұл аймақта тарих, сәулет және монументальды өнер ескерткіштері сирек кездеседі. Атырау облысы тарихи-мәдени мұраны қорғау, қалпына келтіру және пайдалану жөніндегі мемлекеттік инспекцияның есебінде Исатай ауданы бойынша 10 ескерткіш ғана тіркелінген (2017).

Аққыстау селолық округінің аумағында үш жерде орналасқан ескі қорымдардағы құлпытастар есепке алынған. XIX ғасыр мәдениетінің азаматтық сәулет өнерінің көне үлгісі болып табылатын бұл [[сағанатам]]дар мен [[құлпытас]]тар қатты тасқа ойып өрнектер салу, араб әріптерімен жазу арқылы жасалған. 

Тарихи және мәдени ескерткіштердің бір тобы 1836-38 жылдардағы ұлт-азаттық көтерілістің басшысы [[Исатай Тайманұлы|И.Таймановқа]] арналған. Нарын ауылдық округі аумағында 1991 ж. Исатайдың 200 жылдығына арналған шаралар өткен жерде, батырдың әкесі Тайман жерленген жерге ескерткіш белгілер қойылды. 
[[Сурет:Таскран. Исатай ауданы.jpg|thumb|оңға|300px| '''Таскран''' шекаралық белгісі]]
'''ТАСКРАН шекаралық белгісі''' — [[Аққыстау]] ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 2 шақырым қашықтықта орналасқан Таскран белгісі кезінде шекаралық белгі ретінде орнатылған. Биіктігі 10,5 м, жалпы көлемі 7,8x7,0 м. Мұнараның үштен екі бөлігі шикі кірпіштен қаланып, жоғарғы жағы қамыс пен саз балшықтан жасалған. «Атырау-Астрахан» автомобиль жолының бойында орналасқан. Орал өңірі өз алдына облыс болып, Орынбор губерниясынан бөлініп, Астрахан губерниясына берілгенде Астрахан губерниясымен екі аралық мың шақырым қашықтықты тең бөлетін шекара сызығы жыртылып белгіленген. Теңізге тірелетін жерге жеткенде тастан биік етіп осы белгіні орнатқан. Бұл белгі теңіздегі балықшыларға бағдар болған, ол үшін суға қара ала таяулар қағылған.. Қанша уақыт өтсе де сол қалпында сақтаулы.&lt;ref&gt;https://atpress.kz/kz/11423-taskran-tarikhy&lt;/ref&gt;

'''БӨКЕЙ сұлтан көне жұрты''' — [[Тұщықұдық ауылдық округі (Атырау облысы)|Тұщықұдық ауылдық округінен]] 20 шақырым қашықтықта Жалтыр көлінің жиегінде орналасқан тарихи мекен. Бөкей хан 1901 жылы орыс патшасынан рұхсат алып, Еділ-Жайық арасына қоныс тепкендегі алғашқы орналасқан мекені. Осы қонысқа көшіп келген жылы қайтыс болған Бөкей шешесінің мәйіті де осы жерде. Төре тұқымының әдет-ғұрпы бойынша құпия жерленген, ескерткіш-зират тұрғызылмаған. Сұлтанның көне жұртындағы ескерткіш белгі - 2016 жылы аудандық әкімшілік бастамасымен қойылды.

'''ИСАТАЙДЫҢ көк татыры''' — атанған жер [[Айбас (Атырау облысы)|Айбас елді мекенінен]] батысқа қарай, 25 шақырым жерде, Құсқонбас пен Үштағанның Құрманғазы ауданымен шектесетін жерінде орналасқан. Исатай бастаған көтерілісшілер осы жерден оқ-дәрі дайындап, ұсталар найза, сүңгі, айбалта, қылыш, мылтық т.б. қару-жарақ соққан. Ені 10-15 метр, ұзыны 25-30 метр болатын тегістіктің бетін темір тотығы мен күкірт араласқан көкшіл құм басып жатыр. Жер астынан күңгірлеген, жаңғырыққан үн шығуына қарағанда, татыр астында бос кеңістік бар деген тұжырым бар.&lt;ref&gt;https://articlekz.com/kk/article/32625 Жергілікті жер-су атауларының тарихы (Исатай ауданы мысалында)&lt;/ref&gt;

'''ИСАТАЙДЫҢ қол жинаған орны''' — Азаттық көтерілісінің басшысы Исатай Тайманұлы 1836 ж. Манаш ауылының арқа бетіндегі Дүзентөбе деген жерде 200-дей көтерілісшінің басын біріктіріп, қол жинаған. 1991 ж. Исатай Тайманұлының 200 жылдық мерейтойына орай осы жерде республикалық мереке өткізілді.

'''ҚҰСҚОНБАСТАҒЫ тас төбелер''' — тарихи мекен. Құсқонбастан батысқа қарай 80 шақырым қашықтықта Құрманғазының Керей-Ашық қыстағына жақын жерде Исатай батыр сарбаздары [[Карл Карлович Геке|Геке әскерлерімен]] шешуші шайқасқа түскені белгілі. Тарихшылардың пайымдауынша, Нарынның шығысындағы Бекетай құмындағы Тастөбе шайқасы өтті деген жерлер осы аймақ болуы мүмкін деген жорамалдар бар. Биік қыраттың биіктігі 5-6 метр шамасында, аумағы қазақтың он екі қанатты киіз үйінің аумағындай жердегі құмдар арасынан жұдырықтай-жұдырықтай көк тастар көрініп жатыр. Бұл тастар жаудан қорғану үшін 100 шақырым қашықтықтағы [[Бесшоқы (қырат)|Бесшоқы тауынан]] тасып әкелініп, қолдан тұрғызылған шығар деген болжамдар көптеп айтылады.

== Аудан мәдениеті ==
Ауданның мәдениет мекемелерінің тарихы 1930-шы жылдардағы қызыл отаулардан басталады. Қызыл отаулар үгіт-насихат шараларының ұйтқысы, көркемөнерпаздықпен айналысатын, білім деңгейін көтеретін орын болды. Ұсақ ұжымшарлар ірілендіріліп, олардың экономикасы нығайған кезде ұжымшар орталықтарында клубтар ашылды. Ауданның елді мекендерінде өнерлі жандардың басын біріктіретін драма үйірмелері, [[оркест]]рлер, [[хор]] ұжымдары құрылып жұмыс істей бастады.
[[Сурет:Аққыстау халық театры.jpg|thumb|оңға|300px|Аққыстау халық театры]]
Аудандық мәдениет бөлімін 1945-57 жылдар аралығында басқарған Жұмабай Қуанышев, Ғабит Ідіркенов, Боқан Ержанов, Бисен Жұмағалиевтер мәдениет мекемелерінің жұмысын жетілдіруге, [[көркемөнерпаздық]]ты дамытуға көп еңбек сіңірді. Облыс бойынша алғашқы халық аспаптар оркестрі ұйымдастырылды. 1957 жылы Бүкілодақтық халық шығармашылығы фестивалі шеңберінде өткен облыстық байқауда аудан оркестрі жүлделі орынды иеленді. Ауданда өнердің үлгісі [[Тұщықұдық (Атырау облысы)|Чапаев]] (қазіргі Тұщықұдық) селосы болды. Драма ұжымы 1967 жылы халық театры атағын алды. Басқа ауыл-селоларда да көркемөнерпаздық кең өріс алды. Өнер топтары, жанұялық ансамбльдер көбейді.

1990 жылы Исатай ауданы қайта құрылғаннан бері аудандық мәдениет бөліміне Мирас Қибашев, Манарбек Дәулетов, Ақылбек Рысқалиев, Света Жарылғасова жетекшілік етті.

Тәуелсіздік жылдарында ауданда [[айтыс]] өнері дамып келеді. Шынарбек Қабиев, Саадат Нұрманов республикалық ақындар айтыстарында жүлдегер атанса, олардың соңынан бір топ жас ақындар өсіп келеді.

Қазір ауданда 3 мәдениет үйі, 6 селолық клуб, 3 жылжымалы клуб, 1 халық театры, И.Тайманұлы мұражайы, 18 [[кітапхана]] қызмет көрсетеді. Соңғы бес жылда [[Нарын (Атырау облысы)|Нарын]], [[Қызылүй (Атырау облысы)|Қызылүй]], [[Зинеден|Забурын]] селолық клубтары ашылды. Аудандық орталық кітапхана 1911 жылы 480 дана кітаппен [[Аққыстау]] селосында ашылса, қазір кітап қоры 141184 данаға жетті. 2006 жылы кітапхана республикалық автоматтандырылған кітапханалық-ақпараттык жүйе (РАБИС) бағдарламасына қосылып, электрондық каталог жасақталды.&lt;ref name=&quot;Reference1&quot;/&gt;

== Халық ағарту ісі ==
Қазан революциясына дейін құм өңіріндегі ауылдарға М.Шектібаев, М.Ахсартов деген мұғалімдер келіп, сауаттандыру жұмыстарын жүргізген. 
1939 жылы ауданда 35 [[Бастауыш мектеп|бастауыш]], 2 [[Орта мектеп|орта]], 9 орталау мектеп болды. Жалпы елдегі сауатсыздықты жоюмен қатар халық арасында үгіт-насихат жұмыстарын жүргізуге ауыл мұғалімдері белсене араласты.
Ұлы Отан соғысынан бұрын Нарын құмының әрбір ауылдық кеңесінің қарауында бір мектептен болды. 

1957 жылдан кеңшарлар құрылған соң құмдағы мектептер кеңшарлар орталықтарына көшіріле бастады. 1963 жылдан бастап балалар бақшалары ашылды. 1977 жылы ауданда 7 орта, 3 сегіз жылдық мектеп, 9 интернат болды. 1976-1977 оқу жылының қортындысында 5613 бала, 1977-1978 оқу жылында 5782 бала оқыды. Оған 357 мұғалім ұстаздық етті. 
2008 жылы ауданда 9 орта, 1 орталау, 4 бастауыш мектеп, 1 спорт мектебі, 3 саз мектебі, 8 [[балабақша]], 1 оқушылар үйі жұмыс жасайды. 

Аудандық білім беру мекемелерінің материалдық-техникалық базасы жақсарды. Типтік үлгіде алғаш 1965 жылы Амангелді атындағы (Мәсәлімов) орта мектебінің құрылысы салынса, 1986-87 жылдары [[Аққыстау]], [[Тұщықұдық (Атырау облысы)|Чапаев]], [[Жанбай]] ауылдарында типтік орта мектептер салынды. Шалғайдағы [[Қызылүй (Атырау облысы)|Қызылүй]], [[Жасқайрат (Исатай ауданы)|Жасқайрат]] және [[Жаңа Жанбай]] елді мекендерінде бастауыш мектептер, Абай (2001), Новобогат (2004), Гагарин атындағы (2005), Исатай (2007) орта мектептеріне жаңадан типтік мектеп ғимараттары салынды.

== Денсаулық сақтау ісі ==
Емханалардың алғаш негізі 1928 жылы Новобогат ауданы құрылған кезде жұмыс жасаған екі [[Фельдшерлік-акушерлік пункт|фельдшерлік пункт]] негізінде қаланған. Аудандық аурухананың негізі 1944 жылы Новобогат кентінде ашылған 10 төсектік аурухана негізінде қаланды. 1950-ші [[Сурет:Исатай аудандық орталық ауруханасы.png|thumb|оңға|300px|Исатай аудандық орталық ауруханасы]] жылдары [[Айбас (Атырау облысы)|Айбас]], [[Мыңтөбе (ауыл)|Мыңтөбе]], [[Зинеден ауылдық округі|Забурын ауылдық Кеңестерінде]] 5 төсектік, [[Тұщықұдық (Атырау облысы)|Чапаев]] ауылында 10 төсектік ауылдық ауруханалар болған. Новобогат учаскелік ауруханасына 1967 жылы республика бойынша алғашқылардың қатарында типтік үлгідегі аурухана салынып, күні бүгінге дейін сақталуда. Аудандық орталық аурухананың 50 төсектік типтік үлгідегі ғимараты 2004 жылы салынып пайдалануға берілді. Чапаев, [[Жанбай]] ауылдарындағы учаскелік ауруханалар 1983 жылы селолық емханаға айналдырылды.

Денсаулық сақтау саласындағы реформалар талабына сәйкес 2000 жылы аудандық денсаулық сақтау бөлімі кұрылып, 2005 жылға дейін жұмыс жасады. 
Ауданда 2008 жылы аудандық орталық аурухана, Новобогат учаскелік ауруханасы және аудандық туберкулез ауруханасы халыққа медициналық қызмет көрсетсе, бір аудандық және екі селолық (Чапаев, Жанбай) отбасылық емханасы жұмыс істейді. 

2007 жылы Нарын, Забурын, Исатай селолық округтерінде фельдшерлік- акушерлік пункттер базасында дәрігерлік [[амбулатория]] ашылып, тұрғындарға қызмет көрсете бастады. 1984 жылы аурухана [[Аққыстау]] селосына жаңа ғимаратқа көшірілді.

== Баспасөзі ==
Қазіргі Исатай аудандық «[[Нарын таңы]]» газетінің тұңғыш саны 1953 жылы ақпанның 18-і күні «Малшылар үні» деген атпен жарық көрді. Газет өткен ауыл тұрмысының, аудан ел-жұртының еңбек және күрес жолын, қуаныш-мерейін, бастан өткерген қиын-қыстау шақтарын баяндады. 
«Малшылар үнінің» 5 жылда шыққан №561 санынан алғашқы редакторлар Төлеген Сатқанбаев пен Мүтәліп Шәріпов, жауапты хатшы Ғалымжан Үбенов
болды. Соғыстан кейінгі шаруашылықты қалпына келтіру жылдары мен оған ілісе аудан өңірінде атқарылған үлан-асыр өзгерістер, әсіресе ауыл-шаруашылығын өрге бастыру бағытында жасалған қадамдар газет беттерінде кеңінен көрсетіліп отырды.
[[Сурет:Нарын таңы газеті.jpg|оңға|300px|]]
20 жылдай үзілістен соң, 1977 жылғы қазанның бірінде «Нарын таңы» деген атпен қайта шыққан аудандық басылымның екінші өмірі сол уақытта өрлеу, кейінірек келе тоқырау аталған кезеңдегі ауданның өндірісі, транспорты мен құрылысы, ауыл-шаруашылығы салаларында қол жеткен табыстар, олардағы социалистік жарыс пен озаттар өнегесі, мәдениеттегі, білім беру мен денсаулық сақтаудағы істердің кеңінен жариялануы қамтамасыз етілді. 

Газет жылнамасындағы үшінші кезең аудан Исатай атын алып, қайтадан құрылуына байланысты 1991 жылдың 1 қаңтарынан басталады. Заман мен қоғамдағы өзгерістерге орай газеттің беталыс бағдары мүлдем жаңа сипатқа ие болды, тақырып мазмұны, материалдар стилі өзгерді. Көкейтесті мәселелерді қозғайтын, өзіндік көзқарастарын білдіретін жарияланымдар көбірек беріле бастады.
Ұлттық қадір-қасиетімізді кұрметтеп, салт-дәстүріміз бен халықтық әдет-ғұрыптарымызды, имандылықты өмірге орнықтыру мәселесіне кең орын берілетін болды. Экономика, саясат, әділет, сот, заң, әлеуметтік тұрмыс, тазалық, нашақорлық, темекі шегу, СПИД, қоршаған орта, көші-қон, индустриялық-инновациялық жобалар, агроөнеркәсіп және мұнай өндірісі, шаруагерлер тіршілігі, ауыл өмірі, жеке кәсіпкерлік, басқа да тақырыптағы мақалалар сараптамалық тұрғыда көбірек жарияланып келеді. 

Сондай-ақ қазіргі кезде басылымның мазмұны мен сапасына, көркемдік безендірілуіне көбірек мән беріліп,  «Қоғам», «Өңір өмірі», «Кәсіп пен нәсіп», «Газет ішіндегі газет», «Бұқара», «Шаңырақ», «Әлеумет», «Сырғалым», «Газет және оқырман», «Спорт», «Керуен», «Алдар көсе», т.б. жаңа форматта арнаулы беттері ашылды.&lt;ref name=&quot;Reference2&quot;/&gt;

== Аудан спорты ==
1977 жылы маусым айында Новобогат аудандық кеңесі атқару комитетінің жанындағы денешынықтыру және спорт комитеті болып кұрылды. 1990 жылы аудандық жастар ісі, туризм және спорт бөлімі, 2000 жылы туризм және спорт бөлімі, 2006 жылдан бастап аудандық денешынықтыру және спорт бөлімі болды.

Аудан көлемінде [[Қазақтың ұлттық спорт түрлері|ұлттық спорт түрлері]]н дамыту кеңінен іске асырылып келеді. [[Көкпар]], [[аламан бәйге]], [[Жорға жарыс|жорға]], [[Тай жарыс|тай]], атан жарыстарын өткізу дағдыға айналдырылды. Нарын өлкесінде [[Жүйрік ат баптау|ат баптау]] дәстүрі - ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып келе жатқан өнер. 2007 жылы ауданның көкпар командасы жасақталып, алғаш рет облыстық жарыстарға қатынасты. 
Спорт пен денешынықтыруға жергілікті халыққа орталық [[стадион]], 2 мәдени спорт кешені, аулаішілік спорт алаңдары қызмет көрсетуде.
Аудандық балалар-жасөспірімдер спорт мектебі, олардың филиалдары өз саңлақтарын әлемдік додаға дейін тәрбиелеген жеңімпаздар дайындайтын білім ордасы ретінде танылуда.

== Ауданның танымал тұлғалары ==
* [[Ахмет Жұмашұлы Сүндетов|Ахмет Сүндетов]] – Қазақстанның еңбек сіңірген дәрігері. (Забурын а.)
* [[Дина Кенжеқызы Нұрпейісова|Дина Нұрпейсова]] – күйші композитор. (Бекетай құмы)
* [[Зақаш Камалиденов]] – қоғам және мемлекет қайраткері. (Орпа а.)
* [[Қаршыға Ахмедьяров|Қаршыға Ахмедияров]] –Қазақстанның халық әртісі, халық күйшісі, сазгер. (Таңдай а.)
* [[Нәбиден Әбуталиев]] – жазушы, драматург (Молшағыл а.)
* [[Фариза Оңғарсынова]]	- қоғам қайраткері, Қазақстанның халық жазушысы. (Манаш а.)
* [[Хамит Ерғалиев]] - қазақ ақыны, Қазақстанның халық жазушысы. (Новобогат а.)

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

==Сыртқы сілтеме==
*[http://www.isataiakimat.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=9&amp;Itemid=17&amp;0711fe5e8965ca298634b262fde97285=5a8125750b3aa6f8390cac8f3faacf46 Исатай ауданы туралы]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
 
{{wikify}}
{{Атырау облысы}}
{{Исатай ауданы елді мекендері}}

[[Санат:Исатай ауданы]]</text>
      <sha1>clar88h1xdbgt6gn99nfik0t1hv1zaz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сіргелі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20607</id>
    <revision>
      <id>3576040</id>
      <parentid>3567317</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T08:28:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Сіргелі</username>
        <id>129834</id>
      </contributor>
      <origin>3576040</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27216" sha1="mfpdnjppod7edxgg4vi2nmm9zpsidev" xml:space="preserve">{{cleanup}}
Қазақ шежіресінде Сіргелі Ұлы жүздің құрамындағы ежелгі тайпалардың бірі. Қазақ хандығының іргесін қалаушылардан болады. Мәселен,  біз келтіріп отырған ата-тегінің таралуына қарағанда (1-қосымша), Сіргелі  Бақтиярдың  немересі, Үйсінге бауыр болып келетін Ойсылдың ұлы. Сөйтіп, қазақтың шығу тарихы  сіргелілерді үйсін дәуіріне дейін апарады. Алайда, зерттеушілер көне деректерден Сіргелі  туралы мәлімет тапқан жоқ. Кеңес кезеңінде бір топ зерттеушілер Н. А. Баскаков пен С. К.  Ибрагимов XVXVI ғасырға жататын Рузбехан еңбектерінен Сіргелі руы туралы мәліметтер  тапты. Рузбеханның көрсетуінше, қазақтар жазда Еділ бойын жайлап, қыста Сырдария  жағасына, Түркістан төңірегіне қарай көшіп кетіп жүрген. Қазақстанның батыс аудандары  бір кезде Ноғай ордасына қарады. Ноғай ордасы ыдырағаннан кейін олардың бір бөлігі  солтүстік Кавказға кетіп, басым көпшілігі жаңа құрылған қазақ хандығының құрамына енді.  Бұл туралы қазақ ру-тайпаларының көбісінің (наймандар, қыпшақтар, қоңыраттар,  үйсіндер, ергенекті, ашамайлы, телеу), сонымен қатар солтүстік Кавказда ноғайлар ішінде сіргелілердің үштаңбалы руларының болуы көп жайды аңғартады. 

В. Востров бұл мәліметтерді өз еңбегінде келтіре отырып, «бұл екі ру мен аталардың тек  жай ұқсастығы емес, сөз жоқ, ноғай ордасы ыдырағаннан кейін екі туысқан халықтың  құрамындағы сол ру мен тайпа» деген қорытынды жасайды. Сөйтіп, сіргелілер Батыс Қазақстаннан Сырдария мен Түркістанға, Талас пен Шу  бойына Жәнібек және Керей сұлтандармен бірге келген рулар құрамында осы маңда қалып  кетуі де ғажап емес. Қалай дегенде де XVXVI ғасырларда Сіргелі руларының аталары Талас пен Түркістан  төңірегін мекендеді. Әдеби деректерде Сіргелі руының ата-тегі туралы деректер азын-аулақ. Мәселен, орыс  шығыстанушысы Н. Аристов өз еңбегінде Сіргелі руы сегіз ата: Байжігіт, Қарабатыр,  Батырлар, Үштаңбалы, Айтбозым, Елібай, Төрттаңбалы, Жаңабайға бөлінетінін тұңғыш рет айтады. 

Оған іле шала М. Тынышбаев та Сіргелі руы (манат) төменгідей болып жіктелетінін  дәлелдейді: Төрттаңбалы, Үштаңбалы, Батырлар, Қарабатыр, Жанай, Бөдене. Біздің ғасырдың 20-жылдарының басында Шымкент уезінде жүргізген зерттеуіпің  нәтижесінде Э. А. Шмидт Байұлы мен Үштаңбалыға бөлінетін Сіргелі руының ататегінің  толық таралуын көрсетеді. Байұлы өз кезегінде Елібай, Айтбөзым, Шақабай, Шалдар  (Қойсой, Шоман, Қөңыр), Жайдақ (Алпар, Тұрсынай, Итемген), Батыр (Құдаиберді, Бердібай)  болып келеді. Үштаңбалы болса: Ақкеңірдек (Шеңгелді, Маңдай, Үшқара, Қожамберді, Құдыс),  Тутамғалы (тамға - таңба, Қасым Аманжоловтың &quot;Қазақстан тарихы&quot; кітабында келтірілгендей тамға сөзі көнерген сөзге жатады. Мағанасы қазіргі таңба сөзімен тең), Қайшылыға бөлінеді. Бұл мәліметтер тек қана Шымкент уезіндегі Сіргелілер тегі  туралы ғана сипаттама беретіндіктен, Әулиеатадағы бұл аталар жайында ешнәрсе жоқ.  Сондықтан оны түгел емес деп есептейді. Үлы жүздің тегін қарастыратын В. Востров өз еңбегінде Сіргелілер туралы тек қана Н.  Аристов деректерімен шектеледі, сол себепті оның зерттеулері Н. Аристов мәліметтерімен дәл келетіндей. Бұл әдеби мағлұматтарды аз болса да өз байқап-түйгенімізбен салыстыра отырып, Сіргелінің ата-тегін жасауға тырыстық (10-қосымшаны қараңыз). Сіргелі шежіресі  бойынша, біз біраз мәлімет берушілерден құнды мағлұмат жинап алдық. Олар: Шымкент облысы, Созақ ауданы Жуантөбе қеңшарының тұрғыны 1893 жылы туған (Тама) Әбдуәлі  Қондыбаев; сол облыстың Бабаата ауылының тұрғыны, 1892 жылы туған (Дулат) Жұматай Тоқбаев; Шымкент облысы, Алғабас ауданы, Майбұлақ кеңшарының тұрғыны, 1888 жылы туған (Байжігіт) Тәжібай Бердібаев пен Төрткүл ауылының тұрғыны, 1888 жылы туған (Қарақойлы) Қожатай Төлековтер еді. Олардың ішінде Сіргелі ата-тегі туралы ең білгірлер бізге бұл рудың этнонимі жайында қызық аңыз айтып берген Бердібаев пен Төлеков. Мәселен, Тәжібай Бердібаевтың айтуынша, Жәнібек ханның замандасы, бақуатты  Бақтиярдың ұлы Ойсылдың бірнеше әйелі және 30 ұлы болыпты. Олардың арасында  ақылмандары да, көрікті еркетотайлары мен іскерлері де бар екен. Солардың бірі Жәнібек  ханның сұлу қызына ғашық болып, ол қыз екіқабат болып қалады. Бұны білген хан ашулапып, Ойсылдың барша ұлдары мен келіндерін қонаққа шақырып, бәрін қырып  тастапты. Тек қана Ойсылдың қырда жылқы бағып жүрген ұлы Өтеп пен оның Ізбике атты екіқабат әйелі Ошақтыда төркіндеп жүріп, аман қалып, Манат атты ұл туыпты. Ол ес жиып, ат жалын тартып мінуге жараған кезде оған сіргелі тай мінгізіп, еліне шығарып салыпты. Ол ата-жұртына жеткенде көкпардың үстінен шығып, бұл додада өзінің епті әрі күшті екенін танытып, тайының да тұлпар тектес топжарғандығын көрсетіп, жиналған ел-жұртты таң қалдырыпты.

Оны енді байқап, бір-бірінен сұрастырып, «сіргелі тай мінген мына мықты  бала кім?» дегенге келеді. Тойдан кейін әкесі Өтептің ағасымен көрісіп табысады, ол  әмеңгерлік жолмен Ізбикеге үйленіпті. Өтептің ағасынан Тутамғалы мен Қайшылыны  табады; ал ханның еқіқабат қызы егіз Ақкеңірдек пен Қаракеңірдекке босанғаннан кейін,  оларды Өтеп пен Ізбике асырап алыпты. Ал Манат есімі ел ішінде ұмьгтылып, «Сіргелі»  атымен этноним тұрақталып, бүкіл кейінгі әулетке көшіпті. Бұлардың төңірегінде тікелей  ұрпақтары ғана емес, басқа да туысқандары, тіпті кірмелер де топтасыпты. Аңыз бойынша  Сіргелі дәулетті кісі болып, бірнеше әйел алып, көптеген бала-шаға өрбітіпті. Мәлімет беруші Тәжібай Бердібаевтың айтуынша, Сіргеліден  Байұлы тарайды, одан  Айтбозым, Жаңабай, Елібай, Батыр, Қарабатыр, Жайдақ, Құлшығаш, Шалдар. Өтептің  ағасының балалары Тутамғалы, Қайшылы, Ақкеңірдек, Қаракеңірдек те кейіннен Сіргелінің  құрамына кіреді. Қожатай Төлековтен жазып алған аңызда Сіргелінің әкесі өте дәулетті кісі болып,  бірнеше әйел алып, ешкімге де, тіпті ханның өзіне де бағынбайтын 30 ұлы бар екен деседі. 

Олардың қаңлы мен қатағанның ханы Тұрсынмен жұлдызы қарсы болыпты. Бірде Тұрсын  хан Ойсылдың балаларының бәрін үй-ішімен шақырып, өлтіріп тынады. Одан әрі оқиға  алғашқы аңызбен сәйкес келеді. Бұдан көрінгендей, алғашында тарихи тұлға Жәнібек  бейнесі айтылса, кейінгі аңызда Тұрсын ханның тұлғасы алға тартылады. Аңыз  айырмашылығы да осында. Аңыз түрлері уақытқа байланысты айрықша болып көрінеді.  Аңыз бойынша Жәнібек хан XV пен XVI ғасыр аралығында өмір сүрсе, Тұрсын хан  Жәнібектің немересі, Есім ханның тұрғыласы. Есім хан ңұба қалмаққа қарсы жорықта  жүргенде Ташкентте отырған Тұрсын хан елін шапқаны үшін, оны өлтіріп жібергені  тарихтан мәлім. 
Бұдан басқа біз Қажытай Төлековтен Сіргелі руының ата-тегі туралы мол мағлұмат  алдық. Оның дерегі бойынша, Сіргелінің 6 әйелі болып, әрқайсысынан бірнеше бала көріп,  олардан бірнеше ата тарайды, ал олардан бертініректе оның мәліметі болмай шықты.  Бірінші әйелінен - Батыр мен Байжігіт, екінші әйелінен Қарабатыр, Байіуған, Шоқай, Ақпан,  Қаракемпір, Шыбыт, Дәушауқар, Есім мен Досшабақ; үшінші әйелінен Сәмен, Шақаман, Өтеу, Бекбау, Ізбасар, Қоттақбай, Мамыр мен Ботбай; төртінші әйелінен  Жаңабай мен  Айтбозым, бесінші әйелінен  Қаракеңірдек, Ақкеңірдек, Шалдар; алтыншы әйелінен  Тутамғалы мен Қайшылы. Әрине, бұл ата-тектің тізімі түгел емес, әсіресе онда бізге басқа деректерден мәлім ірірулар ұшыраспайды. Бұлардан басқа біздің мәлімет берушілеріміз жеткізгендей 2 және 3- әйелден тараған рулар Алғабас ауданында тұрып, бір-бірімен қыз алыспайды. Демек, олар  өзара әлі жеті атаға жетпеген болып есептеледі. Қазақтар арасында бұл салт бүгінге дейін  бұзылмай келгендіктен, олар деректерде кейінгі ұрпақ болып саналады. Төлекөвтың  мағлұматтарын басқа деректермен салыстырғанда, Сіргеліні 1, 4, 5 жәпе 6-әйелінен  тарағандар бірінші, екінші ата, ең әрі кеткенде үшінші атадан келіп қосылады. Әдеби деректер мен біздің шежірені зерттеуімізді салыстыра талдағанда, Сіргелі руы:  Батыр, Құлшығаш, Қарабатыр, Айтбозым, Үштаңбалы, Жайдақ, Елібай, Жаңабай,  Қаракеңірдек, Ақкеңірдек, Шалдар, Ақсирақ, Қарасирақ, Тутамғалы, Қайшылы,  Торттаңбалы, Жанай, Бөдене болып келеді. Сіргелінің бұл аталары ел ішінде руға бөлініп,  өзара қыз алыса беруіне рұқсат етіледі. Бұл, демек, олардың әрқайсысы әкзогамдық  кедергіден өтті. 
Осынау 18 ру алғашқы ата болып есептелмейтін шығар, алайда Сіргеліден  бастап екінші, тіпті үшінші буын болғанмен, олар коп ұрпақты рулар болып саналады. Бұл  аталардың әрқайсысы туралы тыңғылықты тектаиу құрастырмасаң та, кейбірі жайында  толық мәлімет беруге тырысамыз. Мәселен, Құлшығаштан  Байжігіт атасы, одан  Амалдық, Оразымбет, Келімбет,  Көшімбет, соңғыдан Сары, одан Сайдуалы, одан Шақан, одан Байдәулет, одан Таңсық,  Желкен, Дербісәлі, соңғыдан Бәсібек пен Бердібай, Бердібайдан Тәжібай (мәлімет беруші,  1888 жылы туған). Шежіре бойынша Сіргеліден Тәжібайға дейін 11 ата. Батыр екі ата: Құдайберді мен Бердібайға ажырайды. Шалдар руы үш ата: Қойсой,  Шоман, Қоңыр. Жандақ руы үш ата: Алпар, Тұрсынай, Итемген. Аңкеңірдектен бес ата  тарайды: Шеңгелді, Маңдай, Үшқара, Қожамберді мен Құдыс. Бөдене екі ата: Жәлмәмбет пен  Қарқыи, соңғыдан Кошек, Артық. Артыңтан Меңдіқожа, Меңай. Бұдан тыс біздің зерттеуімізде Шымкент облысы, Алғабас ауданында өз дамуында әлі  әкзогамдың кедергіні өтпеген бірнеше ата тұрып жатыр. Оған Байтуған, Шоқай, Ақпан,  Қаракемпір, Шыбыт, Дәушауңар, Есім, Досшабақ, Сәмен,  Шақаман, Өтеу, Бекбау, Ізбасар,  Қонаңбай, Мамыр, Ботбай, Шақабай жатады. 
Олар Сіргелінің анық қай атасына жататыны  туралы мәлімет болмады. Сіргелі руының жауынгерлік ұраны «Бақтияр», ал кейбір аталардың өз ішінде басқа да  ұраны бар. Мәселен, Елібайдың ұраны  «Елібай», Айтбозым  «Байтемір», «Жаңабайда  «Жаңабай», Шалдарда «Тоғанас», Жайдақта «Даубай», Батырда «Есболат», Ақкеңірдекте  «Тайлақ», Тутамғалыда «Ақшабдар», Қайшылыда «Ақшабдар» болып жалғасады. Әдетте қазақ рулары мен тайпаларының ұраны түп атасының немесе ұлт тарихында  маңызды орын алатын батырлар мен билердің атымен аталады. Кейде сирек болса да ұранға  арғымақтардың аты айтылады. Бұл жерде Тутамғалы руының ұраны «Ақшабдар» мысал бола  алады. Сіргелі руларының таңба белгісінің әдеби деректерде бірнеше түрі келтіріледі.  Гродеков, Аристов, Тынышбаев, Шмидт, Аманжолов пен Востров бойынша  Бәлкім, халық арасында басқа да түрлері бар шығар. Бұл таңбалардың алғашқы екеуі  бұзау мен құлын енесін ембеу үшін тұмсығына кигізетін «сіргені» елестетсе, соңғы екеуі сол  күйі «қурай таңба» аталады. Соңғы Шмидт бойынша, үштаңбалы руының белгісі. Сіргелі руы мен аталарының таңбасын Н. Аристов та, одан кейін В. Востров та өзге қазақ  руларының таңбасымен ұқсас, немесе кейбір шығу тегінің нышандары дәл келетінін  мойындауға бейім. 
Рулар мен тайпалардың әтногенезін анықтау шындыққа жиі келе  бермейді. Кейде таңбаларды сол күйі көшіре салуға болмайды, сондықтан алыс аталарды бір-бірімен туыс деу жаңсақ секілді. Мысалы, Ұлы жүзде Сіргелі руының, Орта жүзде ерейдің,.  Кіші жүзде Телеудің таңбалары +х бірдей, сәйкес келеді, алайда олардың тегінің туыстығы ешқаидай ежелгі деректерде айтылмайды. Біздің зерттеуімізде аңыз түрінда болса да  олардың туыстығы туралы мағлұмат жоқ. XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың басында Сырдария уәлаятының Шымкент,  Ташкент және Әулиеата уездерінде тұратын Сіргелілер 7000 үйден астам болды. Олардың  4871 үйі Шымкент уезінде (Гродековтың көрсетуінше), 1410 үй Ташкент (Макшеев), ал  басқалары (Смирнов) шағын топпен Әулиеата уезінде қоныс тепті. М. Тынышбаев өз еңбегінде 1917 жылы Сырдария уәлаяты Шымкент уезіндегі  Сіргелілер 70 мың жан деп жалпы санын көрсетсе, Әулиеата бойынша ешбір мәлімет  бермейді. Сіргелілердің ат төбеліндей тобы Шу өзенінің орта ағысының оң жағында Ақмола мен  Қарқаралы уездерінің түйіскен жерінде қоныстанды. Олардың Шу өзеніндегі қыстаулары  Жалайыр руы қонысының батыс жағын алып жатты. Шу өзенінің сол жағасындағы  Сіргелілер қыстауының қарсысында Шапыраштылар көшіп жүрді. Сіргелілердің көктеуі мен  күзеуі Шудың шалғай солтүстігіндегі Бетпақдалаға кірігіп жатты. Жарлы-жақыбайлар  қыстаулардан алыс ұзамай, жаз бойы суармалы жерде егіс егіп, күзеу мен көктеуді  төңіректеп, малдылары Бетпақдалаға ендей еніп, өзі үшін де, төрт түлік үшін де құрақтарды  пайдаланды. XIX ғасыр мен XX ғасырдың тоғысында Сіргелілердің басым көпшілігі Сырдария  өблысы, Шымкент уезінде отырықшыланып қалды. Олардың қыстаулары Бөген, Шаян мен  Боралдай өзендерінің бойында орналасты. Тұрақты тұрмыс кешіп, жартылай көшіп-қонып  жүрді. Егін суғарып, сүдігерді де іске асырды.

Онда бидай мен арпа егіп, өзендер аңғарындағы  суармалы алқаптарда тары, жүгері мен бақша өнімдерін өсірді. Диқандардың құралы  қарапайым болатын (жерағаш, уа, пал, ағаш тырмалар мен орақ). Егіншілікпен тек қолы  қысқалар ғана айналысты. Олар күнкөріс қамы үшін байлармен ортақтасып, олардан тұқым,  сауынға сиыр мен түйе алып, күш көлігі үшін өнімнің жартысын беріп отырды. Сіргелілердің жатақтарында тігерге тұяқ аз болды. Олар төрт түлік өсіріп, әсіресе қой  мен түйені ұстады. Қысқа қарай жем-шөп дайындады. 100 басқа дейін малы бар қожайындар  малдарын қорада ұстады. Ал, байлар әдетте Мойынқұм қойнауын қыстады. Сіргелілер ішінде отбасылық ұсталардың әр түрлі кәсібі өркендеді, әсіресе, ағаш,  сүйектен, темірден зергерлік бұйымдар жасалды. 

Бұған өзбек ағайындармен қоныс қону да  недәуір әсер етті. Мәселен, XIX ғасырдың екінші жартысында Шаян өзенін мекендейтін  Сіргелі руының Байжігіт атасынан ағаш пен темірден түйін түйіп, «бес ұста» аталған  шеберлер шықты. XIX ғасырдың 60-жылдарында Қаратау күнгейіндегі диқан Сырымбеттің  Құлжан, Батырқұл, Байлар, Айдарқұл, Құрманқұл атты бес баласы болды. Көп ұзамай әкесі  өліп, шешесі іпиеттей бала-шағасымен Қазығұрт тауының баурайына көшіп барып, балалар  ағаш пен темірді өңдейтін кәсіп үйренеді. Ағайындылар недәуір шеберленіп алған соң еліне  оралып, үйінде отырып, тұтас жасау-жићаздар жасап, көрік басып, зергерлікпен  айналысыпты. Олар бірге өмір сүріп, ерінбей еңбек етіпті, әлгілерді өнері үшін «бес ұста» деп  атайды. Олар дайындаған жасау-жићазға, киіз үйдің әшекейлі есігі, сандық, жүкаяқ, піспек,  төсағаш, кебеже мен адалбақан кіретін болған. Олардың бүйымдары әдемі өрнек пен нәзік  нақыштармен ерекшеленетін. «Бес ұстаның» заттары Шымкент пен Әулиеата уездеріне  кеңінен тарады. Сіргелілер қыстауда жертөле қазып, бір бөлмелі үйлер тұрғызып, қора-қопсы салды. Жазда киіз үйде өмір сүрді.

== Тұлғалар ==
# [[Тоғанас батыр]]
# [[Елшібек батыр]]
# [[Сіргелі Жабай батыр]]
# [[Сіргелі Қара Тілеуке]]
# [[Сіргелі Шоңай батыр]]
# [[Есіркеп Жаманқараұлы]]
# [[Қарақозы Әбдәлиев]] 
# [[Қарсыбай Сыпатаев]] 
# [[Жұман Есіркепов]] (Есіркеев)
# [[Рәтбек Нысанбайұлы]]
# [[Серікбай Сатыбалдыұлы Ораз]]
# [[Алдабек Мангелдин]]
# [[ Әділ Сасбұқаев]]
# [[Марс Фазылұлы Үркімбаев]]
# [[Нұралхан Оралбайұлы Көшеров]]
# [[Алтай Сейдірұлы Көлгінов]]
# [[Тамара Босымбекқызы Дүйсенова]]
# [[Жанар Сейітахметқызы Айтжан]]
# [[Орынбай Рахманбердиев]]
# [[ Ғабидолла Рахматоллаұлы Әбдірахымов]]
# [[Анарбек Оңғарұлы Орман]]
# [[Көпбай Әлімбетұлы]]
# [[Айнабек Нысанұлы]]
# [[Манат қыз]]
# [[Ақмарал Леубаева]]
# [[Біржан Байтуов]]
# [[Қалдыбек Құрманәлі]]
# [[Жарылқасын Дәулет]]
# [[Медеу Уәлиханұлы Арынбаев]]
# [[Санжар Ташкенбай]]
# [[Бейбіт Әмірханұлы Шүменов]]
# [[Еркебұлан Тоқтар]]
# [[Нұрхан Сүлейменов]]
# [[Сұлтан Заурбек]]
# [[Бекман Сойлыбаев]]
# [[Шамсат Жақсылықұлы Исабеков]]

{{Қазақ рулары}}</text>
      <sha1>mfpdnjppod7edxgg4vi2nmm9zpsidev</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3576041</id>
      <parentid>3576040</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T08:31:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Сіргелі</username>
        <id>129834</id>
      </contributor>
      <origin>3576041</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27235" sha1="bib7gvtqj21e89hwmskej1v6bxu30r6" xml:space="preserve">{{cleanup}}
Қазақ шежіресінде Сіргелі Ұлы жүздің құрамындағы ежелгі тайпалардың бірі. Қазақ хандығының іргесін қалаушылардан болады. Мәселен,  біз келтіріп отырған ата-тегінің таралуына қарағанда (1-қосымша), Сіргелі  Бақтиярдың  немересі, Үйсінге бауыр болып келетін Ойсылдың ұлы. Сөйтіп, қазақтың шығу тарихы  сіргелілерді үйсін дәуіріне дейін апарады. Алайда, зерттеушілер көне деректерден Сіргелі  туралы мәлімет тапқан жоқ. Кеңес кезеңінде бір топ зерттеушілер Н. А. Баскаков пен С. К.  Ибрагимов XVXVI ғасырға жататын Рузбехан еңбектерінен Сіргелі руы туралы мәліметтер  тапты. Рузбеханның көрсетуінше, қазақтар жазда Еділ бойын жайлап, қыста Сырдария  жағасына, Түркістан төңірегіне қарай көшіп кетіп жүрген. Қазақстанның батыс аудандары  бір кезде Ноғай ордасына қарады. Ноғай ордасы ыдырағаннан кейін олардың бір бөлігі  солтүстік Кавказға кетіп, басым көпшілігі жаңа құрылған қазақ хандығының құрамына енді.  Бұл туралы қазақ ру-тайпаларының көбісінің (наймандар, қыпшақтар, қоңыраттар,  үйсіндер, ергенекті, ашамайлы, телеу), сонымен қатар солтүстік Кавказда ноғайлар ішінде сіргелілердің үштаңбалы руларының болуы көп жайды аңғартады. 

В. Востров бұл мәліметтерді өз еңбегінде келтіре отырып, «бұл екі ру мен аталардың тек  жай ұқсастығы емес, сөз жоқ, ноғай ордасы ыдырағаннан кейін екі туысқан халықтың  құрамындағы сол ру мен тайпа» деген қорытынды жасайды. Сөйтіп, сіргелілер Батыс Қазақстаннан Сырдария мен Түркістанға, Талас пен Шу  бойына Жәнібек және Керей сұлтандармен бірге келген рулар құрамында осы маңда қалып  кетуі де ғажап емес. Қалай дегенде де XVXVI ғасырларда Сіргелі руларының аталары Талас пен Түркістан  төңірегін мекендеді. Әдеби деректерде Сіргелі руының ата-тегі туралы деректер азын-аулақ. Мәселен, орыс  шығыстанушысы Н. Аристов өз еңбегінде Сіргелі руы сегіз ата: Байжігіт, Қарабатыр,  Батырлар, Үштаңбалы, Айтбозым, Елібай, Төрттаңбалы, Жаңабайға бөлінетінін тұңғыш рет айтады. 

Оған іле шала М. Тынышбаев та Сіргелі руы (манат) төменгідей болып жіктелетінін  дәлелдейді: Төрттаңбалы, Үштаңбалы, Батырлар, Қарабатыр, Жанай, Бөдене. Біздің ғасырдың 20-жылдарының басында Шымкент уезінде жүргізген зерттеуіпің  нәтижесінде Э. А. Шмидт Байұлы мен Үштаңбалыға бөлінетін Сіргелі руының ататегінің  толық таралуын көрсетеді. Байұлы өз кезегінде Елібай, Айтбөзым, Шақабай, Шалдар  (Қойсой, Шоман, Қөңыр), Жайдақ (Алпар, Тұрсынай, Итемген), Батыр (Құдаиберді, Бердібай)  болып келеді. Үштаңбалы болса: Ақкеңірдек (Шеңгелді, Маңдай, Үшқара, Қожамберді, Құдыс),  Тутамғалы (тамға - таңба, Қасым Аманжоловтың &quot;Қазақстан тарихы&quot; кітабында келтірілгендей тамға сөзі көнерген сөзге жатады. Мағанасы қазіргі таңба сөзімен тең), Қайшылыға бөлінеді. Бұл мәліметтер тек қана Шымкент уезіндегі Сіргелілер тегі  туралы ғана сипаттама беретіндіктен, Әулиеатадағы бұл аталар жайында ешнәрсе жоқ.  Сондықтан оны түгел емес деп есептейді. Үлы жүздің тегін қарастыратын В. Востров өз еңбегінде Сіргелілер туралы тек қана Н.  Аристов деректерімен шектеледі, сол себепті оның зерттеулері Н. Аристов мәліметтерімен дәл келетіндей. Бұл әдеби мағлұматтарды аз болса да өз байқап-түйгенімізбен салыстыра отырып, Сіргелінің ата-тегін жасауға тырыстық (10-қосымшаны қараңыз). Сіргелі шежіресі  бойынша, біз біраз мәлімет берушілерден құнды мағлұмат жинап алдық. Олар: Шымкент облысы, Созақ ауданы Жуантөбе қеңшарының тұрғыны 1893 жылы туған (Тама) Әбдуәлі  Қондыбаев; сол облыстың Бабаата ауылының тұрғыны, 1892 жылы туған (Дулат) Жұматай Тоқбаев; Шымкент облысы, Алғабас ауданы, Майбұлақ кеңшарының тұрғыны, 1888 жылы туған (Байжігіт) Тәжібай Бердібаев пен Төрткүл ауылының тұрғыны, 1888 жылы туған (Қарақойлы) Қожатай Төлековтер еді. Олардың ішінде Сіргелі ата-тегі туралы ең білгірлер бізге бұл рудың этнонимі жайында қызық аңыз айтып берген Бердібаев пен Төлеков. Мәселен, Тәжібай Бердібаевтың айтуынша, Жәнібек ханның замандасы, бақуатты  Бақтиярдың ұлы Ойсылдың бірнеше әйелі және 30 ұлы болыпты. Олардың арасында  ақылмандары да, көрікті еркетотайлары мен іскерлері де бар екен. Солардың бірі Жәнібек  ханның сұлу қызына ғашық болып, ол қыз екіқабат болып қалады. Бұны білген хан ашулапып, Ойсылдың барша ұлдары мен келіндерін қонаққа шақырып, бәрін қырып  тастапты. Тек қана Ойсылдың қырда жылқы бағып жүрген ұлы Өтеп пен оның Ізбике атты екіқабат әйелі Ошақтыда төркіндеп жүріп, аман қалып, Манат атты ұл туыпты. Ол ес жиып, ат жалын тартып мінуге жараған кезде оған сіргелі тай мінгізіп, еліне шығарып салыпты. Ол ата-жұртына жеткенде көкпардың үстінен шығып, бұл додада өзінің епті әрі күшті екенін танытып, тайының да тұлпар тектес топжарғандығын көрсетіп, жиналған ел-жұртты таң қалдырыпты.

Оны енді байқап, бір-бірінен сұрастырып, «сіргелі тай мінген мына мықты  бала кім?» дегенге келеді. Тойдан кейін әкесі Өтептің ағасымен көрісіп табысады, ол  әмеңгерлік жолмен Ізбикеге үйленіпті. Өтептің ағасынан Тутамғалы мен Қайшылыны  табады; ал ханның еқіқабат қызы егіз Ақкеңірдек пен Қаракеңірдекке босанғаннан кейін,  оларды Өтеп пен Ізбике асырап алыпты. Ал Манат есімі ел ішінде ұмьгтылып, «Сіргелі»  атымен этноним тұрақталып, бүкіл кейінгі әулетке көшіпті. Бұлардың төңірегінде тікелей  ұрпақтары ғана емес, басқа да туысқандары, тіпті кірмелер де топтасыпты. Аңыз бойынша  Сіргелі дәулетті кісі болып, бірнеше әйел алып, көптеген бала-шаға өрбітіпті. Мәлімет беруші Тәжібай Бердібаевтың айтуынша, Сіргеліден  Байұлы тарайды, одан  Айтбозым, Жаңабай, Елібай, Батыр, Қарабатыр, Жайдақ, Құлшығаш, Шалдар. Өтептің  ағасының балалары Тутамғалы, Қайшылы, Ақкеңірдек, Қаракеңірдек те кейіннен Сіргелінің  құрамына кіреді. Қожатай Төлековтен жазып алған аңызда Сіргелінің әкесі өте дәулетті кісі болып,  бірнеше әйел алып, ешкімге де, тіпті ханның өзіне де бағынбайтын 30 ұлы бар екен деседі. 

Олардың қаңлы мен қатағанның ханы Тұрсынмен жұлдызы қарсы болыпты. Бірде Тұрсын  хан Ойсылдың балаларының бәрін үй-ішімен шақырып, өлтіріп тынады. Одан әрі оқиға  алғашқы аңызбен сәйкес келеді. Бұдан көрінгендей, алғашында тарихи тұлға Жәнібек  бейнесі айтылса, кейінгі аңызда Тұрсын ханның тұлғасы алға тартылады. Аңыз  айырмашылығы да осында. Аңыз түрлері уақытқа байланысты айрықша болып көрінеді.  Аңыз бойынша Жәнібек хан XV пен XVI ғасыр аралығында өмір сүрсе, Тұрсын хан  Жәнібектің немересі, Есім ханның тұрғыласы. Есім хан ңұба қалмаққа қарсы жорықта  жүргенде Ташкентте отырған Тұрсын хан елін шапқаны үшін, оны өлтіріп жібергені  тарихтан мәлім. 
Бұдан басқа біз Қажытай Төлековтен Сіргелі руының ата-тегі туралы мол мағлұмат  алдық. Оның дерегі бойынша, Сіргелінің 6 әйелі болып, әрқайсысынан бірнеше бала көріп,  олардан бірнеше ата тарайды, ал олардан бертініректе оның мәліметі болмай шықты.  Бірінші әйелінен - Батыр мен Байжігіт, екінші әйелінен Қарабатыр, Байіуған, Шоқай, Ақпан,  Қаракемпір, Шыбыт, Дәушауқар, Есім мен Досшабақ; үшінші әйелінен Сәмен, Шақаман, Өтеу, Бекбау, Ізбасар, Қоттақбай, Мамыр мен Ботбай; төртінші әйелінен  Жаңабай мен  Айтбозым, бесінші әйелінен  Қаракеңірдек, Ақкеңірдек, Шалдар; алтыншы әйелінен  Тутамғалы мен Қайшылы. Әрине, бұл ата-тектің тізімі түгел емес, әсіресе онда бізге басқа деректерден мәлім ірірулар ұшыраспайды. Бұлардан басқа біздің мәлімет берушілеріміз жеткізгендей 2 және 3- әйелден тараған рулар Алғабас ауданында тұрып, бір-бірімен қыз алыспайды. Демек, олар  өзара әлі жеті атаға жетпеген болып есептеледі. Қазақтар арасында бұл салт бүгінге дейін  бұзылмай келгендіктен, олар деректерде кейінгі ұрпақ болып саналады. Төлекөвтың  мағлұматтарын басқа деректермен салыстырғанда, Сіргеліні 1, 4, 5 жәпе 6-әйелінен  тарағандар бірінші, екінші ата, ең әрі кеткенде үшінші атадан келіп қосылады. Әдеби деректер мен біздің шежірені зерттеуімізді салыстыра талдағанда, Сіргелі руы:  Батыр, Құлшығаш, Қарабатыр, Айтбозым, Үштаңбалы, Жайдақ, Елібай, Жаңабай,  Қаракеңірдек, Ақкеңірдек, Шалдар, Ақсирақ, Қарасирақ, Тутамғалы, Қайшылы,  Торттаңбалы, Жанай, Бөдене болып келеді. Сіргелінің бұл аталары ел ішінде руға бөлініп,  өзара қыз алыса беруіне рұқсат етіледі. Бұл, демек, олардың әрқайсысы әкзогамдық  кедергіден өтті. 
Осынау 18 ру алғашқы ата болып есептелмейтін шығар, алайда Сіргеліден  бастап екінші, тіпті үшінші буын болғанмен, олар коп ұрпақты рулар болып саналады. Бұл  аталардың әрқайсысы туралы тыңғылықты тектаиу құрастырмасаң та, кейбірі жайында  толық мәлімет беруге тырысамыз. Мәселен, Құлшығаштан  Байжігіт атасы, одан  Амалдық, Оразымбет, Келімбет,  Көшімбет, соңғыдан Сары, одан Сайдуалы, одан Шақан, одан Байдәулет, одан Таңсық,  Желкен, Дербісәлі, соңғыдан Бәсібек пен Бердібай, Бердібайдан Тәжібай (мәлімет беруші,  1888 жылы туған). Шежіре бойынша Сіргеліден Тәжібайға дейін 11 ата. Батыр екі ата: Құдайберді мен Бердібайға ажырайды. Шалдар руы үш ата: Қойсой,  Шоман, Қоңыр. Жандақ руы үш ата: Алпар, Тұрсынай, Итемген. Аңкеңірдектен бес ата  тарайды: Шеңгелді, Маңдай, Үшқара, Қожамберді мен Құдыс. Бөдене екі ата: Жәлмәмбет пен  Қарқыи, соңғыдан Кошек, Артық. Артыңтан Меңдіқожа, Меңай. Бұдан тыс біздің зерттеуімізде Шымкент облысы, Алғабас ауданында өз дамуында әлі  әкзогамдың кедергіні өтпеген бірнеше ата тұрып жатыр. Оған Байтуған, Шоқай, Ақпан,  Қаракемпір, Шыбыт, Дәушауңар, Есім, Досшабақ, Сәмен,  Шақаман, Өтеу, Бекбау, Ізбасар,  Қонаңбай, Мамыр, Ботбай, Шақабай жатады. 
Олар Сіргелінің анық қай атасына жататыны  туралы мәлімет болмады. Сіргелі руының жауынгерлік ұраны «Бақтияр», ал кейбір аталардың өз ішінде басқа да  ұраны бар. Мәселен, Елібайдың ұраны  «Елібай», Айтбозым  «Байтемір», «Жаңабайда  «Жаңабай», Шалдарда «Тоғанас», Жайдақта «Даубай», Батырда «Есболат», Ақкеңірдекте  «Тайлақ», Тутамғалыда «Ақшабдар», Қайшылыда «Ақшабдар» болып жалғасады. Әдетте қазақ рулары мен тайпаларының ұраны түп атасының немесе ұлт тарихында  маңызды орын алатын батырлар мен билердің атымен аталады. Кейде сирек болса да ұранға  арғымақтардың аты айтылады. Бұл жерде Тутамғалы руының ұраны «Ақшабдар» мысал бола  алады. Сіргелі руларының таңба белгісінің әдеби деректерде бірнеше түрі келтіріледі.  Гродеков, Аристов, Тынышбаев, Шмидт, Аманжолов пен Востров бойынша  Бәлкім, халық арасында басқа да түрлері бар шығар. Бұл таңбалардың алғашқы екеуі  бұзау мен құлын енесін ембеу үшін тұмсығына кигізетін «сіргені» елестетсе, соңғы екеуі сол  күйі «қурай таңба» аталады. Соңғы Шмидт бойынша, үштаңбалы руының белгісі. Сіргелі руы мен аталарының таңбасын Н. Аристов та, одан кейін В. Востров та өзге қазақ  руларының таңбасымен ұқсас, немесе кейбір шығу тегінің нышандары дәл келетінін  мойындауға бейім. 
Рулар мен тайпалардың әтногенезін анықтау шындыққа жиі келе  бермейді. Кейде таңбаларды сол күйі көшіре салуға болмайды, сондықтан алыс аталарды бір-бірімен туыс деу жаңсақ секілді. Мысалы, Ұлы жүзде Сіргелі руының, Орта жүзде ерейдің,.  Кіші жүзде Телеудің таңбалары +х бірдей, сәйкес келеді, алайда олардың тегінің туыстығы ешқаидай ежелгі деректерде айтылмайды. Біздің зерттеуімізде аңыз түрінда болса да  олардың туыстығы туралы мағлұмат жоқ. XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың басында Сырдария уәлаятының Шымкент,  Ташкент және Әулиеата уездерінде тұратын Сіргелілер 7000 үйден астам болды. Олардың  4871 үйі Шымкент уезінде (Гродековтың көрсетуінше), 1410 үй Ташкент (Макшеев), ал  басқалары (Смирнов) шағын топпен Әулиеата уезінде қоныс тепті. М. Тынышбаев өз еңбегінде 1917 жылы Сырдария уәлаяты Шымкент уезіндегі  Сіргелілер 70 мың жан деп жалпы санын көрсетсе, Әулиеата бойынша ешбір мәлімет  бермейді. Сіргелілердің ат төбеліндей тобы Шу өзенінің орта ағысының оң жағында Ақмола мен  Қарқаралы уездерінің түйіскен жерінде қоныстанды. Олардың Шу өзеніндегі қыстаулары  Жалайыр руы қонысының батыс жағын алып жатты. Шу өзенінің сол жағасындағы  Сіргелілер қыстауының қарсысында Шапыраштылар көшіп жүрді. Сіргелілердің көктеуі мен  күзеуі Шудың шалғай солтүстігіндегі Бетпақдалаға кірігіп жатты. Жарлы-жақыбайлар  қыстаулардан алыс ұзамай, жаз бойы суармалы жерде егіс егіп, күзеу мен көктеуді  төңіректеп, малдылары Бетпақдалаға ендей еніп, өзі үшін де, төрт түлік үшін де құрақтарды  пайдаланды. XIX ғасыр мен XX ғасырдың тоғысында Сіргелілердің басым көпшілігі Сырдария  өблысы, Шымкент уезінде отырықшыланып қалды. Олардың қыстаулары Бөген, Шаян мен  Боралдай өзендерінің бойында орналасты. Тұрақты тұрмыс кешіп, жартылай көшіп-қонып  жүрді. Егін суғарып, сүдігерді де іске асырды.

Онда бидай мен арпа егіп, өзендер аңғарындағы  суармалы алқаптарда тары, жүгері мен бақша өнімдерін өсірді. Диқандардың құралы  қарапайым болатын (жерағаш, уа, пал, ағаш тырмалар мен орақ). Егіншілікпен тек қолы  қысқалар ғана айналысты. Олар күнкөріс қамы үшін байлармен ортақтасып, олардан тұқым,  сауынға сиыр мен түйе алып, күш көлігі үшін өнімнің жартысын беріп отырды. Сіргелілердің жатақтарында тігерге тұяқ аз болды. Олар төрт түлік өсіріп, әсіресе қой  мен түйені ұстады. Қысқа қарай жем-шөп дайындады. 100 басқа дейін малы бар қожайындар  малдарын қорада ұстады. Ал, байлар әдетте Мойынқұм қойнауын қыстады. Сіргелілер ішінде отбасылық ұсталардың әр түрлі кәсібі өркендеді, әсіресе, ағаш,  сүйектен, темірден зергерлік бұйымдар жасалды. 

Бұған өзбек ағайындармен қоныс қону да  недәуір әсер етті. Мәселен, XIX ғасырдың екінші жартысында Шаян өзенін мекендейтін  Сіргелі руының Байжігіт атасынан ағаш пен темірден түйін түйіп, «бес ұста» аталған  шеберлер шықты. XIX ғасырдың 60-жылдарында Қаратау күнгейіндегі диқан Сырымбеттің  Құлжан, Батырқұл, Байлар, Айдарқұл, Құрманқұл атты бес баласы болды. Көп ұзамай әкесі  өліп, шешесі іпиеттей бала-шағасымен Қазығұрт тауының баурайына көшіп барып, балалар  ағаш пен темірді өңдейтін кәсіп үйренеді. Ағайындылар недәуір шеберленіп алған соң еліне  оралып, үйінде отырып, тұтас жасау-жићаздар жасап, көрік басып, зергерлікпен  айналысыпты. Олар бірге өмір сүріп, ерінбей еңбек етіпті, әлгілерді өнері үшін «бес ұста» деп  атайды. Олар дайындаған жасау-жићазға, киіз үйдің әшекейлі есігі, сандық, жүкаяқ, піспек,  төсағаш, кебеже мен адалбақан кіретін болған. Олардың бүйымдары әдемі өрнек пен нәзік  нақыштармен ерекшеленетін. «Бес ұстаның» заттары Шымкент пен Әулиеата уездеріне  кеңінен тарады. Сіргелілер қыстауда жертөле қазып, бір бөлмелі үйлер тұрғызып, қора-қопсы салды. Жазда киіз үйде өмір сүрді.

== Тұлғалар ==
# [[Тоғанас батыр]]                   36.[[Шамсат Жақсылықұлы Исабеков]]
# [[Елшібек батыр]]
# [[Сіргелі Жабай батыр]]
# [[Сіргелі Қара Тілеуке]]
# [[Сіргелі Шоңай батыр]]
# [[Есіркеп Жаманқараұлы]]
# [[Қарақозы Әбдәлиев]] 
# [[Қарсыбай Сыпатаев]] 
# [[Жұман Есіркепов]] (Есіркеев)
# [[Рәтбек Нысанбайұлы]]
# [[Серікбай Сатыбалдыұлы Ораз]]
# [[Алдабек Мангелдин]]
# [[ Әділ Сасбұқаев]]
# [[Марс Фазылұлы Үркімбаев]]
# [[Нұралхан Оралбайұлы Көшеров]]
# [[Алтай Сейдірұлы Көлгінов]]
# [[Тамара Босымбекқызы Дүйсенова]]
# [[Жанар Сейітахметқызы Айтжан]]
# [[Орынбай Рахманбердиев]]
# [[ Ғабидолла Рахматоллаұлы Әбдірахымов]]
# [[Анарбек Оңғарұлы Орман]]
# [[Көпбай Әлімбетұлы]]
# [[Айнабек Нысанұлы]]
# [[Манат қыз]]
# [[Ақмарал Леубаева]]
# [[Біржан Байтуов]]
# [[Қалдыбек Құрманәлі]]
# [[Жарылқасын Дәулет]]
# [[Медеу Уәлиханұлы Арынбаев]]
# [[Санжар Ташкенбай]]
# [[Бейбіт Әмірханұлы Шүменов]]
# [[Еркебұлан Тоқтар]]
# [[Нұрхан Сүлейменов]]
# [[Сұлтан Заурбек]]
# [[Бекман Сойлыбаев]]

{{Қазақ рулары}}</text>
      <sha1>bib7gvtqj21e89hwmskej1v6bxu30r6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3576043</id>
      <parentid>3576041</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T08:35:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Сіргелі</username>
        <id>129834</id>
      </contributor>
      <origin>3576043</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27193" sha1="ax81cctjquwlwuhw5fykajgnvgt1d2t" xml:space="preserve">{{cleanup}}
Қазақ шежіресінде Сіргелі Ұлы жүздің құрамындағы ежелгі тайпалардың бірі. Қазақ хандығының іргесін қалаушылардан болады. Мәселен,  біз келтіріп отырған ата-тегінің таралуына қарағанда (1-қосымша), Сіргелі  Бақтиярдың  немересі, Үйсінге бауыр болып келетін Ойсылдың ұлы. Сөйтіп, қазақтың шығу тарихы  сіргелілерді үйсін дәуіріне дейін апарады. Алайда, зерттеушілер көне деректерден Сіргелі  туралы мәлімет тапқан жоқ. Кеңес кезеңінде бір топ зерттеушілер Н. А. Баскаков пен С. К.  Ибрагимов XVXVI ғасырға жататын Рузбехан еңбектерінен Сіргелі руы туралы мәліметтер  тапты. Рузбеханның көрсетуінше, қазақтар жазда Еділ бойын жайлап, қыста Сырдария  жағасына, Түркістан төңірегіне қарай көшіп кетіп жүрген. Қазақстанның батыс аудандары  бір кезде Ноғай ордасына қарады. Ноғай ордасы ыдырағаннан кейін олардың бір бөлігі  солтүстік Кавказға кетіп, басым көпшілігі жаңа құрылған қазақ хандығының құрамына енді.  Бұл туралы қазақ ру-тайпаларының көбісінің (наймандар, қыпшақтар, қоңыраттар,  үйсіндер, ергенекті, ашамайлы, телеу), сонымен қатар солтүстік Кавказда ноғайлар ішінде сіргелілердің үштаңбалы руларының болуы көп жайды аңғартады. 

В. Востров бұл мәліметтерді өз еңбегінде келтіре отырып, «бұл екі ру мен аталардың тек  жай ұқсастығы емес, сөз жоқ, ноғай ордасы ыдырағаннан кейін екі туысқан халықтың  құрамындағы сол ру мен тайпа» деген қорытынды жасайды. Сөйтіп, сіргелілер Батыс Қазақстаннан Сырдария мен Түркістанға, Талас пен Шу  бойына Жәнібек және Керей сұлтандармен бірге келген рулар құрамында осы маңда қалып  кетуі де ғажап емес. Қалай дегенде де XVXVI ғасырларда Сіргелі руларының аталары Талас пен Түркістан  төңірегін мекендеді. Әдеби деректерде Сіргелі руының ата-тегі туралы деректер азын-аулақ. Мәселен, орыс  шығыстанушысы Н. Аристов өз еңбегінде Сіргелі руы сегіз ата: Байжігіт, Қарабатыр,  Батырлар, Үштаңбалы, Айтбозым, Елібай, Төрттаңбалы, Жаңабайға бөлінетінін тұңғыш рет айтады. 

Оған іле шала М. Тынышбаев та Сіргелі руы (манат) төменгідей болып жіктелетінін  дәлелдейді: Төрттаңбалы, Үштаңбалы, Батырлар, Қарабатыр, Жанай, Бөдене. Біздің ғасырдың 20-жылдарының басында Шымкент уезінде жүргізген зерттеуіпің  нәтижесінде Э. А. Шмидт Байұлы мен Үштаңбалыға бөлінетін Сіргелі руының ататегінің  толық таралуын көрсетеді. Байұлы өз кезегінде Елібай, Айтбөзым, Шақабай, Шалдар  (Қойсой, Шоман, Қөңыр), Жайдақ (Алпар, Тұрсынай, Итемген), Батыр (Құдаиберді, Бердібай)  болып келеді. Үштаңбалы болса: Ақкеңірдек (Шеңгелді, Маңдай, Үшқара, Қожамберді, Құдыс),  Тутамғалы (тамға - таңба, Қасым Аманжоловтың &quot;Қазақстан тарихы&quot; кітабында келтірілгендей тамға сөзі көнерген сөзге жатады. Мағанасы қазіргі таңба сөзімен тең), Қайшылыға бөлінеді. Бұл мәліметтер тек қана Шымкент уезіндегі Сіргелілер тегі  туралы ғана сипаттама беретіндіктен, Әулиеатадағы бұл аталар жайында ешнәрсе жоқ.  Сондықтан оны түгел емес деп есептейді. Үлы жүздің тегін қарастыратын В. Востров өз еңбегінде Сіргелілер туралы тек қана Н.  Аристов деректерімен шектеледі, сол себепті оның зерттеулері Н. Аристов мәліметтерімен дәл келетіндей. Бұл әдеби мағлұматтарды аз болса да өз байқап-түйгенімізбен салыстыра отырып, Сіргелінің ата-тегін жасауға тырыстық (10-қосымшаны қараңыз). Сіргелі шежіресі  бойынша, біз біраз мәлімет берушілерден құнды мағлұмат жинап алдық. Олар: Шымкент облысы, Созақ ауданы Жуантөбе қеңшарының тұрғыны 1893 жылы туған (Тама) Әбдуәлі  Қондыбаев; сол облыстың Бабаата ауылының тұрғыны, 1892 жылы туған (Дулат) Жұматай Тоқбаев; Шымкент облысы, Алғабас ауданы, Майбұлақ кеңшарының тұрғыны, 1888 жылы туған (Байжігіт) Тәжібай Бердібаев пен Төрткүл ауылының тұрғыны, 1888 жылы туған (Қарақойлы) Қожатай Төлековтер еді. Олардың ішінде Сіргелі ата-тегі туралы ең білгірлер бізге бұл рудың этнонимі жайында қызық аңыз айтып берген Бердібаев пен Төлеков. Мәселен, Тәжібай Бердібаевтың айтуынша, Жәнібек ханның замандасы, бақуатты  Бақтиярдың ұлы Ойсылдың бірнеше әйелі және 30 ұлы болыпты. Олардың арасында  ақылмандары да, көрікті еркетотайлары мен іскерлері де бар екен. Солардың бірі Жәнібек  ханның сұлу қызына ғашық болып, ол қыз екіқабат болып қалады. Бұны білген хан ашулапып, Ойсылдың барша ұлдары мен келіндерін қонаққа шақырып, бәрін қырып  тастапты. Тек қана Ойсылдың қырда жылқы бағып жүрген ұлы Өтеп пен оның Ізбике атты екіқабат әйелі Ошақтыда төркіндеп жүріп, аман қалып, Манат атты ұл туыпты. Ол ес жиып, ат жалын тартып мінуге жараған кезде оған сіргелі тай мінгізіп, еліне шығарып салыпты. Ол ата-жұртына жеткенде көкпардың үстінен шығып, бұл додада өзінің епті әрі күшті екенін танытып, тайының да тұлпар тектес топжарғандығын көрсетіп, жиналған ел-жұртты таң қалдырыпты.

Оны енді байқап, бір-бірінен сұрастырып, «сіргелі тай мінген мына мықты  бала кім?» дегенге келеді. Тойдан кейін әкесі Өтептің ағасымен көрісіп табысады, ол  әмеңгерлік жолмен Ізбикеге үйленіпті. Өтептің ағасынан Тутамғалы мен Қайшылыны  табады; ал ханның еқіқабат қызы егіз Ақкеңірдек пен Қаракеңірдекке босанғаннан кейін,  оларды Өтеп пен Ізбике асырап алыпты. Ал Манат есімі ел ішінде ұмьгтылып, «Сіргелі»  атымен этноним тұрақталып, бүкіл кейінгі әулетке көшіпті. Бұлардың төңірегінде тікелей  ұрпақтары ғана емес, басқа да туысқандары, тіпті кірмелер де топтасыпты. Аңыз бойынша  Сіргелі дәулетті кісі болып, бірнеше әйел алып, көптеген бала-шаға өрбітіпті. Мәлімет беруші Тәжібай Бердібаевтың айтуынша, Сіргеліден  Байұлы тарайды, одан  Айтбозым, Жаңабай, Елібай, Батыр, Қарабатыр, Жайдақ, Құлшығаш, Шалдар. Өтептің  ағасының балалары Тутамғалы, Қайшылы, Ақкеңірдек, Қаракеңірдек те кейіннен Сіргелінің  құрамына кіреді. Қожатай Төлековтен жазып алған аңызда Сіргелінің әкесі өте дәулетті кісі болып,  бірнеше әйел алып, ешкімге де, тіпті ханның өзіне де бағынбайтын 30 ұлы бар екен деседі. 

Олардың қаңлы мен қатағанның ханы Тұрсынмен жұлдызы қарсы болыпты. Бірде Тұрсын  хан Ойсылдың балаларының бәрін үй-ішімен шақырып, өлтіріп тынады. Одан әрі оқиға  алғашқы аңызбен сәйкес келеді. Бұдан көрінгендей, алғашында тарихи тұлға Жәнібек  бейнесі айтылса, кейінгі аңызда Тұрсын ханның тұлғасы алға тартылады. Аңыз  айырмашылығы да осында. Аңыз түрлері уақытқа байланысты айрықша болып көрінеді.  Аңыз бойынша Жәнібек хан XV пен XVI ғасыр аралығында өмір сүрсе, Тұрсын хан  Жәнібектің немересі, Есім ханның тұрғыласы. Есім хан ңұба қалмаққа қарсы жорықта  жүргенде Ташкентте отырған Тұрсын хан елін шапқаны үшін, оны өлтіріп жібергені  тарихтан мәлім. 
Бұдан басқа біз Қажытай Төлековтен Сіргелі руының ата-тегі туралы мол мағлұмат  алдық. Оның дерегі бойынша, Сіргелінің 6 әйелі болып, әрқайсысынан бірнеше бала көріп,  олардан бірнеше ата тарайды, ал олардан бертініректе оның мәліметі болмай шықты.  Бірінші әйелінен - Батыр мен Байжігіт, екінші әйелінен Қарабатыр, Байіуған, Шоқай, Ақпан,  Қаракемпір, Шыбыт, Дәушауқар, Есім мен Досшабақ; үшінші әйелінен Сәмен, Шақаман, Өтеу, Бекбау, Ізбасар, Қоттақбай, Мамыр мен Ботбай; төртінші әйелінен  Жаңабай мен  Айтбозым, бесінші әйелінен  Қаракеңірдек, Ақкеңірдек, Шалдар; алтыншы әйелінен  Тутамғалы мен Қайшылы. Әрине, бұл ата-тектің тізімі түгел емес, әсіресе онда бізге басқа деректерден мәлім ірірулар ұшыраспайды. Бұлардан басқа біздің мәлімет берушілеріміз жеткізгендей 2 және 3- әйелден тараған рулар Алғабас ауданында тұрып, бір-бірімен қыз алыспайды. Демек, олар  өзара әлі жеті атаға жетпеген болып есептеледі. Қазақтар арасында бұл салт бүгінге дейін  бұзылмай келгендіктен, олар деректерде кейінгі ұрпақ болып саналады. Төлекөвтың  мағлұматтарын басқа деректермен салыстырғанда, Сіргеліні 1, 4, 5 жәпе 6-әйелінен  тарағандар бірінші, екінші ата, ең әрі кеткенде үшінші атадан келіп қосылады. Әдеби деректер мен біздің шежірені зерттеуімізді салыстыра талдағанда, Сіргелі руы:  Батыр, Құлшығаш, Қарабатыр, Айтбозым, Үштаңбалы, Жайдақ, Елібай, Жаңабай,  Қаракеңірдек, Ақкеңірдек, Шалдар, Ақсирақ, Қарасирақ, Тутамғалы, Қайшылы,  Торттаңбалы, Жанай, Бөдене болып келеді. Сіргелінің бұл аталары ел ішінде руға бөлініп,  өзара қыз алыса беруіне рұқсат етіледі. Бұл, демек, олардың әрқайсысы әкзогамдық  кедергіден өтті. 
Осынау 18 ру алғашқы ата болып есептелмейтін шығар, алайда Сіргеліден  бастап екінші, тіпті үшінші буын болғанмен, олар коп ұрпақты рулар болып саналады. Бұл  аталардың әрқайсысы туралы тыңғылықты тектаиу құрастырмасаң та, кейбірі жайында  толық мәлімет беруге тырысамыз. Мәселен, Құлшығаштан  Байжігіт атасы, одан  Амалдық, Оразымбет, Келімбет,  Көшімбет, соңғыдан Сары, одан Сайдуалы, одан Шақан, одан Байдәулет, одан Таңсық,  Желкен, Дербісәлі, соңғыдан Бәсібек пен Бердібай, Бердібайдан Тәжібай (мәлімет беруші,  1888 жылы туған). Шежіре бойынша Сіргеліден Тәжібайға дейін 11 ата. Батыр екі ата: Құдайберді мен Бердібайға ажырайды. Шалдар руы үш ата: Қойсой,  Шоман, Қоңыр. Жандақ руы үш ата: Алпар, Тұрсынай, Итемген. Аңкеңірдектен бес ата  тарайды: Шеңгелді, Маңдай, Үшқара, Қожамберді мен Құдыс. Бөдене екі ата: Жәлмәмбет пен  Қарқыи, соңғыдан Кошек, Артық. Артыңтан Меңдіқожа, Меңай. Бұдан тыс біздің зерттеуімізде Шымкент облысы, Алғабас ауданында өз дамуында әлі  әкзогамдың кедергіні өтпеген бірнеше ата тұрып жатыр. Оған Байтуған, Шоқай, Ақпан,  Қаракемпір, Шыбыт, Дәушауңар, Есім, Досшабақ, Сәмен,  Шақаман, Өтеу, Бекбау, Ізбасар,  Қонаңбай, Мамыр, Ботбай, Шақабай жатады. 
Олар Сіргелінің анық қай атасына жататыны  туралы мәлімет болмады. Сіргелі руының жауынгерлік ұраны «Бақтияр», ал кейбір аталардың өз ішінде басқа да  ұраны бар. Мәселен, Елібайдың ұраны  «Елібай», Айтбозым  «Байтемір», «Жаңабайда  «Жаңабай», Шалдарда «Тоғанас», Жайдақта «Даубай», Батырда «Есболат», Ақкеңірдекте  «Тайлақ», Тутамғалыда «Ақшабдар», Қайшылыда «Ақшабдар» болып жалғасады. Әдетте қазақ рулары мен тайпаларының ұраны түп атасының немесе ұлт тарихында  маңызды орын алатын батырлар мен билердің атымен аталады. Кейде сирек болса да ұранға  арғымақтардың аты айтылады. Бұл жерде Тутамғалы руының ұраны «Ақшабдар» мысал бола  алады. Сіргелі руларының таңба белгісінің әдеби деректерде бірнеше түрі келтіріледі.  Гродеков, Аристов, Тынышбаев, Шмидт, Аманжолов пен Востров бойынша  Бәлкім, халық арасында басқа да түрлері бар шығар. Бұл таңбалардың алғашқы екеуі  бұзау мен құлын енесін ембеу үшін тұмсығына кигізетін «сіргені» елестетсе, соңғы екеуі сол  күйі «қурай таңба» аталады. Соңғы Шмидт бойынша, үштаңбалы руының белгісі. Сіргелі руы мен аталарының таңбасын Н. Аристов та, одан кейін В. Востров та өзге қазақ  руларының таңбасымен ұқсас, немесе кейбір шығу тегінің нышандары дәл келетінін  мойындауға бейім. 
Рулар мен тайпалардың әтногенезін анықтау шындыққа жиі келе  бермейді. Кейде таңбаларды сол күйі көшіре салуға болмайды, сондықтан алыс аталарды бір-бірімен туыс деу жаңсақ секілді. Мысалы, Ұлы жүзде Сіргелі руының, Орта жүзде ерейдің,.  Кіші жүзде Телеудің таңбалары +х бірдей, сәйкес келеді, алайда олардың тегінің туыстығы ешқаидай ежелгі деректерде айтылмайды. Біздің зерттеуімізде аңыз түрінда болса да  олардың туыстығы туралы мағлұмат жоқ. XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың басында Сырдария уәлаятының Шымкент,  Ташкент және Әулиеата уездерінде тұратын Сіргелілер 7000 үйден астам болды. Олардың  4871 үйі Шымкент уезінде (Гродековтың көрсетуінше), 1410 үй Ташкент (Макшеев), ал  басқалары (Смирнов) шағын топпен Әулиеата уезінде қоныс тепті. М. Тынышбаев өз еңбегінде 1917 жылы Сырдария уәлаяты Шымкент уезіндегі  Сіргелілер 70 мың жан деп жалпы санын көрсетсе, Әулиеата бойынша ешбір мәлімет  бермейді. Сіргелілердің ат төбеліндей тобы Шу өзенінің орта ағысының оң жағында Ақмола мен  Қарқаралы уездерінің түйіскен жерінде қоныстанды. Олардың Шу өзеніндегі қыстаулары  Жалайыр руы қонысының батыс жағын алып жатты. Шу өзенінің сол жағасындағы  Сіргелілер қыстауының қарсысында Шапыраштылар көшіп жүрді. Сіргелілердің көктеуі мен  күзеуі Шудың шалғай солтүстігіндегі Бетпақдалаға кірігіп жатты. Жарлы-жақыбайлар  қыстаулардан алыс ұзамай, жаз бойы суармалы жерде егіс егіп, күзеу мен көктеуді  төңіректеп, малдылары Бетпақдалаға ендей еніп, өзі үшін де, төрт түлік үшін де құрақтарды  пайдаланды. XIX ғасыр мен XX ғасырдың тоғысында Сіргелілердің басым көпшілігі Сырдария  өблысы, Шымкент уезінде отырықшыланып қалды. Олардың қыстаулары Бөген, Шаян мен  Боралдай өзендерінің бойында орналасты. Тұрақты тұрмыс кешіп, жартылай көшіп-қонып  жүрді. Егін суғарып, сүдігерді де іске асырды.

Онда бидай мен арпа егіп, өзендер аңғарындағы  суармалы алқаптарда тары, жүгері мен бақша өнімдерін өсірді. Диқандардың құралы  қарапайым болатын (жерағаш, уа, пал, ағаш тырмалар мен орақ). Егіншілікпен тек қолы  қысқалар ғана айналысты. Олар күнкөріс қамы үшін байлармен ортақтасып, олардан тұқым,  сауынға сиыр мен түйе алып, күш көлігі үшін өнімнің жартысын беріп отырды. Сіргелілердің жатақтарында тігерге тұяқ аз болды. Олар төрт түлік өсіріп, әсіресе қой  мен түйені ұстады. Қысқа қарай жем-шөп дайындады. 100 басқа дейін малы бар қожайындар  малдарын қорада ұстады. Ал, байлар әдетте Мойынқұм қойнауын қыстады. Сіргелілер ішінде отбасылық ұсталардың әр түрлі кәсібі өркендеді, әсіресе, ағаш,  сүйектен, темірден зергерлік бұйымдар жасалды. 

Бұған өзбек ағайындармен қоныс қону да  недәуір әсер етті. Мәселен, XIX ғасырдың екінші жартысында Шаян өзенін мекендейтін  Сіргелі руының Байжігіт атасынан ағаш пен темірден түйін түйіп, «бес ұста» аталған  шеберлер шықты. XIX ғасырдың 60-жылдарында Қаратау күнгейіндегі диқан Сырымбеттің  Құлжан, Батырқұл, Байлар, Айдарқұл, Құрманқұл атты бес баласы болды. Көп ұзамай әкесі  өліп, шешесі іпиеттей бала-шағасымен Қазығұрт тауының баурайына көшіп барып, балалар  ағаш пен темірді өңдейтін кәсіп үйренеді. Ағайындылар недәуір шеберленіп алған соң еліне  оралып, үйінде отырып, тұтас жасау-жићаздар жасап, көрік басып, зергерлікпен  айналысыпты. Олар бірге өмір сүріп, ерінбей еңбек етіпті, әлгілерді өнері үшін «бес ұста» деп  атайды. Олар дайындаған жасау-жићазға, киіз үйдің әшекейлі есігі, сандық, жүкаяқ, піспек,  төсағаш, кебеже мен адалбақан кіретін болған. Олардың бүйымдары әдемі өрнек пен нәзік  нақыштармен ерекшеленетін. «Бес ұстаның» заттары Шымкент пен Әулиеата уездеріне  кеңінен тарады. Сіргелілер қыстауда жертөле қазып, бір бөлмелі үйлер тұрғызып, қора-қопсы салды. Жазда киіз үйде өмір сүрді.

== Тұлғалар ==
# [[Тоғанас батыр]]
# [[Елшібек батыр]]
# [[Сіргелі Жабай батыр]]
# [[Сіргелі Қара Тілеуке]]
# [[Сіргелі Шоңай батыр]]
# [[Есіркеп Жаманқараұлы]]
# [[Қарақозы Әбдәлиев]] 
# [[Қарсыбай Сыпатаев]] 
# [[Жұман Есіркепов]] (Есіркеев)
# [[Рәтбек Нысанбайұлы]]
# [[Серікбай Сатыбалдыұлы Ораз]]
# [[Алдабек Мангелдин]]
# [[ Әділ Сасбұқаев]]
# [[Марс Фазылұлы Үркімбаев]]
# [[Нұралхан Оралбайұлы Көшеров]]
# [[Алтай Сейдірұлы Көлгінов]]
# [[Тамара Босымбекқызы Дүйсенова]]
# [[Жанар Сейітахметқызы Айтжан]]
# [[Орынбай Рахманбердиев]]
# [[ Ғабидолла Рахматоллаұлы Әбдірахымов]]
# [[Анарбек Оңғарұлы Орман]]
# [[Көпбай Әлімбетұлы]]
# [[Айнабек Нысанұлы]]
# [[Манат қыз]]
# [[Ақмарал Леубаева]]
# [[Біржан Байтуов]]
# [[Қалдыбек Құрманәлі]]
# [[Жарылқасын Дәулет]]
# [[Медеу Уәлиханұлы Арынбаев]]
# [[Санжар Ташкенбай]]
# [[Бейбіт Әмірханұлы Шүменов]]
# [[Еркебұлан Тоқтар]]
# [[Нұрхан Сүлейменов]]
# [[Сұлтан Заурбек]]
# [[Бекман Сойлыбаев]]
# [[Шамсат Исабеков]]

{{Қазақ рулары}}</text>
      <sha1>ax81cctjquwlwuhw5fykajgnvgt1d2t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қара дегелек</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21424</id>
    <revision>
      <id>3575942</id>
      <parentid>3256995</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T06:25:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таттибаева Гулжас</username>
        <id>179345</id>
      </contributor>
      <origin>3575942</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9435" sha1="1qwdj84x9pijmc0qge7pi2sdzmvdow3" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name = Қара дегелек
| status = LC | status_system = IUCN3.1
| image = Ciconia nigra -Kruger National Park-8.jpg
| image_width = 
| image_caption = Крюгер ұлттық паркіндегі қара дегелектер
| regnum = [[Жануарлар]]
| phylum = [[Хордалылар]]
| classis = [[Құстар]]
| ordo = [[Дегелектәрізділер]]
| familia = Ciconiidae
| genus = ''Ciconia''
| species = '''''C. nigra'''''
| binomial = ''Ciconia nigra''
| binomial_authority = (Carolus Linnaeus|Linnaeus, 1758)
| range_map = Ciconia nigra distr.png
| range_map_width = 
| range_map_caption =
&lt;div style=&quot;text-align:left; &quot;&gt;&lt;big&gt;{{Legend2|#FFA000| Breeding summer visitor|border=1px solid #aaa}}&lt;br /&gt; {{Legend2|#3BA06F| Resident year-round|border=1px solid #aaa}} &lt;br /&gt;{{Legend2|#3B6FFF| Winter visitor|border=1px solid #aaa}}&lt;/big&gt;&lt;/div&gt;(ranges are approximate)
}}
[[Сурет:Cigogne Noire MHNT.jpg|thumb|'' Ciconia nigra'']]

'''Қара дегелек''' ({{lang-la|Ciconia nigra}}) - саны тұрақты сирек кездесетін түр.

Сидамсирақтылар отрядына жататын құс. Дене тұрқы 100 см шамасында, қанатының ұзындығы 52-59 см, құлашы 200 см-ге жуык, салмағы 3-4 кг. Сирақтары, тұмсығы, көзінің айналасындағы жалаңаш тері қызғылт келеді. Түсі жасыл қара, бауыры ақ. Мойынын созып, сирақтарын жинамай ұшады. Жартасқа салған ұясын бірнеше жыл бойы пайдаланады. Талшіліктен құрастырып, түбіне мүк төсейтін ұясының биіктігі 40 см, 2-5 жұмыртқа салып, 35 тәулік басады. Қосмекенділермен, балықпен, су жәңдіктерімен, ұсақ сүтқоректілермен қоректенеді.

Қазақстанда орманды, таулы аймақтарда таралған, кейде тіпті ағашы жоқ жартасты тауды да, жазықты да мекендейді. Қазақстандағы жалпы саны 300-дей, негізгі мекендейтін жерлері - [[Алтай]], [[Жоңғар Алатауы]] және [[Тянь-Шань]] таулары. Ұя маңындағы мазасыздыққа төзе алмайды. Бұл құсты сақтау үшін ұяның айналасынан радиусы 0,5 шақырымнан кем емес тыныштық аймағын ұйымдастыру керек.&lt;ref&gt;Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5&lt;/ref&gt;

== Статусы ==
3-ші [[санат]]. Сирек кездесетін [[түр]].

== Генофондысын сақтау үшін таксонның маңызы==
Әлемдік [[фауна]]дағы туыстың бес түрінің және [[Қазақстан]] фаунасындағы екі түрдің біреуі.

== Таралуы ==
[[Еуразия]]ның орманды зонасы (аймақтан тыс таулы ормандарды қоса), Оңтүстік [[Африка]]да – шашырап орналасқан. Қазақстанда – [[Мұғалжар]], [[Кент тауы|Кент]], [[Ұлытау]], [[Батыс Тянь-Шань|Батыс]] және [[Солтүстік Тянь-Шань]], [[Жоңғар Алатауы|Жоңғар (Жетісу) Алатауы]], [[Алтай]]да мекендейді&lt;ref&gt;Ковшарь, Скляренко, 1990&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Березовиков, Гисцов, 1998/1999&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ковшарь, Бобек, Пешке, 2004&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Долгушин, 1960&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Р.Ж. Байдавлетов, В.П. Мищенко, личн. сообщ.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Крапивный, 1958&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Варшавский и др., 1977&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Коржев, Паженков, 2007&lt;/ref&gt;. Маусымдық миграция кезінде Қазақстанның [[шөл]]ді және [[Шөлейт зонасы|шөлейт]]ті аудандарында кең кездеседі.

== Мекендейтін жерлері ==
Жартасты тау шатқалдары, оңтүстіктегі ксерофитті шағын ормандардан [[Алтай]]дағы қылқан жапырақты тайгаға дейінгі жазық және тау ормандары.

== Саны ==
Көп емес. Біздің және әдебиет көздері бойынша Қазақстанда 150 жұптан артық емес, оның ішінде [[Батыс Тянь-Шань]]да 20 жұптай, Солтүстік Тянь-Шаньмен Жоңғар (Жетісу) Алатауында – 10, Алтайда – 100-ге жуық, [[Орталық Қазақстан]]да 5-10 жұп. Көрсетілген аудандарда 40-қа жуық [[ұя]] белгілі. Алтайда қара ләйлектің саны соңғы жылдары көбеюде, толықтай алғанда Қазақстан бойынша біршама тұрақты.
XX ғасырдың 90-шы жылдарының ортасында күзгі [[миграция]]алды және миграциялық топталу Қазақстанның шөлді аймақтарында байқалады, радиобелгілеу бұл аймақ арқылы [[Сібір]]де ұялайтын дегелектердің біршамасы ұшып өтетіні бақыланған. Мысалы, 1995 жылы 29-31 тамызда [[Жамбыл облысы]]ның оңтүстігінде 34 және 21 бастан тұратын қара ләйлектердің жиыны бақыланса, ал 2004 жылы 5-7 қазанда [[Қызылорда облысы]] Солтүстік Қызылқұмдағы [[Қуандария]] өзенінің аңғарындағы бірнеше жүз дегелектердің жиналғаны белгілі.

== Негізгі әсер ететін факторлар ==
Зерттелмеген. Кейбір аудандардағы шатқалдардың қарқынды [[шаруашылық]] жағынан игерілуі, ұясының маңында мазалау және бұзу, батпақты жерлерді құрғату.

== Биологиялық ерекшеліктері ==
Жыл құсы, [[Үндістан]]да қыстайды. Наурыз-сәуірде ұшып келеді. Саз және шөппен байланыстырып бұтақтардан жасаған ұясын жартасқа және ағашқа салады. 2-6 жұмыртқадан тұратын ұяны 32-38 күн басады, балапандары ұяда 60 күндей болады. Ұяда, әдетте 3-5 (орташа 3,7) балапан өседі. Олар ұяны маусым-тамыздың басында тастайды. Күзгі ұшып кету [[қыркүйек]]-[[қазан]]ның басында тоқтайды. Қорегінде майда [[балық]]тар, [[амфибия]]лар (ересектері мен [[бақашабақ]]тары), [[кесіртке]]лер, ірі насекомдар басым; сирек – [[жылан]]дар, [[кеміргіш]]тер, майда құстардың балапандары. Өте ұнататын қоректік учаскелері болады, онда 10-12 ләйлек жинала алады.

== Қолда өсіру ==
[[Европа]]ның көптеген хайуанаттар парктерінде көбейеді. Қазақстанда хайуанаттар парктерінде көбейгені жайында деректер тіркелмеген.

== Қабылданған қорғау шаралары ==
[[Марқакөл қорығы|Марқакөл]], [[Батыс Алтай қорығы|Батыс Алтай]], [[Ақсу-Жабағылы қорығы|Ақсу-Жабағылы]] қорықтарында, [[Алтынемел ұлттық паркі|Алтынемел]], [[Іле-Алатауы ұлттық табиғи саябағы|Іле-Алатау]], [[Катонқарағай ұлттық паркі|Катон-Қарағай]] және [[Шарын ұлттық паркі|Шарын]] ұлттық парктерінде қорғалады.

== Қажетті қорғау шаралары ==
Ұя маңында радиусы 0,5-1 км тыныштық аймағын құру. Ұнататын қоректік учаскелерін сақтау.

== Зерттеу жөніндегі ұсыныстар ==
Көпжылдық [[мониторинг]]ті жүзеге асыру үшін қара ләйлектің ұяларының кадастрын жасау.

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

{{commonscat|Ciconia nigra}}
{{бастама}}

[[Санат:Дегелектер]]
[[Санат:Қауіптен тыс түрлер]]
[[Санат:Еуразия құстары]]
[[Санат:Африка құстары]]
[[Санат:1758 жылы зерттелген жануарлар]]</text>
      <sha1>1qwdj84x9pijmc0qge7pi2sdzmvdow3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575957</id>
      <parentid>3575942</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T06:37:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3575957</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9446" sha1="cv1nhacljt504tssszqsnygnx5szc3q" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name = Қара дегелек
| status = LC | status_system = IUCN3.1
| image = Ciconia nigra -Kruger National Park-8.jpg
| image_width = 
| image_caption = Крюгер ұлттық паркіндегі қара дегелектер
| regnum = [[Жануарлар]]
| phylum = [[Хордалылар]]
| classis = [[Құстар]]
| ordo = [[Дегелектәрізділер]]
| familia = Ciconiidae
| genus = ''Ciconia''
| species = '''''C. nigra'''''
| binomial = ''Ciconia nigra''
| binomial_authority = (Carolus Linnaeus|Linnaeus, 1758)
| range_map = Ciconia nigra distr.png
| range_map_width = 
| range_map_caption =
&lt;div style=&quot;text-align:left; &quot;&gt;&lt;big&gt;{{Legend2|#FFA000| Breeding summer visitor|border=1px solid #aaa}}&lt;br /&gt; {{Legend2|#3BA06F| Resident year-round|border=1px solid #aaa}} &lt;br /&gt;{{Legend2|#3B6FFF| Winter visitor|border=1px solid #aaa}}&lt;/big&gt;&lt;/div&gt;(ranges are approximate)
}}
[[Сурет:Cigogne Noire MHNT.jpg|thumb|'' Ciconia nigra'']]

'''Қара дегелек''' ({{lang-la|Ciconia nigra}}) — саны тұрақты сирек кездесетін түр.

Сидамсирақтылар отрядына жататын құс. Дене тұрқы 100 см шамасында, қанатының ұзындығы 52-59 см, құлашы 200 см-ге жуык, салмағы 3-4 кг. Сирақтары, тұмсығы, көзінің айналасындағы жалаңаш тері қызғылт келеді. Түсі жасыл қара, бауыры ақ. Мойынын созып, сирақтарын жинамай ұшады. Жартасқа салған ұясын бірнеше жыл бойы пайдаланады. Талшіліктен құрастырып, түбіне мүк төсейтін ұясының биіктігі 40 см, 2-5 жұмыртқа салып, 35 тәулік басады. Қосмекенділермен, балықпен, су жәңдіктерімен, ұсақ сүтқоректілермен қоректенеді.

Қазақстанда орманды, таулы аймақтарда таралған, кейде тіпті ағашы жоқ жартасты тауды да, жазықты да мекендейді. Қазақстандағы жалпы саны 300-дей, негізгі мекендейтін жерлері - [[Алтай]], [[Жоңғар Алатауы]] және [[Тянь-Шань]] таулары. Ұя маңындағы мазасыздыққа төзе алмайды. Бұл құсты сақтау үшін ұяның айналасынан радиусы 0,5 шақырымнан кем емес тыныштық аймағын ұйымдастыру керек.&lt;ref&gt;Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5&lt;/ref&gt;

== Статусы ==
3-ші [[санат]]. Сирек кездесетін [[түр]].

== Генофондысын сақтау үшін таксонның маңызы ==
Әлемдік [[фауна]]дағы туыстың бес түрінің және Қазақстан фаунасындағы екі түрдің біреуі.

== Таралуы ==
[[Еуразия]]ның орманды зонасы (аймақтан тыс таулы ормандарды қоса), Оңтүстік [[Африка]]да – шашырап орналасқан. Қазақстанда – [[Мұғалжар]], [[Кент тауы|Кент]], [[Ұлытау]], [[Батыс Тянь-Шань|Батыс]] және [[Солтүстік Тянь-Шань]], [[Жоңғар Алатауы|Жоңғар (Жетісу) Алатауы]], [[Алтай]]да мекендейді&lt;ref&gt;Ковшарь, Скляренко, 1990&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Березовиков, Гисцов, 1998/1999&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ковшарь, Бобек, Пешке, 2004&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Долгушин, 1960&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Р.Ж. Байдавлетов, В.П. Мищенко, личн. сообщ.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Крапивный, 1958&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Варшавский и др., 1977&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Коржев, Паженков, 2007&lt;/ref&gt;. Маусымдық миграция кезінде Қазақстанның [[шөл]]ді және [[Шөлейт зонасы|шөлейт]]ті аудандарында кең кездеседі.

== Мекендейтін жерлері ==
Жартасты тау шатқалдары, оңтүстіктегі ксерофитті шағын ормандардан [[Алтай]]дағы қылқан жапырақты тайгаға дейінгі жазық және тау ормандары.

== Саны ==
Көп емес. Біздің және әдебиет көздері бойынша Қазақстанда 150 жұптан артық емес, оның ішінде [[Батыс Тянь-Шань]]да 20 жұптай, Солтүстік Тянь-Шаньмен Жоңғар (Жетісу) Алатауында – 10, Алтайда – 100-ге жуық, [[Орталық Қазақстан]]да 5-10 жұп. Көрсетілген аудандарда 40-қа жуық [[ұя]] белгілі. Алтайда қара ләйлектің саны соңғы жылдары көбеюде, толықтай алғанда Қазақстан бойынша біршама тұрақты.
XX ғасырдың 90-шы жылдарының ортасында күзгі [[миграция]]алды және миграциялық топталу Қазақстанның шөлді аймақтарында байқалады, радиобелгілеу бұл аймақ арқылы [[Сібір]]де ұялайтын дегелектердің біршамасы ұшып өтетіні бақыланған. Мысалы, 1995 жылы 29-31 тамызда [[Жамбыл облысы]]ның оңтүстігінде 34 және 21 бастан тұратын қара ләйлектердің жиыны бақыланса, ал 2004 жылы 5-7 қазанда [[Қызылорда облысы]] Солтүстік Қызылқұмдағы [[Қуандария]] өзенінің аңғарындағы бірнеше жүз дегелектердің жиналғаны белгілі.

== Негізгі әсер ететін факторлар ==
Зерттелмеген. Кейбір аудандардағы шатқалдардың қарқынды [[шаруашылық]] жағынан игерілуі, ұясының маңында мазалау және бұзу, батпақты жерлерді құрғату.

== Биологиялық ерекшеліктері ==
Жыл құсы, [[Үндістан]]да қыстайды. Наурыз-сәуірде ұшып келеді. Саз және шөппен байланыстырып бұтақтардан жасаған ұясын жартасқа және ағашқа салады. 2-6 жұмыртқадан тұратын ұяны 32-38 күн басады, балапандары ұяда 60 күндей болады. Ұяда, әдетте 3-5 (орташа 3,7) балапан өседі. Олар ұяны маусым-тамыздың басында тастайды. Күзгі ұшып кету [[қыркүйек]]-[[қазан]]ның басында тоқтайды. Қорегінде майда [[балық]]тар, [[амфибия]]лар (ересектері мен [[бақашабақ]]тары), [[кесіртке]]лер, ірі насекомдар басым; сирек – [[жылан]]дар, [[кеміргіш]]тер, майда құстардың балапандары. Өте ұнататын қоректік учаскелері болады, онда 10-12 ләйлек жинала алады.

== Қолда өсіру ==
[[Европа]]ның көптеген хайуанаттар парктерінде көбейеді. Қазақстанда хайуанаттар парктерінде көбейгені жайында деректер тіркелмеген.

== Қабылданған қорғау шаралары ==
[[Марқакөл қорығы|Марқакөл]], [[Батыс Алтай қорығы|Батыс Алтай]], [[Ақсу-Жабағылы қорығы|Ақсу-Жабағылы]] қорықтарында, [[Алтынемел ұлттық паркі|Алтынемел]], [[Іле-Алатауы ұлттық табиғи саябағы|Іле-Алатау]], [[Катонқарағай ұлттық паркі|Катон-Қарағай]] және [[Шарын ұлттық паркі|Шарын]] ұлттық парктерінде қорғалады.

== Қажетті қорғау шаралары ==
Ұя маңында радиусы 0,5-1 км тыныштық аймағын құру. Ұнататын қоректік учаскелерін сақтау.

== Зерттеу жөніндегі ұсыныстар ==
Көпжылдық [[мониторинг]]ті жүзеге асыру үшін қара ләйлектің ұяларының кадастрын жасау.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{commonscat|Ciconia nigra}}
{{бастама}}

[[Санат:Дегелектер]]
[[Санат:Қауіптен тыс түрлер]]
[[Санат:Еуразия құстары]]
[[Санат:Африка құстары]]
[[Санат:1758 жылы зерттелген жануарлар]]</text>
      <sha1>cv1nhacljt504tssszqsnygnx5szc3q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575978</id>
      <parentid>3575957</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T06:57:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шерова Ринат Амангелдиевна</username>
        <id>179346</id>
      </contributor>
      <origin>3575978</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9453" sha1="pm3hlx2qt7mkwdvwxuhxxvatbyvp67x" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name = Қара дегелек
| status = LC | status_system = IUCN3.1
| image = Ciconia nigra -Kruger National Park-8.jpg
| image_width = 
| image_caption = Крюгер ұлттық паркіндегі қара дегелектер
| regnum = [[Жануарлар]]
| phylum = [[Хордалылар]]
| classis = [[Құстар]]
| ordo = [[Дегелектәрізділер]]
| familia = Ciconiidae
| genus = ''Ciconia''
| species = '''''C. nigra'''''
| binomial = ''Ciconia nigra''
| binomial_authority = (Carolus Linnaeus|Linnaeus, 1758)
| range_map = Ciconia nigra distr.png
| range_map_width = 
| range_map_caption =
&lt;div style=&quot;text-align:left; &quot;&gt;&lt;big&gt;{{Legend2|#FFA000| Breeding summer visitor|border=1px solid #aaa}}&lt;br /&gt; {{Legend2|#3BA06F| Resident year-round|border=1px solid #aaa}} &lt;br /&gt;{{Legend2|#3B6FFF| Winter visitor|border=1px solid #aaa}}&lt;/big&gt;&lt;/div&gt;(ranges are approximate)
}}
[[Сурет:Cigogne Noire MHNT.jpg|thumb|'' Ciconia nigra'']]

'''Қара дегелек''' ({{lang-la|Ciconia nigra}}) — саны тұрақты сирек кездесетін түр.

Бұл-сидамсирақтылар отрядына жататын құс. Дене тұрқы 100 см шамасында, қанатының ұзындығы 52-59 см, құлашы 200 см-ге жуык, салмағы 3-4 кг. Сирақтары, тұмсығы, көзінің айналасындағы жалаңаш тері қызғылт келеді. Түсі жасыл қара, бауыры ақ. Мойынын созып, сирақтарын жинамай ұшады. Жартасқа салған ұясын бірнеше жыл бойы пайдаланады. Талшіліктен құрастырып, түбіне мүк төсейтін ұясының биіктігі 40 см, 2-5 жұмыртқа салып, 35 тәулік басады. Қосмекенділермен, балықпен, су жәңдіктерімен, ұсақ сүтқоректілермен қоректенеді.

Қазақстанда орманды, таулы аймақтарда таралған, кейде тіпті ағашы жоқ жартасты тауды да, жазықты да мекендейді. Қазақстандағы жалпы саны 300-дей, негізгі мекендейтін жерлері - [[Алтай]], [[Жоңғар Алатауы]] және [[Тянь-Шань]] таулары. Ұя маңындағы мазасыздыққа төзе алмайды. Бұл құсты сақтау үшін ұяның айналасынан радиусы 0,5 шақырымнан кем емес тыныштық аймағын ұйымдастыру керек.&lt;ref&gt;Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5&lt;/ref&gt;

== Статусы ==
3-ші [[санат]]. Сирек кездесетін [[түр]].

== Генофондысын сақтау үшін таксонның маңызы ==
Әлемдік [[фауна]]дағы туыстың бес түрінің және Қазақстан фаунасындағы екі түрдің біреуі.

== Таралуы ==
[[Еуразия]]ның орманды зонасы (аймақтан тыс таулы ормандарды қоса), Оңтүстік [[Африка]]да – шашырап орналасқан. Қазақстанда – [[Мұғалжар]], [[Кент тауы|Кент]], [[Ұлытау]], [[Батыс Тянь-Шань|Батыс]] және [[Солтүстік Тянь-Шань]], [[Жоңғар Алатауы|Жоңғар (Жетісу) Алатауы]], [[Алтай]]да мекендейді&lt;ref&gt;Ковшарь, Скляренко, 1990&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Березовиков, Гисцов, 1998/1999&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ковшарь, Бобек, Пешке, 2004&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Долгушин, 1960&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Р.Ж. Байдавлетов, В.П. Мищенко, личн. сообщ.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Крапивный, 1958&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Варшавский и др., 1977&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Коржев, Паженков, 2007&lt;/ref&gt;. Маусымдық миграция кезінде Қазақстанның [[шөл]]ді және [[Шөлейт зонасы|шөлейт]]ті аудандарында кең кездеседі.

== Мекендейтін жерлері ==
Жартасты тау шатқалдары, оңтүстіктегі ксерофитті шағын ормандардан [[Алтай]]дағы қылқан жапырақты тайгаға дейінгі жазық және тау ормандары.

== Саны ==
Көп емес. Біздің және әдебиет көздері бойынша Қазақстанда 150 жұптан артық емес, оның ішінде [[Батыс Тянь-Шань]]да 20 жұптай, Солтүстік Тянь-Шаньмен Жоңғар (Жетісу) Алатауында – 10, Алтайда – 100-ге жуық, [[Орталық Қазақстан]]да 5-10 жұп. Көрсетілген аудандарда 40-қа жуық [[ұя]] белгілі. Алтайда қара ләйлектің саны соңғы жылдары көбеюде, толықтай алғанда Қазақстан бойынша біршама тұрақты.
XX ғасырдың 90-шы жылдарының ортасында күзгі [[миграция]]алды және миграциялық топталу Қазақстанның шөлді аймақтарында байқалады, радиобелгілеу бұл аймақ арқылы [[Сібір]]де ұялайтын дегелектердің біршамасы ұшып өтетіні бақыланған. Мысалы, 1995 жылы 29-31 тамызда [[Жамбыл облысы]]ның оңтүстігінде 34 және 21 бастан тұратын қара ләйлектердің жиыны бақыланса, ал 2004 жылы 5-7 қазанда [[Қызылорда облысы]] Солтүстік Қызылқұмдағы [[Қуандария]] өзенінің аңғарындағы бірнеше жүз дегелектердің жиналғаны белгілі.

== Негізгі әсер ететін факторлар ==
Зерттелмеген. Кейбір аудандардағы шатқалдардың қарқынды [[шаруашылық]] жағынан игерілуі, ұясының маңында мазалау және бұзу, батпақты жерлерді құрғату.

== Биологиялық ерекшеліктері ==
Жыл құсы, [[Үндістан]]да қыстайды. Наурыз-сәуірде ұшып келеді. Саз және шөппен байланыстырып бұтақтардан жасаған ұясын жартасқа және ағашқа салады. 2-6 жұмыртқадан тұратын ұяны 32-38 күн басады, балапандары ұяда 60 күндей болады. Ұяда, әдетте 3-5 (орташа 3,7) балапан өседі. Олар ұяны маусым-тамыздың басында тастайды. Күзгі ұшып кету [[қыркүйек]]-[[қазан]]ның басында тоқтайды. Қорегінде майда [[балық]]тар, [[амфибия]]лар (ересектері мен [[бақашабақ]]тары), [[кесіртке]]лер, ірі насекомдар басым; сирек – [[жылан]]дар, [[кеміргіш]]тер, майда құстардың балапандары. Өте ұнататын қоректік учаскелері болады, онда 10-12 ләйлек жинала алады.

== Қолда өсіру ==
[[Европа]]ның көптеген хайуанаттар парктерінде көбейеді. Қазақстанда хайуанаттар парктерінде көбейгені жайында деректер тіркелмеген.

== Қабылданған қорғау шаралары ==
[[Марқакөл қорығы|Марқакөл]], [[Батыс Алтай қорығы|Батыс Алтай]], [[Ақсу-Жабағылы қорығы|Ақсу-Жабағылы]] қорықтарында, [[Алтынемел ұлттық паркі|Алтынемел]], [[Іле-Алатауы ұлттық табиғи саябағы|Іле-Алатау]], [[Катонқарағай ұлттық паркі|Катон-Қарағай]] және [[Шарын ұлттық паркі|Шарын]] ұлттық парктерінде қорғалады.

== Қажетті қорғау шаралары ==
Ұя маңында радиусы 0,5-1 км тыныштық аймағын құру. Ұнататын қоректік учаскелерін сақтау.

== Зерттеу жөніндегі ұсыныстар ==
Көпжылдық [[мониторинг]]ті жүзеге асыру үшін қара ләйлектің ұяларының кадастрын жасау.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{commonscat|Ciconia nigra}}
{{бастама}}

[[Санат:Дегелектер]]
[[Санат:Қауіптен тыс түрлер]]
[[Санат:Еуразия құстары]]
[[Санат:Африка құстары]]
[[Санат:1758 жылы зерттелген жануарлар]]</text>
      <sha1>pm3hlx2qt7mkwdvwxuhxxvatbyvp67x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575982</id>
      <parentid>3575978</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T07:03:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Шерова Ринат Амангелдиевна|Шерова Ринат Амангелдиевна]] ([[User talk:Шерова Ринат Амангелдиевна|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3575957</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9446" sha1="cv1nhacljt504tssszqsnygnx5szc3q" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name = Қара дегелек
| status = LC | status_system = IUCN3.1
| image = Ciconia nigra -Kruger National Park-8.jpg
| image_width = 
| image_caption = Крюгер ұлттық паркіндегі қара дегелектер
| regnum = [[Жануарлар]]
| phylum = [[Хордалылар]]
| classis = [[Құстар]]
| ordo = [[Дегелектәрізділер]]
| familia = Ciconiidae
| genus = ''Ciconia''
| species = '''''C. nigra'''''
| binomial = ''Ciconia nigra''
| binomial_authority = (Carolus Linnaeus|Linnaeus, 1758)
| range_map = Ciconia nigra distr.png
| range_map_width = 
| range_map_caption =
&lt;div style=&quot;text-align:left; &quot;&gt;&lt;big&gt;{{Legend2|#FFA000| Breeding summer visitor|border=1px solid #aaa}}&lt;br /&gt; {{Legend2|#3BA06F| Resident year-round|border=1px solid #aaa}} &lt;br /&gt;{{Legend2|#3B6FFF| Winter visitor|border=1px solid #aaa}}&lt;/big&gt;&lt;/div&gt;(ranges are approximate)
}}
[[Сурет:Cigogne Noire MHNT.jpg|thumb|'' Ciconia nigra'']]

'''Қара дегелек''' ({{lang-la|Ciconia nigra}}) — саны тұрақты сирек кездесетін түр.

Сидамсирақтылар отрядына жататын құс. Дене тұрқы 100 см шамасында, қанатының ұзындығы 52-59 см, құлашы 200 см-ге жуык, салмағы 3-4 кг. Сирақтары, тұмсығы, көзінің айналасындағы жалаңаш тері қызғылт келеді. Түсі жасыл қара, бауыры ақ. Мойынын созып, сирақтарын жинамай ұшады. Жартасқа салған ұясын бірнеше жыл бойы пайдаланады. Талшіліктен құрастырып, түбіне мүк төсейтін ұясының биіктігі 40 см, 2-5 жұмыртқа салып, 35 тәулік басады. Қосмекенділермен, балықпен, су жәңдіктерімен, ұсақ сүтқоректілермен қоректенеді.

Қазақстанда орманды, таулы аймақтарда таралған, кейде тіпті ағашы жоқ жартасты тауды да, жазықты да мекендейді. Қазақстандағы жалпы саны 300-дей, негізгі мекендейтін жерлері - [[Алтай]], [[Жоңғар Алатауы]] және [[Тянь-Шань]] таулары. Ұя маңындағы мазасыздыққа төзе алмайды. Бұл құсты сақтау үшін ұяның айналасынан радиусы 0,5 шақырымнан кем емес тыныштық аймағын ұйымдастыру керек.&lt;ref&gt;Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5&lt;/ref&gt;

== Статусы ==
3-ші [[санат]]. Сирек кездесетін [[түр]].

== Генофондысын сақтау үшін таксонның маңызы ==
Әлемдік [[фауна]]дағы туыстың бес түрінің және Қазақстан фаунасындағы екі түрдің біреуі.

== Таралуы ==
[[Еуразия]]ның орманды зонасы (аймақтан тыс таулы ормандарды қоса), Оңтүстік [[Африка]]да – шашырап орналасқан. Қазақстанда – [[Мұғалжар]], [[Кент тауы|Кент]], [[Ұлытау]], [[Батыс Тянь-Шань|Батыс]] және [[Солтүстік Тянь-Шань]], [[Жоңғар Алатауы|Жоңғар (Жетісу) Алатауы]], [[Алтай]]да мекендейді&lt;ref&gt;Ковшарь, Скляренко, 1990&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Березовиков, Гисцов, 1998/1999&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ковшарь, Бобек, Пешке, 2004&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Долгушин, 1960&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Р.Ж. Байдавлетов, В.П. Мищенко, личн. сообщ.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Крапивный, 1958&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Варшавский и др., 1977&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Коржев, Паженков, 2007&lt;/ref&gt;. Маусымдық миграция кезінде Қазақстанның [[шөл]]ді және [[Шөлейт зонасы|шөлейт]]ті аудандарында кең кездеседі.

== Мекендейтін жерлері ==
Жартасты тау шатқалдары, оңтүстіктегі ксерофитті шағын ормандардан [[Алтай]]дағы қылқан жапырақты тайгаға дейінгі жазық және тау ормандары.

== Саны ==
Көп емес. Біздің және әдебиет көздері бойынша Қазақстанда 150 жұптан артық емес, оның ішінде [[Батыс Тянь-Шань]]да 20 жұптай, Солтүстік Тянь-Шаньмен Жоңғар (Жетісу) Алатауында – 10, Алтайда – 100-ге жуық, [[Орталық Қазақстан]]да 5-10 жұп. Көрсетілген аудандарда 40-қа жуық [[ұя]] белгілі. Алтайда қара ләйлектің саны соңғы жылдары көбеюде, толықтай алғанда Қазақстан бойынша біршама тұрақты.
XX ғасырдың 90-шы жылдарының ортасында күзгі [[миграция]]алды және миграциялық топталу Қазақстанның шөлді аймақтарында байқалады, радиобелгілеу бұл аймақ арқылы [[Сібір]]де ұялайтын дегелектердің біршамасы ұшып өтетіні бақыланған. Мысалы, 1995 жылы 29-31 тамызда [[Жамбыл облысы]]ның оңтүстігінде 34 және 21 бастан тұратын қара ләйлектердің жиыны бақыланса, ал 2004 жылы 5-7 қазанда [[Қызылорда облысы]] Солтүстік Қызылқұмдағы [[Қуандария]] өзенінің аңғарындағы бірнеше жүз дегелектердің жиналғаны белгілі.

== Негізгі әсер ететін факторлар ==
Зерттелмеген. Кейбір аудандардағы шатқалдардың қарқынды [[шаруашылық]] жағынан игерілуі, ұясының маңында мазалау және бұзу, батпақты жерлерді құрғату.

== Биологиялық ерекшеліктері ==
Жыл құсы, [[Үндістан]]да қыстайды. Наурыз-сәуірде ұшып келеді. Саз және шөппен байланыстырып бұтақтардан жасаған ұясын жартасқа және ағашқа салады. 2-6 жұмыртқадан тұратын ұяны 32-38 күн басады, балапандары ұяда 60 күндей болады. Ұяда, әдетте 3-5 (орташа 3,7) балапан өседі. Олар ұяны маусым-тамыздың басында тастайды. Күзгі ұшып кету [[қыркүйек]]-[[қазан]]ның басында тоқтайды. Қорегінде майда [[балық]]тар, [[амфибия]]лар (ересектері мен [[бақашабақ]]тары), [[кесіртке]]лер, ірі насекомдар басым; сирек – [[жылан]]дар, [[кеміргіш]]тер, майда құстардың балапандары. Өте ұнататын қоректік учаскелері болады, онда 10-12 ләйлек жинала алады.

== Қолда өсіру ==
[[Европа]]ның көптеген хайуанаттар парктерінде көбейеді. Қазақстанда хайуанаттар парктерінде көбейгені жайында деректер тіркелмеген.

== Қабылданған қорғау шаралары ==
[[Марқакөл қорығы|Марқакөл]], [[Батыс Алтай қорығы|Батыс Алтай]], [[Ақсу-Жабағылы қорығы|Ақсу-Жабағылы]] қорықтарында, [[Алтынемел ұлттық паркі|Алтынемел]], [[Іле-Алатауы ұлттық табиғи саябағы|Іле-Алатау]], [[Катонқарағай ұлттық паркі|Катон-Қарағай]] және [[Шарын ұлттық паркі|Шарын]] ұлттық парктерінде қорғалады.

== Қажетті қорғау шаралары ==
Ұя маңында радиусы 0,5-1 км тыныштық аймағын құру. Ұнататын қоректік учаскелерін сақтау.

== Зерттеу жөніндегі ұсыныстар ==
Көпжылдық [[мониторинг]]ті жүзеге асыру үшін қара ләйлектің ұяларының кадастрын жасау.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{commonscat|Ciconia nigra}}
{{бастама}}

[[Санат:Дегелектер]]
[[Санат:Қауіптен тыс түрлер]]
[[Санат:Еуразия құстары]]
[[Санат:Африка құстары]]
[[Санат:1758 жылы зерттелген жануарлар]]</text>
      <sha1>cv1nhacljt504tssszqsnygnx5szc3q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>АИВ/ЖИТС</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21442</id>
    <revision>
      <id>3575976</id>
      <parentid>3573948</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T06:53:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Эльмира Ералиева</username>
        <id>179349</id>
      </contributor>
      <origin>3575976</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="217146" sha1="16m1tzvou03zoyjawz36hi2yh7osjux" xml:space="preserve">{{Медициналық жағдай
 | атауы = АИВ/ЖИТС
 | басқа атаулары = АИВ ауруы, АИВ инфекциясы, АИТВ инфекциясы, АҚТҚ/ЖҚТБ&lt;ref name=AIDS2010GOV/&gt;&lt;ref name=AETC-staging&gt;{{cite web |title=HIV Classification: CDC and WHO Staging Systems {{!}} AIDS Education and Training Centers National Coordinating Resource Center (AETC NCRC) |url=https://aidsetc.org/guide/hiv-classification-cdc-and-who-staging-systems |website=aidsetc.org |publisher=AIDS Education and Training Center Program |access-date=10 September 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20171018065658/https://aidsetc.org/guide/hiv-classification-cdc-and-who-staging-systems |archive-date=October 18, 2017 |url-status=dead |df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;
 | сурет = Red_Ribbon.svg
 | сурет атауы = Қызыл бау АИВ-оң және ЖИТС-пен өмір сүретін адамдарға ниеттестік білдіру нышаны.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Wear your red ribbon this World AIDS Day {{!}} UNAIDS |url=http://www.unaids.org/en/resources/presscentre/featurestories/2006/november/20061130redribbonen |website=www.unaids.org |publisher=UNAIDS Secretariat |access-date=10 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170910221331/http://www.unaids.org/en/resources/presscentre/featurestories/2006/november/20061130redribbonen |archive-date=September 10, 2017 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 | сурет ені = 220
 | сала = Инфекциялық ауру
 | симптомдар = '''Ерте''': Тұмау тәрізді синдром&lt;ref name=WHO2015Fact/&gt;&lt;br /&gt;'''Кештеу''': [[лимфа түйіндері]]нің ұлғаюы, қызба, салмақ тастау&lt;ref name=WHO2015Fact/&gt;
 | асқынулар = Оппортунистік инфекциялар, өспе&lt;ref name=WHO2015Fact/&gt;
 | басталуы = 
 | ұзақтығы = Өмір бойы&lt;ref name=WHO2015Fact/&gt;
 | түрлер = 
 | себеп = [[Адамның иммунтапшылық вирусы]] (АИВ)&lt;ref name=WHO2015Fact/&gt;
 | қауіп = [[Вирус]] қан, ана сүті, қорғаусыз жыныстық қатынас арқылы беріледі&lt;ref name=WHO2015Fact/&gt;
 | диагностика = Қан талдамасы&lt;ref name=WHO2015Fact/&gt;
 | дифференциация = 
 | алдын алу = қорғаулы жыныстық қатынас, ине алмасу, [[сүндеттеу]], жұқтыруға дейінгі және кейінгі профилактика&lt;ref name=WHO2015Fact/&gt;
 | емі = Антивирусты дәрілер&lt;ref name=WHO2015Fact/&gt;
 | медикация = 
 | болжам = Ем жүргізілсе, қалыпты өмір сүреді, ал жүргізілмеген жағдайда 11 жыл&lt;ref name=UNAIDS2007/&gt;
 | жиілік = 1.7 млн жаңа жағдай (2018) &lt;br /&gt;37.9 млн адам АИВ-пен өмір сүруде (2018)&lt;ref name=UN2018/&gt;
 | өлім =  770,000 (2018)&lt;ref name=UN2018/&gt;
}}
'''Адамның иммунтапшылық вирусы инфекциясы''' және '''жұқтырылған иммунтапшылығының синдромы''' ('''АИВ/ЖИТС''') — [[АИВ|адамның иммунтапшылық вирусы]] (АИВ) қоздырған [[инфекция]]ның организмге әсерінен дамитын дертті жағдай.&lt;ref name=&quot;pmid11396444&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Sepkowitz KA |title=AIDS – the first 20 years |journal=[[The New England Journal of Medicine]] |volume=344 |issue=23 |pages=1764–72 |date=June 2001 |pmid=11396444 |doi=10.1056/NEJM200106073442306 | issn=0028-4793}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |first1=Alexander |last1=Krämer |first2=Mirjam |last2=Kretzschmar |first3=Klaus |last3=Krickeberg |name-list-format=vanc |title=Modern infectious disease epidemiology concepts, methods, mathematical models, and public health |date=2010 |publisher=Springer |location=New York |isbn=978-0-387-93835-6 |page=88 |edition=Online-Ausg. |url=https://books.google.com/books?id=Di0_5x82HykC&amp;pg=PA88 |df=mdy-all |access-date=June 27, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924081609/https://books.google.com/books?id=Di0_5x82HykC&amp;pg=PA88 |archive-date=September 24, 2015 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |first=Wilhelm |last=Kirch |name-list-format=vanc |title=Encyclopedia of Public Health |date=2008 |publisher=Springer |location=New York |isbn=978-1-4020-5613-0 |pages=676–77 |url=https://books.google.com/books?id=eSPK7-CHw7oC&amp;pg=PA676 |df=mdy-all |access-date=June 27, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150911141720/https://books.google.com/books?id=eSPK7-CHw7oC&amp;pg=PA676 |archive-date=September 11, 2015 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Инфекция жұқтырған адамда ешбір ауру белгілері байқалмауы не қысқа мерзімді тұмау тәрізді [[синдром]] белгілері пайда болуы мүмкін.&lt;ref name=&quot;WHO2015Fact&quot;&gt;{{cite web|title=HIV/AIDS Fact sheet N°360|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs360/en/|publisher=[[World Health Organization]]|access-date=11 February 2016|date=November 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160217160830/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs360/en/|archive-date=February 17, 2016|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; Әдетте, инфекцияның симптомсыз кезеңі ұзаққа созылады.&lt;ref name=CDC21015Bas&gt;{{cite web |title=About HIV/AIDS |url=https://www.cdc.gov/hiv/basics/whatishiv.html |website=CDC |access-date=11 February 2016 |date=December 6, 2015 |df=mdy-all |archive-url=https://web.archive.org/web/20160224101946/http://www.cdc.gov/hiv/basics/whatishiv.html |archive-date=February 24, 2016 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Ауру үдеген жағдайда адамның [[иммунды жүйе]]сі әлсіреп, [[туберкулез]] секілді көп кездесетін, сондай-ақ, иммунитет қызметі қалыпты адамдарда бола бермейтін оппортунис инфекциялар мен [[ісік]]тер пайда болуы мүмкін.&lt;ref name=WHO2015Fact/&gt; Инфекцияның аталған кеш белгілерінің жиынтығын ''жүре пайда болған иммунитет тапшылығы синдромы'' (ЖИТС) деп атайды.&lt;ref name=CDC21015Bas/&gt; Әдетте, бұл саты адамның [[Кахексия|өте қатты жүдеуімен]] қатар жүреді.{{Өту|#Жүре пайда болған иммунтапшылық синдромы|1}}&lt;ref name=CDC21015Bas/&gt;

&lt;!--Берілуі, алдын алу және емі --&gt;
АИВ бірінші кезекте қорғаусыз секс ([[Аналды секс|анал]] және [[оралды секс|орал сексі]] кезінде де [[қан]], былазық, шәует, қынап шырышы арқылы), жұқтырылған [[Гемотрансфузия|қан құю]], теріасты инъекцияға арналған ине арқылы, сондай-ақ жүктілік, босану не емізу кезінде анадан балаға беріле алады.&lt;ref name=TransmissionM2007&gt;{{cite book |veditors=Rom WN, Markowitz SB |title=Environmental and occupational medicine |year=2007 |publisher=[[Wolters Kluwer]]/Lippincott Williams &amp; Wilkins |location=Philadelphia |isbn=978-0-7817-6299-1 |page=745 |url=https://books.google.com/books?id=H4Sv9XY296oC&amp;pg=PA745 |edition=4th |df=mdy-all |access-date=June 27, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150911155744/https://books.google.com/books?id=H4Sv9XY296oC&amp;pg=PA745 |archive-date=September 11, 2015 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Вирус [[сілекей]], тер, жас секілді дене сұйықтығы арқылы адамнан адамға берілмейді.{{Өту|#Трансмиссия|1}}&lt;ref name=CDCtransmission&gt;{{cite web |publisher=[[Centers for Disease Control and Prevention]] |year=2003 |url=https://www.cdc.gov/HIV/pubs/facts/transmission.htm |title=HIV and Its Transmission |access-date=May 23, 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050204141148/http://www.cdc.gov/HIV/pubs/facts/transmission.htm |archive-date=February 4, 2005}}&lt;/ref&gt;

Алдын алу шаралары: [[қорғаулы секс]], ине алмасу бастамасы (қолданылған инені жаңасына тегін алмастыру), жұқтырғандарды емдеу, жұқтыруға дейінгі және кейінгі профилактика және ерлерді [[сүндеттеу]].{{Өту|#Алдын алу|1}}&lt;ref name=&quot;WHO2015Fact&quot; /&gt; Аурудан толық айықтыратын дәрі не вакцина жоқ; десе де, антиретровирусты терапия ауру ағымын баяулатып, өмір сүрудің әдеттегі ұзақтығына әкелуі мүмкін.{{Өту|#Емі|1}}&lt;ref name=&quot;CDC21015Bas&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;UN2012Vac&quot;&gt;{{cite news |title=The quest for an HIV vaccine |url=http://www.unaids.org/en/resources/presscentre/featurestories/2012/may/20120518vaccinesday/ |date=May 18, 2012 |author=UNAIDS |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120524051113/http://www.unaids.org/en/resources/presscentre/featurestories/2012/may/20120518vaccinesday/ |archive-date=May 24, 2012 |df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; Диагноз қойылған сәттен бастап, емдеуді бастау ұсынылады.&lt;ref name=&quot;WHO2015Tx&quot;&gt;{{cite book |title=Guideline on when to start antiretroviral therapy and on pre-exposure prophylaxis for HIV |date=2015 |publisher=World Health Organization |isbn=978-92-4-150956-5 |page=13 |url=http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/186275/1/9789241509565_eng.pdf?ua=1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151014071803/http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/186275/1/9789241509565_eng.pdf?ua=1 |archive-date=October 14, 2015 |df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; Ауру жұқтырған адам емделмесе, шамамен 11&amp;nbsp;жыл өмір сүреді.&lt;ref name=&quot;UNAIDS2007&quot;&gt;{{cite web |author=[[Joint United Nations Programme on HIV/AIDS|UNAIDS]], World Health Organization |date=December 2007 |title=2007 AIDS epidemic update |url=http://data.unaids.org/pub/EPISlides/2007/2007_epiupdate_en.pdf |access-date=March 12, 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080527201701/http://data.unaids.org/pub/EPISlides/2007/2007_epiupdate_en.pdf |archive-date=May 27, 2008 |df= }}&lt;/ref&gt; Анасына да, балаға да антиретровирусты терапия жүргізу арқылы нәрестеде аурудың дамуын алдын алуға болады.{{Өту|#Анадан балаға|1}}&lt;ref name=&quot;WHO2015Fact&quot; /&gt;

&lt;!--Тарихы мен эпидемиологиясы --&gt;
2018 жылы әлемде шамамен 37,9 миллион адамның статусы — АИВ – оң болып, оның 770 000 қайтыс болған.{{Өту|#Эпидемиология|1}}&lt;ref name=&quot;UN2018&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.unaids.org/en/resources/fact-sheet |title=Global HIV &amp; AIDS statistics — 2019 fact sheet |website=www.unaids.org |language=en |access-date=2019-12-21 |publisher=UNAIDS |archive-url=https://web.archive.org/web/20191204021652/https://www.unaids.org/en/resources/fact-sheet |archive-date=December 4, 2019 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Жұқтырғандардың 20,6 миллионға жуығы Африканың шығысы мен оңтүстігінде тұрады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.unaids.org/sites/default/files/media_asset/UNAIDS_FactSheet_en.pdf |title=Fact Sheet - World AIDS Day 2019 |website=www.unaids.org |access-date=2019-12-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191221165100/https://www.unaids.org/sites/default/files/media_asset/UNAIDS_FactSheet_en.pdf |archive-date=December 21, 2019 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ЖИТС ауруы анықталғаннан бастап (XX ғасырдың 80 жылдары), 2018 жылға дейін бұл аурудан 32&amp;nbsp;миллион адам көз жұмды.&lt;ref name=&quot;UN2018&quot; /&gt; 2019 жылғы дерек бойынша {{iw|Қазақстанда ВИЧ|Қазақстанда|ru|ВИЧ/СПИД в Казахстане}} 24 мыңнан астам адам АИВ жұқтырған.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[http://www.kncdiz.kz/ru/aids/aids/statistika/ Қазақстандағы АИВ жұқтырғандар бойынша статистика] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200302132418/http://www.kncdiz.kz/ru/aids/aids/statistika/ |date=2020-03-02 }}&lt;/ref&gt; АИВ/ЖИТС — пандемия, яғни өте ауқымды аймаққа белсенді түрде таралатын дерт.&lt;ref name=&quot;Kallings&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Kallings LO |title=The first postmodern pandemic: 25 years of HIV/AIDS |journal=Journal of Internal Medicine |volume=263 |issue=3 |pages=218–43 |date=March 2008 |pmid=18205765 |doi=10.1111/j.1365-2796.2007.01910.x}}(subscription required)&lt;/ref&gt; АИВ алғаш рет XIX ғасыр соңында не XX ғасыр басында, Орталық-батыс Африкада пайда болған деген болжам бар.&lt;ref name=&quot;Orgin2011&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Sharp PM, Hahn BH |title=Origins of HIV and the AIDS pandemic |journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Medicine |volume=1 |issue=1 |page=a006841 |date=September 2011 |pmid=22229120 |pmc=3234451 |doi=10.1101/cshperspect.a006841}}&lt;/ref&gt; ЖИТСті алғашқы болып, 1981 жылы АҚШ Ауруды бақылау және болдырмау орталықтары ({{lang-en|Centers for Disease Control and Prevention, CDC}}) анықтаған, ал оның себебі — АИВ жұқпасы екені онжылдықтың басында мәлім болған.{{Өту|#Тарихы|1}}&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Gallo RC |title=A reflection on HIV/AIDS research after 25 years |journal=[[Retrovirology (journal)|Retrovirology]] |volume=3 |issue=1 |page=72 |date=October 2006 |pmid=17054781 |pmc=1629027 |doi=10.1186/1742-4690-3-72}}&lt;/ref&gt;

&lt;!-- Қоғам мен мәдениет--&gt;
АИВ/ЖИТС қоғамға дерт ретінде де, [[дискриминация]] түрі ретінде де үлкен ықпалын тигізді.{{Өту|#Стигматизация|1}}&lt;ref name=&quot;UNAIDS2006Ch4&quot;&gt;{{cite book |publisher=[[Joint United Nations Programme on HIV/AIDS|UNAIDS]] |year=2006 |title=2006 Report on the global AIDS epidemic |chapter=The impact of AIDS on people and societies |chapterurl=http://data.unaids.org/pub/GlobalReport/2006/2006_GR_CH04_en.pdf |isbn=978-92-9173-479-5}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ аурудың экономикаға да ықпалы аз емес.{{Өту|#Экономикаға ықпалы|1}}&lt;ref name=&quot;UNAIDS2006Ch4&quot; /&gt; АИВ/ЖИТС жайлы &quot;ауру күнделікті тұрмыстық қарым-қатынаста берілуі мүмкін&quot; деген секілді жаңсақ түсініктер де өте көп.{{Өту|#Жаңсақ түсініктер|1}}&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Myth Busters |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=351 |issue=6268 |pages=35 |url=http://austintexas.gov/page/myth-busters |access-date=14 February 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160222160217/http://austintexas.gov/page/myth-busters |archive-date=February 22, 2016 |df=mdy-all |bibcode=2016Sci...351...35E |last1=Endersby |first1=Jim |year=2016 |doi=10.1126/science.aad2891}}&lt;/ref&gt; [[Католик шіркеуі]] [[үрпекқап]]ты аурудан сақтану үшін пайдалануды қолдамайтыны белгілі, сондықтан бұл ауру осы секілді көптеген дінге қатысты дау-дамайға да арқау болып отыр.{{Өту|#Дін және ЖИТС|1}}&lt;ref&gt;{{cite web |last1=McCullom |first1=Rob |title=An African Pope Won't Change the Vatican's Views on Condoms and AIDS |url=https://www.theatlantic.com/sexes/archive/2013/02/an-african-pope-wont-change-the-vaticans-views-on-condoms-and-aids/273535/ |website=The Atlantic |access-date=14 February 2016 |date=26 February 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160308135849/http://www.theatlantic.com/sexes/archive/2013/02/an-african-pope-wont-change-the-vaticans-views-on-condoms-and-aids/273535/ |archive-date=March 8, 2016 |df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; 1980 жылдары анықталғаннан бері АИВ/ЖИТС әлем медицинасы мен саясатының назарын өзіне аударып, үлкен қаржыландыруды талап етуде.&lt;ref name=&quot;isbn1-59797-294-0&quot;&gt;{{cite book |author=Harden, Victoria Angela |title=AIDS at 30: A History |publisher=Potomac Books Inc |location= |year=2012 |page=324 |isbn=978-1-59797-294-9 |oclc= |doi= }}&lt;/ref&gt;

== Белгілері мен симптомдары ==
АИВ инфекцияның үш негізгі сатысы бар: 
#жіті инфекция 
#жасырын саты  
#ЖИТС.&lt;ref name=AIDS2010GOV&gt;{{cite web |title=What Are HIV and AIDS? {{!}} HIV.gov |url=https://www.hiv.gov/hiv-basics/overview/about-hiv-and-aids/what-are-hiv-and-aids |website=www.hiv.gov |publisher=U.S. Department of Health and Human Services (HHS) |access-date=September 10, 2017 |language=en |date=2017-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190922044900/https://www.hiv.gov/hiv-basics/overview/about-hiv-and-aids/what-are-hiv-and-aids |archive-date=September 22, 2019 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=M121&gt;Mandell, Bennett, and Dolan (2010). Chapter 121.&lt;/ref&gt;
=== Жіті инфекция ===
[[File:Жіті АИВ инфекция симптомдары.png|thumb|upright=1.25|alt=A diagram of a human torso labelled with the most common symptoms of an acute HIV infection|Жіті АИВ инфекциясының негізгі симптомдары]]
АИВ жұқтырғаннан кейінгі алғашқы кезең — жіті АИВ, бастапқы АИВ немесе жедел ретровирустық синдром деп аталады.&lt;ref name=M121/&gt;&lt;ref name=WHOCase2007/&gt; Көбіне жұқтырғаннан 2-4 апта өткеннен кейін адамда тұмау тәрізді не мононуклеоз тәрізді синдром дамуы мүмкін, ал кейбірінде еш симптом байқалмайды.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Diseases and disorders |year=2008 |publisher=Marshall Cavendish |location=Tarrytown, NY |isbn=978-0-7614-7771-6 |page=25 |url=https://books.google.com/books?id=-HRJOElZch8C&amp;pg=PA25 |df=mdy-all |access-date=June 27, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150919012701/https://books.google.com/books?id=-HRJOElZch8C&amp;pg=PA25 |archive-date=September 19, 2015 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=M118/&gt; Барлық жағдайдың тек 40–90% симптомдар көрініс беруі мүмкін. Жиі кездесетіндері: [[қызба]], [[лимфа безі|лимфа түйіндері]]нің ұлғайып, ауырсынуы, [[фарингит|тамақ қабынуы]], [[бөртпе]]лер, бас ауырсынуы, шаршағыштық және/не ауыз бен жыныс мүшелеріндегі жаралар.&lt;ref name=WHOCase2007/&gt;&lt;ref name=M118/&gt; Бөртпе 20–50% жағдайда кездесуі мүмкін. Әдетте, ол кеудеге дақ не көпіршік түрінде шығады.&lt;ref name=Deut2010/&gt; Кей адамдарда осы сатының өзінде оппортунис инфекциялар (иммунитеті қалыпты жұмыс істейтін адамдарда ауру туғызбайтын шартты патогенді флора қоздыратын инфекциялар) дамиды.&lt;ref name=WHOCase2007/&gt; Бұдан бөлек лоқсу не [[Іш өту|диарея]] сынды асқазан-ішек белгілері көрініс беруі мүмкін.&lt;ref name=M118/&gt; Жүйке жүйесі тарапынан шеткері нейропатиялар мен Гийен–Барре синдромы дамуы мүмкін.&lt;ref name=M118/&gt; [[Симптом]]дардың ұзақтығы әртүрлі болады, бірақ, әдетте, бір не екі аптаға созылады.&lt;ref name=M118/&gt;

Аталған симптомдар тек осы ауруға тән болмағандықтан (бейспецификалық симптомдар), көп жағдайда АИВ инфекциясының белгілері деп қарастырылмайды.&lt;!--&lt;ref name=M118/&gt; --&gt; Отбасы дәрігері не аурухана дәрігері аталған симптомдарды көрсе де, көбіне жиі кездесетін инфекциялық аурулардың бірін диагноз ретінде қате қойып жатады.&lt;!--&lt;ref name=M118/&gt; --&gt; Сондықтан инфекция жұқтыру қаупі бар адамда себебі белгісіз қызба анықталса, АИВ инфекциясын да ескерген дұрыс.&lt;ref name=M118&gt;Mandell, Bennett, and Dolan (2010). Chapter 118.&lt;/ref&gt;

=== Жасырын саты ===
Бастапқы симптомдар көрініс бергеннен кейін жасырын саты, симптомсыз АИВ не созылмалы АИВ деп аталатын кезең басталады.&lt;ref name=&quot;AIDS2010GOV&quot; /&gt; Ем жүргізілмесе аталған саты АИВ инфекциясына тән ағыммен 3 жылдан&lt;ref&gt;{{cite book|last=Evian|first=Clive|title=Primary HIV/AIDS care: a practical guide for primary health care personnel in a clinical and supportive setting|year=2006|publisher=Jacana|location=Houghton [South Africa]|isbn=978-1-77009-198-6|page=29|url=https://books.google.com/books?id=WauaC7M0yGcC&amp;pg=PA29|edition=Updated 4th|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150911043536/https://books.google.com/books?id=WauaC7M0yGcC&amp;pg=PA29|archive-date=September 11, 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 20 жылға&lt;ref&gt;{{cite book|author=Charles B. Hicks, MD|editor=Jacques W.A.J. Reeders &amp; Philip Charles Goodman|title=Radiology of AIDS|year=2001|publisher=Springer|location=Berlin [u.a.]|isbn=978-3-540-66510-6|page=19|url=https://books.google.com/books?id=xmFBtyPGOQIC&amp;pg=PA19|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160509101646/https://books.google.com/books?id=xmFBtyPGOQIC&amp;pg=PA19|archive-date=May 9, 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt; дейін созылуы мүмкін (орта есеппен, 8 жыл).&lt;ref&gt;{{cite book|last=Elliott|first=Tom|title=Lecture Notes: Medical Microbiology and Infection|year=2012|publisher=[[John Wiley &amp; Sons]]|isbn=978-1-118-37226-5|page=273|url=https://books.google.com/books?id=M4q3AyDQIUYC&amp;pg=PA273|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150919014154/https://books.google.com/books?id=M4q3AyDQIUYC&amp;pg=PA273|archive-date=September 19, 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Әдетте, бастапқы кезде симптомдар аз не мүлдем болмағанымен, осы сатының соңында көбі қызбаға, жүдеуге, асқазан-ішек аурулары мен бұлшықет аурысынуына шағынады.&lt;ref name=&quot;AIDS2010GOV&quot; /&gt; АИВ жұқтырған адамдардың 50–70% бірнеше топ [[лимфа түйіндері]]нің себебі белгісіз, ауырсынусыз ұлғаюымен сипатталатын тұрақты генерализацияланған лимфаденопатиясы дамиды.&lt;ref name=&quot;M121&quot; /&gt; Әдетте ол үш айдан алты айға дейін созылуы мүмкін.

Вирус титрі жоғары әрі ем қабылдамайтын АИВ-1 жұқтырған адамдарда көбіне ЖИТС дамығанмен, кей бөлігінде (шамамен 5%) антиретровирусты терапия жүргізбегеннің өзінде CD4&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; T жасушаларының (Т-хелперлер) қалыпты деңгейі бес жылдан да көп сақталуы мүмкін.&lt;ref name=&quot;M118&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;LT2010&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Blankson JN|title=Control of HIV-1 replication in elite suppressors|journal=Discovery Medicine|volume=9|issue=46|pages=261–66|date=March 2010|pmid=20350494}}&lt;/ref&gt; Бұндай адамдарды &quot;АИВ бақылаушылары&quot; не ''ұзақ мерзімді нонпрогессорлар'' деп атайды ({{Lang-en|Long-term nonprogressor, LTPN}}).&lt;ref name=&quot;LT2010&quot; /&gt; Ал антиретровирусты терапия жүргізбегеннің өзінде вирус титрі төмен не мүлде анықталмайтын адамдар тобын &quot;дегдар бақылаушылар&quot; не &quot;дегдар супрессорлар&quot; деп атайды.&lt;!--&lt;ref name=Walker2007/&gt; --&gt; Шамамен АИВ жұқтырған 300 адамның біреуі осы топқа жатады.&lt;ref name=&quot;Walker2007&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Walker BD|title=Elite control of HIV Infection: implications for vaccines and treatment|journal=Topics in HIV Medicine|volume=15|issue=4|pages=134–36|date=August–September 2007|pmid=17720999}}&lt;/ref&gt;

=== Жүре пайда болған иммунтапшылық синдромы ===
[[Сурет:ЖИТС белгілері.png|alt=A diagram of a human torso labelled with the most common symptoms of AIDS|нобай|ЖИТСтің негізгі симптомдары]]
[[Сурет:Kaposi's_Sarcoma.jpg|нобай|Капоши саркомасы]]
Жүре пайда болған иммунтапшылық синдромы (ЖИТС) деп бір микролитр қандағы CD4&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; T жасушаларының саны 200-ден төмен болуынан немесе АИВ инфекциясына тән аурулардың дамуынан пайда болған жағдайды айтамыз.&lt;ref name=&quot;M118&quot; /&gt; Ем жүргізілмесе, АИВ жұқтырған адамдардың жартысына жуығы он жыл ішінде ЖИТСке шалдығады.&lt;ref name=&quot;M118&quot; /&gt; Адамда ЖИТС бар екенін айқындайтын ең жиі кездесетін жағдайлар: пневмоцист қоздырған пневмония (40%), АИВ кезіндегі жүдеу синдромы түріндегі [[кахексия]] (20%) және өңеш [[кандидоз]]ы.&lt;ref name=&quot;M118&quot; /&gt; Сондай-ақ тыныс алу жолдарының инфекциясы да күдік туғызуға негіз бола алады.&lt;ref name=&quot;M118&quot; /&gt;&lt;!--Оппортунис инфекциялар --&gt;

Оппортунис инфекциялар — қалыпты жағдайда [[иммунды жүйе]] тарапынан бақыланатын [[бактериялар]], [[вирустар]], [[саңырауқұлақтар]] мен [[Паразитизм|паразиттер]] қоздыратын жұқпалы аурулар тобы.&lt;ref name=&quot;Holmes&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Holmes CB, Losina E, Walensky RP, Yazdanpanah Y, Freedberg KA|title=Review of human immunodeficiency virus type 1-related opportunistic infections in sub-Saharan Africa|journal=[[Clinical Infectious Diseases]]|volume=36|issue=5|pages=652–62|date=March 2003|pmid=12594648|doi=10.1086/367655}}&lt;/ref&gt; Дамуы мүмкін инфекция түрі адамның қоршаған ортасында кездесетін қоздырғышқа байланысты&lt;ref name=&quot;M118&quot; /&gt; Бұл жұқпалар кез келген [[мүшелер жүйесі]]н зақымдауы мүмкін.&lt;ref name=&quot;Complications2011&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Chu C, Selwyn PA|title=Complications of HIV infection: a systems-based approach|journal=American Family Physician|volume=83|issue=4|pages=395–406|date=February 2011|pmid=21322514}}&lt;/ref&gt;&lt;!--ЖИТС аясында туындаған өспелер --&gt;

ЖИТСке шалдыққан адамда Капоши саркомасы, Бөркит лимфомасы, орталық жүйке жүйесінің біріншілік лимфомасы және жатыр мойны обыры секілді вирусты обыр ауруларының даму қаупі артады.&lt;ref name=&quot;Deut2010&quot; /&gt; Капоши саркомасы АИВ жұқтырған адамдардың 10-20%-да дамитын, ең жиі кездесетін обыр түрі.&lt;ref name=&quot;M169&quot;&gt;Mandell, Bennett, and Dolan (2010). Chapter 169.&lt;/ref&gt; Ең жиі кездесетін екінші обыр түрі — лимфома; ЖИТСке шалдыққандардың 16% осы обырдан қайтыс болған, сондай-ақ ол 3-4% жағдайда ЖИТСтің алғашқы көрінісі болады.&lt;ref name=&quot;M169&quot; /&gt; Аталған екі обыр да адам герпесвирусының 8-түрімен (HHV-8) бірлесе дамиды.&lt;ref name=&quot;M169&quot; /&gt; Жатыр мойны обыры да адам папиломавирусымен бірлесе дамуына байланысты ЖИТСі бар адамдар осы дертке жиі шалдығады.&lt;ref name=&quot;M169&quot; /&gt; Бұл адамдарда [[Конъюнктива|конъюнктива обыры]] да айтарлықтай жиі кездеседі.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Mittal R, Rath S, Vemuganti GK|title=Ocular surface squamous neoplasia – Review of etio-pathogenesis and an update on clinico-pathological diagnosis|journal=Saudi Journal of Ophthalmology|volume=27|issue=3|pages=177–86|date=July 2013|pmid=24227983|pmc=3770226|doi=10.1016/j.sjopt.2013.07.002}}&lt;/ref&gt;

&lt;!--Жүйелі симптомдар --&gt;
Сондай-ақ ЖИТСі бар адамдарда қызба, тершеңдік (әсіресе түнде), лимфа түйіндерінің ұлғаюы, қалтырау, әлсіздік және еріксіз салмақ жоғалту секілді жүйелі симптомдар да анықталады.&lt;ref&gt;{{cite web|title=AIDS|url=https://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/000594.htm|website=MedlinePlus|publisher=A.D.A.M.|access-date=June 14, 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120618135541/http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/000594.htm|archive-date=June 18, 2012|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; ЖИТСтің келесі жиі кездесетін симптомы – диарея, ол 90% жағдайда көрініс береді.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Sestak K|title=Chronic diarrhea and AIDS: insights into studies with non-human primates|journal=Current HIV Research|volume=3|issue=3|pages=199–205|date=July 2005|pmid=16022653|doi=10.2174/1570162054368084}}&lt;/ref&gt; Бұдан бөлек бұл адамдарда оппортунис инфекциялар мен обырға қатысы жоқ психикалық және неврологиялық белгілер де анықталуы мүмкін&lt;ref&gt;{{cite book|title=Bradley's Neurology in Clinical Practice: Expert Consult – Online and Print, 6e (Bradley, Neurology in Clinical Practice e-dition 2v Set)|year=2012|publisher=Elsevier/Saunders|location=Philadelphia|isbn=978-1-4377-0434-1|vauthors=Murray ED, Buttner N, Price BH|volume=1|edition=6th|page=101|veditors=Bradley WG, Daroff RB, Fenichel GM, Jankovic J|chapter=Depression and Psychosis in Neurological Practice}}&lt;/ref&gt;

== Трансмиссия ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right; clear:right; font-size:85%; margin-left:15px;&quot;
|- style=&quot;background:#efefef; &quot;
|+ Инфекция көзімен жұқтыру жолы бола алатын әрекетке бару кезінде АИВ жұқтыру қаупінің орташа деңгейі 
|- style=&quot;background:#efefef; &quot;
! style=&quot;width: 100px&quot; abbr=&quot;Route&quot; | Жұғу жолы
! style=&quot;width: 130px&quot; abbr=&quot;Infections&quot; | Жұқтыру қаупі
|-
! style=&quot;text-align: left&quot;| Қан трансфузиясы
| 90%&lt;ref name=MMWR2005/&gt;
|-
! style=&quot;text-align: left&quot;| Босану &lt;small&gt;(балаға)&lt;/small&gt;
| 25%&lt;ref name=Coovadia&gt;{{cite journal | author = Coovadia H | title = Antiretroviral agents—how best to protect infants from HIV and save their mothers from AIDS | journal = N. Engl. J. Med. | volume = 351 | issue = 3 | pages = 289–292 | year = 2004 | pmid = 15247337 | doi = 10.1056/NEJMe048128 }}&lt;/ref&gt;
|-
! style=&quot;text-align: left&quot;| Ортақ ине қолдану
| 0.67%&lt;ref name=MMWR2005&gt;{{cite journal |vauthors=Smith DK, Grohskopf LA, Black RJ, Auerbach JD, Veronese F, Struble KA, Cheever L, Johnson M, Paxton LA, Onorato IM, Greenberg AE | title = Antiretroviral postexposure prophylaxis after sexual, injection-drug use, or other nonoccupational exposure to HIV in the United States: recommendations from the U.S. Department of Health and Human Services. | journal = MMWR. Recommendations and reports : Morbidity and mortality weekly report. Recommendations and reports / Centers for Disease Control | volume = 54 | issue = RR-2 | pages = 1–20 | date = 21 January 2005 | pmid = 15660015 }}&lt;/ref&gt;
|-
! style=&quot;text-align: left&quot;| Қолданылған инеден жарақат алу
| 0.30%&lt;ref name=AFP2007&gt;{{cite journal | author = Kripke C | title = Antiretroviral prophylaxis for occupational exposure to HIV. | journal = American Family Physician | volume = 76 | issue = 3 | pages = 375–6 | date = 1 August 2007 | pmid = 17708137 }}&lt;/ref&gt;

|-
! style=&quot;text-align: left&quot;| [[Аналды секс|Анал секс]] (қабылдаушы)*&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt;
| 0.04–3.0%&lt;ref name=Trans2010&gt;{{cite journal |vauthors=Dosekun O, Fox J | title = An overview of the relative risks of different sexual behaviours on HIV transmission. | journal = Current Opinion in HIV and AIDS | volume = 5 | issue = 4 | pages = 291–7 | date = July 2010 | pmid = 20543603 | doi = 10.1097/COH.0b013e32833a88a3 }}&lt;/ref&gt;

|-
! style=&quot;text-align: left&quot;| Анал секс (енгізуші)*&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt;
| 0.03%&lt;ref&gt;{{cite book|last=Cunha|first=Burke|title=Antibiotic Essentials 2012|year=2012|publisher=Jones &amp; Bartlett Publishers|isbn=9781449693831|pages=303|url=https://books.google.ca/books?id=Xv-9TSdixgwC&amp;pg=PA303|edition=11}}&lt;/ref&gt;

|-
! style=&quot;text-align: left&quot;| [[Вагиналды секс|Қынаптық секс]] (қабылдаушы)&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt;
| 0.05–0.30%&lt;ref name=Trans2010/&gt;&lt;ref name=LancetT2009&gt;{{cite journal |vauthors=Boily MC, Baggaley RF, Wang L, Masse B, White RG, Hayes RJ, Alary M | title = Heterosexual risk of HIV-1 infection per sexual act: systematic review and meta-analysis of observational studies. | journal = The Lancet Infectious Diseases | volume = 9 | issue = 2 | pages = 118–29 | date = February 2009 | pmid = 19179227 | doi = 10.1016/S1473-3099(09)70021-0 | pmc=4467783}}&lt;/ref&gt;

|-
! style=&quot;text-align: left&quot;| Қынаптық секс (енгізуші)&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt;
| 0.01–0.38%&lt;ref name=Trans2010/&gt;&lt;ref name=LancetT2009/&gt;

|-
! style=&quot;text-align: left&quot;| [[Оралды секс|Орал секс]] (қабылдаушы)&lt;sup&gt;*§&lt;/sup&gt;
| 0–0.04%&lt;ref name=Trans2010/&gt;

|-
! style=&quot;text-align: left&quot;| Орал секс (енгізуші)&lt;sup&gt;*§&lt;/sup&gt;
| 0–0.005%&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Baggaley RF, White RG, Boily MC | title = Systematic review of orogenital HIV-1 transmission probabilities. | journal = International Journal of Epidemiology | volume = 37 | issue = 6 | pages = 1255–65 | date = December 2008 | pmid = 18664564 | pmc = 2638872 | doi = 10.1093/ije/dyn151 }}&lt;/ref&gt;

|- style=&quot;background:#efefef; &quot;
! colspan=5 style=&quot;border-right:0;&quot;| &lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt; жыныстық қатынасқа мүшеқапсыз түскенде &lt;br /&gt; &lt;sup&gt;§&lt;/sup&gt; Деректер қабылдаушы да енгізуші де ер&lt;br /&gt; болғандағы статистиканы көрсетеді
|}

АИВ берілуінің үш негізі жолы белгілі: жыныстық қатынас, дене сұйықтығы не тіндері арқылы, сондай-ақ [[жүктілік]], босану немесе емізу кезінде анадан балаға (тікесінен берілу).&lt;ref name=&quot;TransmissionM2007&quot; /&gt; Егер қан араласпаса, нәжіс, мұрын секрециясы, сілекей, қақырық, тер, көз жасы, зәр немесе құсық арқылы АИВ жұқтыру қаупі болмайды.&lt;ref name=&quot;AFP2007k&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Kripke C|title=Antiretroviral prophylaxis for occupational exposure to HIV|journal=American Family Physician|volume=76|issue=3|pages=375–76|date=August 2007|pmid=17708137}}&lt;/ref&gt; Адам АИВтың бірнеше штаммын қатар жұқтыруы мүмкін, бұл жағдай АИВ суперинфекциясы деп аталады.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=van der Kuyl AC, Cornelissen M|title=Identifying HIV-1 dual infections|journal=Retrovirology|volume=4|page=67|date=September 2007|pmid=17892568|pmc=2045676|doi=10.1186/1742-4690-4-67}}&lt;/ref&gt;

=== Жыныстық қатынас ===
АИВтың ең жиі жұғу жолы — инфекция жұқтырған адаммен жыныстық қатынасқа түсу.&lt;ref name=&quot;TransmissionM2007&quot; /&gt; Алайда, ұзақ уақыт емделудің нәтижесінде вирус титрі анықталмайтын деңгейге жеткен адам АИВты жыныстық жолмен өзгеге жұқтырмайды.&lt;ref name=&quot;CDCUndetectable&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.cdc.gov/hiv/library/dcl/dcl/092717.html|title=Dear Colleague: September 27, 2017|last=McCray|first=Eugene|last2=Mermin|first2=Jonathan|date=September 27, 2017|website=Division of HIV/AIDS Prevention|publisher=Centers for Disease Control and Prevention|access-date=February 1, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180130231157/https://www.cdc.gov/hiv/library/dcl/dcl/092717.html|archive-date=January 30, 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=LeMessurier|last8=Guyatt|pmid=30455270|doi=10.1503/cmaj.180311|pages=E1350–E1360|issue=46|volume=190|journal=[[Canadian Medical Association Journal]]|title=Risk of sexual transmission of human immunodeficiency virus with antiretroviral therapy, suppressed viral load and condom use: a systematic review|date=November 19, 2018|first9=R|last9=Rodin|first8=G|first7=R|first1=J|last7=Gervais|first6=O|last6=Niragira|first5=MT|last5=Avey|first4=M|last4=Weekes|first3=O|last3=Varsaneux|first2=G|last2=Traversy|pmc=6239917}}&lt;/ref&gt; Әлемде АИВ таралуының ең жиі жолы — [[Гетеросексуалдылық|әр жынысты адамдар арасындағы жыныстық қатынас]];&lt;ref name=&quot;TransmissionM2007&quot; /&gt; дегенмен, негізгі берілу жолдары әр мемлекетте әр түрлі. Мысалы, Қазақстанда бірінші орынға инфекцияның гетеросексуалдар арасындағы жыныстық қатынас жолымен берілуі шығып отыр&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. 2017 жылы АҚШтағы АИВ жұқтыру жағдайларының көбі – ерлермен жыныстық қатынасқа түсетін ерлер арасында болғаны анықталған (жаңадан АИВ жұқтырған 13 жастан асқан ер адамдардың 82% және жалпы жаңадан жұқтырғандардың 70%).&lt;ref&gt;{{cite web|title=HIV and Men|url=https://www.cdc.gov/hiv/group/gender/men/index.html|website=Centers for Disease Control and Prevention.|publisher=U.S. Department of Health &amp; Human Services|accessdate=November 3, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191201111721/https://www.cdc.gov/hiv/group/gender/men/index.html|archive-date=December 1, 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=HIV and Gay and Bisexual Men|url=https://www.cdc.gov/hiv/group/msm/index.html|website=Centers for Disease Control and Prevention|publisher=U.S. Department of Health &amp; Human Services|accessdate=November 3, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191102163544/https://www.cdc.gov/hiv/group/msm/index.html|archive-date=November 2, 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; АҚШ-та 13-24 жастағы гейлер мен бисексуалдар сол жас тобындағы жаңадан АИВ жұқпасын жұқтырған ер адамдардың 92%-ын, ал барлық [[Гомосексуалдылық|гей]] мен бисексуал ерлердің 27%-ын құрайды.&lt;ref name=&quot;CDC2016Bi&quot;&gt;{{cite web|title=HIV Among Gay and Bisexual Men|url=https://www.cdc.gov/hiv/pdf/group/msm/cdc-hiv-msm.pdf|access-date=January 1, 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161218225712/https://www.cdc.gov/hiv/pdf/group/msm/cdc-hiv-msm.pdf|archive-date=December 18, 2016|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; АҚШта гейлер мен бисексуалдардың шамамен 15%, ал трансгендер әйелдердің 28% АИВ статусы – оң.&lt;ref name=&quot;CDC2016Bi&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Today's HIV/AIDS Epidemic Factsheet |url=https://www.cdc.gov/nchhstp/newsroom/docs/factsheets/todaysepidemic-508.pdf |website=Centers for Disease Control and Prevention |access-date=December 31, 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161219232155/https://www.cdc.gov/nchhstp/newsroom/docs/factsheets/todaysepidemic-508.pdf |archive-date=December 19, 2016 |df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;

Қорғаусыз [[гетеросексуал]] қатынасқа келер болсақ, жыныстық акт кезінде АИВтың берілу қаупі табысы төмен елдерде 4-10 есе жоғары.&lt;ref name=&quot;Boily2009&quot; /&gt; Аталған елдерде вирустың әйелден ер адамға берілу қаупі — әр актте 0,38%, ал ерден әйелге берілу қаупі — әр актте 0,30% құрайды; табысы жоғары елдер үшін әйелден ерге берілуі 0,04%, ал ерден әйелге берілуі 0,08% құрайды.&lt;ref name=&quot;Boily2009&quot; /&gt; Әсіресе, анал сексі арқылы берілу қаупі жоғары: гетеросексуал болсын, гомосексуал болсын, анал сексі кезінде әр актте берілу қаупі 1,4-1,7% құрайды.&lt;ref name=&quot;Boily2009&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Beyrer C, Baral SD, van Griensven F, Goodreau SM, Chariyalertsak S, Wirtz AL, Brookmeyer R|title=Global epidemiology of HIV infection in men who have sex with men|journal=The Lancet|volume=380|issue=9839|pages=367–77|date=July 2012|pmid=22819660|doi=10.1016/S0140-6736(12)60821-6|pmc=3805037}}&lt;/ref&gt; [[Оралды секс|Орал секс]] жолымен берілу қаупі салыстырмалы түрде төмен болғанымен, жоғалып кетпейді.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Yu M, Vajdy M|title=Mucosal HIV transmission and vaccination strategies through oral compared with vaginal and rectal routes|journal=[[Expert Opinion on Biological Therapy]]|volume=10|issue=8|pages=1181–95|date=August 2010|pmid=20624114|pmc=2904634|doi=10.1517/14712598.2010.496776}}&lt;/ref&gt; Ауыз арқылы жыныстық қатынасқа түсуде инфекция жұқтыру қаупі «шамамен нөл» деп бағаланады;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Stürchler|first=Dieter A.|title=Exposure a guide to sources of infections|year=2006|publisher=ASM Press|location=Washington, DC|isbn=978-1-55581-376-5|page=544|url=https://books.google.com/books?id=MWa5or3Xa9EC&amp;pg=PA544|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151130024240/https://books.google.com/books?id=MWa5or3Xa9EC&amp;pg=PA544|archive-date=November 30, 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; дегенмен, осы уақытқа дейін бұл секс түрімен жұғу жайлы бірнеше жағдай хабарланған.&lt;ref&gt;{{cite book|veditors=Pattman R, etal|title=Oxford handbook of genitourinary medicine, HIV, and sexual health|year=2010|publisher=[[Oxford University Press]]|location=Oxford|isbn=978-0-19-957166-6|page=95|edition=2nd}}&lt;/ref&gt; Орал сексте қабылдаушы үшін қауіп 0–0,04% деңгейінде бағаланады.&lt;ref name=&quot;Dosekun2010&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Dosekun O, Fox J|title=An overview of the relative risks of different sexual behaviours on HIV transmission|journal=[[Current Opinion in HIV and AIDS]]|volume=5|issue=4|pages=291–97|date=July 2010|pmid=20543603|doi=10.1097/COH.0b013e32833a88a3}}&lt;/ref&gt; Табысы аз елдердегі жезөкшелік деңгейіне қарай вирустың әйелден ерге берілу қаупі — әр актте 2,4%, ал ерден әйелге берілу қаупі — әр актте 0,05% деп бағаланады.&lt;ref name=&quot;Boily2009&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Boily MC, Baggaley RF, Wang L, Masse B, White RG, Hayes RJ, Alary M|title=Heterosexual risk of HIV-1 infection per sexual act: systematic review and meta-analysis of observational studies|journal=The Lancet. Infectious Diseases|volume=9|issue=2|pages=118–29|date=February 2009|pmid=19179227|pmc=4467783|doi=10.1016/S1473-3099(09)70021-0}}&lt;/ref&gt;

Трансмиссия қаупі адамда [[Жыныс қатынасынан жұғатын аурулар|жыныстық жолмен берілетін инфекциялар]]&lt;ref name=&quot;CochraneSTI2012&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Ng BE, Butler LM, Horvath T, Rutherford GW|title=Population-based biomedical sexually transmitted infection control interventions for reducing HIV infection|journal=[[The Cochrane Database of Systematic Reviews]]|issue=3|page=CD001220|date=March 2011|pmid=21412869|doi=10.1002/14651858.CD001220.pub3|editor1-last=Butler|editor1-first=Lisa M}}&lt;/ref&gt; мен жыныс мүшесінде жара болған кезде жоғарылайды.&lt;ref name=&quot;Boily2009&quot; /&gt; Жыныс мүшелеріндегі жара қауіпті шамамен бес есе арттырады.&lt;ref name=&quot;Boily2009&quot; /&gt; [[Соз|Гонорея]], [[хламидиоз]], [[трихомониаз]] және бактериялық вагиноз сияқты жыныстық жолмен берілетін басқа да инфекциялар берілу қаупін аздап жоғарылатады деп есептеледі.&lt;ref name=&quot;Dosekun2010&quot; /&gt;

Жұқтырған адамның вирус титрі жыныстық жолмен қатар, анадан балаға берілу кезінде де маңызды қауіп факторы боп саналады.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Anderson J|title=Women and HIV: motherhood and more|journal=Current Opinion in Infectious Diseases|volume=25|issue=1|pages=58–65|date=February 2012|pmid=22156896|doi=10.1097/QCO.0b013e32834ef514}}&lt;/ref&gt; АИВ инфекциясының алғашқы 2,5 айында жіті АИВ салдарынан қандағы вирус титрінің жоғары болуына байланысты жұққыштығы он екі есе,&lt;ref name=&quot;Dosekun2010&quot; /&gt; ал инфекцияның соңғы сатыларында шамамен сегіз есе артады.&lt;ref name=&quot;Boily2009&quot; /&gt;

Коммерциялық секс-қызметкерлерінің (порнографияны қоса алғанда) АИВ жұқтыру ықтималдығы жоғары.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=f60h4OyZu_QC&amp;pg=PA1|title=The Global HIV Epidemics among Sex Workers|last=Kerrigan|first=Deanna|publisher=World Bank Publications|year=2012|isbn=978-0-8213-9775-6|location=|pages=1–5|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150919020557/https://books.google.com/books?id=f60h4OyZu_QC&amp;pg=PA1|archive-date=September 19, 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Aral|first=Sevgi|title=The New Public Health and STD/HIV Prevention: Personal, Public and Health Systems Approaches|year=2013|publisher=Springer|isbn=978-1-4614-4526-5|page=120|url=https://books.google.com/books?id=eBbQ5QuqL9IC&amp;pg=PA120|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924071934/https://books.google.com/books?id=eBbQ5QuqL9IC&amp;pg=PA120|archive-date=September 24, 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Дөрекі жыныстық қатынас та жұқтыру қаупін жоғарлататын фактор болуы мүмкін.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Klimas N, Koneru AO, Fletcher MA|title=Overview of HIV|journal=Psychosomatic Medicine|volume=70|issue=5|pages=523–30|date=June 2008|pmid=18541903|doi=10.1097/PSY.0b013e31817ae69f|url=https://semanticscholar.org/paper/493cf033aacdf6bf8c89e2b9f42b05e8c30908dd}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ [[жыныстық зорлық-зомбылық]] АИВ жұқтыру қаупінің жоғарылауына алып келеді, үйткені зорлау кезінде мүшеқап сирек қолданылады, қынапты не тік ішекті жарақаттау қаупі де жоғары, сонымен қатар жыныстық жолмен берілетін басқа да инфекцияларды жұқтыру қаупі артады.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Draughon JE, Sheridan DJ|title=Nonoccupational postexposure prophylaxis following sexual assault in industrialized low-HIV-prevalence countries: a review|journal=Psychology, Health &amp; Medicine|volume=17|issue=2|pages=235–54|year=2012|pmid=22372741|doi=10.1080/13548506.2011.579984}}&lt;/ref&gt;

=== Дене сұйықтығы ===
[[Сурет:AIDS_Poster_If_You're_Dabbling_in_Drugs_1989.jpg|alt=A black-and-white poster of a young black man with a towel in his left hand with the words &quot;If you are dabbling with drugs you could be dabbling with your life&quot; above him|нобай|Есірткі қабылдауда ЖИТС жұқтыру қаупін көрсететін постер]]
АИВты жұқтырудың екінші бір жолы — қан және оның компоненттерін енгізу не құю.&lt;ref name=&quot;TransmissionM2007&quot; /&gt; Есірткіні тамырға енгізу үшін ортақ ине қолдану, қолданылған инеден жарақаттану, қан немесе қан компоненттерін құю кезінде, не залалсыздандырылмаған құрал-жабдықпен медициналық инъекция жүргізу кезінде АИВ берілуі мүмкін. Ортақ қолданылған инеден жұғу ықтималдығы – бір қолданғанда 0.63-2.4%, ал орташа есеппен 0.8%-ды құрайды.&lt;ref name=&quot;Risk2006&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Baggaley RF, Boily MC, White RG, Alary M|title=Risk of HIV-1 transmission for parenteral exposure and blood transfusion: a systematic review and meta-analysis|journal=AIDS|volume=20|issue=6|pages=805–12|date=April 2006|pmid=16549963|doi=10.1097/01.aids.0000218543.46963.6d}}&lt;/ref&gt; АИВ–оң адам қолданған инеден жарақат алған кезде, АИВпен инфекциялану қаупі – шамамен 0.3% (333 жағдайда 1), ал шырышты қабық арқылы инфекцияланған қаннан жұғу қаупі – 0.09% (1000 жағдайда 1).&lt;ref name=&quot;AFP2007k&quot; /&gt; Дегенмен, қандағы вирус титрі жоғары не жарақат терең болса, қауіп 5%-ға дейін артуы мүмкін.&lt;ref name=&quot;Needle2002&quot;&gt;{{cite web|title=Needlestick Prevention Guide|url=https://www.who.int/occupational_health/activities/2needguid.pdf|accessdate=10 November 2019|pages=5–6|date=2002|archive-url=https://web.archive.org/web/20180712204534/http://www.who.int/occupational_health/activities/2needguid.pdf|archive-date=July 12, 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt; АҚШ-та 2009 жылдағы жаңа инфекциялану жағдайларының 12% тамырішілік есірткі егетіндер құрады,&lt;ref name=&quot;TransmissionCDC2012&quot;&gt;{{cite web|title=HIV in the United States: An Overview|url=https://www.cdc.gov/hiv/topics/surveillance/resources/factsheets/us_overview.htm|website=Center for Disease Control and Prevention|date=March 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130501102910/http://www.cdc.gov/hiv/topics/surveillance/resources/factsheets/us_overview.htm|archive-date=May 1, 2013|df=}}&lt;/ref&gt; ал кей аймақтарда есірткі қабылдайтындардың 80% көбі АИВ жұқпасын жұқтырған.&lt;ref name=&quot;TransmissionM2007&quot; /&gt;

[[Инфекция]]ланған қанды [[Гемотрансфузия|құю]] кезінде жұғу қаупі – 93%.&lt;ref name=&quot;Risk2006&quot; /&gt; Дегенмен, дамыған мемлекеттерде қан құюдан жұқтыру қаупі өте төмен (500,000 жағдайдан біреу), себебі донорлардың барлығы АИВқа тексеріледі;&lt;ref name=&quot;TransmissionM2007&quot; /&gt; мысалы, Ұлыбританияда гемотрансфузия арқылы АИВ жұқтыру қаупі – бес миллионнан бір,&lt;ref&gt;{{cite web|title=Will I need a blood transfusion?|website=NHS patient information|year=2011|url=http://hospital.blood.co.uk/library/pdf/2011_Will_I_Need_English_v3.pdf|publisher=National Health Services|access-date=August 29, 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121025050828/http://hospital.blood.co.uk/library/pdf/2011_Will_I_Need_English_v3.pdf|archive-date=October 25, 2012|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; ал 2009 жылы АҚШта бұл көрсеткіш 1.5 миллионнан бір болды.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=HIV transmission through transfusion – Missouri and Colorado, 2008|journal=[[Morbidity and Mortality Weekly Report]]|volume=59|issue=41|pages=1335–39|date=October 2010|pmid=20966896|author1=Centers for Disease Control Prevention (CDC)}}&lt;/ref&gt; 2008 жылғы мәліметтер бойынша, табысы төмен елдерде тек донорлардың жартысы ғана АИВқа тексеріледі және бұл аймақтарда АИВ жұқтыру жағдайларының 15% қан мен қан компоненттерін құю кезінде жұқтырған.&lt;ref name=&quot;UN2011Seventy&quot;&gt;UNAIDS 2011 pg. 60–70&lt;/ref&gt; Бұл әлемдегі инфекцияланудың 5-10% құрайды.&lt;ref name=&quot;TransmissionM2007&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;WHO070401&quot;&gt;{{cite web|publisher=World Health Organization|year=2001|url=http://www.who.int/inf-pr-2000/en/pr2000-25.html|title=Blood safety&amp;nbsp;... for too few|archive-date=January 17, 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20050117092135/http://www.who.int/inf-pr-2000/en/pr2000-25.html}}&lt;/ref&gt; АИВ ағза [[Трансплантация|тіндері мен мүшелер трансплантациясы]] кезінде де жұғуы мүмкін, дегенмен барлық донорлар АИВқа тексерілуіне байланысты, жұғу қаупі өте төмен.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Simonds RJ|title=HIV transmission by organ and tissue transplantation|journal=[[AIDS (journal)|AIDS]]|volume=7 Suppl 2|pages=S35–38|date=November 1993|pmid=8161444|doi=10.1097/00002030-199311002-00008|url=https://zenodo.org/record/1234768}}&lt;/ref&gt;

Сақтанусыз [[медициналық]] инъекция жүргізу – Африкадағы АИВтың таралуында үлкен рөл атқарады. 2007 жылы осы аймақтағы барлық туындаған инфекциялардың 12-17% медициналық шприцтерді бұрыс қолдану себеп болған.&lt;ref name=&quot;UnsafeInjection2009&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Reid SR|title=Injection drug use, unsafe medical injections, and HIV in Africa: a systematic review|journal=[[Harm Reduction Journal]]|volume=6|page=24|date=August 2009|pmid=19715601|pmc=2741434|doi=10.1186/1477-7517-6-24}}&lt;/ref&gt; [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]]ның мәліметінше Африкадағы медициналық инъекция жасауда инфекцияның берілу қаупі – 1,2%.&lt;ref name=&quot;UnsafeInjection2009&quot; /&gt; Бұл аймақта жүргізілетін инвазиялы процедуралар, босандыру жұмыстары және тіс емдеуде де [[санитария]] талаптары дұрыс орындалмағандықтан, вирустың таралу қаупін арттырып отыр.

[[Татуировка|Тату]], [[пирсинг]], тыртық жасаушы және жасатушы теория жүзінде АИВ жұқтыруы мүмкін, бірақ ондай жағдайлар әлі тіркелмеген&lt;ref name=&quot;CDCBasics2012&quot;&gt;{{cite web|title=Basic Information about HIV and AIDS|url=https://www.cdc.gov/hiv/topics/basic/|website=Center for Disease Control and Prevention|date=April 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170618025129/https://www.cdc.gov/hiv/topics/basic/|archive-date=June 18, 2017|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;. Маса не басқа жәндіктер АИВ тасымалдай алмайды.&lt;ref name=&quot;C4Wauto-8503951&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.rci.rutgers.edu/%7Einsects/aids.htm|title=Why Mosquitoes Cannot Transmit AIDS|website=rci.rutgers.edu|publisher=[[Rutgers University]]|id=New Jersey Agricultural Experiment Station Publication No. H-40101-01-93|date=June 1, 2010|access-date=March 29, 2014|first=Wayne J.|last=Crans|archive-url=https://web.archive.org/web/20140329183346/http://www.rci.rutgers.edu/~insects/aids.htm|archive-date=March 29, 2014}}&lt;/ref&gt;

=== Анадан балаға ===
АИВ жүктілік, босану, емізу кезінде анадан балаға жұғуы мүмкін.&lt;ref name=TransmissionM2007/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.hiv.gov/hiv-basics/hiv-prevention/reducing-mother-to-child-risk/preventing-mother-to-child-transmission-of-hiv |title=Preventing Mother-to-Child Transmission of HIV |website=HIV.gov |language=en |access-date=2017-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171209044313/https://www.hiv.gov/hiv-basics/hiv-prevention/reducing-mother-to-child-risk/preventing-mother-to-child-transmission-of-hiv |archive-date=December 9, 2017 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2008 жылғы мәлімет бойынша тікесінен берілу (анадан балаға) балалардағы АИВ инфекциясының 90% себеп болған.&lt;ref name=Mother2010/&gt; Егер емдеу жүргізілмесе, босану не жүктілік кезінде вирустың берілу қаупі – 20% шамасында, ал емізу арқылы берілу қаупі – 35%. Емдеу бұл қауіпті 5%-дан төмен көрсеткішке дейін төмендетеді.&lt;ref&gt;{{cite web |title=WHO {{!}} Mother-to-child transmission of HIV |url=https://www.who.int/hiv/topics/mtct/en/ |website=WHO |accessdate=27 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191018093154/https://www.who.int/hiv/topics/mtct/en/ |archive-date=October 18, 2019 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Антиретровирусты препараттарды ананың не баланың қабылдауы емізу кезіндегі берілу қаупін төмендетеді.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=White AB, Mirjahangir JF, Horvath H, Anglemyer A, Read JS |title=Antiretroviral interventions for preventing breast milk transmission of HIV |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=10 |issue=10 |page=CD011323 |date=October 2014 |pmid=25280769 |doi=10.1002/14651858.CD011323}}&lt;/ref&gt; Балаға тамақты шайнап беру кезінде тамаққа қан түсетін болса, вирус балаға жұғуы мүмкін.&lt;ref name=&quot;CDCBasics2012&quot; /&gt; Әйел адам емделмесе, екі жыл емізу АИВ/ЖИТСтың нәрестеге жұғу қаупін 17%-ға жоғарлатады.&lt;ref name=&quot;WHO2011Breast&quot;&gt;{{cite web |title=Infant feeding in the context of HIV |url=http://www.who.int/elena/titles/bbc/hiv_infant_feeding/en/ |website=www.who.int |access-date=9 March 2017 |date=April 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170309062212/http://www.who.int/elena/titles/bbc/hiv_infant_feeding/en/ |archive-date=March 9, 2017 |df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; Дамушы елдердің көптеген аймақтарында ана сүтін ембегендер өлімінің жоғарылауына байланысты [[дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]] нәрестеге тек ана сүтін не құрамы қауіпсіз қоспалар беруді ұсынады.&lt;ref name=&quot;WHO2011Breast&quot; /&gt; Сондықтан, бала сүйгісі келетін әрбір АИВ–оң әйел өмір бойы антиретровирусты препараттар қабылдауы тиіс.&lt;ref name=&quot;WHO2011Breast&quot; /&gt;

== Вирусология ==
{{Main|АИВ}}
[[Сурет:HI-virion-structure kz.png|нобай|АИВ вирионының құрылысы]]
[[Сурет:HIV-budding-Color.jpg|нобай|Дақылдандырылған [[лимфоцит]]тен алынып, жасыл түске боялған АИВ-1 микросуреті]]
Адамның иммунтапшылық вирусы АИВ/ЖИТС деп аталатын дертті жағдайды қоздырады. АИВ CD4&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; T жасушалары, [[макрофагтар]] мен дендрит жасушалары секілді иммунды жүйе компоненттерін зақымдайтын [[Ретровирустар|ретровирус]]. Ол CD4&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; T жасушаларын тікелей және жанама түрде зақымдап, жояды.&lt;ref name=&quot;Alimonti&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Alimonti JB, Ball TB, Fowke KR|title=Mechanisms of CD4+ T lymphocyte cell death in human immunodeficiency virus infection and AIDS|journal=The Journal of General Virology|volume=84|issue=Pt 7|pages=1649–61|date=July 2003|pmid=12810858|doi=10.1099/vir.0.19110-0}}&lt;/ref&gt;

АИВ ''[[Ретровирустар|Retroviridae]]&lt;ref name=&quot;ICTV61.&quot;&gt;{{cite web|author=International Committee on Taxonomy of Viruses|publisher=National Institutes of Health|year=2002|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/ICTVdB/61000000.htm|title=61. Retroviridae|archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20011217155644/http%3A//www%2Encbi%2Enlm%2Enih%2Egov/ictvdb/ictvdb/61000000%2Ehtm|access-date=June 25, 2012|archive-date=December 17, 2001}}&lt;/ref&gt;'' тұқымдасының ''[[Лентивирустар|Lentivirus]]''&lt;ref name=&quot;ICTV61.0.6&quot;&gt;{{cite web|author=International Committee on Taxonomy of Viruses|author-link=International Committee on Taxonomy of Viruses|publisher=[[National Institutes of Health]]|year=2002|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/ICTVdB/61060000.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20060418135608/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/ICTVdB/61060000.htm|title=61.0.6. Lentivirus|access-date=June 25, 2012|archive-date=April 18, 2006}}&lt;/ref&gt; тегіне жатады. Лентивирустардың бірнеше морфологиялық және [[биология]]лық ерекшеліктері бар. Әдетте олар көптеген сүтқоректілерде ұзаққа созылатын және [[Инкубациялық кезең|инкубация кезеңі]] ұзақ болатын инфекция тудырады&lt;ref name=&quot;Levy&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Levy JA|title=HIV pathogenesis and long-term survival|journal=AIDS|volume=7|issue=11|pages=1401–10|date=November 1993|pmid=8280406|doi=10.1097/00002030-199311000-00001}}&lt;/ref&gt; Лентивирустар бір жіпшелі, оң–мәнді, РНҚ құрамды вирус түрінде таралады. Нысана жасушаға енгеннен кейін [[Рибонуклеин қышқылы|РНҚ]] [[геном]]ы вирион құрамында болатын, вирустың өзі кодтайтын кері транскриптаза көмегімен қос жіпшелі [[ДНҚ]]ға айналады (кері транскрипция). Нәтижесінде жаңа түзілген вирусты ДНҚ жасуша ядросына еніп, вирустың өзі кодтайтын интеграза ферменті және ко-фактор көмегімен қожайын ДНҚсына интеграцияланады.&lt;ref name=&quot;JASmith&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Smith JA, Daniel R|title=Following the path of the virus: the exploitation of host DNA repair mechanisms by retroviruses|journal=ACS Chemical Biology|volume=1|issue=4|pages=217–26|date=May 2006|pmid=17163676|doi=10.1021/cb600131q}}&lt;/ref&gt; Интеграцияланған вирус [[Инкубациялық кезең|жасырынып қала алады]], осылайша оны иммунды жүйе жасушалары анықтай алмайды.&lt;ref&gt;{{cite book|veditors=Martínez MA|title=RNA interference and viruses : current innovations and future trends|year=2010|publisher=Caister Academic Press|location=Norfolk|isbn=978-1-904455-56-1|page=73|url=https://books.google.com/books?id=C5TY8W74scIC&amp;pg=PA73|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150911042839/https://books.google.com/books?id=C5TY8W74scIC&amp;pg=PA73|archive-date=September 11, 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Не болмаса вирус бірден транскрипцияланып, жаңа РНҚ геномы мен вирус нәруызы синтезделіп шығады. Олар өз кезегінде топтасып, жаңа вирион түрінде жасушадан шығып, репликация айналымын жаңадан бастайды.&lt;ref&gt;{{cite book|editor=Gerald B. Pier|title=Immunology, infection, and immunity|year=2004|publisher=ASM Press|location=Washington, DC|isbn=978-1-55581-246-1|page=550|url=https://books.google.com/books?id=kBb-wYsMHEAC&amp;pg=PA550&amp;lpg=PA550|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160509095319/https://books.google.com/books?id=kBb-wYsMHEAC&amp;pg=PA550&amp;lpg=PA550|archive-date=May 9, 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

АИВ CD4&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; T жасушасынан келесісіне екі түрлі жолмен беріледі: жасушасыз берілу және жасушааралық берілу, яғни олар аралас берілу механизмін қолданады.&lt;ref name=&quot;Zhang&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Zhang C, Zhou S, Groppelli E, Pellegrino P, Williams I, Borrow P, Chain BM, Jolly C|title=Hybrid spreading mechanisms and T cell activation shape the dynamics of HIV-1 infection|journal=PLoS Computational Biology|volume=11|issue=4|page=e1004179|date=April 2015|pmid=25837979|pmc=4383537|doi=10.1371/journal.pcbi.1004179|arxiv=1503.08992|bibcode=2015PLSCB..11E4179Z}}&lt;/ref&gt; Жасушасыз берілу түрінде вирион жұқпаланған Т жасушадан қанға не жасушадан тыс сұйықтыққа шығып, келесі Т жасушамен кездейсоқ соқтығысқанда беріледі.&lt;ref name=&quot;Zhang&quot; /&gt; АИВ сонымен қатар бір жасушадан екінші жасушаға жасушааралық берілу арқылы да таралуы мүмкін.&lt;ref name=&quot;Jolly&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Jolly C, Kashefi K, Hollinshead M, Sattentau QJ|title=HIV-1 cell to cell transfer across an Env-induced, actin-dependent synapse|journal=[[The Journal of Experimental Medicine]]|volume=199|issue=2|pages=283–93|date=January 2004|pmid=14734528|pmc=2211771|doi=10.1084/jem.20030648}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Sattentau&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Sattentau Q|title=Avoiding the void: cell-to-cell spread of human viruses|journal=Nature Reviews. Microbiology|volume=6|issue=11|pages=815–26|date=November 2008|pmid=18923409|doi=10.1038/nrmicro1972}}&lt;/ref&gt; Аралас берілу механизмі вирустың әрдайым репликацияланып отыруына септігін тигізеді, сол себепті антиретровирусты терапия өмір бойы жүргізіледі.&lt;ref name=&quot;Zhang&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Sigal&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Sigal A, Kim JT, Balazs AB, Dekel E, Mayo A, Milo R, Baltimore D|title=Cell-to-cell spread of HIV permits ongoing replication despite antiretroviral therapy|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume=477|issue=7362|pages=95–98|date=August 2011|pmid=21849975|doi=10.1038/nature10347|bibcode=2011Natur.477...95S}}&lt;/ref&gt;

Әзірге АИВтің екі түрі сипаталған: АИВ-1 және АИВ-2. Алғашқы болып АИВ-1 сипатталған (бастапқыда лимфаденопатия тудыратын вирус (LAV) және адамның Т-лимфотропты вирусының III түрі (HTLV-III) деп аталған). Бұл вирустың [[Вируленттік|вируленттігі]] мен [[Жұқпалылық|жұқпалығы]] жоғары,&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Gilbert PB, McKeague IW, Eisen G, Mullins C, Guéye-NDiaye A, Mboup S, Kanki PJ|title=Comparison of HIV-1 and HIV-2 infectivity from a prospective cohort study in Senegal|journal=Statistics in Medicine|volume=22|issue=4|pages=573–93|date=February 2003|pmid=12590415|doi=10.1002/sim.1342}}&lt;/ref&gt; сондай-ақ әлемдегі анықталған АИВ жұқпасының көбін дәл осы вирус қоздырған. Қоздырғышы АИВ-2 деп расталған жағдайлар саны аз болуына байланысты АИВ-2 жұқпалығы АИВ-1-ден төмен деп саналады, сол себепті ол тек [[Батыс Африка]] аймағында ғана таралған&lt;ref name=&quot;Reeves&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Reeves JD, Doms RW|title=Human immunodeficiency virus type 2|journal=The Journal of General Virology|volume=83|issue=Pt 6|pages=1253–65|date=June 2002|pmid=12029140|doi=10.1099/0022-1317-83-6-1253}}&lt;/ref&gt;

== Патофизиология ==
[[Сурет:HIV_and_AIDS_explained_in_a_simple_way.webm|alt=video of AIDS explanation|нобай|АИВ/ЖИТС жайлы жеңіл түсініктеме (қазақша субтитрмен)]]
[[Сурет:АИВ инфекциясының патогенез сызбасы.png|alt=|нобай|АИВ инфекциясының патогенез сызбасы]]
Вирус организмге енгеннен кейін өте жылдам көбейіп, шеткері қандағы вирус титрі артады. Инфекцияның бастапқы сатысында бір миллилитр қанның өзінде бірнеше миллион вирион болады.&lt;ref name=&quot;Piatak&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Piatak M, Saag MS, Yang LC, Clark SJ, Kappes JC, Luk KC, Hahn BH, Shaw GM, Lifson JD|title=High levels of HIV-1 in plasma during all stages of infection determined by competitive PCR|journal=Science|volume=259|issue=5102|pages=1749–54|date=March 1993|pmid=8096089|doi=10.1126/science.8096089|bibcode=1993Sci...259.1749P|url=https://semanticscholar.org/paper/357fd5f488550f380ac3c828b6c524fefe90013f}}&lt;/ref&gt; Осы кезде CD4&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; T жасушаларының мөлшері күрт кемиді. Жедел виремия АИВ зақымдаған жасушаларды өлтіретін CD8&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; T жасушаларының белсенуін және [[антиденелер]]дің түзілуін ([[сероконверсия]]) шақырады. Бірінші шарықтап, кейін CD4&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; T жасушаларының қайта қалпына келуіне қарай төмендейтін вирус деңгейін (титр) бақылауда CD8&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; T жасушаларының белсенуі маңызды рөл атқаратыны белгілі. CD8&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; T жасушаларының жақсы жауабы вирусты жоймаса да, аурудың ағымын баяулатып, болжамды қолайлы етеді.&lt;ref name=&quot;Pantaleo1998&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Pantaleo G, Demarest JF, Schacker T, Vaccarezza M, Cohen OJ, Daucher M, Graziosi C, Schnittman SS, Quinn TC, Shaw GM, Perrin L, Tambussi G, Lazzarin A, Sekaly RP, Soudeyns H, Corey L, Fauci AS|title=The qualitative nature of the primary immune response to HIV infection is a prognosticator of disease progression independent of the initial level of plasma viremia|journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America]]|volume=94|issue=1|pages=254–58|date=January 1997|pmid=8990195|pmc=19306|doi=10.1073/pnas.94.1.254|bibcode=1997PNAS...94..254P}}&lt;/ref&gt;

Соңында АИВ CD4&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; T жасушаларының санын өте қатты азайтып, ЖИТСтің туындауына алып келеді. Бұл иммунды жүйенің әлсіреуіне әкеліп, адамда оппортунис инфекциялар дамиды. Т-жасушалары иммунды жауап үшін өте маңызды; оларсыз организм не инфекцияға, не қатерлі ісік жасушаларына қарсы күрес жүргізе алмайды. CD4&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; T жасушаларының сарқылуы – инфекцияның жіті және созылмалы сатыларында ерекше байқалады.&lt;ref name=&quot;pmid16679064&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Hel Z, McGhee JR, Mestecky J|title=HIV infection: first battle decides the war|journal=Trends in Immunology|volume=27|issue=6|pages=274–81|date=June 2006|pmid=16679064|doi=10.1016/j.it.2006.04.007}}&lt;/ref&gt; Жіті саты кезінде АИВ зақымдаған жасушалар лизисі мен CD8&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; T жасушаларының жұқпаланған жасушаларды өлтіруі – CD4&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; T жасушаларының сарқылуына алып келеді, сондай-ақ бұл жерде апоптоздың да маңызы бар. Созылмалы саты кезінде жалпыланған иммунды белсену мен иммунды жүйенің Т жасушаларын синтездеу қабілетінің біртіндеп төмендеуінің салдарынан CD4&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; T жасушаларының саны баяу кемиді.&lt;ref&gt;{{cite book|first=Deenan|year=2007|chapter-url=https://books.google.com/books?id=4il2mF7JG1sC&amp;pg=PA905|chapter=Human Immunodeficiency Viruses|page=905|isbn=978-0-470-51799-4|location=Hoboken, NJ|publisher=Wiley|title=Principles and practice of clinical virology|last=Pillay|display-editors=etal|editor-last=Zuckerman|editor-first=Arie J.|last3=Weiss|first3=Robin A.|last2=Genetti|first2=Anna Maria|edition=6th}}&lt;/ref&gt;

ЖИТСке тән иммунтапшылық симптомдары вирус жұқтырған адамда бастапқы жылдарда көрініс бермегенімен, CD4&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; T жасушаларының негізгі бөлігі инфекцияның алғашқы апталарда жойылады. Әсіресе [[Лимфоциттер|лимфоциттері]] көп болатын ішек шырышындағы жасушалар көптеп жойылады.&lt;ref name=&quot;pmid15365095&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Mehandru S, Poles MA, Tenner-Racz K, Horowitz A, Hurley A, Hogan C, Boden D, Racz P, Markowitz M|title=Primary HIV-1 infection is associated with preferential depletion of CD4+ T lymphocytes from effector sites in the gastrointestinal tract|journal=The Journal of Experimental Medicine|volume=200|issue=6|pages=761–70|date=September 2004|pmid=15365095|pmc=2211967|doi=10.1084/jem.20041196}}&lt;/ref&gt; Шырыштағы CD4&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; T жасушаларының басымырақ жойылуына себеп – шырыштағы CD4&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; T жасушаларының CCR5 нәруызын экспрессиялауы. АИВ осы нәруызды жасушамен байланыс орнату үшін ко-рецептер етіп қолданады. Ал қандағы CD4&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; T жасушаларында бұл нәруыз болмағындықтан, оларды қолдана алмайды.&lt;ref name=&quot;pmid15365096&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Brenchley JM, Schacker TW, Ruff LE, Price DA, Taylor JH, Beilman GJ, Nguyen PL, Khoruts A, Larson M, Haase AT, Douek DC|title=CD4+ T cell depletion during all stages of HIV disease occurs predominantly in the gastrointestinal tract|journal=The Journal of Experimental Medicine|volume=200|issue=6|pages=749–59|date=September 2004|pmid=15365096|pmc=2211962|doi=10.1084/jem.20040874}}&lt;/ref&gt; CCR5 нәруызын кодтайтын генге арнайы өзгерістер енгізу арқылы АИВ-1 инфекциясының алдын алуға болады.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Olson WC, Jacobson JM|title=CCR5 monoclonal antibodies for HIV-1 therapy|journal=Current Opinion in HIV and AIDS|volume=4|issue=2|pages=104–11|date=March 2009|pmid=19339948|pmc=2760828|doi=10.1097/COH.0b013e3283224015}}&lt;/ref&gt;

Жіті инфекция кезінде АИВ CCR5 экспрессиялаушы CD4&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; T жасушаларын іздеп, жояды.&lt;ref name=&quot;Julio2011&quot;&gt;{{cite book|last=editor|first=Julio Aliberti|title=Control of Innate and Adaptive Immune Responses During Infectious Diseases|publisher=Springer Verlag|location=New York|isbn=978-1-4614-0483-5|page=145|url=https://books.google.com/books?id=TKMpo5aINVIC&amp;pg=PA145|year=2011|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924083412/https://books.google.com/books?id=TKMpo5aINVIC&amp;pg=PA145|archive-date=September 24, 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Белсенді имунды жауап ақырында инфекцияны басқарып, клиникалық жасырын сатының басталуын мүмкін етеді. Жоғарыда айтылғандай, нысанаға көбіне шырышты қабатта болатын CD4&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; T жасушалары алынады.&lt;ref name=&quot;Julio2011&quot; /&gt; АИВтің тұрақты репликациясы созылмалы сатады да сақталатын иммунды жүйенің жалпыланған белсенуіне әкеледі.&lt;ref name=&quot;pmid18161758&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Appay V, Sauce D|title=Immune activation and inflammation in HIV-1 infection: causes and consequences|journal=The Journal of Pathology|volume=214|issue=2|pages=231–41|date=January 2008|pmid=18161758|doi=10.1002/path.2276}}&lt;/ref&gt; [[Иммундық жасушалар|Иммунды жасушалардың]] белсенуі мен қабынуалды цитокиндерінің босап шығуы арқылы көрінетін иммунды белсену АИВ генінің белсенділігі мен АИВ репликациясына қарсы иммунды жауап нәтижесінде туындайды. Сондай-ақ бұған аурудың жіті сатысы кезінде шырыштағы CD4&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; T жасушаларының сарқылуы салдарынан асқазан-ішек жолдарының иммунды тосқауылының бұзылуы да әсер етеді.&lt;ref name=&quot;pmid17115046&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Brenchley JM, Price DA, Schacker TW, Asher TE, Silvestri G, Rao S, Kazzaz Z, Bornstein E, Lambotte O, Altmann D, Blazar BR, Rodriguez B, Teixeira-Johnson L, Landay A, Martin JN, Hecht FM, Picker LJ, Lederman MM, Deeks SG, Douek DC|title=Microbial translocation is a cause of systemic immune activation in chronic HIV infection|journal=Nature Medicine|volume=12|issue=12|pages=1365–71|date=December 2006|pmid=17115046|pmc=1717013|doi=10.1038/nm1511}}&lt;/ref&gt;

== Диагностика ==
[[Сурет:Hiv-timecourse-kz.png|alt=|нобай|Инфекция жұқтырғаннан соңғы сатыға дейін вирус титрі мен CD4&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; T жасушаларының санының өзгеруін көрсететін график.{{legend-line|blue solid 2px|CD4&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; T лимфоциттерінің саны (жасуша/мкм)}}{{legend-line|red solid 2px|1 мл қан плазмасындағы АИВ РНҚ көшірмесі}}]]
{| class=&quot;wikitable floatright&quot;
|+Сынақтың дәл болуы үшін жұқтырғаннан кейін өтуі керек күндер&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cdc.gov/hiv/basics/testing.html|title=HIV/AIDS Testing|last=|first=|date=16 March 2018|website=CDC|access-date=14 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180414234419/https://www.cdc.gov/hiv/basics/testing.html|archive-date=April 14, 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
!Қан талдау
!Күн
|-
|Антиденеге тест &lt;small&gt;(жедел тест, 3-буын ИФТ)&lt;/small&gt;
|23–90
|-
|Антидене және p24 антигеніне тест &lt;small&gt;(4-буын ИФТ)&lt;/small&gt;
|18–45
|-
|[[Полимеразды тізбекті реакция|ПТР]]
|10–33
|}
АИВ/ЖИТС диагнозы зерханалық зерттеу нәтижесіне және арнайы симптомдар мен белгілерге сүйеніп қойылады.&lt;ref name=&quot;WHOCase2007&quot; /&gt; 15&amp;nbsp;жастан 65&amp;nbsp;жасқа дейінгі адамдар мен барлық жүкті әйелдер АИВке скринингтен өтіп тұрғаны дұрыс.&lt;ref name=&quot;USP2019Screen&quot;&gt;{{cite journal|last1=US Preventive Services Task|first17=CW|first13=CM|last14=Pbert|first14=L|last15=Silverstein|first15=M|last16=Simon|first16=MA|last17=Tseng|last18=Wong|first12=CS|first18=JB|title=Screening for HIV Infection: US Preventive Services Task Force Recommendation Statement.|journal=JAMA|date=18 June 2019|volume=321|issue=23|pages=2326–2336|doi=10.1001/jama.2019.6587|last13=Mangione|last12=Landefeld|first1=Force.|last6=Cabana|last2=Owens|first2=DK|last3=Davidson|first3=KW|last4=Krist|first4=AH|last5=Barry|first5=MJ|first6=M|first11=M|last7=Caughey|first7=AB|last8=Curry|first8=SJ|last9=Doubeni|first9=CA|last10=Epling JW|first10=Jr|last11=Kubik|pmid=31184701}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ инфекция жұқтыру қаупі бар топтар (оларға жыныс жолдары арқылы берілетін кез келген ауруға шалдыққандарды да жатқызады) тексерістен өтуге тиіс.&lt;ref name=&quot;Deut2010&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;USP2019Screen&quot; /&gt; Әлемнің көптеген аймақтарында АИВ–оң адамдар өзінде вирустың барын тек ЖИТС не ауыр иммунтапшылық белгілері көрініс беріп үлгерген кезде, инфекцияның соңғы сатысында аңғарады.&lt;ref name=&quot;Deut2010&quot; /&gt;

АИВ диагностикасын шартты түрде екі кезеңге бөлуге болады:

* '''4-буынға жататын тест-жүйелер арқылы скриниг жүргізу:''' [[Иммунды ферменттік талдау|Иммунферментті (ИФТ)]] не иммунхемилюминесценттті талдау (ИХЛТ) әдістерімен вирус антигендерін және АИВке қарсы түзілген антиденелерді анықтау. Бұл әдіс сезімталдығы (99%) мен арнайылығы (99,5%) өте жоғары деп саналады.
* '''Иммоноблоттинг жүргізіп, диагнозды нақтылау:''' Бұл әдіс скрининг-тест нәтижесі оң болған адамдарға жүргізіледі. Әдіс мақсаты — статусы күдікті адамның қанындағы антиденелердің нақты қай АИВ антигеніне түзілгенін анықтау. [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы|Дүниежүзілік Денсаулық сақтау ұйымының]] талабы бойынша вирустың үш беткей антигенінің кем дегенде екеуіне қарсы түзілген антидене анықталған жағдайда ғана тексерілуші статусы ''&quot;оң&quot;'' деп бағаланады.

=== АИВ тест ===
АИВ–оң адамдардың көбінде жұқтырғаннан кейін үш не он екі аптадан кейін арнайы [[антиденелер]] ([[Сероконверсия|сероконверт]]) түзіледі.&lt;ref name=&quot;M118&quot; /&gt; Оған дейінгі кезеңді &quot;''терезе кезеңі''&quot; деп атайды. Бастапқы инфекцияны сероконверсияға дейін қандағы АИВ РНҚсын не p24 антигенін тексеру арқылы да анықтауға болады.&lt;ref name=&quot;M118&quot; /&gt; Антиденеге тест не ПТР оң болған жағдайда, қанда басқа антиденелерге тексеріп не қайталап ПТР жасау арқылы нақтылайды.&lt;ref name=&quot;WHOCase2007&quot; /&gt;

18 айдан кіші балаларда анасынан алған антиденелердің болуына байланысты антидене тесті дұрыс көрсетпейді.&lt;ref name=&quot;ChildDiag2010&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Kellerman S, Essajee S|title=HIV testing for children in resource-limited settings: what are we waiting for?|journal=[[PLOS Medicine]]|volume=7|issue=7|page=e1000285|date=July 2010|pmid=20652012|pmc=2907270|doi=10.1371/journal.pmed.1000285}}&lt;/ref&gt; Осылайша АИВ диагнозы тек АИВ РНҚсына не кДНҚсына ПТР, не болмаса p24 антигенін анықтау арқылы қойылады.&lt;ref name=&quot;WHOCase2007&quot; /&gt; Көптеген елдерде нәтижесі сенімді ПТР әдісі жасалмайды, сол себепті ауру белгілерінің көрініс беруін не қандағы АИВке түзілген антиденелерді анықтау үшін баланың өсуін күтуге мәжбүр болады.&lt;ref name=&quot;ChildDiag2010&quot; /&gt;

=== Шұғыл тест ===
Шұғыл тест әдістеріне: [[Агглютинация (биология)|агглютинация]] реакциясы, полимерлі мембранадағы ИФТ, иммунологиялық фильтрациялы талдау және иммунхроматография жатады. Тест нәтижесін 15—30 минут ішінде білуге болады. Бұл әдіс, нәтижені дереу білу керек кезде, мысалы: шұғыл түрде операция алдында статус анықтау керек болған кезде өте тиімді әрі ыңғайлы.&lt;ref&gt;{{Cite pmid|23807269}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cdc.gov/hiv/testing/lab/hometests.html|title=Home Tests|publisher=CDC|accessdate=2014-07-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140710010755/http://www.cdc.gov/hiv/testing/lab/hometests.html|archivedate=2014-07-10|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt; Қазақстанда сілекей арқылы АИВ анықтауға арналған шұғыл тест (''AmanBol'') қолданылады.

=== Жіктелуі ===
Әлемде АИВ пен АИВ қатысты ауруларды жіктеудің екі жүйесі белгілі: [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы|ДДСҰ]] ұсынған АИВ жұқпасын және ауруларын сатылап жіктеу жүйесі&lt;ref name=&quot;WHOCase2007&quot; /&gt; және Ауруды бақылау және болдырмауу орталықтары ({{lang-en|CDC}}) ұсынған АИВ жұқпасын жіктеу жүйесі.&lt;ref name=&quot;CDCCase2008&quot; /&gt; CDC жіктеу жүйесі көбіне [[дамыған елдер]]де қолданылады. [[Дамушы елдер]]де зертханалық зерттеу жүргізу мүмкіндігі төмен болғандықтан, ДДСҰ ұсынған лабораторлы мәліметтерлі қажет етпейтін жіктеу жүйесін қолдану ыңғайлы. Екі жүйенің айырмашылығы болғанымен, статистика жүргізуде кедергі келтірмейді.&lt;ref name=&quot;M121&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;WHOCase2007&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;CDCCase2008&quot; /&gt;

==== ДДСҰ жіктемесі ====
[[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]] алғаш рет 1986 жылы ЖИТС анықтамасы мен жіктемесін ұсынды.&lt;ref name=&quot;WHOCase2007&quot;&gt;{{cite book|title=WHO case definitions of HIV for surveillance and revised clinical staging and immunological classification of HIV-related disease in adults and children|pages=6–16|url=http://www.who.int/hiv/pub/guidelines/HIVstaging150307.pdf|year=2007|publisher=World Health Organization|location=Geneva|isbn=978-92-4-159562-9|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131031044253/http://www.who.int/hiv/pub/guidelines/HIVstaging150307.pdf|archive-date=October 31, 2013|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; Содан бері ДДСҰ жіктемесі бірнеше рет жаңартылып, толықтырылған, ең соңғы нұсқасы 2007 жылы жарық көрген:&lt;ref name=&quot;WHOCase2007&quot; /&gt;

* '''Бастапқы (біріншілік) АИВ инфекциясы:''' симптомсыз не жіті ретровирусты синдроммен бірлесуі мүмкін.&lt;ref name=WHOCase2007/&gt;
* '''I саты:''' АИВ инфекциясы симптомсыз жүреді; қандағы CD4&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; T жасушаларының саны (CD4 саны деп те аталады) – 1 микролитрде 500 жоғары болады.&lt;ref name=WHOCase2007/&gt; Бірнеше топ лимфа түйіндері ұлғаю мүмкін (Тұрақты жайылған лимфаденопатия).&lt;ref name=WHOCase2007/&gt;
* '''II саты:''' Тері мен шырыш қабаттарындағы өзгерістер секілді әлсіз симптомдар мен жоғары тыныс жолдарының қайталамалы инфекциялары. CD4 саны – 500/µl төмен.&lt;ref name=WHOCase2007/&gt;
* '''III саты:''' бір айдан көп болатын себебі белгісіз созылмалы диарея, өкпе туберкулезі секілді ауыр бактериялық инфекциялар мен CD4 санының 350/µl төмен болуы.&lt;ref name=WHOCase2007/&gt;
* '''IV саты не ЖИТС:''' ми [[токсоплазмоз]]ы, өңеш, кеңірдек, бронх не өкпе [[кандидоз]]ы, Капоши саркомасы. CD4 саны – 200/µl.&lt;ref name=WHOCase2007/&gt;

==== CDC жіктемесі ====
1993 жылы{{sfn|Возианова|2001|с=511}} АҚШ Ауруды бақылау және болдырмау орталықтары клиникалық көрініспен қатар лабораторлы көреткіштерді бағалайтын жіктеу жүйесін әзірлеп шыққан, ол [[2008 жыл|2008]] және [[2014 жыл|2014]] жылдары жаңартылған.&lt;ref name=CDCCase2008&gt;{{cite journal |vauthors=Schneider E, Whitmore S, Glynn KM, Dominguez K, Mitsch A, McKenna MT |title=Revised surveillance case definitions for HIV infection among adults, adolescents, and children aged &lt;18 months and for HIV infection and AIDS among children aged 18 months to &lt;13 years – United States, 2008 |journal=MMWR. Recommendations and Reports |volume=57 |issue=RR-10 |pages=1–12 |date=December 2008 |pmid=19052530}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CDC&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.aids-ed.org/aidsetc?page=cg-205_hiv_classification|title=HIV Classification: CDC and WHO Staging Systems|publisher=сайт www.aids-ed.org|accessdate=2011-12-29|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/65Ad2FCZQ?url=http://www.aids-ed.org/aidsetc?page=cg-205_hiv_classification|archivedate=2012-02-03}}&lt;/ref&gt;, CDC жіктемесіне сәйкес адамға не АИВ инфекциясы, не ЖИТСтің соңғы сатысы деген диагноз қойылады, А3, В3, С1, С2 және С3 санатына жатқызылғандар ЖИТСі бар деп есепке алынады.
{| class=&quot;standard&quot; align=&quot;center&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |CD4 саны (/мкл, %)
! colspan=&quot;3&quot; |Клиникалық санаттар
|-
| align=&quot;center&quot; |А — симптомсыз жіті (біріншілік) не ТЖЛП (тұрақты жайылған лимфаденопатия)
| align=&quot;center&quot; |В — Айқын
| align=&quot;center&quot; |С — ЖИТС бірлескен аурулар
|-
|1. &gt; 500 (&gt; 29 %)
| align=&quot;center&quot; |А1
| align=&quot;center&quot; |В1
| align=&quot;center&quot; |С1
|-
|2. 200—499 (&gt; 14—28 %)
| align=&quot;center&quot; |А2
| align=&quot;center&quot; |В2
| align=&quot;center&quot; |С2
|-
|3. &lt; 200 (&lt; 14 %)
| align=&quot;center&quot; |А3
| align=&quot;center&quot; |В3
| align=&quot;center&quot; |С3
|-
|}
Әр клиникалық санатқа тән симптомдар:

: А: жіті ретровирусты синдром: жайылған [[лимфаденопатия]] (ТЖЛП), симптомсыз ағым;
: В: ЖИТСтен туындаған кешен синдромы: ауыз қуысы [[кандидоз]]ы, жатыр мойны дисплазиясы, ағза бұзылыстары, [[белдеме теміреткі]], идиопатиялық тромбоцитопения, [[листериоз]], [[Ақ таңба|лейкоплакия]], шеткі нейропатия;
: С: ЖИТС: өкпе не өңеш [[кандидоз]]ы, жатыр мойны обыры, кокцидиоидоз, криптоспоридиоз, цитомегаловирус инфекциясы, герпес қоздырған [[эзофагит]], АИВ-энцефалопатия, [[гистоплазмоз]], изоспороз, Капоши саркомасы, лимфома, микобактериоз, пневмоцистоз, бактериядан болған пневмония, үдемелі көп ошақты лейкоэнцефалопатия, сальмонеллёз.

== Алдын алу ==
=== Жыныстық қатынас ===
[[Үрпекқап]]ты тұрақты пайдалану – АИВ жұқтыру қаупін шамамен 80% төмендетеді.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Crosby R, Bounse S|title=Condom effectiveness: where are we now?|journal=Sexual Health|volume=9|issue=1|pages=10–17|date=March 2012|pmid=22348628|doi=10.1071/SH11036}}&lt;/ref&gt; Егер ерлі-зайыптылардың біреуі инфекция жұқтырған болып, бірақ тұрақты түрде үрпекқап қолданса, жұғу қаупі – жылына 1% төмен болады.&lt;ref name=&quot;WHOCondoms&quot;&gt;{{cite web|publisher=World Health Organization|date=August 2003|url=http://www.wpro.who.int/mediacentre/factsheets/fs_200308_Condoms/en/index.html|title=Condom Facts and Figures|access-date=January 17, 2006|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121018145513/http://www.wpro.who.int/mediacentre/factsheets/fs_200308_Condoms/en/index.html|archive-date=October 18, 2012|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; Әйел үрпекқаптары да дәл осындай көрсеткіш көрсетеді деген растама бар.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Gallo MF, Kilbourne-Brook M, Coffey PS|title=A review of the effectiveness and acceptability of the female condom for dual protection|journal=Sexual Health|volume=9|issue=1|pages=18–26|date=March 2012|pmid=22348629|doi=10.1071/SH11037}}&lt;/ref&gt; Африкада жүргізілген зерттеу нәтижесінде қатынасқа түсер алдында құрамында теновир болатын қынаптық гель инфекция жұқтыру қаупін 40% төмендететіні анықталған.&lt;ref name=&quot;VagGel2012&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Celum C, Baeten JM|title=Tenofovir-based pre-exposure prophylaxis for HIV prevention: evolving evidence|journal=Current Opinion in Infectious Diseases|volume=25|issue=1|pages=51–57|date=February 2012|pmid=22156901|pmc=3266126|doi=10.1097/QCO.0b013e32834ef5ef}}&lt;/ref&gt; Ал ноноксинол-9 спермицидін қолдану керісінше қынап пен тік ішекті тітіркендіретіндіктен, жұқтыру қаупін көбейтеді&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Baptista M, Ramalho-Santos J|title=Spermicides, microbicides and antiviral agents: recent advances in the development of novel multi-functional compounds|journal=Mini Reviews in Medicinal Chemistry|volume=9|issue=13|pages=1556–67|date=November 2009|pmid=20205637|doi=10.2174/138955709790361548}}&lt;/ref&gt;&lt;!--Сүндеттеу --&gt;

Сахара оңтүстігіндегі Африкада гетеросексуал ерлерді сүндеттеу 24 ай ішінде АИВтен сақтау дәрежесін 38%-дан 66%-ға дейін жоғарлатқан.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Siegfried N, Muller M, Deeks JJ, Volmink J|title=Male circumcision for prevention of heterosexual acquisition of HIV in men|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=2|page=CD003362|date=April 2009|pmid=19370585|doi=10.1002/14651858.CD003362.pub2|editor1-last=Siegfried|editor1-first=Nandi}}&lt;/ref&gt; Осы зерттеу сүйеніп, [[2007 жыл]]ы ДДСҰ мен ''UNAIDS'' АИВ деңгейі жоғары аймақтарда инфекцияның әйелден ерге берілуінің алдын алу әдісі ретінде еркектерді сүндетке отырғызуды ұсынды.&lt;ref&gt;{{cite web|title=WHO and UNAIDS announce recommendations from expert consultation on male circumcision for HIV prevention|publisher=World Health Organization|date=March 28, 2007|url=http://www.who.int/mediacentre/news/releases/2007/pr10/en/index.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110703140439/http://www.who.int/mediacentre/news/releases/2007/pr10/en/index.html|archive-date=July 3, 2011|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; Әйтсе де бұл әдіс инфекцияның ерден әйелге берілуінен қорғайтыны әлі де дауға арқау болып отыр,&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Larke N|title=Male circumcision, HIV and sexually transmitted infections: a review|journal=British Journal of Nursing|volume=19|issue=10|pages=629–34|date=May 27, 2010|pmid=20622758|pmc=3836228|doi=10.12968/bjon.2010.19.10.48201}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid19849961&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Eaton L, Kalichman SC|title=Behavioral aspects of male circumcision for the prevention of HIV infection|journal=Current HIV/AIDS Reports|volume=6|issue=4|pages=187–93|date=November 2009|pmid=19849961|pmc=3557929|doi=10.1007/s11904-009-0025-9}}(subscription required)&lt;/ref&gt; сондай-ақ дамыған елдерде және ермен жыныстық қатынасқа түсетін ерлерде аталған әдістің тиімділігі анықталмаған.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Kim HH, Li PS, Goldstein M|title=Male circumcision: Africa and beyond?|journal=Current Opinion in Urology|volume=20|issue=6|pages=515–19|date=November 2010|pmid=20844437|doi=10.1097/MOU.0b013e32833f1b21|url=https://semanticscholar.org/paper/20d5bffb5f576016fc87e72877f40dc7e231c209}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Templeton DJ, Millett GA, Grulich AE|title=Male circumcision to reduce the risk of HIV and sexually transmitted infections among men who have sex with men|journal=Current Opinion in Infectious Diseases|volume=23|issue=1|pages=45–52|date=February 2010|pmid=19935420|doi=10.1097/QCO.0b013e328334e54d}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Wiysonge CS, Kongnyuy EJ, Shey M, Muula AS, Navti OB, Akl EA, Lo YR|title=Male circumcision for prevention of homosexual acquisition of HIV in men|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=6|page=CD007496|date=June 2011|pmid=21678366|doi=10.1002/14651858.CD007496.pub2|editor1-last=Wiysonge|editor1-first=Charles Shey}}&lt;/ref&gt; Дегенмен Халықаралық вирусқа қарсы қоғам ({{Lang-en|The International Antiviral Society}}) жыныстық қатынасқа түсетін барлық гетеросексуал ерлерді сүндеттеуді ұсынады, сондай-ақ ермен жыныстық қатынасқа түсетін ерлерді де сүндеттеу мәселесін көтеріп жір.&lt;ref name=&quot;IAS2014&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Marrazzo JM, del Rio C, Holtgrave DR, Cohen MS, Kalichman SC, Mayer KH, Montaner JS, Wheeler DP, Grant RM, Grinsztejn B, Kumarasamy N, Shoptaw S, Walensky RP, Dabis F, Sugarman J, Benson CA |title=HIV prevention in clinical care settings: 2014 recommendations of the International Antiviral Society–USA Panel |journal=JAMA |volume=312 |issue=4 |pages=390–409 |date=July 23–30, 2014 |pmid=25038358 |pmc=6309682 |doi=10.1001/jama.2014.7999}}&lt;/ref&gt; Кей сарапшылар сүндеттелген ерлер инфекция жұқтыру қаупі төмен дегенге қатты сеніп, ретсіз әрі қорғаусыз жыныстық қатынасқа түсіп, әдістің тиімділігін жоққа шығарады деп қорқады.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Eaton LA, Kalichman S|title=Risk compensation in HIV prevention: implications for vaccines, microbicides, and other biomedical HIV prevention technologies|journal=Current HIV/AIDS Reports|volume=4|issue=4|pages=165–72|date=December 2007|pmid=18366947|pmc=2937204|doi=10.1007/s11904-007-0024-7}}&lt;/ref&gt;

&lt;!--Оқыту --&gt;
Секстен тартынуды қолдайтын бағдарламалар АИВтің кейінгі қаупіне әсер етпеуі мүмкін.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Underhill K, Operario D, Montgomery P|title=Abstinence-only programs for HIV infection prevention in high-income countries|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=4|page=CD005421|date=October 2007|pmid=17943855|doi=10.1002/14651858.CD005421.pub2|url=http://onlinelibrary.wiley.com/o/cochrane/clsysrev/articles/CD005421/frame.html|editor1-last=Operario|archive-url=https://web.archive.org/web/20101125105707/http://onlinelibrary.wiley.com/o/cochrane/clsysrev/articles/CD005421/frame.html|df=mdy-all|url-status=dead|editor1-first=Don|archive-date=November 25, 2010|access-date=May 31, 2012}}&lt;/ref&gt; Құрдастардан білім алу да профилактикада мардымсыз екені анықталған.&lt;ref name=&quot;pmid22641791&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Tolli MV|title=Effectiveness of peer education interventions for HIV prevention, adolescent pregnancy prevention and sexual health promotion for young people: a systematic review of European studies|journal=[[Health Education Research]]|volume=27|issue=5|pages=904–13|date=October 2012|pmid=22641791|doi=10.1093/her/cys055}}&lt;/ref&gt; Ал мектептегі кешенді жыныстық сауаттандыру қорғанусыз жүрісті төмендетуі мүмкін.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Ljubojević S, Lipozenčić J|title=Sexually transmitted infections and adolescence|journal=Acta Dermatovenerologica Croatica|volume=18|issue=4|pages=305–10|year=2010|pmid=21251451}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=http://unesdoc.unesco.org/images/0026/002607/260770e.pdf|title=International technical guidance on sexuality education: an evidence-informed approach|last=|first=|publisher=UNESCO|year=2018|isbn=978-92-3-100259-5|location=Paris|pages=12|access-date=February 22, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181113072101/http://unesdoc.unesco.org/images/0026/002607/260770e.pdf|archive-date=November 13, 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Жастардың кей бөлігі АИВ/ЖИТС туралы білсе де, АИВ жұқтыру қаупін елемей, қорғаусыз қатынасқа түсіп жатады.&lt;ref name=&quot;Patel2008&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Patel VL, Yoskowitz NA, Kaufman DR, Shortliffe EH|title=Discerning patterns of human immunodeficiency virus risk in healthy young adults|journal=[[The American Journal of Medicine]]|volume=121|issue=9|pages=758–64|date=September 2008|pmid=18724961|pmc=2597652|doi=10.1016/j.amjmed.2008.04.022}}&lt;/ref&gt; Ерікті кеңес беру және АИВке тегін тексеру – нәтижесі теріс болғандардың өмір салтын өзгертуге әсер етпейді, бірақ статусы – оң болғандардың алдағы уақытта үрпекқап қолдануын арттырады.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Fonner VA, Denison J, Kennedy CE, O'Reilly K, Sweat M|title=Voluntary counseling and testing (VCT) for changing HIV-related risk behavior in developing countries|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=9|issue=9|page=CD001224|date=September 2012|pmid=22972050|pmc=3931252|doi=10.1002/14651858.CD001224.pub4}}&lt;/ref&gt; Отбасын жоспарлаудың жетілдірілген қызметтері қарапайым қызметтермен салыстырғанда АИВ бар әйелдердің контрацепция қолдануын ынталандырады.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Lopez|first5=G|doi=10.1002/14651858.CD010243.pub3|pages=CD010243|issue=8|date=9 August 2016|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|title=Behavioral interventions for improving contraceptive use among women living with HIV.|last5=Stuart|first1=LM|first4=J|last4=Denison|first3=M|last3=Chen|first2=TW|last2=Grey|pmid=27505053}}&lt;/ref&gt; Жыныстық жолмен берілетін басқа да жұқпаларды емдеу АИВтің алдын алудағы тиімділігі әзірге белгісіз.&lt;ref name=&quot;CochraneSTI2012&quot; /&gt;

=== Жұқтыруға дейінгі ===
CD4 саны ≤ 550 жасуша/µL адамдарда антиретровирусты терапия жүргізу — серіктесіне АИВ жұқтырудың алдын алады (болдырмас үшін емдеу (БЕ) страдегиясы).&lt;ref name=&quot;Anglemyer2013&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Anglemyer A, Rutherford GW, Horvath T, Baggaley RC, Egger M, Siegfried N|title=Antiretroviral therapy for prevention of HIV transmission in HIV-discordant couples|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=4|issue=4|page=CD009153|date=April 2013|pmid=23633367|pmc=4026368|doi=10.1002/14651858.CD009153.pub3}}&lt;/ref&gt; БЕ жұқтыру қаупін 10-20 есе төмендетеді.&lt;ref name=&quot;Anglemyer2013&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Chou2012&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Chou R, Selph S, Dana T, Bougatsos C, Zakher B, Blazina I, Korthuis PT|title=Screening for HIV: systematic review to update the 2005 U.S. Preventive Services Task Force recommendation|journal=Annals of Internal Medicine|volume=157|issue=10|pages=706–18|date=November 2012|pmid=23165662|doi=10.7326/0003-4819-157-10-201211200-00007|url=https://semanticscholar.org/paper/2984fe0942403b9e983e12f9f54986bb4d6d7e89}}&lt;/ref&gt; Ермен жыныс қатынасына түсетін ерлер, жұбайы АИВ–оң және Африкадағы гетеросексуалдар секілді жұқтыру қаупі жоғары адамдарға жұқтыруға дейінгі профилактика (ЖдП) ретінде теновофирдің тәуліктік дозасын эмтрицитабинмен не бөлек беру – айтарлықтай тиімді екені анықталған.&lt;ref name=&quot;VagGel2012&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Owens|first16=Chien-Wen|last13=Pbert|first13=Lori|last14=Silverstein|first14=Michael|last15=Simon|first15=Melissa A.|last16=Tseng|last17=Wong|last12=Mangione|first17=John B.|title=Preexposure Prophylaxis for the Prevention of HIV Infection|journal=JAMA|date=11 June 2019|volume=321|issue=22|pages=2203–2213|doi=10.1001/jama.2019.6390|first12=Carol M.|first11=C. Seth|first1=Douglas K.|last6=Caughey|last2=Davidson|first2=Karina W.|last3=Krist|first3=Alex H.|last4=Barry|first4=Michael J.|last5=Cabana|first5=Michael|first6=Aaron B.|last11=Landefeld|last7=Curry|first7=Susan J.|last8=Doubeni|first8=Chyke A.|last9=Epling|first9=John W.|last10=Kubik|first10=Martha|pmid=31184747}}&lt;/ref&gt; Бұл сондай-ақ есірткіні көктамырға егетіндер үшін де тиімді болуы мүмкін. Зерттеу нәтижесі бойынша аталған топта жұқтыру қаупі 100 адамға шаққанда жылына 0.7-ден 0.4-ке дейін төмендеген.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Choopanya K, Martin M, Suntharasamai P, Sangkum U, Mock PA, Leethochawalit M, Chiamwongpaet S, Kitisin P, Natrujirote P, Kittimunkong S, Chuachoowong R, Gvetadze RJ, McNicholl JM, Paxton LA, Curlin ME, Hendrix CW, Vanichseni S|title=Antiretroviral prophylaxis for HIV infection in injecting drug users in Bangkok, Thailand (the Bangkok Tenofovir Study): a randomised, double-blind, placebo-controlled phase 3 trial|journal=The Lancet|volume=381|issue=9883|pages=2083–90|date=June 2013|pmid=23769234|doi=10.1016/S0140-6736(13)61127-7}}&lt;/ref&gt; 2019 жылы USPSTF жұқтыру қаупі жоғары барлық топтарға ЖдП жүргізуді ұсынған.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=US Preventive Services Task|first17=CW|first13=CM|last14=Pbert|first14=L|last15=Silverstein|first15=M|last16=Simon|first16=MA|last17=Tseng|last18=Wong|first12=CS|first18=JB|title=Preexposure Prophylaxis for the Prevention of HIV Infection: US Preventive Services Task Force Recommendation Statement.|journal=JAMA|date=11 June 2019|volume=321|issue=22|pages=2203–2213|doi=10.1001/jama.2019.6390|last13=Mangione|last12=Landefeld|first1=Force.|last6=Cabana|last2=Owens|first2=DK|last3=Davidson|first3=KW|last4=Krist|first4=AH|last5=Barry|first5=MJ|first6=M|first11=M|last7=Caughey|first7=AB|last8=Curry|first8=SJ|last9=Doubeni|first9=CA|last10=Epling JW|first10=Jr|last11=Kubik|pmid=31184747}}&lt;/ref&gt;

Денсаулық сақтау саласындағы әмбебап сақтық шаралары АИВ жұқтыру қаупін төмендетуде тиімді деп саналады.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Recommendations for prevention of HIV transmission in health-care settings|journal=MMWR Supplements|volume=36|issue=2|pages=1S–18S|date=August 1987|pmid=3112554|url=https://www.cdc.gov/MMWR/PREVIEW/MMWRHTML/00023587.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20170709181703/https://www.cdc.gov/MMWR/PREVIEW/MMWRHTML/00023587.htm|df=mdy-all|url-status=live|archive-date=July 9, 2017|author1=Centers for Disease Control (CDC)}}&lt;/ref&gt; Есірткіні көктамырына енгізетіндерде жұқтыру қаупі жоғары екені белгілі. Ине алмастыру бастамасы мен опиоидты алмастырушы терапияның да осы қауіпті төмендетуде тиімді екені анықталған.&lt;ref name=&quot;Kurth2011&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Kurth AE, Celum C, Baeten JM, Vermund SH, Wasserheit JN|title=Combination HIV prevention: significance, challenges, and opportunities|journal=Current HIV/AIDS Reports|volume=8|issue=1|pages=62–72|date=March 2011|pmid=20941553|pmc=3036787|doi=10.1007/s11904-010-0063-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=MacArthur GJ, Minozzi S, Martin N, Vickerman P, Deren S, Bruneau J, Degenhardt L, Hickman M|title=Opiate substitution treatment and HIV transmission in people who inject drugs: systematic review and meta-analysis|journal=BMJ|volume=345|issue=oct03 3|page=e5945|date=October 2012|pmid=23038795|pmc=3489107|doi=10.1136/bmj.e5945}}&lt;/ref&gt;

=== Жұқтырудан кейінгі ===
АИВ–оң адамның қаны не жыныс мүшелерінен бөлінген секрециямен контакт болғаннан кейін 48–72 сағат ішінде антиретровирусты терапия жүргізу жұқтырудан кейінгі профилактика (ЖкП) деп аталады.&lt;ref name=&quot;Prevention2012&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=|title=HIV exposure through contact with body fluids|journal=Prescrire International|volume=21|issue=126|pages=100–01, 103–05|date=April 2012|pmid=22515138|doi=}}&lt;/ref&gt; Зидовудиннің бір агентін қолдану инемен жарақаттануда АИВ инфекциясын жұқтыру қаупін бес есе азайтады.&lt;ref name=&quot;Prevention2012&quot; /&gt; [[Америка Құрама Штаттары]]нда АИВтің алдын алу үшін тенофовир, эмтрицитабин және ральтегавир беріледі, бұл қауіпті айтарлықтай төмендетеді&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Kuhar DT, Henderson DK, Struble KA, Heneine W, Thomas V, Cheever LW, Gomaa A, Panlilio AL|title=Updated US Public Health Service guidelines for the management of occupational exposures to human immunodeficiency virus and recommendations for postexposure prophylaxis|journal=[[Infection Control and Hospital Epidemiology]]|volume=34|issue=9|pages=875–92|date=September 2013|pmid=23917901|doi=10.1086/672271|url=https://semanticscholar.org/paper/5ce62af625f29039b16271733be5044a935d997a}}&lt;/ref&gt;

Зорлаушы статусы оң не белгісіз болса да, зорланған адамға ЖкП жүргізу ұсынылады.&lt;ref name=&quot;NEJM2011Sex&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Linden JA|title=Clinical practice. Care of the adult patient after sexual assault|journal=The New England Journal of Medicine|volume=365|issue=9|pages=834–41|date=September 2011|pmid=21879901|doi=10.1056/NEJMcp1102869|url=https://semanticscholar.org/paper/bf568cabfb1fe97f7fb9512abd2641c31629ea89}}&lt;/ref&gt; Әдетте, терапия төрт аптаға созылады.&lt;ref name=&quot;CochranePEP2007&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Young TN, Arens FJ, Kennedy GE, Laurie JW, Rutherford GW|title=Antiretroviral post-exposure prophylaxis (PEP) for occupational HIV exposure|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=1|page=CD002835|date=January 2007|pmid=17253483|doi=10.1002/14651858.CD002835.pub3|editor1-last=Young|editor1-first=Taryn|name-list-format=vanc}}&lt;/ref&gt; Бұған себеп: зидовудин ішкендердің 70% пайда болатын жанама әсер, олар: лоқсу (24%), шаршағыштық (22%), қажу (13%) бас ауырсынуы (9%).&lt;ref name=&quot;AFP2007k&quot; /&gt;

=== Анадан балаға ===
АИВтың тікесінен берілуін болдырмау бағдарламалары жұқтыру қаупін 92-99% төмендетуі мүмкін.&lt;ref name=&quot;Mother2010&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Coutsoudis A, Kwaan L, Thomson M|title=Prevention of vertical transmission of HIV-1 in resource-limited settings|journal=Expert Review of Anti-Infective Therapy|volume=8|issue=10|pages=1163–75|date=October 2010|pmid=20954881|doi=10.1586/eri.10.94}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kurth2011&quot; /&gt; Бұл бағдарламаға сәйкес антиретровирусты терапия жүктілік барысында анасына және босанғаннан кейін баласына жүргізіліп, нәресте ана сүтін емес, шөлмектен тамақтанады.&lt;ref name=&quot;Mother2010&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Siegfried N, van der Merwe L, Brocklehurst P, Sint TT|title=Antiretrovirals for reducing the risk of mother-to-child transmission of HIV infection|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=7|page=CD003510|date=July 2011|pmid=21735394|doi=10.1002/14651858.CD003510.pub3|editor1-last=Siegfried|editor1-first=Nandi}}&lt;/ref&gt; Шөлмектен (жасанды) тамақтандыру қолжетімді, қолайлы әрі қауіпсіз болса, барынша ана сүтін бермеген абзал, ал олай болмаса, алғашқы айда тек емшек сүтін беруге болады.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.who.int/hiv/mediacentre/Infantfeedingconsensusstatement.pf.pdf|access-date=March 12, 2008|title=WHO HIV and Infant Feeding Technical Consultation Held on behalf of the Inter-agency Task Team (IATT) on Prevention of HIV – Infections in Pregnant Women, Mothers and their Infants – Consensus statement|date=October 25–27, 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20080409065845/http://www.who.int/hiv/mediacentre/Infantfeedingconsensusstatement.pf.pdf|archive-date=April 9, 2008|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Егер нәресте тек ана сүтін емсе, кеңейтілген антиретровирусты профилактика жүргізу қажет, сол арқылы балаға АИВ берілуін төмендетуге болады.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Horvath T, Madi BC, Iuppa IM, Kennedy GE, Rutherford G, Read JS|title=Interventions for preventing late postnatal mother-to-child transmission of HIV|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=1|pages=CD006734|date=January 2009|pmid=19160297|doi=10.1002/14651858.CD006734.pub2|editor1-last=Horvath|editor1-first=Tara}}&lt;/ref&gt; 2015 жылы [[Куба]] АИВтің анадан балаға берілуін түпкілікті жойған алғашқы ел атанды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.who.int/mediacentre/news/releases/2015/mtct-hiv-cuba/en/|title=WHO validates elimination of mother-to-child transmission of HIV and syphilis in Cuba|publisher=World Health Organization|date=June 30, 2015|access-date=August 30, 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150904154356/http://who.int/mediacentre/news/releases/2015/mtct-hiv-cuba/en/|archive-date=September 4, 2015|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;

=== Вакцинация ===
Қазіргі таңда АИВ не ЖИТСке қарсы лицензия алған вакцина жоқ.&lt;ref name=&quot;UN2012Vac&quot; /&gt; Әзірге ең нәтижелі вакцина сынағы 2009 жылы [[Тайланд]]та жарияланған RV 144 вакцинасы; ол инфекцияның берілуін шамамен 30% төмендеткені белгілі. Бұл көрсеткіш келешекте бұдан да тиімді вакцина ойлап табуға болатынына үміт сыйлайды.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Reynell L, Trkola A|title=HIV vaccines: an attainable goal?|journal=Swiss Medical Weekly|volume=142|page=w13535|date=March 2012|pmid=22389197|doi=10.4414/smw.2012.13535}}&lt;/ref&gt; RV 144 вакцинасының сынағы әлі де жалғасып жатыр.&lt;ref&gt;{{cite web|author=U.S. Army Office of the Surgeon General|title=HIV Vaccine Trial in Thai Adults|website=ClinicalTrials.gov|date=March 21, 2011|access-date=June 28, 2011|url=http://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT00223080|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111019080046/http://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT00223080|archive-date=October 19, 2011|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=U.S. Army Office of the Surgeon General|title=Follow up of Thai Adult Volunteers With Breakthrough HIV Infection After Participation in a Preventive HIV Vaccine Trial|website=ClinicalTrials.gov|date=June 2, 2010|url=http://www.clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT00337181|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120609095117/http://www.clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT00337181|archive-date=June 9, 2012|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;

== Емі ==
Әзірге АИВ инфекциясынан толықтай айықтыратын ем де, оған қарсы вакцина да жоқ. Алайда Жоғары белсенді антиретровирусты терапия (ЖБАРТ) жүргізу ауру ағымын баяулатады.&lt;ref name=&quot;LE2011&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=May MT, Ingle SM|title=Life expectancy of HIV-positive adults: a review|journal=Sexual Health|volume=8|issue=4|pages=526–33|date=December 2011|pmid=22127039|doi=10.1071/SH11046}}&lt;/ref&gt; 2010 жылғы мәлемет бойынша табысы орташа және төмен елдерде бұл терапияны 6,6 млн адам жүргізген&lt;ref name=&quot;UN2011Ten&quot;&gt;UNAIDS 2011 pg. 1–10&lt;/ref&gt; АРТ оппортунис инфекциялардың алдын алуда, сондай-ақ белсенді емдеуде де тиімді. 2020 жылғы наурыз айында белгілі болған мәлімет бойынша әлемде екі адам АИВ жұқпасынан толықтай айыққан.&lt;ref name=&quot;two&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.theguardian.com/science/2020/mar/09/second-person-cleared-hiv-adam-castillejo-reveals-identity |title=Second Person Ever to Be Cleared of HIV Reveals Identity |last=Davis |first=Nicola |date=March 8, 2020 |accessdate=March 8, 2020 |work=[[The Guardian]]}}&lt;/ref&gt;

=== Вирусқа қарсы ем ===
&lt;!--Бұл не? --&gt;
Қазіргі таңда ЖБАРТтың комбинацияланған варианты (&quot;коктейл&quot;) қолданылады: оның құрамына кем дегенде антиретровирусты агенттің екі типіне не санатына жататын, екі не одан да көп препарат болады.&lt;ref name=WHOTx2010Pg19&gt;{{cite book |title=Antiretroviral therapy for HIV infection in adults and adolescents: recommendations for a public health approach |year=2010 |publisher=World Health Organization |isbn=978-92-4-159976-4 |pages=19–20 |url=http://whqlibdoc.who.int/publications/2010/9789241599764_eng.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120709184257/http://whqlibdoc.who.int/publications/2010/9789241599764_eng.pdf |archive-date=July 9, 2012 |df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; Бастапқы кезеңде кері транскриптазаның нуклеозид емес ингибиторы (КТНЕИ) және кері транскриптазаның нуклеозид тәрізді ингибиторының (КТНИ) екі препараты тағайындалады. Қазақстанда қолданылатын КТНИ: абакавир (ABC), зидовудин (ZDV не AZT), ламивудин (3TC) немесе тенофовир (TDF).&lt;ref name=&quot;WHO2013&quot;&gt;{{cite book|title=Consolidated guidelines on the use of antiretroviral drugs for treating and preventing HIV infection|year=2013|pages=28–30|publisher=World Health Organization|isbn=978-92-4-150572-7|url=http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/85321/1/9789241505727_eng.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140209194943/http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/85321/1/9789241505727_eng.pdf|archive-date=February 9, 2014|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; 2019 жылы [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]] ересектерге арналған бірінші қатарлы препараттар тізіміне долутегравир / ламивудин / тенофовир, ал балама ретінде тенофовир / ламивудин / эфавиренц комбинациясын қосты.&lt;ref name=&quot;WHO2019Up&quot;&gt;{{cite web|title=UPDATE OF RECOMMENDATIONS ON FIRST- AND SECOND-LINE ANTIRETROVIRAL REGIMENS|url=https://apps.who.int/iris/bitstream/handle/10665/325892/WHO-CDS-HIV-19.15-eng.pdf?ua=1|publisher=World Health Organization|accessdate=16 November 2019|date=July 2019}}&lt;/ref&gt; Жоғарыда айтылған тәсіл тиімсіз болған кезде, емге протеаза ингибиторлары (ПИ) қосылады.&lt;ref name=&quot;WHOTx2010Pg19&quot; /&gt;

&lt;!--Қашан бастау керек? --&gt;
Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының ұсынысы бойынша Қазақстан Республикасында аурудың ағымы мен клиникалық сатысына, CD4 санына қарамастан (жүктілерге де) антиретровирусты терапия диагноз қойылған сәттен бастап жүргізіледі.&lt;ref name=&quot;WHO2015Tx&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;IAS2014&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DHHS2013&quot;&gt;{{cite web|title=Guidelines for the Use of Antiretroviral Agents in HIV-1-Infected Adults and Adolescents|url=http://aidsinfo.nih.gov/contentfiles/lvguidelines/AdultandAdolescentGL.pdf|website=Department of Health and Human Services|access-date=January 3, 2014|page=i|date=February 12, 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161101202407/https://aidsinfo.nih.gov/contentfiles/lvguidelines/adultandadolescentgl.pdf|archive-date=November 1, 2016|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; Бір басталған ем үзіліссіз және ешбір &quot;демалыссыз&quot; жүруі ұсынылады.&lt;ref name=&quot;Deut2010&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Vogel M, Schwarze-Zander C, Wasmuth JC, Spengler U, Sauerbruch T, Rockstroh JK|title=The treatment of patients with HIV|journal=Deutsches Arzteblatt International|volume=107|issue=28–29|pages=507–15; quiz 516|date=July 2010|pmid=20703338|pmc=2915483|doi=10.3238/arztebl.2010.0507}}&lt;/ref&gt; Көптеген адамдарға емдеу басталғаннан кейін ғана диагноз қойылады.&lt;ref name=&quot;Deut2010&quot; /&gt; Емнен күтілетін нәтиже – ұзақ уақыт бойы АИВ РНҚсының санын 1 мл қанда 50&amp;nbsp;көшірмеден төмен көрсеткіште ұстап тұру.&lt;ref name=&quot;Deut2010&quot; /&gt; Әдетте, ем тиімділігін терапия басталғаннан кейін төрт аптадан кейін аталған көрсеткішті анықтау арқылы бағалайды, егер  50&amp;nbsp;көшірме/мл деңгейіне жетсе, 3-6 ай сайын тексеріліп отырады. Бұл көрсеткіш 400 көшірме/мл болса, емнің тиімсіз екенін дәлелдейді&lt;ref name=&quot;Deut2010&quot; /&gt; Зерттеулерге сүйенсек, осыған дейін ем қабылдағандардың 95% аталған критерийлер орындалған.&lt;ref name=&quot;Deut2010&quot; /&gt;&lt;!--Артықшылық --&gt;

Ем артықшылығы — ЖИТС дамуы мен өлім қаупінің төмендеуі.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Sterne JA, May M, Costagliola D, de Wolf F, Phillips AN, Harris R, Funk MJ, Geskus RB, Gill J, Dabis F, Miró JM, Justice AC, Ledergerber B, Fätkenheuer G, Hogg RS, Monforte AD, Saag M, Smith C, Staszewski S, Egger M, Cole SR|title=Timing of initiation of antiretroviral therapy in AIDS-free HIV-1-infected patients: a collaborative analysis of 18 HIV cohort studies|journal=The Lancet|volume=373|issue=9672|pages=1352–63|date=April 2009|pmid=19361855|pmc=2670965|doi=10.1016/S0140-6736(09)60612-7}}&lt;/ref&gt; Дамушы елдерде ем физикалық және психикалық денсаулықты жақсартады.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Beard J, Feeley F, Rosen S|title=Economic and quality of life outcomes of antiretroviral therapy for HIV/AIDS in developing countries: a systematic literature review|journal=[[AIDS Care]]|volume=21|issue=11|pages=1343–56|date=November 2009|pmid=20024710|doi=10.1080/09540120902889926}}&lt;/ref&gt; Ем жүргізетіндерде туберкулезге шалдығу қаупі 70% төмендейді.&lt;ref name=&quot;WHOTx2010Pg19&quot; /&gt; Сондай-ақ емнің тағы бір артықшылығы — инфекцияның серіктесіне және анадан балаға берілуінің алдын алады&lt;ref name=&quot;WHOTx2010Pg19&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Attia S, Egger M, Müller M, Zwahlen M, Low N|title=Sexual transmission of HIV according to viral load and antiretroviral therapy: systematic review and meta-analysis|journal=AIDS|volume=23|issue=11|pages=1397–404|date=July 2009|pmid=19381076|doi=10.1097/QAD.0b013e32832b7dca|url=https://semanticscholar.org/paper/2c9cbaa1a5829e12f21d389df5f920c0af83895f}}&lt;/ref&gt; Емнің тиімді болуы тікелей қабылдаудың тұрақтылығы мен дұрыс болуына байланысты.&lt;ref name=&quot;Deut2010&quot; /&gt; Ем режимін сақтамау себептеріне медициналық көмек көрсету төмендігі,&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Orrell C|title=Antiretroviral adherence in a resource-poor setting|journal=Current HIV/AIDS Reports|volume=2|issue=4|pages=171–76|date=November 2005|pmid=16343374|doi=10.1007/s11904-005-0012-8}}&lt;/ref&gt; әлеуметтік көмектің жоғы, психика бұзылыстар мен нашақорлық жатады.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Malta M, Strathdee SA, Magnanini MM, Bastos FI|title=Adherence to antiretroviral therapy for human immunodeficiency virus/acquired immune deficiency syndrome among drug users: a systematic review|journal=Addiction|volume=103|issue=8|pages=1242–57|date=August 2008|pmid=18855813|doi=10.1111/j.1360-0443.2008.02269.x}}&lt;/ref&gt; Ем тәсімінің күрделі (таблетка саны мен қабылдау жиілігі) әрі жанама әсердің болуынан адамдар ем жүргізуден бас тартып жатады.&lt;ref name=&quot;pmid21406048&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Nachega JB, Marconi VC, van Zyl GU, Gardner EM, Preiser W, Hong SY, Mills EJ, Gross R|title=HIV treatment adherence, drug resistance, virologic failure: evolving concepts|journal=Infectious Disorders Drug Targets|volume=11|issue=2|pages=167–74|date=April 2011|pmid=21406048|pmc=5072419|doi=10.2174/187152611795589663}}&lt;/ref&gt;

Таңдалған препаратқа қатысты арнайы жанама әсер болуы мүмкін.&lt;ref name=&quot;Montessori2004&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Montessori V, Press N, Harris M, Akagi L, Montaner JS|title=Adverse effects of antiretroviral therapy for HIV infection|journal=Canadian Medical Association Journal|volume=170|issue=2|pages=229–38|date=January 2004|pmid=14734438|pmc=315530}}&lt;/ref&gt; Олардың ішінде ең жиі кездесетіндері: липодистрофия синдромы, дислипедемия, қант диабеті (әсіресе протеаза ингибиторларын қолданғанда).&lt;ref name=&quot;M121&quot; /&gt; Бұдан бөлек [[Іш өту|диарея]]&lt;ref name=&quot;Montessori2004&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Burgoyne2008&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Burgoyne RW, Tan DH|title=Prolongation and quality of life for HIV-infected adults treated with highly active antiretroviral therapy (HAART): a balancing act|journal=[[Journal of Antimicrobial Chemotherapy]]|volume=61|issue=3|pages=469–73|date=March 2008|pmid=18174196|doi=10.1093/jac/dkm499}}&lt;/ref&gt; және [[Жүрек аурулары|жүрек-тамыр жүйесінің ауруларының]] жиілеуін жатқызуға болады.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Barbaro G, Barbarini G|title=Human immunodeficiency virus &amp; cardiovascular risk|journal=The Indian Journal of Medical Research|volume=134|issue=6|pages=898–903|date=December 2011|pmid=22310821|pmc=3284097|doi=10.4103/0971-5916.92634}}&lt;/ref&gt; Жаңадан ұсынылған препараттардың жанама әсері аз боп келеді&lt;ref name=&quot;Deut2010&quot; /&gt; Кей дәрілердің [[Тератогендік фактор|тератогенді]] әсері болуы мүмкін, сол себепті бала жоспарлайтын әйелдер үшін ұсынылмайды.&lt;ref name=&quot;Deut2010&quot; /&gt;&lt;!--In children --&gt;

Балаларға арналған ем ұсыныстары ересектерге қарағанда біршама ерекшеленеді. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы 5 жасқа дейінгі барлық балаларды емдеуді ұсынады; 5 жастан асқан балаларға ересектер сияқты қарайды.&lt;ref name=&quot;WHOCARV2013&quot;&gt;{{cite web|title=Summary of recommendations on when to start ART in children|url=http://www.who.int/hiv/pub/guidelines/arv2013/art/WHO_CG_table_7.4.pdf?ua=1|website=Consolidated ARV guidelines, June 2013|format=PDF|date=June 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141018175301/http://www.who.int/hiv/pub/guidelines/arv2013/art/WHO_CG_table_7.4.pdf?ua=1|archive-date=October 18, 2014|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; Қазақстанда АИВ жұқтырған балалардың бәрін клиникалық сатысына, CD4 санына қарамастан емдеу ұсынылады.

=== Оппортунис инфекциялар ===
АИВ/ЖИТСке шалдыққан адамдардың көбінде оппортунис инфекциялардың алдын алу шараларын жүргізу нәтижелі болады. Антиретровирусты терапия негізгі ауруды емдеумен қатар, қосымша оппортунис инфекциялардың пайда болу қаупін де азайтады.&lt;ref name=&quot;Montessori2004&quot; /&gt; Туберкулезге шалдығу қаупі жоғары аймақта тұратын АИВ бар ересектер мен жасөспірімдер (АРТ қабылдаса да) белсенді туберкулез белгілері болмаса да, профилактика ретінде изониазидті тепария (ПИТ) жүргізгені дұрыс; ПИТ қажеттілігін туберкулинге терілік сынама жасап білуге болады.&lt;ref name=&quot;WHOHIVTB2011&quot;&gt;{{cite web|title=Guidelines for intensified tuberculosis case-finding and isoniazid preventive therapy for people living with HIV in resource-constrained settings|url=http://whqlibdoc.who.int/publications/2011/9789241500708_eng.pdf?ua=1|website=Department of HIV/AIDS, World Health Organization 2011|format=PDF|date=2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141019114659/http://whqlibdoc.who.int/publications/2011/9789241500708_eng.pdf?ua=1|archive-date=October 19, 2014|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; АИВ жұқтыру қаупі жоғары адамдарға А және В вирусты гепатиттеріне қарсы вакцинаны жұқтырмас бұрын егу ұсынылады; инфекция жұқтырып қойғаннан кейін де берілсе болады.&lt;ref name=&quot;Laurence&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Laurence J|title=Hepatitis A and B virus immunization in HIV-infected persons|journal=The AIDS Reader|volume=16|issue=1|pages=15–17|date=January 2006|pmid=16433468}}&lt;/ref&gt; Анасы АИВ–оң болған 4-6 апталық және ана сүтін ембейтін нәрестелерге профилактика ретінде ко-тримоксазол беру ұсынылады.&lt;ref name=&quot;UN2011ONESIXTY&quot;&gt;UNAIDS 2011 pg. 150–160&lt;/ref&gt; Сондай-ақ пневмоцист қоздыратын пневомнияның алдын алу шараларын ұйымдастыру ұсынылады. Ол CD4 саны 200 жасуша/uL деңгейінен төмен немесе осыған дейін осы ауруға шалдыққан адамдарда жүргізіледі.&lt;ref name=&quot;PCP2011&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Huang L, Cattamanchi A, Davis JL, den Boon S, Kovacs J, Meshnick S, Miller RF, Walzer PD, Worodria W, Masur H|title=HIV-associated Pneumocystis pneumonia|journal=Proceedings of the American Thoracic Society|volume=8|issue=3|pages=294–300|date=June 2011|pmid=21653531|pmc=3132788|doi=10.1513/pats.201009-062WR}}&lt;/ref&gt; Айқын иммунтапшылық анықталған адамдарда [[токсоплазмоз]]дың алдын алу керек.&lt;ref name=&quot;PEPpocketguide&quot;&gt;{{cite web|publisher=[[United States Department of Health and Human Services|Department of Health and Human Services]]|date=February 2, 2007|url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr5315a1.htm|accessdate=26 July 2018|title=Treating opportunistic infections among HIV-infected adults and adolescents. Recommendations from CDC, the National Institutes of Health, and the HIV Medicine Association/Infectious Diseases Society of America|archive-url=https://web.archive.org/web/20180727024527/https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr5315a1.htm|archive-date=July 27, 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Аталған профилактика шараларын жүргізу – 1992 мен 1997 жылдар аралығында осы инфекциялардың даму қаупін 50% төмендеткен&lt;ref name=&quot;InfectionBook2008&quot; /&gt; Сонымен қатар АИВ анықталған адамдарға тұмауға қарсы және Пневмо–23 вакциналарын егу ұсынылады.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Beck CR, McKenzie BC, Hashim AB, Harris RC, Zanuzdana A, Agboado G, etal|title=Influenza vaccination for immunocompromised patients: summary of a systematic review and meta-analysis|journal=Influenza and Other Respiratory Viruses|volume=7 Suppl 2|pages=72–75|date=September 2013|pmid=24034488|pmc=5909396|doi=10.1111/irv.12084}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Lee KY, Tsai MS, Kuo KC, Tsai JC, Sun HY, Cheng AC, Chang SY, Lee CH, Hung CC|title=Pneumococcal vaccination among HIV-infected adult patients in the era of combination antiretroviral therapy|journal=[[Human Vaccines &amp; Immunotherapeutics]]|volume=10|issue=12|pages=3700–10|date=2014|pmid=25483681|pmc=4514044|doi=10.4161/hv.32247}}&lt;/ref&gt;

=== Емдем ===
ДДСҰ АИВ/ЖИТС бар адамдардың тамақтануына қойылатын талаптарға қатысты ұсыныстар жариялаған.&lt;ref name=&quot;WHO_nutrients&quot;&gt;{{cite book|last=World Health Organization|title=Nutrient requirements for people living with HIV/AIDS: Report of a technical consultation|date=May 2003|location=Geneva|url=http://www.who.int/nutrition/publications/Content_nutrient_requirements.pdf|isbn=|access-date=March 31, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325030154/http://www.who.int/nutrition/publications/Content_nutrient_requirements.pdf|archive-date=March 25, 2009|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Салауатты тамақтануға басымдылық беріледі. ДДСҰ АИВ анықталған ересектерге микроэлементттердің барлығына ортақ ұсынылған тәуліктік мөлшерін тұтынуды ұсынады; A витамині, мырыш пен темір АИВ бар ересектерде жанама әсер туғызатындықтан, аталған элементтердің тапшылығы расталмаса, тұтынбаған дұрыс.&lt;ref name=&quot;WHO_nutrients&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Forrester JE, Sztam KA|title=Micronutrients in HIV/AIDS: is there evidence to change the WHO 2003 recommendations?|journal=[[The American Journal of Clinical Nutrition]]|volume=94|issue=6|pages=1683S–1689S|date=December 2011|pmid=22089440|pmc=3226021|doi=10.3945/ajcn.111.011999}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Nunnari G, Coco C, Pinzone MR, Pavone P, Berretta M, Di Rosa M, Schnell M, Calabrese G, Cacopardo B|title=The role of micronutrients in the diet of HIV-1-infected individuals|journal=[[Frontiers in Bioscience]]|volume=4|issue=7|pages=2442–56|date=June 2012|pmid=22652651|doi=10.2741/e556|url=https://www.bioscience.org/2012/v4e/af/556/fulltext.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20150416074140/https://www.bioscience.org/2012/v4e/af/556/fulltext.htm|df=mdy-all|url-status=live|archive-date=April 16, 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Zeng L, Zhang L|title=Efficacy and safety of zinc supplementation for adults, children and pregnant women with HIV infection: systematic review|journal=Tropical Medicine &amp; International Health|volume=16|issue=12|pages=1474–82|date=December 2011|pmid=21895892|doi=10.1111/j.1365-3156.2011.02871.x}}&lt;/ref&gt; Дұрыс тамақтанбайтын немесе толыққұнды диета ұстанбайтын АИВ жұқтырған адамдарға нутрициялық саплементация жүргізу иммунды жүйені нығайтуға және инфекциядан оңалуға көмектеседі; алайда жұқтырудың не өлімнің азаюына әсері анықталмаған.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Visser ME, Durao S, Sinclair D, Irlam JH, Siegfried N|title=Micronutrient supplementation in adults with HIV infection|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=5|page=CD003650|date=May 2017|pmid=28518221|pmc=5458097|doi=10.1002/14651858.CD003650.pub4}}&lt;/ref&gt;

АИВ бар жүктілер мен емізуші әйелдердің диетасына мультивитаминдерді қосу анаға да балаға да бірдей оң әсер көрсетеді.&lt;ref name=&quot;Siegfried2012&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Siegfried N, Irlam JH, Visser ME, Rollins NN|title=Micronutrient supplementation in pregnant women with HIV infection|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=3|pages=CD009755|date=March 2012|pmid=22419344|doi=10.1002/14651858.CD009755}}&lt;/ref&gt;  Бірақ тағам рационына мультивитаминдерді қосу – антиретровирусты терапия орнын баса алмайды&lt;ref name=&quot;Siegfried2012&quot; /&gt; АИВ инфекциясы бар балаларда А дәрумені бар қоспалар өлім-жітімді азайтып, өсуді жақсартады деген бірнеше дәлелдемелер бар.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Irlam JH, Siegfried N, Visser ME, Rollins NC|title=Micronutrient supplementation for children with HIV infection|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=|issue=10|page=CD010666|date=October 2013|pmid=24114375|doi=10.1002/14651858.CD010666}}&lt;/ref&gt;

=== Балама медицина ===
АҚШ-та АИВ бар адамдардың шамамен 60% ем тиімділігі дәленденбеген болса да&lt;ref name=&quot;pmid15969772&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Mills E, Wu P, Ernst E|title=Complementary therapies for the treatment of HIV: in search of the evidence|journal=International Journal of STD &amp; AIDS|volume=16|issue=6|pages=395–403|date=June 2005|pmid=15969772|doi=10.1258/0956462054093962}}&lt;/ref&gt;, әртүрлі қосымша немесе балама медицина көмегіне жүгінеді,&lt;ref name=&quot;pmid18608078&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Littlewood RA, Vanable PA|title=Complementary and alternative medicine use among HIV-positive people: research synthesis and implications for HIV care|journal=AIDS Care|volume=20|issue=8|pages=1002–18|date=September 2008|pmid=18608078|pmc=2570227|doi=10.1080/09540120701767216}}&lt;/ref&gt; Ем ретінде шөп дәрілерді қолдануды растайтын дәлелдер жеткіліксіз&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Liu JP, Manheimer E, Yang M|title=Herbal medicines for treating HIV infection and AIDS|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=3|page=CD003937|date=July 2005|pmid=16034917|doi=10.1002/14651858.CD003937.pub2|editor1-last=Liu|editor1-first=Jian Ping}}&lt;/ref&gt; Тәбет ашу мен саламақ қосуда медициналық каннабистің тиімділігі дәлелденбегендіктен, оны ұсыну және тұтынуды қолдау негізсіз.&lt;ref name=&quot;lutge_2013&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Lutge EE, Gray A, Siegfried N|title=The medical use of cannabis for reducing morbidity and mortality in patients with HIV/AIDS|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=4|issue=4|page=CD005175|date=April 2013|pmid=23633327|doi=10.1002/14651858.CD005175.pub3}}&lt;/ref&gt;

== Болжам ==
[[Сурет:HIV-AIDS_world_map-Deaths_per_million_persons-WHO2012.svg|alt=|нобай|2012 жылы миллионға шаққанда АИВ/ЖИТСтен өлгендер саны{{refbegin|3}}{{legend|#b3b3b3|дерексіз}}{{legend|#ffff20|0}}{{legend|#ffe820|1–4}}{{legend|#ffd820|5–12}}{{legend|#ffc020|13–34}}{{legend|#ffa020|35–61}}{{legend|#ff9a20|62–134}}{{legend|#f08015|135–215}}{{legend|#e06815|216–458}}{{legend|#d85010|459–1,402}}{{legend|#d02010|1,403–5,828}}{{refend}}]]
Көптеген елдерде АИВ/ЖИТС бұрыңғыдай бірден өлімге әкелмейтін, созылмалы сипатқа ие ауру болды.&lt;ref name=&quot;Knoll2007&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Knoll B, Lassmann B, Temesgen Z|title=Current status of HIV infection: a review for non-HIV-treating physicians|journal=International Journal of Dermatology|volume=46|issue=12|pages=1219–28|date=December 2007|pmid=18173512|doi=10.1111/j.1365-4632.2007.03520.x}}&lt;/ref&gt; Ауру болжамы CD4 саны мен вирус титріне қарай әртүрлі болуы мүмкін.&lt;ref name=&quot;M118&quot; /&gt; Емсіз АИВ жұқтырған адам вирус түріне қарай шамамен 9-дан 11 жылға дейін өмір сүруі мүмкін.&lt;ref name=&quot;UNAIDS2007&quot; /&gt; ЖИТС диагнозы қойылғаннан кейін де ем жүргізілмесе, адам 6-19&amp;nbsp;ай ғана жасауы мүмкін.&lt;ref name=&quot;Morgan2&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Morgan D, Mahe C, Mayanja B, Okongo JM, Lubega R, Whitworth JA|title=HIV-1 infection in rural Africa: is there a difference in median time to AIDS and survival compared with that in industrialized countries?|journal=AIDS|volume=16|issue=4|pages=597–603|date=March 2002|pmid=11873003|doi=10.1097/00002030-200203080-00011|url=https://semanticscholar.org/paper/907a72ac4e604b3d529c1f38e2cb68aebc1d1da3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Progression and mortality of untreated HIV-positive individuals living in resource-limited settings: update of literature review and evidence synthesis|vauthors=Zwahlen M, Egger M|url=http://data.unaids.org/pub/Periodical/2006/zwahlen_unaids_hq_05_422204_2007_en.pdf|year=2006|access-date=March 19, 2008|version=UNAIDS Obligation HQ/05/422204|archive-url=https://web.archive.org/web/20080409065844/http://data.unaids.org/pub/Periodical/2006/zwahlen_unaids_hq_05_422204_2007_en.pdf|archive-date=April 9, 2008|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ЖБАРТ және оппортунис инфекциялардың алдын алу – өлім-жітімді 80% төмендетеді және диагнозы жаңа қойылған жас адамның өмір сүру ұзақтығын 20-50 жасқа дейін арттырады.&lt;ref name=&quot;Knoll2007&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;LifeExpecr2008&quot;&gt;{{cite journal|author=Antiretroviral Therapy Cohort Collaboration|title=Life expectancy of individuals on combination antiretroviral therapy in high-income countries: a collaborative analysis of 14 cohort studies|journal=The Lancet|volume=372|issue=9635|pages=293–99|date=July 2008|pmid=18657708|pmc=3130543|doi=10.1016/S0140-6736(08)61113-7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Schack2006&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Schackman BR, Gebo KA, Walensky RP, Losina E, Muccio T, Sax PE, Weinstein MC, Seage GR, Moore RD, Freedberg KA|title=The lifetime cost of current human immunodeficiency virus care in the United States|journal=Medical Care|volume=44|issue=11|pages=990–97|date=November 2006|pmid=17063130|doi=10.1097/01.mlr.0000228021.89490.2a}}&lt;/ref&gt; Ем инфекцияның соңғы сатыларында басталса, болжам айтарлықтай жақсы болмайды:&lt;ref name=&quot;Deut2010&quot; /&gt; мысалы, ем ЖИТС диагнозынан кейін басталса, өмір сүру ұзақтығы ~ 10–40 жыл.&lt;ref name=&quot;Deut2010&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Knoll2007&quot; /&gt; Ем қабылдамаған нәрестелердің жартысы 2 жасқа толмастан қайтыс болады.&lt;ref name=&quot;UN2011ONESIXTY&quot; /&gt;
[[Сурет:HIV-AIDS_world_map_-_DALY_-_WHO2004.svg|alt=A map of the world where much of it is colored yellow or orange except for sub Saharan Africa which is colored red or dark red|солға|нобай|2004 жылы 100 000 адамға шаққанда АИВ пен ЖИТСке қатысты мүгедектік алғандар саны{{Col-begin}}
{{Col-break}}
{{legend|#b3b3b3|&lt;small&gt;дерексіз&lt;/small&gt;}}
{{legend|#ffff65|&lt;small&gt;≤&amp;nbsp;10&lt;/small&gt;}}
{{legend|#fff200|&lt;small&gt;10–25&lt;/small&gt;}}
{{legend|#ffdc00|&lt;small&gt;25–50&lt;/small&gt;}}
{{legend|#ffc600|&lt;small&gt;50–100&lt;/small&gt;}}
{{Col-break}}
{{legend|#ffb000|&lt;small&gt;100–500&lt;/small&gt;}}
{{legend|#ff9a00|&lt;small&gt;500–1000&lt;/small&gt;}}
{{legend|#ff8400|&lt;small&gt;1,000–2,500&lt;/small&gt;}}
{{legend|#ff6e00|&lt;small&gt;2,500–5,000&lt;/small&gt;}}
{{legend|#ff5800|&lt;small&gt;5,000–7500&lt;/small&gt;}}
{{Col-break}}
{{legend|#ff4200|&lt;small&gt;7,500–10,000&lt;/small&gt;}}
{{legend|#ff2c00|&lt;small&gt;10,000–50,000&lt;/small&gt;}}
{{legend|#cb0000|&lt;small&gt;≥&amp;nbsp;50,000&lt;/small&gt;}}
{{col-end}}]]
АИВ/ЖИТСтен өлімнің басты себебі — оппортунис инфекциялар мен қатерлі ісік. Екеуі де иммунды жүйенің әлсіреуінен дамиды.&lt;ref name=&quot;InfectionBook2008&quot;&gt;{{cite book|editor-last=Smith|editor-first=Blaine T.|title=Concepts in immunology and immunotherapeutics|year=2008|publisher=American Society of Health-System Pharmacists|location=Bethesda, MD|isbn=978-1-58528-127-5|page=143|url=https://books.google.com/books?id=G46DrdlxNJAC&amp;pg=PA143|edition=4th|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151128082820/https://books.google.com/books?id=G46DrdlxNJAC&amp;pg=PA143|archive-date=November 28, 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cancer2005&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Cheung MC, Pantanowitz L, Dezube BJ|title=AIDS-related malignancies: emerging challenges in the era of highly active antiretroviral therapy|journal=The Oncologist|volume=10|issue=6|pages=412–26|date=Jun–Jul 2005|pmid=15967835|doi=10.1634/theoncologist.10-6-412|citeseerx=10.1.1.561.4760}}&lt;/ref&gt; Қатерлі ісікке шалдығу қаупі CD4 саны 500/μL–ден төмен болғанда артады.&lt;ref name=&quot;Deut2010&quot; /&gt; Клиникалық аурудың үдеу жылдамдығы әр адамда әр түрлі болатыны және оған адамның сезімталдығы мен иммунды жүйе қызметі;&lt;ref name=&quot;Tang&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Tang J, Kaslow RA|title=The impact of host genetics on HIV infection and disease progression in the era of highly active antiretroviral therapy|journal=AIDS|volume=17 Suppl 4|issue=Suppl 4|pages=S51–60|year=2003|pmid=15080180|doi=10.1097/00002030-200317004-00006}}&lt;/ref&gt; медициналық көмекке қол жеткізе алуы, бірлескен инфекцияның болуы;&lt;ref name=&quot;Morgan2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lawn&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Lawn SD|title=AIDS in Africa: the impact of coinfections on the pathogenesis of HIV-1 infection|journal=The Journal of Infection|volume=48|issue=1|pages=1–12|date=January 2004|pmid=14667787|doi=10.1016/j.jinf.2003.09.001}}&lt;/ref&gt; қоздырған вирустың штамы (не штамдары)&lt;ref name=&quot;Campbell&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Campbell GR, Pasquier E, Watkins J, Bourgarel-Rey V, Peyrot V, Esquieu D, Barbier P, de Mareuil J, Braguer D, Kaleebu P, Yirrell DL, Loret EP|title=The glutamine-rich region of the HIV-1 Tat protein is involved in T-cell apoptosis|journal=The Journal of Biological Chemistry|volume=279|issue=46|pages=48197–204|date=November 2004|pmid=15331610|doi=10.1074/jbc.M406195200}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Campbell2&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Campbell GR, Watkins JD, Esquieu D, Pasquier E, Loret EP, Spector SA|title=The C terminus of HIV-1 Tat modulates the extent of CD178-mediated apoptosis of T cells|journal=The Journal of Biological Chemistry|volume=280|issue=46|pages=38376–82|date=November 2005|pmid=16155003|doi=10.1074/jbc.M506630200}}&lt;/ref&gt; сияқты бірқатар факторлардың әсер ететіні дәлелденген.

Туберкулезбен бірлесе дамуы (ко-инфекция) АИВ/ЖИТСпен ауыратындар өлімінің негізгі себептерінің бірі, ол АИВ жұқтырған адамдардың үштен бірінде кездеседі және АИВқа қатысты өлімнің 25%-ын құрайды.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Tuberculosis|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs104/en/|website=Fact sheet 104|publisher=World Health Organization|date=March 2012|access-date=August 29, 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120823143802/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs104/en/|archive-date=August 23, 2012|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; Сонымен қатар АИВ – туберкулез дамуына әкелетін маңызды қауіп факторларының бірі.&lt;ref name=&quot;WHO2011&quot;&gt;{{cite book|title=Global tuberculosis control 2011|author=World Health Organization|url=http://www.who.int/tb/publications/global_report/2011/gtbr11_executive_summary.pdf|year=2011|isbn=978-92-4-156438-0|access-date=August 29, 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120906223650/http://www.who.int/tb/publications/global_report/2011/gtbr11_executive_summary.pdf|archive-date=September 6, 2012|df=}}&lt;/ref&gt; C гепатиті де ең жиі кездесетін ко-инфекциялардың бірі, олардың бірі екіншісінің дамуын үдетіп отырады.&lt;ref&gt;{{cite book|veditors=Rubin R, Strayer DS, Rubin E|title=Rubin's pathology: clinicopathologic foundations of medicine|publisher=Wolters Kluwer Health/Lippincott Williams &amp; Wilkins|location=Philadelphia|isbn=978-1-60547-968-2|page=154|url=https://books.google.com/books?id=wb2TzY9AgJ0C&amp;pg=PA154|edition=Sixth|year=2011|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924074740/https://books.google.com/books?id=wb2TzY9AgJ0C&amp;pg=PA154|archive-date=September 24, 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; АИВ/ЖИТСтен болған ең жиі кездесетін екі қатерлі ісік: Капоши саркомасы және Ходжкиндік емес лимфома.&lt;ref name=&quot;Cancer2005&quot; /&gt; Бұдан бөлек тік ішек обыры, Бөркит лимфомасы, орталық жүйке жүйесінің бастапқы лимфомасы мен жатыр мойны обыры да кездеседі.&lt;ref name=&quot;Deut2010&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Nelson VM, Benson AB|title=Epidemiology of Anal Canal Cancer|journal=Surgical Oncology Clinics of North America|volume=26|issue=1|pages=9–15|date=January 2017|pmid=27889039|doi=10.1016/j.soc.2016.07.001}}&lt;/ref&gt;

Ұзақ уақыт антиретровирусты терапия жүргізгеннің өзінде АИВ жұқтырған адамдарда нейрокогнитив бұзылыстар,&lt;ref name=&quot;Woods2009&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Woods SP, Moore DJ, Weber E, Grant I|title=Cognitive neuropsychology of HIV-associated neurocognitive disorders|journal=[[Neuropsychology Review]]|volume=19|issue=2|pages=152–68|date=June 2009|pmid=19462243|pmc=2690857|doi=10.1007/s11065-009-9102-5}}&lt;/ref&gt;&lt;!-- Woods2009 covers neurocognitive --&gt; [[остеопороз]],&lt;ref name=&quot;Brown2006&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Brown TT, Qaqish RB|title=Antiretroviral therapy and the prevalence of osteopenia and osteoporosis: a meta-analytic review|journal=AIDS|volume=20|issue=17|pages=2165–74|date=November 2006|pmid=17086056|doi=10.1097/QAD.0b013e32801022eb}}&lt;/ref&gt;&lt;!-- Brown2006 covers osteoarthritis --&gt; [[Невропатия|нейропатия]],&lt;ref name=&quot;Nicholas2007&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Nicholas PK, Kemppainen JK, Canaval GE, Corless IB, Sefcik EF, Nokes KM, Bain CA, Kirksey KM, Eller LS, Dole PJ, Hamilton MJ, Coleman CL, Holzemer WL, Reynolds NR, Portillo CJ, Bunch EH, Wantland DJ, Voss J, Phillips R, Tsai YF, Mendez MR, Lindgren TG, Davis SM, Gallagher DM|title=Symptom management and self-care for peripheral neuropathy in HIV/AIDS|journal=AIDS Care|volume=19|issue=2|pages=179–89|date=February 2007|pmid=17364396|doi=10.1080/09540120600971083}}&lt;/ref&gt;&lt;!-- Nicholas2007 covers neuropathy --&gt; ісік,&lt;ref name=&quot;Boshoff2002&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Boshoff C, Weiss R|title=AIDS-related malignancies|journal=Nature Reviews. Cancer|volume=2|issue=5|pages=373–82|date=May 2002|pmid=12044013|doi=10.1038/nrc797}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Yarchoan2005&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Yarchoan R, Tosato G, Little RF|title=Therapy insight: AIDS-related malignancies – the influence of antiviral therapy on pathogenesis and management|journal=Nature Clinical Practice Oncology|volume=2|issue=8|pages=406–15; quiz 423|date=August 2005|pmid=16130937|doi=10.1038/ncponc0253|url=https://zenodo.org/record/1233371}}&lt;/ref&gt;&lt;!-- Boshoff2002 and Yarchoan2005 cover cancer --&gt; [[нефропатия]]&lt;ref name=&quot;Post2009&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Post FA, Holt SG|title=Recent developments in HIV and the kidney|journal=Current Opinion in Infectious Diseases|volume=22|issue=1|pages=43–48|date=February 2009|pmid=19106702|doi=10.1097/QCO.0b013e328320ffec|url=https://semanticscholar.org/paper/b1b8b4411d2d269fe447d820d50b0bba68e4e6f4}}&lt;/ref&gt;&lt;!-- Post2009 covers HIV/kidney --&gt; мен [[Жүрек аурулары|жүрек-тамыр аурулары]] дамуы мүмкін.&lt;ref name=&quot;Burgoyne2008&quot; /&gt;&lt;!-- Burgoyne2008 covers cardiovascular --&gt; [[Липодистрофия]] АИВ өзінен де АРТ нәтижесінде де дамуы мүмкін.&lt;ref name=&quot;Burgoyne2008&quot; /&gt;

== Эпидемиология ==
[[Сурет:Deaths-and-new-cases-of-hiv.png|alt=|нобай|{{Легенда|#81c189|АИВ жұқтырып, өмір сүріп жатқандар саны}}{{Легенда|#cb2023|Жаңадан АИВ жұқтырғандар саны}}{{Легенда|#1f54a4|АИВ/ЖИТСтен өлгендер саны}}&lt;ref name=&quot;auto&quot; /&gt;]]
АИВ/ЖИТС — жаһандық [[Індет|пандемия]].&lt;ref name=&quot;Cohen2008&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Cohen MS, Hellmann N, Levy JA, DeCock K, Lange J|title=The spread, treatment, and prevention of HIV-1: evolution of a global pandemic|journal=The Journal of Clinical Investigation|volume=118|issue=4|pages=1244–54|date=April 2008|pmid=18382737|pmc=2276790|doi=10.1172/JCI34706}}&lt;/ref&gt; 2016 жыл дерегі бойынша әлемде шамамен 36.7&amp;nbsp;миллион адам АИВке шалдыққан, сол жылы жаңадан инфекция жұқтырғандар саны – 1.8 миллионға жуық.&lt;ref name=&quot;UNAIDS2016&quot;&gt;{{cite web|title=Fact sheet – Latest statistics on the status of the AIDS epidemic {{!}} UNAIDS|url=http://www.unaids.org/en/resources/fact-sheet|website=www.unaids.org|access-date=21 July 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170713205307/http://www.unaids.org/en/resources/fact-sheet|archive-date=July 13, 2017|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; 2001 жылы бұл көрсеткіш 3.1&amp;nbsp;миллион болған.&lt;ref name=&quot;UN2013&quot;&gt;{{cite web|title=UNAIDS reports a 52% reduction in new HIV infections among children and a combined 33% reduction among adults and children since 2001|url=http://www.unaids.org/en/resources/presscentre/pressreleaseandstatementarchive/2013/september/20130923prunga/|website=UNAIDS|access-date=October 7, 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131001090619/http://www.unaids.org/en/resources/presscentre/pressreleaseandstatementarchive/2013/september/20130923prunga/|archive-date=October 1, 2013|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; Жұқтырғандардың жартысынан сәл көбі – әйелдер, ал 2.1 миллионы – балалар.&lt;ref name=&quot;UNAIDS2016&quot; /&gt; 2016 жылы бұл сырқаттан 1 миллион адам қаза тапса, 2005 жылы бұл көрсеткіш 1.9&amp;nbsp;миллион болған.&lt;ref name=&quot;UNAIDS2016&quot; /&gt;

Ең көп инфекция жұқтырғандар Сахараның оңтүстігіндегі Африкада тұрады. 2010 жылы барлық АИВ жұқтырғандардың 68% (22.9&amp;nbsp;миллион) және барлық өлімнің 66% (1.2&amp;nbsp;миллион) осы аймақтан шыққан.&lt;ref name=&quot;UN2011Thirty&quot;&gt;UNAIDS 2011 pg. 20–30&lt;/ref&gt; Бұл дегеніміз аймақтағы ересектердің шамамен 5%-ы АИВ жұқтырған&lt;ref name=&quot;UN2011Fifty&quot;&gt;UNAIDS 2011 pp. 40–50&lt;/ref&gt; және бала өлімі себептерінің 10% осы ауруға тиесілі.&lt;ref name=&quot;M117&quot;&gt;Mandell, Bennett, and Dolan (2010). Chapter 117.&lt;/ref&gt; Басқа аймақтармен салыстырғанда бұл жердегі жұқтырғандардың 60% – әйел.&lt;ref name=&quot;UN2011Thirty&quot; /&gt;

Келесі ең көп жұқтырғандар тұратын аймақ – [[Оңтүстік Азия|Оңтүстік]] және [[оңтүстік-шығыс Азия]]да; 2010 жылы бұл аймақта шамамен 4 миллион адам (барлық жұқтырғандардың 12%) АИВ жұқтырған, оның 250 000 қайтыс болған.&lt;ref name=&quot;UN2011Fifty&quot; /&gt; Шамамен 2.4&amp;nbsp;миллоны – Үндістаннан шыққан.&lt;ref name=&quot;UN2011Thirty&quot; /&gt;

=== Қазақстан ===
2019 жылғы қыркүйекте белгілі болған мәлімет {{iw|Қазақстанда ВИЧ|бойынша Қазақстанда|ru|ВИЧ/СПИД в Казахстане}} 24 289 (0,14%) адамның статусы оң деп анықталған (60% – ерлер), олардың 70%-ға жуығы (416 бала) ретровирустарға қарсы терапия қабылдайды. АИВ жұқтырғандардың басым бөлігі (71%) 20-39 жас аралығындағы еңбекке жарамды адамдар. Негізігі жұқтыру жолы – гетеросексуалдар арасындағы жыныстық қатынас (53,1%).&lt;ref&gt;[http://www.kncdiz.kz/ru/aids/aids/statistika/ Қазақ дерматология және инфекциялық аурулар ғылыми орталығы жүргізген статистика] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200302132418/http://www.kncdiz.kz/ru/aids/aids/statistika/ |date=2020-03-02 }}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable collapsible collapsed&quot;
|+
! colspan=&quot;4&quot; |100 000 адамға шаққандағы АИВ жұқтырғандар көрсеткіші

(2018 жылғы мәлімет&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;)
|-
!Облыс/қала
!Көрсеткіш, %
!Облыс/қала
!Көрсеткіш, %
|-
|[[Солтүстік Қазақстан облысы]]
|35,9
|[[Алматы облысы]]
|16,9
|-
|[[Қарағанды облысы]]
|31,7
|[[Жамбыл облысы]]
|8,8
|-
|[[Алматы]]
|30,4
|[[Маңғыстау облысы]]
|7,0
|-
|[[Павлодар облысы]]
|28,3
|[[Түркістан облысы|Оңтүстік Қазақстан облысы]]
|6,9
|-
|[[Қостанай облысы]]
|25,5
|[[Батыс Қазақстан облысы]]
|6,7
|-
|[[Шығыс Қазақстан облысы]]
|23,2
|[[Ақтөбе облысы]]
|5,2
|-
|[[Астана]]
|21,2
|[[Атырау облысы]]
|5,1
|-
|[[Ақмола облысы]]
|19,9
|[[Қызылорда облысы]]
|2,6
|}

== Тарихы  ==
=== Ашылуы ===
[[Сурет:Mmwr-aids-July1981-report-101.png|alt=text of the Morbidity and Mortality Weekly Report newsletter|нобай|1981 жылы ''Morbidity and Mortality Weekly Report'' жинағында кейін &quot;ЖИТС&quot; деген атауға ие болатын дерт жайлы жарияланған.]]
ЖИТС алғаш рет 1981 жылғы 5 маусымда Құрама Штаттарда бес адамнан анықталған.&lt;ref name=&quot;M169&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=How I told the world about Aids|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/5041928.stm|accessdate=February 12, 2019|work=BBC News|date=June 5, 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20190212190640/http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/5041928.stm|archive-date=February 12, 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Олар ''Pneumocystis carinii'' қоздырған пневмонияға (ПП) және оппортунис инфекцияларына шалдыққан, көктамырына есірткі егетін, гомосексуал ерлер болған.&lt;ref name=&quot;MMWR2&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Gottlieb MS|title=Pneumocystis pneumonia – Los Angeles. 1981|journal=[[American Journal of Public Health]]|volume=96|issue=6|pages=980–81; discussion 982–83|date=June 2006|pmid=16714472|pmc=1470612|doi=10.2105/AJPH.96.6.980|url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/june_5.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090422042240/http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/june_5.htm|url-status=live|archive-date=April 22, 2009}}&lt;/ref&gt; Кейін 28 гомосексуал ерде әдетте сирек кездесетін тері обыры – Капоши саркомасы (КС) анықталған.&lt;ref name=&quot;pmid7287964&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Friedman-Kien AE|title=Disseminated Kaposi's sarcoma syndrome in young homosexual men|journal=[[Journal of the American Academy of Dermatology]]|volume=5|issue=4|pages=468–71|date=October 1981|pmid=7287964|doi=10.1016/S0190-9622(81)80010-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid6116083&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Hymes KB, Cheung T, Greene JB, Prose NS, Marcus A, Ballard H, William DC, Laubenstein LJ|title=Kaposi's sarcoma in homosexual men-a report of eight cases|journal=The Lancet|volume=2|issue=8247|pages=598–600|date=September 1981|pmid=6116083|doi=10.1016/S0140-6736(81)92740-9}}&lt;/ref&gt; Осыдан кейін де бірнеше адамда ПП мен КС анықталып, АҚШтың Ауруды бақылау және алдын алу орталықтары (CDC) аталған бұрқетпені зерттеп, бақылау үшін жұмыс тобын құрады.&lt;ref name=&quot;Basavapathruni_2007&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Basavapathruni A, Anderson KS|title=Reverse transcription of the HIV-1 pandemic|journal=FASEB Journal|volume=21|issue=14|pages=3795–808|date=December 2007|pmid=17639073|doi=10.1096/fj.07-8697rev}}&lt;/ref&gt;

Алғашқы күндері бұл аурудың ресми атауы болмады, тек осы жағдайда дамитын ауру атауымен аталып жүрді, мәселен: лимфаденопатия, Капоши саркомасы және оппортунис инфекция&lt;ref name=&quot;MMWR1982b&quot;&gt;{{cite journal|author=Centers for Disease Control (CDC)|title=Opportunistic infections and Kaposi's sarcoma among Haitians in the United States|journal=Morbidity and Mortality Weekly Report|volume=31|issue=26|pages=353–54, 360–61|date=July 1982|pmid=6811853|url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/00001123.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20110920181924/http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/00001123.htm|df=mdy-all|url-status=live|archive-date=September 20, 2011}}&lt;/ref&gt;; Алғашқыда АИВ ашқан ғалымдар вирусты да лимфаденопатия тудыратын вирус деп атаған еді.&lt;ref name=&quot;MMWR1982a&quot;&gt;{{cite journal|author=Centers for Disease Control (CDC)|title=Persistent, generalized lymphadenopathy among homosexual males|journal=Morbidity and Mortality Weekly Report|volume=31|issue=19|pages=249–51|date=May 1982|pmid=6808340|url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/00001096.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20111018015418/http://cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/00001096.htm|df=mdy-all|url-status=live|archive-date=October 18, 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Barre&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Barré-Sinoussi F, Chermann JC, Rey F, Nugeyre MT, Chamaret S, Gruest J, Dauguet C, Axler-Blin C, Vézinet-Brun F, Rouzioux C, Rozenbaum W, Montagnier L|title=Isolation of a T-lymphotropic retrovirus from a patient at risk for acquired immune deficiency syndrome (AIDS)|journal=Science|volume=220|issue=4599|pages=868–71|date=May 1983|pmid=6189183|doi=10.1126/science.6189183|bibcode=1983Sci...220..868B|url=https://semanticscholar.org/paper/7872732fd9c2e2bc5102408b477a8fd7adbe633f}}&lt;/ref&gt;  Кейінірек CDC бұл жағдайды &quot;4Г дерті&quot; ({{lang-en|the 4H disease}}) деп атай бастады, себебі бұл ауруға шалдыққандар [[Гаити]]ден шыққан, героин егетін, [[Гомосексуалдылық|гомосексуал]], [[Гемофилия|гемофиликтер]] еді ({{lang-en|Haiti, homosexual, hemophilia, heroine}})&lt;ref&gt;{{cite journal|title=AIDS and Syphilis: The Iconography of Disease|journal=October|volume=43|pages=87–107|editor=Gilman, Sander L.|year=1987|jstor=3397566|last1=Gilman|first1=Sander L|doi=10.2307/3397566}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SciRep470b&quot;&gt;{{cite web|publisher=[[American Association for the Advancement of Science]]|date=July 28, 2006|url=http://www.scienceonline.org/cgi/reprint/313/5786/470b.pdf|title=Making Headway Under Hellacious Circumstances|access-date=June 23, 2008|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20080624235131/http://www.scienceonline.org/cgi/reprint/313/5786/470b.pdf|archive-date=June 24, 2008|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; Ал прессада гейлердегі иммунтапшылық ({{lang-en|Gay-related immune deficiency}}, ''GRID'') терминін қолданылды.&lt;ref name=&quot;Altman&quot;&gt;{{cite news|author=Altman LK|url=https://www.nytimes.com/1982/05/11/science/new-homosexual-disorder-worries-health-officials.html|title=New homosexual disorder worries health officials|work=[[The New York Times]]|date=May 11, 1982|access-date=August 31, 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130430231803/http://www.nytimes.com/1982/05/11/science/new-homosexual-disorder-worries-health-officials.html|archive-date=April 30, 2013|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; Алайда кейінірек ЖИТСтің тек гей бірлестігінің өкілдерінде болмайтыны анықталып&lt;ref name=&quot;MMWR1982b&quot; /&gt;, ''GRID'' термині елді жаңылыстырмас үшін 1982 жылғы шілдеде болған жиында ЖИТС деп өзгертілді.&lt;ref name=&quot;Kher&quot;&gt;{{cite news|author=Kher U|title=A Name for the Plague|work=Time|date=July 27, 1982|url=http://www.time.com/time/80days/820727.html|access-date=March 10, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080307015307/http://www.time.com/time/80days/820727.html|archive-date=March 7, 2008|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Сол жылы, қыркүйекте CDC бұл ауруды ресми түрде ЖИТС деп жариялады.&lt;ref name=&quot;MMWR1982c&quot;&gt;{{cite journal|author=Centers for Disease Control (CDC)|title=Update on acquired immune deficiency syndrome (AIDS) – United States|journal=Morbidity and Mortality Weekly Report|volume=31|issue=37|pages=507–08, 513–14|date=September 1982|pmid=6815471}}&lt;/ref&gt;

1983 жылы америкалық вирусолог Роберт Галло және француз тергеушілері – [[Франсуаза Барре-Синусси]] мен [[Люк Монтанье]] басқарған екі зерттеушілер тобы бір-бірінен тәуелсіз ЖИТСті ретровирустың жаңа түрі қоздыруы мүмкін деген мәлімдеме жасады. Зерттеу нәтижесі сол жылы ''[[Science (journal)|Science]]'' журналының 20 мамыр күні шыққан санында жарияланды.&lt;ref name=&quot;Gallo&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Gallo RC, Sarin PS, Gelmann EP, Robert-Guroff M, Richardson E, Kalyanaraman VS, Mann D, Sidhu GD, Stahl RE, Zolla-Pazner S, Leibowitch J, Popovic M|title=Isolation of human T-cell leukemia virus in acquired immune deficiency syndrome (AIDS)|journal=Science|volume=220|issue=4599|pages=865–67|date=May 1983|pmid=6601823|doi=10.1126/science.6601823|bibcode=1983Sci...220..865G}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Montagnier&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Barré-Sinoussi F, Chermann JC, Rey F, Nugeyre MT, Chamaret S, Gruest J, Dauguet C, Axler-Blin C, Vézinet-Brun F, Rouzioux C, Rozenbaum W, Montagnier L|title=Isolation of a T-lymphotropic retrovirus from a patient at risk for acquired immune deficiency syndrome (AIDS)|journal=Science|volume=220|issue=4599|pages=868–71|date=May 1983|pmid=6189183|pmc=|doi=10.1126/science.6189183|bibcode=1983Sci...220..868B|url=https://semanticscholar.org/paper/7872732fd9c2e2bc5102408b477a8fd7adbe633f}}&lt;/ref&gt; Галло ЖИТСке шалдыққан адамнан алынған вирустың осыған дейін өзі басқаратын зерттеушілер тоб ашқан адамның Т-лимфотропты вирусына ({{Lang-en|Human T-lymphotropic viruses, HTLVs}})  қатты ұқсайтынын мәлімдеген. Сол себепті оның тобы өздері ашқан вирусты HTLV-III деп атады. Дәл осы уақытта Монтанье тобы мойын лимфа түйіндерінің ұлғаюына және [[әлсіздік]]ке (ЖИТСке тән екі белгі) шағымданып келген адамнан вирус бөліп алады. Галло тобының мәлімдемесіне қарамастан, Монтанье мен оның әріптестері бұл вирустың негізгі нәруыздары HTLV-I ақуыздарынан иммунологиялық жағынан ерекшеленетінін басып айтты. Монтанье тобы бөліп алған вирусын лимфаденопатия тудыратын вирус ({{Lang-en|lymphadenopathy-associated virus, LAV}}) деп атады.&lt;ref name=&quot;Basavapathruni_2007&quot; /&gt; Кейін бұл екі вирус бірдей болғандықтан, 1986 жылы LAV пен HTLV-III атауы АИВ деп өзгертілді.&lt;ref&gt;{{cite book|veditors=Aldrich R, Wotherspoon G|title=Who's who in gay and lesbian history|year=2001|publisher=Routledge|location=London|isbn=978-0-415-22974-6|page=154|url=https://books.google.com/books?id=9KA7_1s6w-QC&amp;pg=PA154|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150911044550/https://books.google.com/books?id=9KA7_1s6w-QC&amp;pg=PA154|archive-date=September 11, 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== Шығу тегі ===
[[Сурет:SIV_primates.jpg|alt=three primates possible sources of HIV|нобай|Солдан оңға: Африкалық жасыл маймыл – МИВ көзі, ысты мангобей – АИВ-2 көзі және [[шимпанзе]] – АИВ-1 көзі.]]
АИВ-1 мен АИВ-2 де Батыс-орталық Африканы мекендейтін адамтәрізді приматтарда пайда болып, алғаш рет адамға XX ғасырдың басында [[Зооноздар|берілген]] деген болжам бар.&lt;ref name=&quot;Orgin2011&quot; /&gt; АИВ-1 жабайы шимпанзелерге жұғатын маймылдың иммунтапшылық вирусының (SIV(cpz)) эволюциялануынан [[Камерун]]ның оңтүстігінде пайда болуы мүмкін.&lt;ref name=&quot;pmid99894102&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Gao F, Bailes E, Robertson DL, Chen Y, Rodenburg CM, Michael SF, Cummins LB, Arthur LO, Peeters M, Shaw GM, Sharp PM, Hahn BH|title=Origin of HIV-1 in the chimpanzee Pan troglodytes troglodytes|journal=Nature|volume=397|issue=6718|pages=436–41|date=February 1999|pmid=9989410|doi=10.1038/17130|bibcode=1999Natur.397..436G}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Keele2&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Keele BF, Van Heuverswyn F, Li Y, Bailes E, Takehisa J, Santiago ML, Bibollet-Ruche F, Chen Y, Wain LV, Liegeois F, Loul S, Ngole EM, Bienvenue Y, Delaporte E, Brookfield JF, Sharp PM, Shaw GM, Peeters M, Hahn BH|title=Chimpanzee reservoirs of pandemic and nonpandemic HIV-1|journal=Science|volume=313|issue=5786|pages=523–26|date=July 2006|pmid=16728595|pmc=2442710|doi=10.1126/science.1126531|bibcode=2006Sci...313..523K}}&lt;/ref&gt; Ал АИВ-2 жақын туысы – Батыс Африка жағалауын ([[Сенегал]] оңтүстігінен [[Кот-д’Ивуар]] батысына дейін) мекендейтін ысты мангобейлерде (''Cercocebus atys atys'') болатын ''SIV(smm)''.&lt;ref name=&quot;Reeves&quot; /&gt; Үкі маймыл секілді [[кеңтанаулы маймылдар]]дың геномында вирусқа резисентті екі түрлі ген болыды, сол екеуінің қосылып кетуіне байланысты аталған маймылдар АИВ-1 инфекциясына резистентті боп келеді.&lt;ref name=&quot;Goodier2&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Goodier JL, Kazazian HH|title=Retrotransposons revisited: the restraint and rehabilitation of parasites|journal=Cell|volume=135|issue=1|pages=23–35|date=October 2008|pmid=18854152|doi=10.1016/j.cell.2008.09.022}}(subscription required)&lt;/ref&gt; АИВ-1 бірнеше рет түрленіп вирустың M, N және O типтеріне бастау берген.&lt;ref name=&quot;Sharp20012&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Sharp PM, Bailes E, Chaudhuri RR, Rodenburg CM, Santiago MO, Hahn BH|title=The origins of acquired immune deficiency syndrome viruses: where and when?|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences|volume=356|issue=1410|pages=867–76|date=June 2001|pmid=11405934|pmc=1088480|doi=10.1098/rstb.2001.0863|df=|url-status=dead|archive-date=September 27, 2011}}&lt;/ref&gt;

Жабайы аң айлайтындар не етін жеткізушілер МИВ жұқтырып алуы мүмкін деген дәлелдер бар.&lt;ref name=&quot;Kalish2005&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Kalish ML, Wolfe ND, Ndongmo CB, McNicholl J, Robbins KE, Aidoo M, Fonjungo PN, Alemnji G, Zeh C, Djoko CF, Mpoudi-Ngole E, Burke DS, Folks TM|first8=George|first6=Michael|last6=Aidoo|last7=Fonjungo|first9=Clement|last8=Alemnji|last9=Zeh|doi=10.3201/eid1112.050394|title=Central African hunters exposed to simian immunodeficiency virus|pmc=3367631|pmid=16485481|date=December 2005|pages=1928–30|issue=12|volume=11|journal=Emerging Infectious Diseases|first7=Peter N.}}&lt;/ref&gt; Алайда МИВ әлсіз вирус болғандықтан, адамның иммунды жүйесі бірнеше апта ішінде жойып тастайды. Вирус АИВке айналуы үшін бір адамнан келесі бір адамға бірнеше рет берілуі тиіс.&lt;ref name=&quot;Marx2001&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Marx PA, Alcabes PG, Drucker E|title=Serial human passage of simian immunodeficiency virus by unsterile injections and the emergence of epidemic human immunodeficiency virus in Africa|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences|volume=356|issue=1410|pages=911–20|date=June 2001|pmid=11405938|pmc=1088484|doi=10.1098/rstb.2001.0867|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; Оның үстіне, адамнан адамға таралуы салыстырмалы түрде төмен болуына байланысты МИВ популяцияға тек бір не бірнеше жоғары қауіпті трансмиссия арналары болған кезде ғана тарала алады, ал XX ғасырға дейін Африкада бұндай арналар болмаған.

== Қоғам мен мәдениет ==
=== Стигматизация ===
[[File:Ryan White.jpg|thumb|Райан Уайт – инфекция жұқтырғаны үшін мектептен қуылып, АИВке қарсы күрес символына айналған жасөспірім.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.britannica.com/biography/Ryan-White |title=Ryan White, an American AIDS Victim |publisher=[[Encyclopædia Britannica]] |date=November 7, 2013 |access-date=July 16, 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150722112020/http://www.britannica.com/biography/Ryan-White |archive-date=July 22, 2015 |df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;]]
ЖИТС стигмасы қоғамда әртүрлі түрде кездеседі: АИВ жұқтырған адамдарды қуғындау, шеттету, [[дискриминация]]лау, олардан қашқақтау; алдын ала келісімсіз АИВқа тексеру және құпиялық сақтамау; АИВ-инфекцияланған не солай деп санаған адамдарға қарсы зорлық-зомбылық; АИВ жұқтырған адамдарды [[карантин]]ге жабу.&lt;ref name=&quot;UNAIDS2006Ch4&quot; /&gt; Көптеген адамдар стигмамен байланысты қатыгездік не зорлық-зомбылыққа ұшыраудан қорқып, АИВқа тексерілмейді, не нәтижесін білгісі келмейді, не ем қабылдамайды. Осының салдарынан олар басқаруға келетін созылмалы ауруды өлім жазасына айналдырып, АИВ-тың одан әрі таралуына жол ашады.&lt;ref name=&quot;Ogden&quot;&gt;{{cite web|vauthors=Ogden J, Nyblade L|website=[[International Center for Research on Women]]|year=2005|title=Common at its core: HIV-related stigma across contexts|url=http://www.icrw.org/docs/2005_report_stigma_synthesis.pdf|access-date=February 15, 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070217044825/http://www.icrw.org/docs/2005_report_stigma_synthesis.pdf|archive-date=February 17, 2007|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;

ЖИТСке қатысты стигмаларды келесі үш топқа бөлуге болады:

*''Құрал стигмасы'' – кез-келген өлім не жұқпалы ауру алдындағы қорқыныштан туатын стигма.&lt;ref name=&quot;Herek1999&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Herek GM, Capitanio JP|journal=American Behavioral Scientist|year=1999|url=http://psychology.ucdavis.edu/rainbow/html/abs99_sp.pdf|title=AIDS Stigma and sexual prejudice|access-date=March 27, 2006|volume=42|issue=7|pages=1130–47|doi=10.1177/0002764299042007006|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20060409034211/http://psychology.ucdavis.edu/rainbow/html/abs99_sp.pdf|archive-date=April 9, 2006|df=}}&lt;/ref&gt;
*''Символ стигмасы''  – осы ауруға жиі шалдығады деп санап, кей әлеуметтік топтар мен өмір салтына (гомосексуалдылық, секс-қызметкерлер, т.б.) деген көзқарасын білдіру үшін АИВ/ЖИТСті қолдану.&lt;ref name=&quot;Herek1999&quot; /&gt;
*''Әдеп стигмасы '' – АИВ/ЖИТС мәселесі не АИВ–оң адамдармен жұмыс істейтін не қандай да бір қатысы бар тұлғаларды стигмалау.&lt;ref name=&quot;Snyder&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Snyder M, Omoto AM, Crain AL|title=Punished for their good deeds: stigmatization for AIDS volunteers|journal=American Behavioral Scientist|year=1999|pages=1175–92|volume=42|issue=7|doi=10.1177/0002764299042007009}}&lt;/ref&gt;

Көбіне ЖИТС-стигмасы басқа да стигма түрлерімен қатар жүреді, атап айтқанда: [[Гомосексуалдылық|гомосексуалдық]], бисексуалдық, промискуитет, жезөкшелік, тамырішілік есірткі қолдану – ЖИТСпен байланыстырылады.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Sharma|first=A.K.|title=Population and society|publisher=Concept Pub. Co.|location=New Delhi|year=2012|isbn=978-81-8069-818-7|page=242|url=https://books.google.com/books?id=sE-VDhEuxmsC&amp;pg=PA242|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924080127/https://books.google.com/books?id=sE-VDhEuxmsC&amp;pg=PA242|archive-date=September 24, 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Көптеген [[дамыған елдер]]де, ЖИТС пен гомосексуалдық не бисексуалдық арасында жақындық байқалады, бұл, әрине, аталған топтарға қарсы теріс пікірлердің көп болуына байланысты.&lt;ref name=&quot;Herek2002&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Herek GM, Capitanio JP, Widaman KF|title=HIV-related stigma and knowledge in the United States: prevalence and trends, 1991–1999|journal=American Journal of Public Health|volume=92|issue=3|pages=371–77|date=March 2002|pmid=11867313|pmc=1447082|doi=10.2105/AJPH.92.3.371}}&lt;/ref&gt; Оған қоса, ЖИТС көп жағдайда, кез келген, тіпті сау ер мен ер арасындағы секспен байланыстырылады.&lt;ref name=&quot;Herek1999&quot; /&gt; Дегенмен, АИВтың әлем бойынша негізі таралу жолы гетеросексуал секс болып табылады.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=De Cock KM, Jaffe HW, Curran JW|title=The evolving epidemiology of HIV/AIDS|journal=AIDS|volume=26|issue=10|pages=1205–13|date=June 2012|pmid=22706007|doi=10.1097/QAD.0b013e328354622a}}&lt;/ref&gt;

[[2003 жыл]]ы неке мен халық заңнамасын толық реформалау аясында Қытайда ЖИТСпен ауыратын адамдарға неке қиюға рұқсат етілді.&lt;ref&gt;{{cite news|title=China relaxes laws on love and marriage|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/china/1439403/China-relaxes-laws-on-love-and-marriage.html|access-date=October 24, 2013|newspaper=The Telegraph|date=August 21, 2003|author=Richard Spencer|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131108082647/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/china/1439403/China-relaxes-laws-on-love-and-marriage.html|archive-date=November 8, 2013|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;

[[2013 жыл]]ы АҚШ Ұлттық Медицина Кітапханасы ''Төзу мен өркендеу: ЖИТС, саясат пен мәдениет'' атты жылжымалы көрме өткізді;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nlm.nih.gov/exhibition/survivingandthriving/index.html|title=Exhibition – Surviving and Thriving – NLM Exhibition Program|website=www.nlm.nih.gov|access-date=2018-03-16|publisher=U.S. National Institutes of Health, National Library of Medicine|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201111011/https://www.nlm.nih.gov/exhibition/survivingandthriving/index.html|archive-date=December 1, 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt; онда жаңа ғылыми зерттеу нәтижелері, АҚШ билігінің жауабы, ЖИТСпен ауыратын адамдардың, күтушілердің, белсенділердің жеке басынан өткен оқиғалары айтылды.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.smithsonianmag.com/history/the-confusing-and-at-times-counterproductive-1980s-response-to-the-aids-epidemic-180948611/|title=The Confusing and At-Times Counterproductive 1980s Response to the AIDS Epidemic|last=Geiling|first=Natasha|work=Smithsonian.com|date=December 4, 2013|access-date=2018-03-16|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180316152312/https://www.smithsonianmag.com/history/the-confusing-and-at-times-counterproductive-1980s-response-to-the-aids-epidemic-180948611/|archive-date=March 16, 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== Экономикаға ықпалы ===
[[Сурет:Life_expectancy_in_select_Southern_African_countries_1960-2012.svg|alt=A graph showing an number of increasing lines followed by a sharp fall of the lines starting in mid-1980s to 1990s|нобай|Кей Африка елдеріндегі өмір сүру ұзақтығының өзгеруі, 1960–2012]]
АИВ/ЖИТС тек жеке тұлғалардың емес, мемлекеттердің де экономикасына әсер етуде.&lt;ref name=&quot;M117&quot; /&gt; Ең көп зардап шеккен елдердің [[жалпы ішкі өнім]]і [[адами капитал]] жетіспеуіне байланысты төмендеді.&lt;ref name=&quot;M117&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Bell-et-al-2003&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Bell C, Devarajan S, Gersbach H|year=2003|url=http://econ.worldbank.org/external/default/main?pagePK=64165259&amp;theSitePK=478060&amp;piPK=64165421&amp;menuPK=64166093&amp;entityID=000160016_20031110113834|title=The long-run economic costs of AIDS: theory and an application to South Africa|access-date=April 28, 2008|version=World Bank Policy Research Working Paper No. 3152|format=PDF|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130605151302/http://econ.worldbank.org/external/default/main?pagePK=64165259&amp;theSitePK=478060&amp;piPK=64165421&amp;menuPK=64166093&amp;entityID=000160016_20031110113834|archive-date=June 5, 2013|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; Дұрыс тамақтанудың және медицина мен дәрі дәрімектердің жетіспеушілігінен көптеген адамдар ЖИТС асқынауынан көз жұмады. Өлім алдында, олар жұмыс істеуге қабілетсіз, әрі айтарлықтай медициналық көмекті қажет етеді. 2007 жылға қарай ЖИТС салдарынан 12 миллион адам жетім қалған (ЖИТС жетімдері).&lt;ref name=&quot;M117&quot; /&gt; Олардың көбі қарт ата-әжелерінің қолында өседі.&lt;ref name=&quot;Greener&quot;&gt;{{cite book|author=Greener R|year=2002|title=State of The Art: AIDS and Economics|chapter=AIDS and macroeconomic impact|editor=Forsyth S|pages=49–55|publisher=IAEN|chapter-url=http://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PNACP969.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121012090520/http://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PNACP969.pdf|archive-date=October 12, 2012|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;

АИВ/ЖИТС емін бастағаннан кейін жұмысқа қайтып оралу қиын және науқастар көп жағдайда басқа жұмысшыларға қарағанда азырақ жұмыс істейді. АИВ/ЖИТСі бар [[Жұмыссыздық|жұмыссыз адамдардың]] көбінде суицид жасау ойы, есте сақтау қабілетінің төмендеуі, қоғамнан шеттетілу секілді психикалық ауытқулар болады. Жұмыспен қамтылу АИВ/ЖИТСке шалдыққан адамдардың өзін-өзі бағалауын, ар-намысын, сенімділігі мен [[тұрмыс сапасы]]н арттырады. Антиретровирусты терапия да АИВ/ЖИТСпен ауыратын адамдардың көбірек жұмыс істеуіне септесіп, олардың жұмысқа тұру ықтималдығын арттырады (дәлелділік деңгейі төмен).&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Robinson R, Okpo E, Mngoma N|title=Interventions for improving employment outcomes for workers with HIV|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=5|issue=5|page=CD010090|date=May 2015|pmid=26022149|doi=10.1002/14651858.CD010090.pub2|hdl=2164/6021}}&lt;/ref&gt;

ЖИТСке негізінен жас ересектер шалдығатындықтан, салық төлейтін халық саны кемиді, бұл өз кезегінде ЖИТСқа қатысы жоқ білім және денсаулық сақтау аясындағы мемлекеттік шығынды өтейтін ресурстың азаюына алып келеді. Осылайша мемлекет қаржысына қысым күшейіп, экономика өсімі баяулайды. Бұл [[салық базасы]]ның өсуінің баяулауына әкеліп соғады, ал науқас еміне, жаңа жұмыскерлерді үйретуге (науқастардың орнына алу үшін), сырқат төлемақысына және ЖИТС жетімдерін асырауға кететін шығындардың өсуі – бұл әсерді одан әрі күшейтеді. Бұл әсіресе ересектер өлімі күрт артып, жетім балалар үкімет қамқорлығына алынғанда айқын көрінеді.&lt;ref name=&quot;Greener&quot; /&gt;

Бір үй ішінде де ЖИТС табыстың азаюына және емге кететін шығынның өсуіне әкеледі. [[Кот-д’Ивуар|Кот-д'Ивуардағы]] зерттеу көрсеткендей, АИВ/ЖИТСке шалдыққан науқасы бар отбасылар басқа отбасылармен салыстырғанда дәрі-дәрімекке екі есе көп ақша жұмсайды. Бұл шығын білім алуға және басқа да жеке немесе отбасылық инвестицияларға жұмсалатын қаржы мөлшерін азайтады.&lt;ref name=&quot;WBank&quot;&gt;{{cite journal|author=Over M|title=The macroeconomic impact of AIDS in Sub-Saharan Africa, Population and Human Resources Department|publisher=World Bank|year=1992|url=http://www.worldbank.org/aidsecon/macro.pdf|access-date=May 3, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080527201655/http://www.worldbank.org/aidsecon/macro.pdf|archive-date=May 27, 2008|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== Дін мен ЖИТС ===
Соңғы жиырма жыл ішінде дін мен ЖИТС тақырыбы өте даулы мәселеге айналды, бұның басты себебі — кей діни бірлестіктердің қорғану үшін мүшеқап қолдануға қарсы екенін ашық айтуында.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.news-medical.net/health/AIDS-Stigma.aspx|title=AIDS Stigma|website=News-medical.net|access-date=November 1, 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111112214833/http://www.news-medical.net/health/AIDS-Stigma.aspx|archive-date=November 12, 2011|df=mdy-all|date=2009-12-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Thirty years after AIDS discovery, appreciation growing for Catholic approach&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.catholicnewsagency.com/news/thirty-years-after-aids-discovery-appreciation-growing-for-catholic-approach/|title=Thirty years after AIDS discovery, appreciation growing for Catholic approach|website=Catholicnewsagency.com|date=June 5, 2011|access-date=November 1, 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111016214921/http://www.catholicnewsagency.com/news/thirty-years-after-aids-discovery-appreciation-growing-for-catholic-approach/|archive-date=October 16, 2011|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; Америкалық денсаулық сақтау саласының маманы Мэтью Хэнлидің «''Католик шіркеуі мен ЖИТСтің жаһандық дағдарысы''» атты баяндамасында діндегі ЖИТСке қарсы күрестің басты тәсілі — мәдениет пен қоғам санасын өзгерту, әсіресе неке мен жыныстық қатынастағы адалдыққа баса назар аудару.&lt;ref name=&quot;Thirty years after AIDS discovery, appreciation growing for Catholic approach&quot; /&gt;

Кейбір діни ұйымдар құдайға сиынып, дұға қылу АИВ/ЖИТСті емдей алады деп мәлімдеген. 2011 жылы [[Би-Би-Си|BBC]] Лондондағы кейбір шіркеулердің дұға ЖИТСті емдейді деген мәлімдемесін жариялаған, ал Хакниде орналасқан Жыныстық денсаулық пен АИВ зерттеу орталығы бірнеше адамның пастор кеңесіне еріп, дәрі-дәрмек ішуден бас тартқанын, салдарынан бірнеше адамның қайтыс болғанын мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;BBC18102011&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-london-14406818|title=Church HIV prayer cure claims 'cause three deaths'|date=October 18, 2011|access-date=October 18, 2011|work=BBC News|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111018164909/http://www.bbc.co.uk/news/uk-england-london-14406818|archive-date=October 18, 2011|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; «Күллі Ұлттың Шіркеуі – Синагога» деп аталатын ұйым құдайдан келген емді насихаттау үшін «сылауға арналған суды» жарнамалады. Дегенмен бұл ұйым адамдарға дәрі-дәрмек ішуді доғаруға кеңес бермегенін айтады.&lt;ref name=&quot;BBC18102011&quot; /&gt;

=== Медиадағы көрінісі ===
[[Сурет:Әл үстіндегі Девид Көрби.jpg|нобай|ЖИТС салдарынан әл үстінде жатқан Девид Көрбидің ең танымал суреті, жанында әкесі, анасы мен жиен қарындасы.]]
Алғашқылардың бірі боп Рок Хадсонның ЖИТСке шалдыққаны жайлы жаңалық медиада біраз шу шығарды. Рок кезінде отбасын құрып, бірақ көп ұзамай ажырасқан, Америкалық гей актер еді. Ол 1985 жылғы 25 шілдеде АИВ жұқтырғанын көпшілікке жариялап, сол жылы, 2 қазанда көз жұмған. Актерге ЖИТС диагнозы 1984 жылы қойылған еді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.history.com/this-day-in-history/rock-hudson-announces-he-has-aids|title=Rock Hudson announces he has AIDS – History.com This Day in History – 7/25/1985|website=History.com|access-date=November 1, 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111227114929/http://www.history.com/this-day-in-history/rock-hudson-announces-he-has-aids|archive-date=December 27, 2011|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; Дәл сол жылы марқұм Энтони Иденнің ұлы, гей саясаткер Николас Иден де Британияның танымал ЖИТС құрбанына айналды.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Coleman|first=Brian|url=http://www.newstatesman.com/blogs/brian-coleman/2007/06/lady-thatcher-gay-tory|title=Thatcher the gay icon|work=[[New Statesman]]|date=June 25, 2007|access-date=November 1, 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111114044756/http://www.newstatesman.com/blogs/brian-coleman/2007/06/lady-thatcher-gay-tory|archive-date=November 14, 2011|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; 1991 жылғы 24 қарашад вирус британ рок жұлдызы, Queen тобының жетекші әншісі Фредди Меркьюридің өмірін үзді, ол өлер алдында ғана анықталған ЖИТСтен болған аурудан қайтыс болды.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/november/24/newsid_2546000/2546945.stm|title=November 24, 1991: Giant of rock dies|work=BBC On This Day|publisher=BBC News|access-date=November 1, 2011|date=November 24, 1991|author=|archive-url=https://web.archive.org/web/20111021020133/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/november/24/newsid_2546000/2546945.stm|archive-date=October 21, 2011|url-status=live|df=}}&lt;/ref&gt; Дегенмен оның АИВ статусы оң екені 1987 жылы белгілі болған еді. Алғаш вирус жұқтырған танымал гетеросексуалдардың бірі – америкалық теннисші Артур Эш болды. Оған АИВ–оң диагнозы 1988 жылғы 31 тамызда қойылған. Кейін 1980 жылдар басында жүрекке жасалған операцияда қан құйылғанда вирус жұқтырғаны белгілі болды. Диагноз қойылғаннан кейінгі жүргізілген зерттеу нәтижесінде оның ЖИТСке шалдыққаны белгілі болды, алайда ол бұл туралы көпшілікке тек 1992 жылғы сәуірде жариялады.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Bliss|first=Dominic|url=http://www.itennisstore.com/Tennis-Latest-News/FROZEN-IN-TIME--ARTHUR-ASHE-by-Dominic-Bliss.aspx|title=Frozen In Time: Arthur Ashe|website=iTENNISstore.com|access-date=June 25, 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130730170201/http://www.itennisstore.com/Tennis-Latest-News/FROZEN-IN-TIME--ARTHUR-ASHE-by-Dominic-Bliss.aspx|archive-date=July 30, 2013|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; Ол 1993 жылғы 6 ақпанда, 49 жасында қайтыс болды.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/tributes-to-arthur-ashe-1471622.html|title=Tributes to Arthur Ashe|location=London|work=[[The Independent]]|date=February 8, 1993|access-date=July 24, 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121111124842/http://www.independent.co.uk/news/tributes-to-arthur-ashe-1471622.html|archive-date=November 11, 2012|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;

1990 жылғы сәуірде Тереза Фрар отбасысының жанында, ЖИТС салдарынан әл үстінде жатқан гей белсенді Девид Көрбидің суретін түсіреді. Кейін бұл суретті ''Life'' журналы &quot;АИВ/ЖИТС эпидемиясының ең шынайы келбетін сипаттайды&quot; деп жариялайды.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Cosgrove|first=Ben|title=Behind the Picture: The Photo That Changed the Face of AIDS|url=http://life.time.com/history/behind-the-picture-the-photo-that-changed-the-face-of-aids/#1|website=LIFE magazine|access-date=August 16, 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120814045129/http://life.time.com/history/behind-the-picture-the-photo-that-changed-the-face-of-aids/#1|archive-date=August 14, 2012|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;

=== Жаңсақ түсініктер ===
АИВ пен ЖИТС жайлы жаңсақ түсініктер өте көп. Ең жиі кездесетіндері: ЖИТС күнделікті қарым-қатынаста беріледі, пәк қызбен жыныстық қатынасқа түсу ЖИТСті емдейді,&lt;ref&gt;{{cite news|title='Virgin cure': Three women killed to 'cure' Aids|url=http://tribune.com.pk/story/513598/virgin-cure-three-women-killed-to-cure-aids/|access-date=September 14, 2013|newspaper=[[International Herald Tribune]]|date=February 28, 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131015000557/http://tribune.com.pk/story/513598/virgin-cure-three-women-killed-to-cure-aids/|archive-date=October 15, 2013|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Jenny|first=Carole|title=Child Abuse and Neglect: Diagnosis, Treatment and Evidence – Expert Consult|year=2010|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-1-4377-3621-2|page=187|url=https://books.google.com/books?id=BKILM5KWFKwC&amp;pg=PA187|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151127054149/https://books.google.com/books?id=BKILM5KWFKwC&amp;pg=PA187|archive-date=November 27, 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Klot, Jennifer|author2=Monica Kathina Juma|title=HIV/AIDS, Gender, Human Security and Violence in Southern Africa|publisher=Africa Institute of South Africa|location=Pretoria|year=2011|pages=47|isbn=978-0-7983-0253-1|url=https://books.google.com/books?id=du0aR53YsYMC&amp;pg=PA47|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160426060547/https://books.google.com/books?id=du0aR53YsYMC&amp;pg=PA47|archive-date=April 26, 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt; және АИВ тек гейлер мен нашақорларға жұғады. 2014 жылғы зерттеулерге сүйенсек кей британ бірлестіктері АИВ өбіскенде (16%), ортақ ыдыс қолданғанда (5%), түкірік арқылы (16%), қоғамдық дәретханаға отырғанда (4%) және түшкіргенде не жөтелгенде (5%) таралады деп ойлайды екен.&lt;ref&gt;{{cite web|title=HIV Public Knowledge and Attitudes 2014|url=http://www.nat.org.uk/media/Files/PDF%20documents/Mori_2014_report_FINAL.pdf|website=National AIDS Trust|access-date=February 12, 2015|page=9|date=November 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150212142740/http://www.nat.org.uk/media/Files/PDF%20documents/Mori_2014_report_FINAL.pdf|archive-date=February 12, 2015|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; Бұдан бөлек вирус жұқтырмаған кез-келген екі гей анал сексімен айналысса, АИВ жұқтыруы мүмкін немесе мектепте АИВ және гомосексуалдық жайлы ашық талқыланатын болса, ЖИТСке шалдығу көрсеткіші артады деген жаңасақ түсініктер де бар.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Blechner MJ|title=Hope and mortality: psychodynamic approaches to AIDS and HIV|publisher=Analytic Press|location=Hillsdale, NJ|year=1997|isbn=978-0-88163-223-1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Kirby DB, Laris BA, Rolleri LA|title=Sex and HIV education programs: their impact on sexual behaviors of young people throughout the world|journal=The Journal of Adolescent Health|volume=40|issue=3|pages=206–17|date=March 2007|pmid=17321420|doi=10.1016/j.jadohealth.2006.11.143}}&lt;/ref&gt;

Кей адамдар АИВ пен ЖИТС арасындағы байланыстың жоқ екенін,&lt;ref name=&quot;Duesberg&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Duesberg P|title=HIV is not the cause of AIDS|journal=Science|volume=241|issue=4865|pages=514, 517|date=July 1988|pmid=3399880|doi=10.1126/science.3399880|bibcode=1988Sci...241..514D}}{{cite journal|vauthors=Cohen J|title=The Duesberg phenomenon|journal=Science|volume=266|issue=5191|pages=1642–44|date=December 1994|pmid=7992043|doi=10.1126/science.7992043|url=http://www.sciencemag.org/feature/data/cohen/266-5191-1642a.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070101111630/http://www.sciencemag.org/feature/data/cohen/266-5191-1642a.pdf|df=mdy-all|bibcode=1994Sci...266.1642C|archive-date=January 1, 2007}}&lt;/ref&gt; тіпті тіршілікте АИВтің болмайтынан немесе АИВ анықтау және емдеу тәсілдерінің негізсіз екен алға тартады.&lt;ref name=&quot;Kalichman&quot;&gt;{{cite book|author=Kalichman, Seth|authorlink=Seth Kalichman|title=Denying AIDS: Conspiracy Theories, Pseudoscience, and Human Tragedy|publisher=Copernicus Books ([[Springer Science+Business Media]])|location=New York|year=2009|pages=|isbn=978-0-387-79475-4|url=https://archive.org/details/denyingaidsconsp0000kali|url-access=registration}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SmithNovella&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Smith TC, Novella SP|title=HIV denial in the Internet era|journal=PLOS Medicine|volume=4|issue=8|page=e256|date=August 2007|pmid=17713982|pmc=1949841|doi=10.1371/journal.pmed.0040256}}&lt;/ref&gt; Бұл пікірлерді ғалымдар ЖИТС дениализм деп атап, тұжырымдарын жоққа шығарған.&lt;ref name=&quot;consensus&quot;&gt;{{cite web|author=Various|publisher=[[National Institute of Allergy and Infectious Diseases]]|date=January 14, 2010|url=https://www.niaid.nih.gov/topics/HIVAIDS/Understanding/howHIVCausesAIDS/Pages/HIVcausesAIDS.aspx|title=Resources and Links, HIV-AIDS Connection|access-date=February 22, 2009|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100407225045/http://www.niaid.nih.gov/topics/HIVAIDS/Understanding/howHIVCausesAIDS/pages/hivcausesaids.aspx|archive-date=April 7, 2010|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; Дегенмен АИВ диссиденттердің айтарлықтай саяси ықпалға ие болды, мәселен, 1999–2005 аралығында [[Оңтүстік Африка Республикасы|Оңтүстік Африка]] үкіметі ЖИТС дениализм бағытын насихаттаған, осылайша елде өлім-жітім көрсеткіші атып, халық үкіметті кінәлады.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Watson J|title=Scientists, activists sue South Africa's AIDS 'denialists'|journal=Nature Medicine|volume=12|issue=1|page=6|date=January 2006|pmid=16397537|doi=10.1038/nm0106-6a}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Baleta A|title=S Africa's AIDS activists accuse government of murder|journal=The Lancet|volume=361|issue=9363|page=1105|date=March 2003|pmid=12672319|doi=10.1016/S0140-6736(03)12909-1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Cohen J|title=South Africa's new enemy|journal=Science|volume=288|issue=5474|pages=2168–70|date=June 2000|pmid=10896606|doi=10.1126/science.288.5474.2168}}&lt;/ref&gt;

Кей конспирологияларға сәйкес АИВті ғалымдар әдейі не абайсызда қолдан жасаған деп тұжырымдалады. [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңес Одағы]] жүргізген «Инфекция» операциясының мақсаты &quot;АИВ/ЖИТСті америка ғалымдары ойлап тапқан&quot; деген дезинформацияны тарату болған. Сауалнамалар нәтижесіне сенсек, көптеген адамдар осы сыңды пікірлерге сенген әрі сеніп келеді.&lt;ref name=&quot;infektion&quot;&gt;{{cite web|last=Boghardt|first=Thomas|title=Operation INFEKTION Soviet Bloc Intelligence and Its AIDS Disinformation Campaign|url=https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/vol53no4/soviet-bloc-intelligence-and-its-aids.html|publisher=Central Intelligence Agency|year=2009|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110514230328/https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/vol53no4/soviet-bloc-intelligence-and-its-aids.html|archive-date=May 14, 2011|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;

== Зерттеу ==
АИВ/ЖИТС зерттеулері деп АИВ/ЖИТС алдын алуға, емдеуге және жазып шығуға бағытталған барлық медициналық зерттеулер мен инфекция қоздырушы агент ретінде АИВ табиғатын жене АИВ қоздыратын ЖИТС дерті жайлы іргелі зерттеулерді айтамыз.

Көптеген елдер мен зерттеу институттары АИВ/ЖИТС зерттеулеріне өз үлесін қосуда. Мысалы, жыныстық сауатты арттыру, дәрілік заттар жасап шығару, жыныс жолдары арқылы берілетін ауру қоздырғышына қарсы микробицидтер шығару, АИВ вакцинасын жасау және жаңа антиретровирусты дәрі ойлап табу. Басқа зерттеу жұмыстары жұқтыруға дейінгі және кейінгі профилактикаға және сүндеттеудің АИВ жұқпасындағы маңызын анықтауға бағытталған&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cdc.gov/eval/indicators/index.htm|title=Indicators – Program Evaluation – CDC|website=www.cdc.gov|language=en-us|access-date=2018-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20180823210732/https://www.cdc.gov/eval/indicators/index.htm|archive-date=August 23, 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.measureevaluation.org/community-based-indicators|title=Community-Based Indicators for HIV Programs – MEASURE Evaluation|website=www.measureevaluation.org|language=en-us|access-date=2018-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20180825002500/https://www.measureevaluation.org/community-based-indicators|archive-date=August 25, 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.who.int/hiv/data/en/|title=Data and statistics|website=World Health Organization|language=en-GB|access-date=2018-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20180902021227/http://www.who.int/hiv/data/en/|archive-date=September 2, 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер|2}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{Commonscat|AIDS}}
{{Сыртқы сілтемелер}}
{{Кедейлер дерті}}

{{Таңдаулы мақала}}

[[Санат:Биология]]
[[Санат:Ғылым]]
[[Санат:Жұқпалы жыныс аурулары]]
[[Санат:Медицина]]
[[Санат:Жұқпалы аурулар]]</text>
      <sha1>16m1tzvou03zoyjawz36hi2yh7osjux</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бала</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22585</id>
    <revision>
      <id>3575908</id>
      <parentid>3091905</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T06:02:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Оразбаева Жанна</username>
        <id>179344</id>
      </contributor>
      <comment>кезеңдік</comment>
      <origin>3575908</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7427" sha1="2qe411wfof4zc05jihg80dh9wbre3lx" xml:space="preserve">[[Сурет:Little Angel &amp; Dish.jpg|thumb]]
[[Сурет:Face paint girls.jpg|thumb]]
[[Сурет:Children in Middle Vietnam.jpg|thumb]]
[[Сурет:Young Polish boy.jpg|thumb]]
'''Бала''' — [[әке-шеше]]нің [[перзент]]і, [[ұрпақ|ұрпағы]]. [[Жыныс]] ерекшелігіне қарай ұл, [[қыз]], жас шамасына қарай: [[нәресте]], [[сәби]], [[бөбек]], [[балдырған]], [[жеткіншек]], [[жасөспірім]] болып жіктеледі. Ұл-қыздың жарық дүниеге келген сәтінен бастап [[Кәмелеттік|кәмелетке]] толғанға дейінгі кезеңі Бала ұғымына сияды. Қазақстанда 18 жасқа толған [[БОЗБАЛА|бозбала]] мен [[бойжеткен]] ресми түрде кәмелетке толған ересек адамдар қатарына қосылады. “Бала мемлекеттің қорғауында болады. Балаларына қамқорлық жасау және тәрбиелеу — ата-ананың табиғи құқығы әрі парызы” (ҚР Конституциясы 27-бап).

[[Қазақ]] халқы бірінші туған Баланы тұңғышым, одан кейінгілерін “ортаншы”, ең соңғы туған перзентін “кенже” деп атайды. Бұрынғы дәстүр бойынша әке мұрасы кенже ұлға қалған. Оның үйі [[қарашаңырақ]] деп аталады. Балалар ата-аналарын асырауға, сыйлауға, құрметтеуге тиіс. “Адамдарға біз ата-аналарына жақсылық жасауды бұйырдық” деп жазылған Құран Кәрімде. ҚР Конституциясында: “Кәмелетке толған еңбекке қабілетті балалар еңбекке жарамсыз ата-анасына қамқорлық жасауға міндетті” делінген (27-бап).&lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, II том;&lt;/ref&gt;

20 қараша - Дүниежүзілік балалар күні

1954 жылы БҰҰ-ның Бас Ассамблеясы бүкіл әлемде балалардың аман-саулығын қамтамасыз етуге бағытталған игі іс-қимылдарға арналған балалардың бүкіләлемдік бауырластығы пен өзара түсіністігі күні ретінде «Дүниежүзілік балалар күнін» мерекелеу үрдісін барлық елдерде енгізуді ұсынды. Қарашаның 20-сы - Бас ассамблеяның 1959 жылы Балалар құқы декларациясын, ал 1989 жылы - Балалар құқы Конвенциясын қабылдауымен ерекшеленеді.

== Балалық ==
{{main|Нәресте}}
Балалық - [[өмір]]дің бір кезеңіндегі жиі, бірақ болуы міндетті емес, [[биология]]лық жетілмегендікпен тәуелді күйімен сипатталатын кезең. Адамдардың өз жасын сезінуінде [[тарих]]и және [[Мәдениет|мәдени]] ерекшеліктері болады, ал оның кезеңдік және маңызды категорияларға бөлінуі жасты әлеуметтік құру деп аталады.&lt;ref name=&quot;a1&quot;&gt;Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Әлеуметтану және саясаттану бойынша / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын – [[Павлодар]]: «ЭКО» ҒӨФ. [[2006]]. – 569 б. ISBN 9965-808-89-9&lt;/ref&gt;

== Баланың дамуы ==

Баланың дамуы - балалық шақта өсіп-жетілу барысында жүріп жатқан физиологиялық, [[психология]]лық және әлеуметтік мінез-құлықтағы өзгерістер.&lt;ref name=a1/&gt;

== Баланы негізге алатын отбасы ==

Баланы негізге алатын отбасы - ересек адамдар балаларының игілігіне көп көңіл бөлетін және некені олардың мүддесінде кез келген жағдайда сақтап қалуға тырысатын [[отбасы]].&lt;ref name=a1/&gt;
== Әлемдегі жағдай ==
Әлем бойынша соңғы есептеулерге қарағанда тіркелмеген балалардың саны 250 млн-ға жуықтапты. Соңғы жыл сайын тіркелмеген балалар саны 51млн-ға артуда. Баланың тіркелмеуі яғни оның құжаттарының жоқтығы ол баланың тәуелсіздігінің жоқтығымен тең. Ата-ананың балаларын тіркемеудің өзіндік салмақты негіздері бар. Мысалы, ата-аналардың алкогольдерге беріліп кетуінің себептерінен балалар тіркелмей қалып кетуде және осы жағдай көптеген мемлекеттерде орын алуда. Мысал ретінде біз Африкадағы [[Сомали]] елін алуымызға болады. Онда жалпы алғанда әйелдердің тек 3%-ы ғана балаларын тіркейді. Мұның себебі Сомали елінде бала тіркейтін органдардың жетіспеушілігі немесе бала тіркеудің қымбат болуы. Қалталары балаларын тіркеуге көтермеу себебінен балалар тіркелмей, құжатсыз жүруде. Екінші орынды [[Бангладеш]] мемлекеті алды. Онда жаңа туған нәрестелердің 10%-ы ғана туу туралы куәлік алады. Мұның себебі онда баланы дүниеге әкелу санының шектеулігі. Яғни, нақты белгіленген саннан артық бала дүниеге әкелсе [[ата-ана]] салық төлейді. [[Оңтүстік Азия]] бойынша барлық балалардың 37%-ы тіркелген. Ертеңгі күні балаларды тіркемеу үлкен мәселеге айналмас үшін көптеген мемлекеттерде тіркеудің бірнеше түрлері қарастырылуда.

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;
{{Туыстық қатынастар}}

{{wikify}}

[[Санат:Отбасы]]
[[Санат:Әлеуметтік топтар]]
[[Санат:Жеті ата]]
[[Санат:Балалық]]</text>
      <sha1>2qe411wfof4zc05jihg80dh9wbre3lx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575960</id>
      <parentid>3575908</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T06:38:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3575960</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7439" sha1="mgwlyht4os6d6df8mkr8kwe9x64m793" xml:space="preserve">[[Сурет:Little Angel &amp; Dish.jpg|thumb]]
[[Сурет:Face paint girls.jpg|thumb]]
[[Сурет:Children in Middle Vietnam.jpg|thumb]]
[[Сурет:Young Polish boy.jpg|thumb]]
'''Бала''' — [[әке-шеше]]нің [[перзент]]і, [[ұрпақ|ұрпағы]]. [[Жыныс]] ерекшелігіне қарай ұл, [[қыз]], жас шамасына қарай: [[нәресте]], [[сәби]], [[бөбек]], [[балдырған]], [[жеткіншек]], [[жасөспірім]] болып жіктеледі. Ұл-қыздың жарық дүниеге келген сәтінен бастап [[Кәмелеттік|кәмелетке]] толғанға дейінгі кезеңі Бала ұғымына сияды. Қазақстанда 18 жасқа толған [[БОЗБАЛА|бозбала]] мен [[бойжеткен]] ресми түрде кәмелетке толған ересек адамдар қатарына қосылады. “Бала мемлекеттің қорғауында болады. Балаларына қамқорлық жасау және тәрбиелеу — ата-ананың табиғи құқығы әрі парызы” (ҚР Конституциясы 27-бап).

[[Қазақ]] халқы бірінші туған Баланы тұңғышым, одан кейінгілерін “ортаншы”, ең соңғы туған перзентін “кенже” деп атайды. Бұрынғы дәстүр бойынша әке мұрасы кенже ұлға қалған. Оның үйі [[қарашаңырақ]] деп аталады. Балалар ата-аналарын асырауға, сыйлауға, құрметтеуге тиіс. “Адамдарға біз ата-аналарына жақсылық жасауды бұйырдық” деп жазылған Құран Кәрімде. ҚР Конституциясында: “Кәмелетке толған еңбекке қабілетті балалар еңбекке жарамсыз ата-анасына қамқорлық жасауға міндетті” делінген (27-бап).&lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, II том;&lt;/ref&gt;

20 қараша - Дүниежүзілік балалар күні

1954 жылы БҰҰ-ның Бас Ассамблеясы бүкіл әлемде балалардың аман-саулығын қамтамасыз етуге бағытталған игі іс-қимылдарға арналған балалардың бүкіләлемдік бауырластығы пен өзара түсіністігі күні ретінде «Дүниежүзілік балалар күнін» мерекелеу үрдісін барлық елдерде енгізуді ұсынды. Қарашаның 20-сы - Бас ассамблеяның 1959 жылы Балалар құқы декларациясын, ал 1989 жылы - Балалар құқы Конвенциясын қабылдауымен ерекшеленеді.

== Балалық ==
{{main|Нәресте}}
Балалық - [[өмір]]дің бір кезеңіндегі жиі, бірақ болуы міндетті емес, [[биология]]лық жетілмегендікпен тәуелді күйімен сипатталатын кезең. Адамдардың өз жасын сезінуінде [[тарих]]и және [[Мәдениет|мәдени]] ерекшеліктері болады, ал оның кезеңдік және маңызды категорияларға бөлінуі жасты әлеуметтік құру деп аталады.&lt;ref name=&quot;a1&quot;&gt;Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Әлеуметтану және саясаттану бойынша / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын – [[Павлодар]]: «ЭКО» ҒӨФ. [[2006]]. – 569 б. ISBN 9965-808-89-9&lt;/ref&gt;

== Баланың дамуы ==

Баланың дамуы - балалық шақта өсіп-жетілу барысында жүріп жатқан физиологиялық, [[психология]]лық және әлеуметтік мінез-құлықтағы өзгерістер.&lt;ref name=a1/&gt;

== Баланы негізге алатын отбасы ==

Баланы негізге алатын отбасы - ересек адамдар балаларының игілігіне көп көңіл бөлетін және некені олардың мүддесінде кез келген жағдайда сақтап қалуға тырысатын [[отбасы]].&lt;ref name=a1/&gt;
== Әлемдегі жағдай ==
Әлем бойынша соңғы есептеулерге қарағанда тіркелмеген балалардың саны 250 млн-ға жуықтапты. Соңғы жыл сайын тіркелмеген балалар саны 51млн-ға артуда. Баланың тіркелмеуі яғни оның құжаттарының жоқтығы ол баланың тәуелсіздігінің жоқтығымен тең. Ата-ананың балаларын тіркемеудің өзіндік салмақты негіздері бар. Мысалы, ата-аналардың алкогольдерге беріліп кетуінің себептерінен балалар тіркелмей қалып кетуде және осы жағдай көптеген мемлекеттерде орын алуда. Мысал ретінде біз Африкадағы [[Сомали]] елін алуымызға болады. Онда жалпы алғанда әйелдердің тек 3%-ы ғана балаларын тіркейді. Мұның себебі Сомали елінде бала тіркейтін органдардың жетіспеушілігі немесе бала тіркеудің қымбат болуы. Қалталары балаларын тіркеуге көтермеу себебінен балалар тіркелмей, құжатсыз жүруде. Екінші орынды [[Бангладеш]] мемлекеті алды. Онда жаңа туған нәрестелердің 10%-ы ғана туу туралы куәлік алады. Мұның себебі онда баланы дүниеге әкелу санының шектеулігі. Яғни, нақты белгіленген саннан артық бала дүниеге әкелсе [[ата-ана]] салық төлейді. [[Оңтүстік Азия]] бойынша барлық балалардың 37%-ы тіркелген. Ертеңгі күні балаларды тіркемеу үлкен мәселеге айналмас үшін көптеген мемлекеттерде тіркеудің бірнеше түрлері қарастырылуда.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{Туыстық қатынастар}}
{{wikify}}

[[Санат:Отбасы]]
[[Санат:Әлеуметтік топтар]]
[[Санат:Жеті ата]]
[[Санат:Балалық]]</text>
      <sha1>mgwlyht4os6d6df8mkr8kwe9x64m793</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575961</id>
      <parentid>3575960</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T06:38:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>+ [[Санат:Бала құқығы]] ([[Уикипедия:Гаджеттер/Санат импорттау|Санат импорттау]])</comment>
      <origin>3575961</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7476" sha1="ma1az5ew29cuir4wpu971ntmu87f1k2" xml:space="preserve">[[Сурет:Little Angel &amp; Dish.jpg|thumb]]
[[Сурет:Face paint girls.jpg|thumb]]
[[Сурет:Children in Middle Vietnam.jpg|thumb]]
[[Сурет:Young Polish boy.jpg|thumb]]
'''Бала''' — [[әке-шеше]]нің [[перзент]]і, [[ұрпақ|ұрпағы]]. [[Жыныс]] ерекшелігіне қарай ұл, [[қыз]], жас шамасына қарай: [[нәресте]], [[сәби]], [[бөбек]], [[балдырған]], [[жеткіншек]], [[жасөспірім]] болып жіктеледі. Ұл-қыздың жарық дүниеге келген сәтінен бастап [[Кәмелеттік|кәмелетке]] толғанға дейінгі кезеңі Бала ұғымына сияды. Қазақстанда 18 жасқа толған [[БОЗБАЛА|бозбала]] мен [[бойжеткен]] ресми түрде кәмелетке толған ересек адамдар қатарына қосылады. “Бала мемлекеттің қорғауында болады. Балаларына қамқорлық жасау және тәрбиелеу — ата-ананың табиғи құқығы әрі парызы” (ҚР Конституциясы 27-бап).

[[Қазақ]] халқы бірінші туған Баланы тұңғышым, одан кейінгілерін “ортаншы”, ең соңғы туған перзентін “кенже” деп атайды. Бұрынғы дәстүр бойынша әке мұрасы кенже ұлға қалған. Оның үйі [[қарашаңырақ]] деп аталады. Балалар ата-аналарын асырауға, сыйлауға, құрметтеуге тиіс. “Адамдарға біз ата-аналарына жақсылық жасауды бұйырдық” деп жазылған Құран Кәрімде. ҚР Конституциясында: “Кәмелетке толған еңбекке қабілетті балалар еңбекке жарамсыз ата-анасына қамқорлық жасауға міндетті” делінген (27-бап).&lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, II том;&lt;/ref&gt;

20 қараша - Дүниежүзілік балалар күні

1954 жылы БҰҰ-ның Бас Ассамблеясы бүкіл әлемде балалардың аман-саулығын қамтамасыз етуге бағытталған игі іс-қимылдарға арналған балалардың бүкіләлемдік бауырластығы пен өзара түсіністігі күні ретінде «Дүниежүзілік балалар күнін» мерекелеу үрдісін барлық елдерде енгізуді ұсынды. Қарашаның 20-сы - Бас ассамблеяның 1959 жылы Балалар құқы декларациясын, ал 1989 жылы - Балалар құқы Конвенциясын қабылдауымен ерекшеленеді.

== Балалық ==
{{main|Нәресте}}
Балалық - [[өмір]]дің бір кезеңіндегі жиі, бірақ болуы міндетті емес, [[биология]]лық жетілмегендікпен тәуелді күйімен сипатталатын кезең. Адамдардың өз жасын сезінуінде [[тарих]]и және [[Мәдениет|мәдени]] ерекшеліктері болады, ал оның кезеңдік және маңызды категорияларға бөлінуі жасты әлеуметтік құру деп аталады.&lt;ref name=&quot;a1&quot;&gt;Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Әлеуметтану және саясаттану бойынша / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын – [[Павлодар]]: «ЭКО» ҒӨФ. [[2006]]. – 569 б. ISBN 9965-808-89-9&lt;/ref&gt;

== Баланың дамуы ==

Баланың дамуы - балалық шақта өсіп-жетілу барысында жүріп жатқан физиологиялық, [[психология]]лық және әлеуметтік мінез-құлықтағы өзгерістер.&lt;ref name=a1/&gt;

== Баланы негізге алатын отбасы ==

Баланы негізге алатын отбасы - ересек адамдар балаларының игілігіне көп көңіл бөлетін және некені олардың мүддесінде кез келген жағдайда сақтап қалуға тырысатын [[отбасы]].&lt;ref name=a1/&gt;
== Әлемдегі жағдай ==
Әлем бойынша соңғы есептеулерге қарағанда тіркелмеген балалардың саны 250 млн-ға жуықтапты. Соңғы жыл сайын тіркелмеген балалар саны 51млн-ға артуда. Баланың тіркелмеуі яғни оның құжаттарының жоқтығы ол баланың тәуелсіздігінің жоқтығымен тең. Ата-ананың балаларын тіркемеудің өзіндік салмақты негіздері бар. Мысалы, ата-аналардың алкогольдерге беріліп кетуінің себептерінен балалар тіркелмей қалып кетуде және осы жағдай көптеген мемлекеттерде орын алуда. Мысал ретінде біз Африкадағы [[Сомали]] елін алуымызға болады. Онда жалпы алғанда әйелдердің тек 3%-ы ғана балаларын тіркейді. Мұның себебі Сомали елінде бала тіркейтін органдардың жетіспеушілігі немесе бала тіркеудің қымбат болуы. Қалталары балаларын тіркеуге көтермеу себебінен балалар тіркелмей, құжатсыз жүруде. Екінші орынды [[Бангладеш]] мемлекеті алды. Онда жаңа туған нәрестелердің 10%-ы ғана туу туралы куәлік алады. Мұның себебі онда баланы дүниеге әкелу санының шектеулігі. Яғни, нақты белгіленген саннан артық бала дүниеге әкелсе [[ата-ана]] салық төлейді. [[Оңтүстік Азия]] бойынша барлық балалардың 37%-ы тіркелген. Ертеңгі күні балаларды тіркемеу үлкен мәселеге айналмас үшін көптеген мемлекеттерде тіркеудің бірнеше түрлері қарастырылуда.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{Туыстық қатынастар}}
{{wikify}}

[[Санат:Отбасы]]
[[Санат:Әлеуметтік топтар]]
[[Санат:Жеті ата]]
[[Санат:Балалық]]
[[Санат:Бала құқығы]]</text>
      <sha1>ma1az5ew29cuir4wpu971ntmu87f1k2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ғылыми фантастика</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22784</id>
    <revision>
      <id>3575842</id>
      <parentid>3279366</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T03:27:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lanananna</username>
        <id>172682</id>
      </contributor>
      <comment>Created by translating the section &quot;Ссылки&quot; from the page &quot;[[:ru:Special:Redirect/revision/152370277|Научная фантастика]]&quot;</comment>
      <origin>3575842</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4828" sha1="5lxua2v3zz646zvwmu5mcuhgsg6q4pz" xml:space="preserve">[[File:War-of-the-worlds-tripod.jpg|thumb|[[Герберт Уэлсс|Г. Уэлсстың]] [[Әлемдер соғысы|«Әлемдер соғысы»]] марстықтардың жерге шабуылы]]
[[File:Sortie de l'opéra en l'an 2000-2.jpg|thumb|[[Альбер Робида]]ның қиялындағы [[2000 жыл]].]]

'''Ғылыми фантастика''' ({{lang-en|scіence fіctіon}} – ғылыми туынды) — [[көркем әдебиет]]те, сондай-ақ [[кино]], [[кескіндеме]], т.б. өнер салаларында қалыптасқан жанр.

Ғылыми-фантастика өнердегі дербес жанр ретінде [[20 ғ.|XX ғасырда]] қалыптасқанымен, оның қайнар бастаулары ежелгі [[әпсаналар]]да, ауыз әдебиетінде жатыр. Оған қиял-ғажайыптық, ертегілік қасиет те тән.

[[Фантастика]] ({{lang-el|phantasіa}} —–  қиялдау, phantastіke – қиялдау өнері) ұғымының өзі де қиялдану өнеріне байланысты пайда болған. Қазіргі әдебиеттану мен өнертану ғылымында фантастиканың «ертегілік» және «ғылыми» белгілерінің ара-жігі ажыратылмаған. Әдебиетте ғылыми-фантастика – ғылыми поэзия және ғылыми [[проза]] болып, екі пішімде қалыптасты.
 
[[Ғылыми поэзия]] терминін әдебиеттану саласында алғаш француз поэзиясының теоретигі [[Рене Гиль]] «Сөз туралы трактат» ([[1896]]) еңбегінде қолданды. Ол ғылыми поэзияның белгілері ежелгі дәуір әдебиетінің өкілі [[Лукреций Кар]]дың «Заттың табиғаты» поэмасында көрініс тапқанын мысалға келтіреді. Поэзиядағы ғылыми фантастика жалпы фантастикалық арнадан бөлекше, философиялық-әлеумметтік бағыттағы мүмкіндігімен ерекшеленеді. Ғылыми фантастика прозаның барлық жанрында ([[роман]], [[повесть]], әңгіме, т.б.) қарқынды дамып, көркем әдебиеттің арналы саласына айналды.

== Қазақ ғылыми фантастикасы ==
Қазіргі қазақ әдебиетіне ғылыми фантастика дербес жанр ретінде XX ғасырдың [[1970 жж.|70]]–[[1980 жж.|80-жылдары]] республика жазушыларының шығармалары арқылы қалыптасты. Зерттеушілер [[қазақ әдебиетіндегі]]ндегі ғылыми фантастика жанрының алғашқы белгілерін ертегілерден («[[Ер Төстік]]», «[[Ұшқыр кілем]]», т.б.), аңыздарын («[[Қорқыт ата]]», «[[Баба түкті шашты Әзиз]]», т.б.) таратып, болашақты болжай білген халық қиялының ұшқырлығына тәнті болуда.

== [[Кино]]фильмдерде ==
Кинода ғылыми фантастика жанры XX ғасырдың басында қалыптаса бастаса, ал бейнелеу өнеріндегі ғылыми-фантастика жанры көбінесе көркем шығармалардың сюжеттері негізінде қалыптасқан.

== Сілтемелер ==
[https://web.archive.org/web/20250515194614/http://www.fandom.ru/about_fan/index3.htm Өткенге дейін: фантастика болжаған заманауи гаджеттер]

[https://web.archive.org/web/20250515194614/http://www.fandom.ru/about_fan/index3.htm Фантастика туралы мақалалар, фантастика теориясы және зерттеу, библиография және т. б. ФанДом]

* 
==Дереккөздер==
* “Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9
* “ Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6

[[Санат:Ғылыми фантастика]]


{{Lit-stub}}</text>
      <sha1>5lxua2v3zz646zvwmu5mcuhgsg6q4pz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575891</id>
      <parentid>3575842</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T05:45:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Lanananna|Lanananna]] ([[User talk:Lanananna|т]]) өңдемелерінен [[User:Kasymov|Kasymov]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>2638341</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4349" sha1="do7pj3kox76lox5jhoe7u9d46trqt39" xml:space="preserve">[[File:War-of-the-worlds-tripod.jpg|thumb|[[Герберт Уэлсс|Г. Уэлсстың]] [[Әлемдер соғысы|«Әлемдер соғысы»]] марстықтардың жерге шабуылы]]
[[File:Sortie de l'opéra en l'an 2000-2.jpg|thumb|[[Альбер Робида]]ның қиялындағы [[2000 жыл]].]]

'''Ғылыми фантастика''' ({{lang-en|scіence fіctіon}} – ғылыми туынды) — [[көркем әдебиет]]те, сондай-ақ [[кино]], [[кескіндеме]], т.б. өнер салаларында қалыптасқан жанр.

Ғылыми-фантастика өнердегі дербес жанр ретінде [[20 ғ.|XX ғасырда]] қалыптасқанымен, оның қайнар бастаулары ежелгі [[әпсаналар]]да, ауыз әдебиетінде жатыр. Оған қиял-ғажайыптық, ертегілік қасиет те тән.

[[Фантастика]] ({{lang-el|phantasіa}} —–  қиялдау, phantastіke – қиялдау өнері) ұғымының өзі де қиялдану өнеріне байланысты пайда болған. Қазіргі әдебиеттану мен өнертану ғылымында фантастиканың «ертегілік» және «ғылыми» белгілерінің ара-жігі ажыратылмаған. Әдебиетте ғылыми-фантастика – ғылыми поэзия және ғылыми [[проза]] болып, екі пішімде қалыптасты.
 
[[Ғылыми поэзия]] терминін әдебиеттану саласында алғаш француз поэзиясының теоретигі [[Рене Гиль]] «Сөз туралы трактат» ([[1896]]) еңбегінде қолданды. Ол ғылыми поэзияның белгілері ежелгі дәуір әдебиетінің өкілі [[Лукреций Кар]]дың «Заттың табиғаты» поэмасында көрініс тапқанын мысалға келтіреді. Поэзиядағы ғылыми фантастика жалпы фантастикалық арнадан бөлекше, философиялық-әлеумметтік бағыттағы мүмкіндігімен ерекшеленеді. Ғылыми фантастика прозаның барлық жанрында ([[роман]], [[повесть]], әңгіме, т.б.) қарқынды дамып, көркем әдебиеттің арналы саласына айналды.

== Қазақ ғылыми фантастикасы ==
Қазіргі қазақ әдебиетіне ғылыми фантастика дербес жанр ретінде XX ғасырдың [[1970 жж.|70]]–[[1980 жж.|80-жылдары]] республика жазушыларының шығармалары арқылы қалыптасты. Зерттеушілер [[қазақ әдебиетіндегі]]ндегі ғылыми фантастика жанрының алғашқы белгілерін ертегілерден («[[Ер Төстік]]», «[[Ұшқыр кілем]]», т.б.), аңыздарын («[[Қорқыт ата]]», «[[Баба түкті шашты Әзиз]]», т.б.) таратып, болашақты болжай білген халық қиялының ұшқырлығына тәнті болуда.

== [[Кино]]фильмдерде ==
Кинода ғылыми фантастика жанры XX ғасырдың басында қалыптаса бастаса, ал бейнелеу өнеріндегі ғылыми-фантастика жанры көбінесе көркем шығармалардың сюжеттері негізінде қалыптасқан.

==Дереккөздер==
* “Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9
* “ Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6

[[Санат:Ғылыми фантастика]]


{{Lit-stub}}</text>
      <sha1>do7pj3kox76lox5jhoe7u9d46trqt39</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>КӨКШЕТАУ МЕМЛЕКЕТТІК УНИВЕРСИТЕТІ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22870</id>
    <redirect title="Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау университеті" />
    <revision>
      <id>3575824</id>
      <parentid>3280342</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T23:57:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>3358</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Бот: Шынжырлы айдатуды түзетті → [[Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау университеті]]</comment>
      <origin>3575824</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="97" sha1="1f22gtz5k63q05uzhbzvo9bixr7rja7" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау университеті]]</text>
      <sha1>1f22gtz5k63q05uzhbzvo9bixr7rja7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Балбал</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26117</id>
    <revision>
      <id>3575972</id>
      <parentid>3546795</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T06:47:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баймаханова Айжан</username>
        <id>179343</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3575972</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8837" sha1="9rht3dnkd24avfp1dtqal5p1bvrdor9" xml:space="preserve">[[Сурет:Балбал.jpg|300px|thumb|left|Балбал]]

'''Балбал''' —  ежелгі түрік дәуірінде жиі кездесетін тастан қашап жасалған адам бейнесіндегі ескерткіш. 
Қазақ даласының барлық аймақтарында кездеседі.

Балбал - көне түркі сөзі.

Балбал сөзі бал+бал, яғни соғу, қағу, үру дегенді білдіретін қос сөзден тұрады. Бірақ бірыңғай мағынаны білдіретін ұғым. Түркологтардың пікірінше,«тасты тіп-тік етіп қадап орнатқан белгілер» деген мағынаны білдіреді. Балбалдың этномәдени жөн-жосығы ежелгі түрік дәуірінде (VI-IX ғғ.) айрықша болды. Балбал - [[өлік]]тің аруағына арналған ғұрыптық кешендердің ең [[семантика]]лық мәнді компоненттерінің бірі. Ежелгі түркі [[ғұрып]]тық кешенінің құрамы арнайы барық-кесенеден, қорғаннан, сандықтастан, мәтін жазылған бітіктастан және оның тұғыртасынан (немесе тасбақасы), сондай-ақ бәдіздер - Балбалдардан тұрады (саны 10-600 данадан астамға дейін барады). Ежелгі түркі ғұрыптық кешендерінің көпшілігі қаған, тегін, [[тархан]], чүр, түдүн сынды [[билік иелері]]нің және атақты [[бекзадалар]]ының құрметіне арналып жасалды. [[Қарапайым халық]]тарға арналғандарыда бар.
Осы кешендерде аза тұту, ас беру немесе аруаққа бағышталған  «жоқтау» сияқты этностың тіршілік циклының аса маңызды ғұрыптық жосындары атқарылған &lt;ref&gt;Марғұлан Ә.Х. Ежелгі мәдениет куәлары. Алматы, 1966&lt;/ref&gt;. Өліктің аруағына тағзым ету үшін яғни аруағын жөнелтуге және ас беруге қатысқандар өздерінің ел-жерінен әкелген ұзын тастарды сол өлікке арналған арнайы ғұрыптық кешеннің күншығыс бағытына қарай арасын шамамен біркелкі қашықтықта тізбектеп тігінен орнатқан. Аталмыш ғұрыптық кешенді салуға қатысқандардың әрқайсысы өз ру-тайпасының таңбаларын немесе көне түркі бітік жазуымен өз атын, лауазымдық атақтарын жазды. Бұл ежелгі түркілердегі - жоқтау рәсімінің маңызды элементтерінің бірі болған болуы керек &lt;ref&gt;Кызласов Л.Р. О значении термина «балбал» древнетюркских надписей // ТюркС. М., 1966; ДТС. М.-Л, 1969&lt;/ref&gt;. Бәлкім осындай белгі қою арқылы осы рәсімге қатысушылар өздерінің өліктің аруағын құрметтегендігін және оны Тэңірі әлеміне шығарып салғандығын білдіргені депте айтуға болады. Балбал сөзінің «тас тізбек, қадаған тас» деген магынасы қазіргі қазақ тілінде «адам бейнелі mac мүсін» деген ұғымға ауысып кеткен. Сол себептен бәдізді де (тасмүсінді), тік орнатылған тастарды да балбал немесе [[Сынтас (тас)|сынтас]] деп атаған. X ғ.-дан бастап қазақ даласына ислам дінінің кеңінен таралуына байланысты балбал тастар қашау ісі өз мәнін жоя бастады. Себебі [[ислам діні]] адам бейнесін және жануар бейнесін қашауға тыйым салган. Ғалымдардың пайымдауынша, адам бейнесінде қашалған соңғы балбал тастар XII ғасырға жатады. Кейін балбал тастарды сагана тастар ауыстырған.Қазақы ортада сынтасты бұрыңғыдан қалған ескінің көзі ретінде бағалады&lt;ref&gt;Бейсенов А. Балбал // Түркістан. Халықаралық энциклопедия. Алматы, 2000&lt;/ref&gt;
Балбал [[тас]] мүсін емес, дұрысында оның жанына тізбектеле қойылатын, сәл ғана өңделген, көбіне өңделмеген кішірек [[тас]] бағаналар. Бұларды тұрғызу — өлген [[адам]]ға [[құрмет]] көрсетіп, ескерткіш қоюдың бір түрі. Мысалы: атақты ойшыл әрі шешен Иоллық тегін әкесі [[Білге қаған]]ға ескерткіш орнатқанда былай деп жазған: “Әкем Қағанға балбық (балбал) тіктім”. [[Білге қаған|Білге]] қағанға арнаған [[Балбалдар]] тізбегі (Моңғолияда) 3 км, шамамен 750 тас. Балбалдарды [[Ә. Марғұлан]], Л.Р. Қызласов, [[А.Д. Грач]], [[С.Г. Кляшторный]], [[В.Д. Кубарев]], т.б. [[Қазақстан]], [[Тува]],&lt;ref&gt;Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3&lt;/ref&gt; [[Моңғолия]] жерлерінен тауып зерттеген. Әдетте, ол түркі [[дәуір]]інің (6 — 9 [[ғасыр]]) ғұрыптық тас қоршауларымен бірге орнатылады. Қоршаудың сыртындағы шығыс іргеге өлген адамның бейнесін беретін тас мүсін қойылса, одан әрі шығысқа қарай ондаған, кейде жүздеген Балбалдар тізбегі орнатылады.Зерттеулерге қарағанда, Балбалдар қаза болған батырдың өз бейнесін көрсетпейді. Мұндай [[тас бағаналар]] қаза болған ардақты батырмен қоштасу рәсімін, оған [[ас]] беру салтанатына елдердің таксономиялық орналасу жүйесі бойынша арнайы келіп қатысқан және бір-бірден Балбал тас әкеліп қойған түрлі рулық топтар мен жекелеген адамдардың құрметін көрсететін семантикалық өрісі кең [[символ]]дар болып табылады. Ә. Марғұланның деректері бойынша, ертеректе [[Қарқаралы]], [[Баянауыл]] жерлерінде жалпы саны 300—350-ден астам бағаналардан тұратын Балбал тізбектері кездескен. Бұндай аса үлкен тізбектер өлген адамның қадір-қасиетінің, беделінің тым зор болғанын білдіреді, көбіне Балбалдар тізбегі мұнан әлдеқайда аз болады.&lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия // Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, II том;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8&lt;/ref&gt;


''Көлбеу мәтін''

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{Stub: Қазақ мәдениеті}}
{{wikify}}

[[Санат:Археология]]</text>
      <sha1>9rht3dnkd24avfp1dtqal5p1bvrdor9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575986</id>
      <parentid>3575972</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T07:06:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Баймаханова Айжан|Баймаханова Айжан]] ([[User talk:Баймаханова Айжан|т]]) өңдемелерінен [[User:Kasymov|Kasymov]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3546795</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8805" sha1="d9oj92d0n2ljdd0girek6ph7rkbozbu" xml:space="preserve">[[Сурет:Балбал.jpg|300px|thumb|left|Балбал]]

'''Балбал''' —  ежелгі түрік дәуірінде жиі кездесетін тастан қашап жасалған адам бейнесіндегі ескерткіш. 
Қазақ даласының барлық аймақтарында кездеседі.

Балбал - көне түркі сөзі.

Балбал сөзі бал+бал, яғни соғу, қағу, үру дегенді білдіретін қос сөзден тұрады. Бірақ бірыңғай мағынаны білдіретін ұғым. Түркологтардың пікірінше,«тасты тіп-тік етіп қадап орнатқан белгілер» деген мағынаны білдіреді. Балбалдың этномәдени жөн-жосығы ежелгі түрік дәуірінде (VI-IX ғғ.) айрықша болды. Балбал - [[өлік]]тің аруағына арналған ғұрыптық кешендердің ең [[семантика]]лық мәнді компоненттерінің бірі. Ежелгі түркі [[ғұрып]]тық кешенінің құрамы арнайы барық-кесенеден, қорғаннан, сандықтастан, мәтін жазылған бітіктастан және оның тұғыртасынан (немесе тасбақасы), сондай-ақ бәдіздер - Балбалдардан тұрды (саны 10-600 данадан астамға дейін барады). Ежелгі түркі ғұрыптық кешендерінің көпшілігі қаған, тегін, [[тархан]], чүр, түдүн сынды [[билік иелері]]нің және атақты [[бекзадалар]]ының құрметіне арналып жасалды. [[Қарапайым халық]]тарға арналғандарыда бар.
Осы кешендерде аза тұту, ас беру немесе аруаққа бағышталған  «жоқтау» сияқты этностың тіршілік циклының аса маңызды ғұрыптық жосындары атқарылған &lt;ref&gt;Марғұлан Ә.Х. Ежелгі мәдениет куәлары. Алматы, 1966&lt;/ref&gt;. Өліктің аруағына тағзым ету үшін яғни аруағын жөнелтуге және ас беруге қатысқандар өздерінің ел-жерінен әкелген ұзын тастарды сол өлікке арналған арнайы ғұрыптық кешеннің күншығыс бағытына қарай арасын шамамен біркелкі қашықтықта тізбектеп тігінен орнатқан. Аталмыш ғұрыптық кешенді салуға қатысқандардың әрқайсысы өз ру-тайпасының таңбаларын немесе көне түркі бітік жазуымен өз атын, лауазымдық атақтарын жазды. Бұл ежелгі түркілердегі - жоқтау рәсімінің маңызды элементтерінің бірі болған болуы керек &lt;ref&gt;Кызласов Л.Р. О значении термина «балбал» древнетюркских надписей // ТюркС. М., 1966; ДТС. М.-Л, 1969&lt;/ref&gt;. Бәлкім осындай белгі қою арқылы осы рәсімге қатысушылар өздерінің өліктің аруағын құрметтегендігін және оны Тэңірі әлеміне шығарып салғандығын білдіргені депте айтуға болады. Балбал сөзінің «тас тізбек, қадаған тас» деген магынасы қазіргі қазақ тілінде «адам бейнелі mac мүсін» деген ұғымға ауысып кеткен. Сол себептен бәдізді де (тасмүсінді), тік орнатылған тастарды да балбал немесе [[Сынтас (тас)|сынтас]] деп атаған. X ғ.-дан бастап қазақ даласына ислам дінінің кеңінен таралуына байланысты балбал тастар қашау ісі өз мәнін жоя бастады. Себебі [[ислам діні]] адам бейнесін және жануар бейнесін қашауға тыйым салган. Ғалымдардың пайымдауынша, адам бейнесінде қашалған соңғы балбал тастар XII ғасырға жатады. Кейін балбал тастарды сагана тастар ауыстырған.Қазақы ортада сынтасты бұрыңғыдан қалған ескінің көзі ретінде бағалады&lt;ref&gt;Бейсенов А. Балбал // Түркістан. Халықаралық энциклопедия. Алматы, 2000&lt;/ref&gt;
Балбал [[тас]] мүсін емес, дұрысында оның жанына тізбектеле қойылатын, сәл ғана өңделген, көбіне өңделмеген кішірек [[тас]] бағаналар. Бұларды тұрғызу — өлген [[адам]]ға [[құрмет]] көрсетіп, ескерткіш қоюдың бір түрі. Мысалы: атақты ойшыл әрі шешен Иоллық тегін әкесі [[Білге қаған]]ға ескерткіш орнатқанда былай деп жазған: “Әкем Қағанға балбық (балбал) тіктім”. [[Білге қаған|Білге]] қағанға арнаған [[Балбалдар]] тізбегі (Моңғолияда) 3 км, шамамен 750 тас. Балбалдарды [[Ә. Марғұлан]], Л.Р. Қызласов, [[А.Д. Грач]], [[С.Г. Кляшторный]], [[В.Д. Кубарев]], т.б. [[Қазақстан]], [[Тува]],&lt;ref&gt;Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3&lt;/ref&gt; [[Моңғолия]] жерлерінен тауып зерттеген. Әдетте, ол түркі [[дәуір]]інің (6 — 9 [[ғасыр]]) ғұрыптық тас қоршауларымен бірге орнатылады. Қоршаудың сыртындағы шығыс іргеге өлген адамның бейнесін беретін тас мүсін қойылса, одан әрі шығысқа қарай ондаған, кейде жүздеген Балбалдар тізбегі орнатылады.Зерттеулерге қарағанда, Балбалдар қаза болған батырдың өз бейнесін көрсетпейді. Мұндай [[тас бағаналар]] қаза болған ардақты батырмен қоштасу рәсімін, оған [[ас]] беру салтанатына елдердің таксономиялық орналасу жүйесі бойынша арнайы келіп қатысқан және бір-бірден Балбал тас әкеліп қойған түрлі рулық топтар мен жекелеген адамдардың құрметін көрсететін семантикалық өрісі кең [[символ]]дар болып табылады. Ә. Марғұланның деректері бойынша, ертеректе [[Қарқаралы]], [[Баянауыл]] жерлерінде жалпы саны 300—350-ден астам бағаналардан тұратын Балбал тізбектері кездескен. Бұндай аса үлкен тізбектер өлген адамның қадір-қасиетінің, беделінің тым зор болғанын білдіреді, көбіне Балбалдар тізбегі мұнан әлдеқайда аз болады.&lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия // Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, II том;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{Stub: Қазақ мәдениеті}}
{{wikify}}

[[Санат:Археология]]</text>
      <sha1>d9oj92d0n2ljdd0girek6ph7rkbozbu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Көкшетау Мемлекеттік Университеті</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28860</id>
    <redirect title="Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау университеті" />
    <revision>
      <id>3575825</id>
      <parentid>3280343</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T23:57:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>3358</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Бот: Шынжырлы айдатуды түзетті → [[Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау университеті]]</comment>
      <origin>3575825</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="97" sha1="1f22gtz5k63q05uzhbzvo9bixr7rja7" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау университеті]]</text>
      <sha1>1f22gtz5k63q05uzhbzvo9bixr7rja7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазақ ұлттық медицина университеті</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29234</id>
    <revision>
      <id>3575473</id>
      <parentid>3383825</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T13:04:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rasulbek Adil</username>
        <id>176232</id>
      </contributor>
      <origin>3575473</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51598" sha1="hl9x4arrev1l1wj3f19kewult7ql601" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                   = С. Ж. Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университеті
 |Қысқартылған аты      = '''''ҚазҰМУ'''''
 |Эмблемасы             =
 |Сурет                 = [[Сурет:Main building, Kazak National Medical University.jpg|300px]]
 |Шынайы аты            = 
 |Халықаралық атауы     = Kazakh National Medical University named after S.D. Asfendiyarov 
 |Бұрынғы атауы         = [[1930 жыл|1930]]-[[1963 жыл|1963]] – Қазақ мемлекеттік медицина институты&lt;br /&gt;[[1963 жыл|1963]]-[[1995 жыл|1995]] – Алматы мемлекеттік медицина институты&lt;br /&gt;[[1996 жыл|1996]]-[[2001 жыл|2001]] – С.Ж. Асфендияров атындағы Қазақ Мемлекеттік медицина университеті
 |Ұраны                 = {{lang-la|Erat. Est. Fuit.}} &lt;br /&gt; (Болған. Бар. Болады.)&lt;ref&gt;Ұран университеттің бас ғимаратының жоғарғы жағында және ҚазҰМУ-дың 85 жылдығына орай тұрғызылған колоннада жазылған&lt;/ref&gt;
 |Құрылған жылы         = [[1930 жыл]] [[2 желтоқсан]]
 |Жабылған жылы         =
 |Қайта құрылған        =
 |Қайта құрылған жылы   =
 |Түрі                  = Ұлттық университет
 |Президенті            = 
 |Ғылыми жетекшісі      = 
 |Ректоры               = Шоранов Марат Едигеевич
 |Студенттер            = шамамен 11 000
 |Шетел студенттері     = 
 |Мамандар              = 1712
 |Бакалавриат           = 
 |Магистратура          = 140
 |Аспирантура           = 
 |Докторантура          = 52
 |Ғылым докторы         = 167
 |Профессоры            = 
 |Оқытушылар            = 
 |Орналасқан жері       = {{KAZ}}, [[Алматы|Алматы қаласы]]
 |Метро бекеті          = 
 |Кампус                = 
 |Мекенжайы             = 050000, [[Төле би атындағы көше (Алматы)|Төле би көшесі]], 84
 |Сайты                 =[https://kaznmu.edu.kz/ Ресми сайты]
 |Марапаттары           = {{Еңбек Қызыл Ту ордені|түрі=ұйым}} 
 |lat_dir =  |lat_deg =  |lat_min =  |lat_sec = 
 |lon_dir =  |lon_deg =  |lon_min =  |lon_sec = 
 |CoordScale            = 
 |edu_region            = 
}}
'''С.Ж. Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университеті''' ('''ҚазҰМУ''', [[Бұқаралық ақпарат құралдары|БАҚ]] және мерекелік іс-шараларда «Бірінші медициналық» ({{lang-ru|Первый медицинский}}) ) — [[1930 жыл]]ы негізі қаланған&lt;ref&gt;[http://pharmnews.kz/news/kaznmu_im_s_asfendijarova_otmechaet_85_letie/2015-12-07-9096 КазНМУ им. С.Асфендиярова отмечает 85-летие] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; [[Қазақстан]]дағы тұңғыш және жетекші&lt;ref&gt;[http://egov.kz/wps/portal/!utWCM/p/b1/04_Sj9Q1NDU2NjYwNzGy0I_Qj8pLLMtMTyzJzM9LzAHxo8zig7w8TZycDB0NLEzDjAwcTTydnYIDQoNdzAyBCiKRFRhYhjiDFLiHBTiZGRsYGBOn3wAHcDQgpD9cPwpVCRYXgBXgscLPIz83VT83KsfN0lPXEQA5_sZ1/dl4/d5/L0lDUmlTUSEhL3dHa0FKRnNBLzRKVXFDQSEhL2tr/ Қазақстанның медициналық ЖОО ұлттық (бас) рейтингі]&lt;/ref&gt; медициналық [[жоғары оқу орындары]]ның бірі. [[ЮНЕСКО]]-ның Университеттердің Халықаралық анықтама кітабына ({{lang-en|International Handbook of Universities (IHU)}}) енгізілген жоғары оқу орындарының бірі&lt;ref&gt;[http://www.iau-aiu.net/content/international-handbook-universities International Handbook of Universities (IHU)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160617020158/http://www.iau-aiu.net/content/international-handbook-universities |date=2016-06-17 }}.&lt;/ref&gt;.

[[Санжар Жапарұлы Аспандияров|С.Ж. Асфендияров]] атындағы Қазақ ұлттық медицина университетінде Қазақстанның атақты ғалым-оқытушылары, [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы|ҚР Ұлттық ғылым академиясы]]ның, Ресей медицина ғылымдарының академиясы, Халықаралық академиялардың академиктері жұмыс істейді. Университеттің академиялық штатында 1712 мамандандырылған оқытушы, оның ішінде  [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы|ҚР Ұлттық Ғылым академиясының]] 6 академигі, 3 мүше-корреспонденті, 2 Ресей Ғылым академиясының академигі, 167 медицина ғылымдарының докторы, 454 ғылым кандидаты және доцент, 7 «ҚР Үздік оқытушысы» бар.

== ҚазҰМУ миссиясы ==

С.Ж.Асфендияров атындағы Қазақ Ұлттық Медицина Университеті – бұл шетелдік және отандық ғалымдарды кеңінен тартумен қоса әрдайым ғылыми әлеуетін арттыра отырып, медициналық және фармациялық білім беру біліктілік-бағыттау моделін жүзеге асыру арқылы фармация және денсаулық сақтау саласында бәсекеге қабілетті мамандарды көпсалалы дайындау бойынша [[Орта Азия]]да көшбасшы, инновациялы-бағытталған және әлеуметтік – жауапты университет&lt;ref&gt;[http://kaznmu.kz/rus/wp-content/uploads/2012/11/mission.jpg Университет миссиясы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160818091256/https://kaznmu.kz/rus/wp-content/uploads/2012/11/mission.jpg |date=2016-08-18 }}&lt;/ref&gt;
== Университет құндылықтары ==
С.Ж.Асфендияров атындағы ҚазҰМУ-дың барлық деңгейдегі білім алушыларының, қызметкерлерінің және оқытушыларының мінез-құлқын анықтайтын жеті негізгі құндылықтары ([[2014 жыл]]ы [[28 қаңтар]]да ҚазҰМУ Ғылыми кеңесінде бекітілген):&lt;ref&gt;[https://drive.google.com/file/d/0B4E2veUCKneCZWxXRUJNU3B6eTg/view Университет құндылықтары]&lt;/ref&gt;
#'''Елге қызмет''' ({{lang-la|Servire}})
#'''Кәсіпке адалдық''' ({{lang-la|Officium}}) 
#'''Шаңырақ мәртебесі''' ({{lang-la|Honor}}) 
#'''Ұстаздарға ізет''' ({{lang-la|Veneratio}}) 
#'''Шәкіртке ілтипат''' ({{lang-la|Respectus}}) 
#'''Ұрпаққа ұлағат''' ({{lang-la|Successio}}) 
#'''Болашаққа ұмтылыс''' ({{lang-la|Objectare}})

== Тарихы ==
[[Сурет:Протокол №68 ЦИК.jpg|thumb|right|250px|Қазақ ОАК Президиум отырысының №68 Протоколы]]
[[Сурет:ҚазММИ 1930.png|thumb|right|250px|ҚазММИ ректоратының ғимараты, [[1930 жыл]].]]
[[Сурет:КСРО ЖК Президиумы. Грамота.jpg|thumb|right|200px|КСРО ЖК Президиумы грамотасы.]]
[[Сурет:Еңбек Қызыл Ту ордені. ҚазҰМУ. 1981.jpg|thumb|right|200px|[[Еңбек Қызыл Ту ордені]], 1981 жыл.]]
[[Алматы]]да медицина институтын ашу жайлы шешім [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]] ХКК [[1930 жыл]]ы [[10 маусым]] күнгі «РКФСР қарамағындағы жоғары оқу орындарына 1930-1931 оқу жылына арналған қабылдау желісі, құрылымы мен контингенті» атты Қаулысымен қабылданды. Бұл қаулының қосымшасында «...Алматы. Медицина институты. Емдеу ісі. Қабылдау: 1930/1931 қыс – 100 адам» деген аса маңызды жазу жолдары болды. Бұл қаулы Қазақстанда медициналық институт ашу туралы алғашқы құжат болды. [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] Денсаулық сақтау халық комиссариатының [[30 қараша]] [[1930 жыл]]ғы № 260 бұйрығымен медициналық институттың директоры болып [[1912 жыл]]ы Петербургтегі Әскери-медициналық академиясын бітіріп келген [[Санжар Жапарұлы Аспандияров]] тағайындалды.&lt;ref name=&quot;Университет тарихы&quot;&gt;[http://kaznmu.kz/rus/история-университета/ Университет тарихы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160621044308/http://kaznmu.kz/rus/%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D0%B0/ |date=2016-06-21 }}&lt;/ref&gt;

[[1931 жыл]]ы институт штаты 5 профессор, 4 доцент, 13 ассистент және 2 оқытушыдан құралды. Профессорлар: [[Санжар Жапарұлы Аспандияров|С. Ж. Асфендияров]] (қоғамдық ғылымдар кафедрасының меңгерушісі), В. В. Авербург (гистология кафедрасының меңгерушісі), В. А. Захваткин (биология кафедрасының меңгерушісі), П. О. Исаев (морфология, кейіннен қалыпты анатомия кафедрасының меңгерушісі), Н. Н. Литвинова (химия кафедрасының меңгерушісі). [[1936 жыл]]ы институтты 66 түлек бітіріп шықты.&lt;ref name=almaty&gt;{{кітап|тақырыбы=Алматы. Энциклопедия|жауапты=Гл. ред. [[Манаш Қабашұлы Қозыбаев|М. Қ. Қозыбаев]]| орны= Алматы|баспасы = Қазақ Кеңес энциклопедиясының Бас редакторы|жыл = 1983|беттері=355—356|барлық беті=608|тиражы=60 000}} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Балалар дәрігерінің жетіспеушілігі [[1938 жыл]]ы педиатрия факультетінің ашылуына себепші болды. Факультеттің алғашқы деканы және ұйымдастырушысы Саратов университетінің медицина факультетінің түлегі А. И. Малинин болды.&lt;ref name=&quot;Университет тарихы&quot;/&gt;

=== Соғыс жылдары ===
Соғыс жылдары институтты 2000 дәрігер аяқтады, солардың ішінде 75% (84 оқытушы және 262 студент) фронтқа аттандырылды. Қаһарман қазақ қызы [[Кеңес Одағының Батыры]] – [[Мәншүк Жиенғалиқызы Мәметова]] және артиллерия полкының командирі [[Владимир Семёнович Иванилов]] (қайтыс болғаннан кейін [[Кеңес Одағының Батыры]] атағы берілген) осы институттың түлектері. Университет оқытушыларының арасында 4 «Жауынгерлік Қызыл ту» орденінің, 59 «Қызыл жұлдыз» орденінің, 1 «[[Даңқ ордені|III дәрежелі Даңқ]]» орденінің ([[Елжан Құсайынұлы Мұхамеджанов]]) иегерлері бар.

Соғыс жылдары эпидемиялық қауіптің артуына байланысты [[1943 жыл]]ы институттың үшінші факультеті – санитарлық-гигиеналық факультеті ашылды.

=== XX ғасыр === 
Кейін студенттер саны артып, сәйкесінше факультеттер саны да арта бастады, мәселен [[1951 жыл]]ы фармация факультеті, ал [[1959 жыл]]ы стоматология факультеті ашылды. [[1981 жыл]]ы мамандарды дайындау ісіндегі және ғылымға қосқан үлестері үшін медициналық институт [[Еңбек Қызыл Ту ордені]]мен марапатталды. Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің [[11 қаңтар]] [[1989 жыл]]ғы №17 Қаулысымен институтқа С. Ж. Асфендияров есімі берілді.

;XXI ғасыр
ҚР Президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтің 5 шілде [[2001 жыл]]ғы № 648 «Жекелеген мемлекеттік жоғары оқу орындарына ерекше мәртебе беру туралы»&lt;ref&gt;[http://normativ.kz/view/53797/ ҚР Президентінің Жекелеген мемлекеттік жоғары оқу орындарына ерекше мәртебе беру туралы&quot; Жарлығының] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307021809/http://normativ.kz/view/53797/ |date=2016-03-07 }}&lt;/ref&gt; Жарлығымен институт ''Қазақ ұлттық медицина университеті'' статусына ие болды.

[[2011 жыл]]ы С. Ж. Асфендияров атындағы ҚазҰМУ Ғылыми Кеңесінің шешіміне сәйкес, ректордың бұйрығымен [[10 мамыр]] [[2011 жыл]]ғы №291 бұйрығы негізінде, бұрыннан жұмыс істеп келе жатқан «Симуляция орталығы» [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]]-да теңдесі жоқ «Тәжірибелік дағдылар орталығы» болып қайта құрылды&lt;ref&gt;[https://strategy2050.kz/news/2924 АМСК жөніндегі халықаралық конференция қатысушылары ТМД-да теңдесі жоқ Тәжірибелік машық орталығына барды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220808183723/https://strategy2050.kz/news/2924/ |date=2022-08-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://pharmnews.kz/news/v_almaty_otkryt_novyj_medicinskij_centr_prakticheskikh_navykov_analogov_kotoromu_net_ni_v_odnoj_iz_stran_sng/2011-09-17-154  В Алматы открыт новый Медицинский центр практических навыков, аналогов которому нет ни в одной из стран СНГ] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. 2011 жылдың 16 қыркүйегінде салтанатты түрде ашылып, орталыққа атақты балалар хирургі, [[профессор]], АМК академигі, ҚР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты, ҚазҰМУ түлегі — [[Қасен Қожақанұлы Қожақанов]] есімі берілді.

Тәжірибелік дағдылар орталығының құрылымына төмендегі бөлімшелер қарайды&lt;ref&gt;[http://kaznmu.kz/қасен-қожақанов-атындағы-тәжірбиелі/ Қасен Қожақанов атындағы Тәжірбиелік дағдылар орталығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160621045544/http://kaznmu.kz/%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BD-%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2-%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B-%D1%82%D3%99%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96/ |date=2016-06-21 }}&lt;/ref&gt;.
# Медициналық симуляция орталығы
# Коммуникативті дағдылар орталығы
# Фармацевтикалық дағдылар орталығы
# Тіс емдеу дағдылар орталығы
# Білімдер мен дағдыларды тәуелсіз бағалау орталығы.
# Апат медицинасы орталығы.
# Компьютерлік сынып

== Халықаралық ынтымақтастығы ==
ҚазҰМУ таяу және қиыр шетелдермен әріптестік келісім шарт орнатқан, солардың ішінде: Нагасаки Университеті ([[Нагасаки]], [[Жапония]])&lt;ref&gt;[http://www.nagasaki-u.ac.jp/en/international/agreements/index.html International Agreements on Academic Cooperation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160723214557/http://www.nagasaki-u.ac.jp/en/international/agreements/index.html |date=2016-07-23 }} {{ref-en}}&lt;/ref&gt;, Азия-Тынық мұхиты университеті ([[Жапония]]), Parkway College (Сингапур), Перуджи Университеті ([[Перуджа]], [[Италия]]), Оңтүстік Дунай Университеті (Кремс, [[Аустрия]]); Қырғыз Мемлекеттік медицина Академиясы ([[Бішкек]], [[Қырғызстан|Қырғыз Республикасы]]), А. Богомольц атындағы Ұлттық медицина университеті ([[Киев]], [[Украина]]), Ұлттық фармация университеті (Харьков, [[Украина]]), И. Сеченов атындағы Мәскеу медициналық академиясы (Мәскеу, Ресей) және т.б. Жалпы алғанда университеті 27 мемлекеттің 102 жоғары оқу орындарымен және [[Жапония]], [[Германия]], [[Ресей|Ресей Федерациясы]] және [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] сияқты мемлекеттердің ғылыми және медициналық орталықтарымен байланыс орнатқан&lt;ref&gt;[http://kaznmu.kz/rus/wp-content/uploads/2014/07/СПИСОК-ПАРТНЕРОВ-УНИВЕРСИТЕТА-Июль-2014.docx ҚазҰМУ әріптестерінің тізімі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220706055654/https://kaznmu.kz/rus/wp-content/uploads/2014/07/%D0%A1%D0%9F%D0%98%D0%A1%D0%9E%D0%9A-%D0%9F%D0%90%D0%A0%D0%A2%D0%9D%D0%95%D0%A0%D0%9E%D0%92-%D0%A3%D0%9D%D0%98%D0%92%D0%95%D0%A0%D0%A1%D0%98%D0%A2%D0%95%D0%A2%D0%90-%D0%98%D1%8E%D0%BB%D1%8C-2014.docx |date=2022-07-06 }}&lt;/ref&gt;. Халықаралық университеттер бірлестігі ({{lang-en|International Association of Universities, IAU}})&lt;ref&gt;[http://www.iau-aiu.net/content/new-members-iau-0 New Members at the IAU] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160811084140/http://www.iau-aiu.net/content/new-members-iau-0 |date=2016-08-11 }} {{ref-en}}&lt;/ref&gt;, Университеттердің Еуропалық Ассоциациясы ({{lang-en|European University Association (EUA)}})&lt;ref&gt;[http://www.eua.be/about/members-directory?country=118&amp;p=2 EUA Members Directory] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160916055506/http://www.eua.be/about/members-directory?country=118&amp;p=2 |date=2016-09-16 }} {{ref-en}}&lt;/ref&gt; сияқты 9 халықаралық бірлестіктердің мүшесі. [[2013 жыл|2013]]-[[2014 жыл|2014]] оқу жылы бойынша әлемнің 14 мемлекетінен университетте 88 визитинг-профессор өз дәрісін берді. Университетте әлемнің 15 мемлекетінен студенттер білім алуда:
{{col-begin}}{{col-3}}
* {{мемлекет туы|Ауғанстан}}
* {{мемлекет туы|Израиль}}
* {{мемлекет туы|Иордания}}
* {{мемлекет туы|Ирак}}
* {{мемлекет туы|Иран}}
{{col-3}}
* {{мемлекет туы|Қырғызстан}}
* {{мемлекет туы|Қытай}}
* {{мемлекет туы|Моңғолия}}
* {{мемлекет туы|Оңтүстік Корея}}
* {{мемлекет туы|Өзбекстан}}
{{col-3}}
* {{мемлекет туы|Пәкістан}}
* {{мемлекет туы|Ресей}}
* {{мемлекет туы|Тәжікстан}}
* {{мемлекет туы|Түркіменстан}}
* {{мемлекет туы|Үндістан}}
{{col-end}}

== ҚазҰМУ символдары ==
=== Логотипі ===

Логотиптің ортасында «Ұ» әрібі (университеттің ұлттық мәртебесін айқындап, оның терең тарихын шертеді) орналасқан. Әріптің аясында [[Қазақстан Республикасының мемлекеттiк туы]] бейнеленген, бұл университеттің ҚР мемлекеттік рәміздеріне деген құрметін білдіреді. Әріптің төменгі жағында «1930» саны, яғни ең алғашқы университеттің құрылған жылы бейнеленген. Осының бұл композицияны даңқтың, гүлденудің және мәңгіліктің белігісі ретінде [[Дәмжапырақ|лавр]] ағашының бұтақтары көмкеріп тұр.

«Ұ» әрібін орала көмкеріп тұрған жылан мен әріптің жазылуынан пайда болатын крест – медицинаның дәстүрлі символы.&lt;ref&gt;[http://kaznmu.kz/rus/описание-лого/ Университет логотипі]{{Deadlink|date=May 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

=== Туы ===
Ақ матаның үстінде университет логотипі бейнеленген. Ақ түс – тазалықтың, үміттің символы, сондай-ақ медицинаның кәсіби түсі – ақ халат.&lt;ref&gt;[http://kaznmu.kz/rus/флаг-университета/ Университет туы]{{Deadlink|date=May 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
=== Гимн ===
Гимнің авторы – стомотология факультетінің [[1966 жыл]]ғы түлегі – Төрехан Әбіш. Гимнің толық нұсқасын университеттің ресми сайтынан көруге болады.&lt;ref&gt;[http://kaznmu.kz/rus/гимн-казнму/ Университет Гимні] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160317025935/http://kaznmu.kz/rus/%d0%b3%d0%b8%d0%bc%d0%bd-%d0%ba%d0%b0%d0%b7%d0%bd%d0%bc%d1%83/ |date=2016-03-17 }}&lt;/ref&gt;
{{Дәйексөз|...Жаралған ерекше маман бар,
:Еңбегін бағалап адамдар,
:Жаныңа араша болсам деп,
:Түн қатып ұйқысыз алаңдар....}}

=== Университет атауы ===
Осы кезге дейін университеттің ресми атауы 4 мәрте өзгертілді:	
* [[1930 жыл|1930]] – [[1963 жыл]]дары — Қазақ мемлекеттік  медицина институты
* [[1963 жыл|1963]] – [[1995 жыл]]дары — Алматы мемлекеттік медицина институты
* [[1996 жыл|1996]] – [[2001 жыл]]дары — С.Ж. Асфендияров атындағы Қазақ мемлекеттік медицина университеті&lt;ref&gt;[http://normativ.kz/view/48054/ С.Д.Асфендияров атындағы Алматы мемлекеттiк медицина институтын С.Д.Асфендияров атындағы Қазақ мемлекеттiк медицина университетi етiп қайта құру туралы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307015140/http://normativ.kz/view/48054/ |date=2016-03-07 }}&lt;/ref&gt;
* [[2001 жыл]]дан бастап — С.Ж. Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университеті
== Факультеттер мен кафедралар ==
Университетте 8 факультет, 106 кафедра мен модуль бар, солардың ішінде 62 клиникалық кафедра.
* Жалпы медицина мектебі 1
* Жалпы медицина мектебі 2
* Қоғамдық денсаулық сақтау мектебі
* Фармация мектебі
* Стоматология мектебі
* Педиатрия мектебі
* Халықаралық факультет
* Дипломнан кейінгі білім беру факультеті (Резидентура)

Университетте білім беру [[қазақ тілі|қазақ]], [[орыс тілі|орыс]] және [[ағылшын тілі|ағылшын]] тілдерінде келесі мамандықтар бойынша  өтеді:
{| class=&quot;wikitable standard&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
|-
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#6599FF&quot; | Мамандықтың аталуы !! style=&quot;background:#6599FF&quot; colspan=&quot;2&quot;  | Оқу мерзімі
|- align=&quot;center&quot;
| style=&quot;background:#6599FF&quot; | Клиникалық практикамен &lt;br /&gt;айналысу құқығы жоқ ||  style=&quot;background:#6599FF&quot;|Клиникалық практикамен &lt;br /&gt;айналысу құқығы жоқ
|-
| Жалпы медицина || align=&quot;center&quot; |5 || align=&quot;center&quot; | 5+2
|-
| [[Стоматология]]&amp;nbsp; || align=&quot;center&quot; | 5 || align=&quot;center&quot; | 5+1
|-
| colspan=&quot;3&quot; align=&quot;center&quot; | Денсаулық сақтау және әлеуметтік қамтамасыз ету ([[медицина]]) 
|-
| Қоғамдық денсаулық сақтау&amp;nbsp; || align=&quot;center&quot; | 5 || 
|-
| [[Фармация]]&amp;nbsp; || align=&quot;center&quot; | 5 || 
|-
| Медицина-профилактикалық ісі || align=&quot;center&quot; | 5 || 
|-
| Мейірбике ісі || align=&quot;center&quot; | 4 || 
|-
| colspan=&quot;3&quot; align=&quot;center&quot;| [[Әлеуметтік ғылымдар]] және [[бизнес]] 
|-
| [[Менеджмент]] || align=&quot;center&quot; | 4 || 
|-
| Менеджмент (күндізгі қысқартылған)|| align=&quot;center&quot; | 2 || 
|-
| colspan=&quot;3&quot; align=&quot;center&quot;| [[Техникалық ғылымдар]] және [[технология]]лар
|-
| Фармацевтикалық өндіріс технологиясы || align=&quot;center&quot; | 2 || 
|}
=== Жалпы медицина факультеті ===
Университет [[2007 жыл]]дың [[1 қыркүйек|1 қыркүйегінен]] бастап «Жалпы медицина» мамандығы бойынша мамандарды дайындауда. Жалпы медицина факультетінде 2015-2016 оқу жылы бойынша 7107 студент оқиды, соның ішінде 948 шетел азаматтары. Факультетте 13 мемлекеттен 26 ұлт өкілдері оқуда, олардың басым бөлігі, шамамен 67 % [[Үндістан]] азаматтары. «Жалпы медицина» мамандығы бойынша оқу құрылымы келесідей.

== [[Инфрақұрылым]] ==
Университеттің жалпы ауданы - 47 068 м². Инфрақұрылымы: 7 оқу корпусы, 1604 орынды 7 жатақхана, 6 институт, 3 клиника және 3 клиникалық база, 11 орталық, 3 мектеп, Халық денсаулығына қауіп-қатерді бағалау зертханасы, Ұжымдық пайдаланудағы Геномдық зертхана, Республикалық ғылыми-медициналық кітапханасы, Республикалық медицина тарихы мұражайы, «Concordia» театры, 102 орынды тест орталығы, спорт залы және спорт алаңы бар.

=== Институттар ===
* [http://science.kaznmu.kz/ Б.А. Атшабаров атындағы іргелі және қолданбалы медицина ғылыми-зерттеу институты (ІжҚМҒЗИ)]
* [http://kaznmu.kz/rus/республиканский-учебно-научно-клини/ Стомотология институты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160506142717/http://kaznmu.kz/rus/%d1%80%d0%b5%d1%81%d0%bf%d1%83%d0%b1%d0%bb%d0%b8%d0%ba%d0%b0%d0%bd%d1%81%d0%ba%d0%b8%d0%b9-%d1%83%d1%87%d0%b5%d0%b1%d0%bd%d0%be-%d0%bd%d0%b0%d1%83%d1%87%d0%bd%d0%be-%d0%ba%d0%bb%d0%b8%d0%bd%d0%b8/ |date=2016-05-06 }}
* [http://ipo.kaznmu.kz/ Жоғарғы оқу орнынан кейінгі білім беру институты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160621033251/http://ipo.kaznmu.kz/ |date=2016-06-21 }}
* [http://kaznmu.kz/rus/института-сестринского-дела/ Мейірбике ісі институты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160425223847/http://kaznmu.kz/rus/%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D0%B0-%D1%81%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B0/ |date=2016-04-25 }}
* [http://kaznmu.kz/rus/институт-клинической-фармакологии/ Клиникалық фармакология институты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160426031654/http://kaznmu.kz/rus/%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82-%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D1%84%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%B8/ |date=2016-04-26 }}

=== Клиникалар ===
Қазіргі таңда ҚазҰМУ құрамында заманауи құралдармен жабдықталған, көптеген ауруларға кешенді диагностика мен амбулаториялық емдеу жүргізуге мүмкіндік беретін 3 университеттік клиника жұмыс істейді. 
* [http://clinics.kaznmu.kz/клиникалық-білім-беру-орталығы-профе/ Клиникалық-білім беру орталығы (профессорлық клиника)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160610022036/http://clinics.kaznmu.kz/%d0%ba%d0%bb%d0%b8%d0%bd%d0%b8%d0%ba%d0%b0%d0%bb%d1%8b%d2%9b-%d0%b1%d1%96%d0%bb%d1%96%d0%bc-%d0%b1%d0%b5%d1%80%d1%83-%d0%be%d1%80%d1%82%d0%b0%d0%bb%d1%8b%d2%93%d1%8b-%d0%bf%d1%80%d0%be%d1%84%d0%b5/ |date=2016-06-10 }}
* [http://clinics.kaznmu.kz/ішкі-ағзалар-аурулары-клиникасы/ ҚазҰМУ ішкі ағзалар аурулары клиникасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160506133910/http://clinics.kaznmu.kz/%d1%96%d1%88%d0%ba%d1%96-%d0%b0%d2%93%d0%b7%d0%b0%d0%bb%d0%b0%d1%80-%d0%b0%d1%83%d1%80%d1%83%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%8b-%d0%ba%d0%bb%d0%b8%d0%bd%d0%b8%d0%ba%d0%b0%d1%81%d1%8b/ |date=2016-05-06 }}
* [http://clinics.kaznmu.kz/ Тіс емдеу клиникасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160810071554/http://clinics.kaznmu.kz/ |date=2016-08-10 }}

== Ректорлары мен директорлары ==
[[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы]] Денсаулық сақтау халық коммисариатының [[30 қараша]] [[1930 жыл]]ғы № 260 Бұйрығымен медициналық институттың директоры болып [[1912 жыл]]ы Петербургтегі Әскери-медициналық академиясын бітіріп келген [[Санжар Жапарұлы Аспандияров]] тағайындалды. ҚазҰМУ ректорының қызметінде осы университеттің 4 түлегі — [[Роман Иванович Самарин|Самарин Р. И.]] ([[1960 жыл|1960]]–[[1963 жыл|1963]]) [[Қуаныш Мүбәракұлы Мәскеев|Мәскеев Қ. М]]. ([[1975 жыл|1975]] – [[1986 жыл|1986]]), Момынов Т. Ә. ([[1995 жыл|1995]] – [[2008 жыл|2008]]), [[Айқан Ақанұлы Ақанов|Ақанов А. А.]] ([[2008 жыл]]дан бастап) болған.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
! colspan=5 | '''С. Ж. Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университеті ректорлары мен директорлары'''
|-
! width=&quot;15%&quot; | Есімі 
! width=&quot;15%&quot;| Лауазымды иеленгел жылдар
! width=&quot;70%&quot;| Қысқаша ақпарат
|- align=&quot;center&quot;
| [[Санжар Жапарұлы Аспандияров|Санжар Жаппарұлы Асфендияров]] &lt;br /&gt;  [[File:Асфендиаров, Санжар Джафарович.jpg|100px|Санжар Асфендияров]] 
|  [[1930 жыл|1930]]–[[1931 жыл|1931]]  
| [[1889 жыл]]дың 20 қазанында [[Ташкент]]те әскери тілмаштың отбасында дүниеге келген. 1907 жылы Ташкенттегі реалдық училищені бітірген. [[1912 жыл]]ы [[Санкт-Петербург|Петербург]]тегі Императорлық әскери-медициналық академияны аяқтап, 1913-1917 жылдары әскери дәрігер қызметін атқарды. [[1919 жыл|1919]]-[[1920 жыл]]дар аралығында [[Түркістан Кеңестік Федеративтік Республикасы|Түркістан АКСР]]-нің денсаулық сақтау халық комиссары болып тағайындалады. 
|-
| [[Есенғали Қасаболатов]]  
| [[1931 жыл|1931]]–[[1933 жыл|1933]]  
|[[Батыс Қазақстан облысы]], Тайпақ ауданы, Антоновск ауылында [[1889 жыл]]ы [[қараша]]да дүниеге келген. [[1915 жыл]]ы [[Саратов]] университетінің медициналық факультетін бітіріп, туған еліне оралып, дәрігер болып қызмет етті. [[Алаш қозғалысы]]ның [[Алаш қозғалысының мүшелері|мүшесі]]&lt;ref&gt;Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. Алматы: Арыс, 2002. 358-360 б.&lt;/ref&gt; 
|-
| Харира Мұхамбетқызы Мұхамбетова  
|   [[1933 жыл|1933]]–[[1934 жыл|1934]]  
|  1908 жылы 15 маусымда Ақтөбе облысы Мортық ауданының Мортық ауылында қолөнершінің отбасында дүниеге келген. Оқу ғимаратының [[Төле би атындағы көше (Алматы)|Комсомол көшесі]] бойына көшірген.&lt;ref&gt;[http://egemen.kz/old/?act=readarticle&amp;id=9980 АТАН ҚОМЫНДА ТУҒАН АДАМ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160820072657/https://egemen.kz/old/?act=readarticle&amp;id=9980 |date=2016-08-20 }}&lt;/ref&gt;  
|-
|  Виктор Васильевич Зикеев 
|  [[1934 жыл|1934]]–[[1943 жыл|1943]] 
| [[хирургия|хирург]], медицина ғылымдарының докторы (1947), профессор (1948), Қазақ КСР еңбек сіңірген дәрігері (1945), Қазақ КСР еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1947). Мәскеу Мемлекеттік университетінің медицина факультетін [[1919 жыл]]ы бітірген.  
|-
| [[Василий Иванович Зюзин]] &lt;br /&gt; [[Сурет:Зюзин.jpg|100px|Василий Иванович Зюзин]] 
| [[1943 жыл|1943]]–[[1951 жыл|1951]]  
| фтизиатр, медицина ғылымдарының докторы (1944), профессор (1944), ҚазКСР еңбек сіңірген дәрігері (1943), Қазақ КСР еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1947). [[1925 жыл]]ы [[Дондағы Ростов]] қаласында Дон мемлекеттік университетінің медицина факультетін бітірген. Медицина ғылымдарының 3 докторын, 14 кандидаттарын дайындаған.&lt;ref&gt;{{cite web|author=|datepublished=|url=http://www.az-libr.ru/Persons/000/Src/0007/90796855.shtml|title=Зюзин Василий Иванович|publisher=AZ Library|accessdate=2013-4-17|lang=ru|archiveurl=http://www.webcitation.org/6G4XGvM28|archivedate=2013-04-22}}&lt;/ref&gt;.
|-
| Сибұғатулла Рысқалиұлы Қарынбаев  
|   [[1951 жыл|1951]]–[[1954 жыл|1954]]  
| [[анатомия|анатом]], медицина ғылымдарының кандидаты (1947), профессор, Қазақ КСР еңбек сіңірген дәрігер (1950). [[1929 жыл]]ы А. В. Луначарский атындағы Астрахань мемлекеттік медицина интитутына түсіп, оны [[1934 жыл]]дың 1 шілдесінде бітірген. ҚазММИ анатомия кафедрасының тұңғыш қазақ аспиранты.&lt;ref&gt;[http://etjendi.egemen.kz/?p=50043 Екі рет министр, екі рет ректор болған] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160820050416/https://etjendi.egemen.kz/?p=50043 |date=2016-08-20 }}&lt;/ref&gt;   
|-
|  [[Семен Михайлович Сидоров]]   
| [[1954 жыл|1954]]–[[1955 жыл|1955]]   
| сот дәрігері, медицина ғылымдарының докторы (1945), профессор (1945), Қазақ КСР ғылымына еңбек сіңірген қайраткер (1960). 1931 жылы Омбы қаласындағы медицина институтын тәмамдаған. 26 медицина ғылымының кандидатын дайындады.&lt;ref&gt;[http://www.forens-med.ru/pers.php?id=121 Сидоров Семен Михайлович]&lt;/ref&gt;  
|---
|  Иван Сергеевич Корякин  
|  [[1955 жыл|1955]]-[[1960 жыл|1960]]   
| [[гигиена|гигиенист]], медицина ғылымдарының докторы (1949), профессор (1960), Қазақ КСР еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1956). [[1927 жыл]]ы Қазан мемлекеттік университетінің медицина факультетін бітірді. 28 кандидат, 3 медицина ғылымдарының докторын даярлады.  
|-
| [[Роман Иванович Самарин]]  
|  [[1960 жыл|1960]]–[[1963 жыл|1963]] 
| [[терапия|терапевт]], медицина ғылымдарының докторы (1960), профессор (1961). 1939 жылдан КПСС мүшесі. Алматы медицина иститутының емдеу факультетін бітірген (1941).  
|-
|  Сибұғатулла Рысқалиұлы Қарынбаев   
|  [[1963 жыл|1963]]–[[1975 жыл|1975]]   
| екінші мәрте.  
|---
| [[Қуаныш Мүбәракұлы Мәскеев]]  
| [[1975 жыл|1975]]–[[1987 жыл|1987]]  
| [[Фтизиатрия|фтизиатр]], медицина ғылымдарының докторы (1972), профессор (1974), [[Қазақстан]] ғылымына еңбек сіңірген қайраткер (1981). [[1955 жыл]]ы ҚазММИ-ның емдеу факультетін бітірген. Оның жетекшілігімен 20-ға жуық медицина ғылымдарының докторлары мен кандидаттары дайындалды.   
|-
| Евгений Степанович Белозеров  
|  [[1987 жыл|1987]]–[[1995 жыл|1995]] 
| [[Жұқпалы аурулар|инфекционист]], медицина ғылымдарының докторы (1974), профессор (1975), Қазақ КСРО еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1990). Свердловск медицина институтының педиатрия факультетін 1961 жылы бітірген. 300-ден аса ғылыми еңбектері, оның ішінде монографиялар және медицина институты студенттеріне арналған оқулықтары мен оқу құралдары жарық көрген.     
|-
| Талғат Әшірұлы Момынов  
|  [[1995 жыл|1995]]–[[2008 жыл|2008]] 
| дәрігер-[[Фтизиатрия|фтизиатр]], медицина ғылымдарының докторы (1992), профессор (1994), ҚР ҰҒА академигі (2004). [[1976 жыл]]ы Алматы мемлекеттік медицина институтын бітірген.    
|-
|  [[Айқан Ақанұлы Ақанов]] 
|  [[2008 жыл|2008]]–[[2015 жыл|2015]]  
| денсаулық сақтау ісінің ұйымдастырушы, медицина ғылымдарының докторы (1992),  профессор (1994),  ҚР еңбек сіңірген қайраткер, ҚР Денсаулық сақтау ісінің үздігі, «Мәдениет»  қайраткері. [[1974 жыл]]ы Алматы мемлекеттік медицина институтын емдеу ісі мамандығы бойынша бітірген. 17 ғылым кандидатын және 15 ғылым докторларын дайындады. Рекстордың тұсында мемлекет тарапынан бөлінетін қаржы 3,2 млрд теңгеден 13 млрд теңгеге дейін өсті, студенттер саны 10 мыңнан, ал білікті педагогтардың саны 1,7 мыңға жетті, сондай-ақ университет ғимараты үлкен жөндеу жұмысынан өтті. [[2015 жыл]]дың [[29 желтоқсан]]ында Айқан Ақанұлы өз еркімен қызметінен кететіндігін жария етті&lt;ref&gt;[http://kazinform.kz/kaz/article/2854980 С.Асфендияров атындағы ҚҰМУ ректоры өз еркімен қызметінен кететіндігін жария етті] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160816110538/http://kazinform.kz/kaz/article/2854980 |date=2016-08-16 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Айқан Ақанұлының қызметтен кету жайлы жазған өтініші: {{Дәйексөз|Жасым 65-ке тақады және 2 жыл бойы зейнетақы алып келемін. Біздің Президентіміз Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев өте дұрыс айтады: Зейнеткерлер осынау қиын-қыстау кезеңде жас қуатты басшыларға орын босату тиіс.}}&lt;/ref&gt;
|-
|Талғат Сейтжанұлы Нұрғожин
|[[13 шілде]] [[2017 жыл|2017]] — қазіргі уақыт
|
|}

== Әйгілі түлектері және қызметкерлері ==
Уиверситетте 44 Қазақ КСР Еңбек сіңірген дәрігерлері ([[Сибуғатулла Рысқалыұлы Қарынбаев|Қарынбаев С.Р.]], [[Василий Иванович Зюзин|Зюзин В.И.]] және т.б.), 16 Қазақстан Республикасы мемлекеттік сыйлығының лауреаттары ([[Ахмет Алдашұлы Алдашев|Алдашев А.А.]], [[Мұхтар Әлиұлы Әлиев|Әлиев М.Ә.]], [[Камал Сәруарұлы Ормантаев|Ормантаев К.С.]] және т.б.) жұмыс істеген. [[Сибуғатулла Рысқалыұлы Қарынбаев|Сибуғатулла Қарынбаев]], [[Александр Николаевич Сызғанов|Александр Сызғанов]] және тағыда 13 университет оқытушылары КСРО жоғары наградасы – «Ленин» орденінің иегері.
Қазіргі таңда университеттің түлектері [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]]нда, [[Ресей|Ресей Федерациясы]]нда және басқа да әлем елдерінде, сондай-ақ университеттің өзінде де жұмыс істеуде:

* [[Қасен Қожақанұлы Қожақанов]] — [[ғалым]], медицина ғылымдарының докторы (1994), профессор (1994).
* [[Александра Александровна Буванова]] — [[Социалистік еңбек ері]], Шымкент қаласындағы № 1 перзентханадағы дәрігер-акушер.
* [[Әлібеков Ысқақ|Ысқақ Әлібекұлы Әлібеков]] — [[Социалистік еңбек ері]], Қазақ КСР еңбек сіңірген дәрігері (1961).
* [[Дарья Владимировна Клебанова]] — [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] (2009). Республикасының Парламентінің мәжіліс депутаты.
* [[Раиса Степановна Боронина]] — [[Социалистік еңбек ері]]. Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты.
* [[Бахия Атшабарұлы Атшабаров]] — [[ғалым]], медицина ғылымдарының докторы (1967), [[профессор]] (1969), [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы|Қазақстан ғылым академиясының]] корреспондент мүшесі (1975), Қазақстанның еңбек сіңірген дәрігері (1961).
* [[Төрегелді Шарманұлы Шарманов]]' — Медицина ғылымының докторы, профессор, Ресей медицина ғылымдары академиясының және [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]]ның академигі, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, [[Қазақ тағамтану академиясы]]ның және Профилактикалық медицина академиясының негізін қалаушысы және оның президенті, [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]]ның тағамтану жөніндегі эксперттер комитетінің мүшесі. [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]]ның Л.Бернард атындағы сыйлығының (2005) иегері.
* [[Камал Сәруарұлы Ормантаев]] — дәрігер-[[педиатрия|педиатр]], [[Қазақстан]]дағы балалар [[хирургия]]сының, [[педиатрия]]сының, [[травматология]]сының және [[анестезиология]]сының негізін салушы. [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]]ның академигі ([[1994 жыл]]дан бастап). 
* [[Қуаныш Мүбәракұлы Мәскеев]] — [[фтизиатрия|фтизиатр]], медицина ғылымдарының докторы ([[1972 жыл|1972]]), профессор ([[1974 жыл|1974]]), ҚР ғылымына еңбек сіңірген қайраткер ([[1981 жыл|1981]]), академик ([[1995 жыл|1995]]). 1955 жылғы ҚазҰМУ түлегі. [[1975 жыл]]ы университет ректоры қызметіне тағайындалды, осы қызметті [[1987 жыл]]дың сәуір айына дейін атқарды. 
* [[Мұхтар Әлиұлы Әлиев]] — [[хирургия|хирург]], медицина ғылымдарының докторы ([[1974 жыл|1974]]), профессор ([[1976 жыл|1976]]) [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы|Қазақстан Республикасының ғылым академиясы]]ның [[академик|академигі]] ([[1989 жыл|1989]]), Қазақстан Республикасының медицина ғылымдары академиясының президенті және негізін салушы ([[1995 жыл|1995]]), [[Халық қаһарманы]] ([[1995 жыл|1995]]), Халықаралық медицина ғылымдары академиясының президенті және негізін салушы ([[Брюссель]], [[Бельгия]])
* [[Кеңесбай Үшбаев|Кеңесбай Үшбайұлы Үшбаев]] — ғылым қайраткері, [[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі]]нің депутаты, әлемдегі алғашқы қазақ фармацевтика ғылымдарының докторы. 
* [[Алшынбай Рақышев|Алшынбай Рақышұлы Рақышев]] — Нейроморфолог, медицина ғылымдарының докторы ([[1968 жыл|1968]]), профессор ([[1969 жыл|1969]]), [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]]ның академигі ([[2003 жыл|2003]]).

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер|2}}

[[Санат:1931 жылы құрылған оқу орындары]]
[[Санат:Қазақстан университеттері]]
[[Санат:Қазақ ұлттық медицина университеті]]</text>
      <sha1>hl9x4arrev1l1wj3f19kewult7ql601</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ахмет Байтұрсынұлы атындағы Қостанай өңірлік университеті</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29797</id>
    <revision>
      <id>3576002</id>
      <parentid>3337475</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T07:22:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rasulbek Adil</username>
        <id>176232</id>
      </contributor>
      <origin>3576002</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9242" sha1="q71la9miqqivv1d77x8pkugey8fc56w" xml:space="preserve">{{clear}}
{{уики}}
{{Университет
 |Аты                   = Ахмет Байтұрсынұлы атындағы Қостанай өңірлік университеті
 |Қысқартылған аты      = 
 |Эмблемасы             = [[Сурет:Эмблема Некоммерческое акционерное общество «Костанайский региональный университет имени А.Байтурсынова».svg|250px]]
 |Сурет                 = [[Сурет:КРУ им. А. Байтурсынова (Костанай).jpg|right|300px]]
 |Шынайы аты            = 
 |Халықаралық атауы     = Baitursynuly University
 |Бұрынғы атауы         = Қостанай педагогикалық институты
 |Ұраны                 = 
 |Құрылған жылы         = [[1939 жыл]]
 |Жабылған жылы         =
 |Қайта құрылған        =
 |Қайта құрылған жылы   =
 |Түрі                  = Мемлекеттік университет
 |Президенті            = 
 |Ғылыми жетекшісі      = 
 |Ректоры               = Куанышбаев Сеитбек Бекенович
 |Студенттер            = 
 |Шетел студенттері     = 
 |Мамандар              = 
 |Бакалавриат           = 
 |Магистратура          = 
 |Аспирантура           = 
 |Докторантура          = 
 |Ғылым доктары         = 
 |Профессоры            = 
 |Оқытушылар            = 
 |Орналасқан жері       = {{Байрақ|Қазақстан}}
 |Метро бекеті          = 
 |Кампус                = 
 |Мекенжайы             = [[Қостанай]] қаласы, Байтұрсынов көшесі, 47
 |Сайты                 = https://ksu.edu.kz/kz/
 |Марапаттары           = 
}}
'''Ахмет Байтұрсынұлы атындағы Қостанай өңірлік университеті'''  — [[Қостанай]] қаласында орналасқан жоғары оқу орны.&lt;ref&gt;&quot;Қазақ энциклопедиясы&quot;, VI-том&lt;/ref&gt;

1993 ж. тамызда бұрынғы Қостанай [[педагогика]] институты негізінде құрылған.  Қазақстан Республикасы  Үкіметінің 1996 жылығы 3 сәуірдегі № 384 Қаулысы негізінде университетке  [[Ахмет Байтұрсынұлы]] есімі берілді. 1998 жылы 25 қыркүйекте А. Байтұрсынұлы мұражайы ашылды.  2000 жылығы ақпанда Қазақстан Республикасы Үкіметінің шешімімен  университетке Қостанай ауыл шаруашылығы институты қосылды. &quot;Жекелеген республикалық мемлекеттік қазыналық кәсіпорындарды қайта ұйымдастыру туралы&quot; Қазақстан Республикасы  Үкіметінің 2004 жылғы 3 ақпандағы № 128 Қаулысы негізінде университет құрамынан Қостанай мемлекеттік педагогикалық институты бөлініп шықты.

== Әр жылдардағы университет басшылары: ==
  Зұлқарнай Алдамжарұлы Алдамжаров ҚР тарих  ғылымдарының докторы, [[профессор]], Қазақстан Республикасы Жоғары мектебі академиясының академигі.1989-2001 жылдары Қостанай педагогикалық институты содан кейін Қостанай мемлекеттік университетінің ректоры болды. Оның бастамасымен Қостанай педагогикалық институты Қостанай мемлекеттік университеті болып қайта құрылды. 

 Сафар Абдугалиевич Колдыбаев [[философия]] ғылымдарының докторы, [[профессор]] 1994-1995 жылдары Қостанай мемлекеттік университетінің ректоры.

[[Хусаин Хасенұлы Валиев]] [[техника]] ғылымдарының докторы, профессор,[[Еуропа]] Кеңесі Халықаралық академиясының академигі [[ЮНЕСКО|(ЮНЕСКО)]],Қазақстан Республикасы Жоғары мектебі Академиясының толық мүшесі.  2001-2008 жылдары Қостанай мемлекеттік университетінің ректоры. 2008 жылы Қостанай облысынан Қазақстан Республикасы [[Парламент|Парламенті]]&lt;nowiki/&gt;нің [[Сенат]]&lt;nowiki/&gt;ына депутат болып сайланды 2015 жылғы 25 қарашадан ҚР Білім және ғылым министрінің бұйрығымен Ахмет Байтұрсынов атындағы Қостанай мемлекеттік университетінің ректоры болып қайта тағайындалды.

Асқар Мырзахметұлы Наметов [[ветеринария]]  ғылымдарының докторы, профессор.2009 жылдың 19 қаңтарында А. Байтұрсынов атындағы ҚМУ ректоры қызметіне тағайындалды. 2015 жылғы 14 қыркүйекте ұлттық аграрлық ғылыми-білім беру орталығының басшысы лауазымына тағайындалды.      

Алма Иригибаевна Дощанова ҚР [[экономика]] ғылымдарының кандидаты Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің 2019 жылғы 24 қаңтардағы №ЖҚ – 16 бұйрығымен ШЖҚ РМК А. Байтұрсынов атындағы ҚМУ ректоры лауазымына тағайындалды.            

Сеитбек Бекенович Куанышбаев [[география]] ғылымдарының докторы Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің 2022 жылғы 22 шілдедегі ЖҚ №106 бұйрығына сәйкес Ахмет Байтұрсынов атындағы Қостанай өңірлік университеті коммерциялық емес акционерлік қоғамының Басқарма төрағасы - ректоры лауазымына тағайындалды.        

== Университет құрылымы ==
Университет құрылымында Ө. Сұлтанғазин атындағы педагогикалық, Үздіксіз білім беру институттары, Ауыл шаруашылығы ғылымдары, әлеуметтік-гуманитарлық ғылымдары факультеті, Машина жасау, энергетика және ақпараттық технологиялар, Құқық және экономика факультеттері бар.   15 факультетте 47 мамандық бойынша мамандар даярланады. 7,5 мың студент оқиды. Оқу жүйесін 57 кафедра ұйымдастырады. Құрамында [[Физика]] және ақпараттық технология, Стратегиялық басқару, [[Агроөнеркәсіптік кешен құрамы мен маңызы|Агроөнеркәсіп]] кешенінің жаңа технологиялары, [[Лингвистика|Лингвисти]]&lt;nowiki/&gt;калық ғылыми зерттеу институттары бар. 9 мамандық бойынша аспирантура, бірқатар факульттерде магистратуралар бар. Университеттің ғылыми кітапханасының қорында 708107 дана кітап бар. Ауыл шаруашылығы саласының студенттері үшін өндірістік тәжірибені ұйымдастыру мақсатында оқу және ғылыми өндірістік бөлімшелер құрылған. 4 спорт залы, ашық спорт алаңдары, “Жастар” студенттік драма театры, қазақ халық аспаптары, орыс халық аспаптары оркестрлері, фольклорлық ансамбль, т.б. студенттік шығармашылық ұжымдар жұмыс істейді.

== Дереккөздер. ==
{{дереккөздер}}


{{wikify}}

[[Санат:Қостанай]]
[[Санат:Қазақстан университеттері]]


{{stub}}</text>
      <sha1>q71la9miqqivv1d77x8pkugey8fc56w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29954</id>
    <revision>
      <id>3575477</id>
      <parentid>3549357</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T13:07:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rasulbek Adil</username>
        <id>176232</id>
      </contributor>
      <origin>3575477</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10206" sha1="p22bifm35qvkdzqk35l34gnt22v7teu" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                   = Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті
 |Қысқартылған аты      = 
 |Эмблемасы             = 
 |Сурет                 = 
 |Шынайы аты            = 
 |Халықаралық атауы     = Korkyt Ata University
 |Бұрынғы атауы         = 
 |Ұраны                 = 
 |Құрылған жылы         = 1937
 |Жабылған жылы         =
 |Қайта құрылған        = 
 |Қайта құрылған жылы   = 1998
 |Түрі                  = Коммерциялық емес акционерлік қоғам
 |Бюджет                = 
 |Басшы лауазымы     =Басқарма төрағасы-ректор 
 |Басшысы            =Наурызбай Сейтқалиұлы Байқадамов
 |Президенті            = 
 |Ғылыми жетекшісі      = 
 |Ректоры               = 
 |Студенттер            = 
 |Шетел студенттері     = 
 |Мамандар              = 
 |Бакалавриат           = 9358+
 |Магистратура          = 711
 |Аспирантура           = 
 |Докторантура          = 51
 |Ғылым докторы         =27 
 |Профессоры            = 
 |Оқытушылар            = 
 |Орналасқан жері       = {{байрақ|Қазақстан}}, [[Қызылорда]]
 |Метро бекеті          = 
 |Кампус                = 
 |Мекенжайы             =
[[Қызылорда]] қаласы, Әйтеке би көшесі, 29А
 |Сайты                 = {{URL|korkyt.edu.kz}}
 |Марапаттары           = 
 |lat_dir = N|lat_deg = 44.8436|lat_min = |lat_sec = 
 |lon_dir = E|lon_deg = 65.5042|lon_min = |lon_sec = 
 |CoordScale            = 2000
 |edu_region            = KZ
}}
'''Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті''' — Қазақстанның [[Қызылорда]] қаласындағы жоғары оқу орны. 1937 жылы құрылған.

Университеттегі 6 [[факультет|институт]], 24 [[кафедра]]да  [[жаратылыстану|педагогикалық]], [[гуманитарлық]], әлеуметтік, жаратылыстану ғылымдары, өнер, бизнес және басқару, құқық,техника және технология, ауыл шаруашылығы, қызмет көрсету бағыттары аясында бакалавриаттың 66, магистратураның 34, докторантураның 13 білім беру бағдарламасы (БББ) бойынша мамандар даярланады.Университетте 550-ге жуық профессор-оқытушы 10 мыңнан астам білім алушыға дәріс жүргізеді. Сондай-ақ, 5 ғылыми орталық пен әскери кафедра, өндіріс орындарында кафедралардың 95 филиалы бар..Университетте білім алушылардың ғылыми-зерттеу іс-шараларына жүйелі қатысуына, рухани, мәдени, спорттық белсенділігін арттыруға ықпал ететін жастар ұйымдары жұмыс істейді.Ғылыми кітапхананың OPEN SPASE  кеңістігі, 24/7 форматындағы &quot;МегаПро&quot; бағдарламасы қызмет етеді, сыртқы электронды ресурстарды пайдалануға мүмкіндігі мол. Университеттің 9 оқу ғимараты бар. Түркия,[[Канада]], [[Оңтүстік Корея|Корея Республикасы]], [[Түркия|Ресей, Польша, Бельгия, т.б. шетелдік]] оқу орындары және жетекші ғылыми орталықтарымен  байланыс орнатылған. Университет: Quacquarelli Symonds World University Rankings (QS WUR) – 2024 ғаламдық рейтингісінде 1201-1400 орындар аралығында;  UI GreenMetric World University Rankings – университеттердің Дүниежүзілік рейтингінде 1015 орында; QS EECA ТОП-300, QS Asia ТОП-551-600,QS Asia University Rankings – 2024 рейтингінде ТОП 601-650 қатарында.

== Тарихы ==
1937 жылы Қиыр Шығыстағы Корей педагогикалық институтының Қызылордаға қоныс аударуы негізінде Қызылорда педагогикалық институты ашылды. 

1952 жылы наурыз айында Қызылорда педагогикалық институтына Н.В.Гогольдің есімі берілді.

1992 жылы 21 сәуірде  Н.В.Гоголь атындағы Қызылорда педагогикалық институты Қорқыт Ата атындағы Қызылорда педагогикалық институты болып қайта аталды. 

1996 жылы 7 мамырда Қорқыт Ата атындағы Қызылорда педагогикалық институты Қорқыт Ата атындағы Қызылорда гуманитарлық университеті болып қайта құрылды. 

1976 жылы 13 шілдеде Қызылордада Жамбыл гидромелиоративтік-құрылыс институтының филиалы ашылды.

1990 жылы 15 қарашада аталған филиал Қызылорда агроөнеркәсіп өндірісі инженерлері институты болып қайта құрылды.

1992 жылы 12 ақпанда Қызылорда агроөнеркәсіп өндірісі инженерлері институтына атақты күрішші, екі мәрте Социалистік Еңбек Ері Ыбырай Жақаевтың есімі берілді.

1996 жылы 7 мамырда Ы.Жақаев атындағы Қызылорда агроөнеркәсіп өндірісі инженерлері институты Ы.Жакаев атындағы Қызылорда политехникалық институты болып қайта құрылды.

1998 жылдың 24 наурызында Қорқыт Ата атындағы Қызылорда гуманитарлық университеті мен Ыбырай Жақаев атындағы Қызылорда политехникалық институты біріктіріліп, &quot;Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті&quot; республикалық мемлекеттік қазыналық кәсіпорны болып  қайта ұйымдастырылды.

2012 жылы 28 сәуірде «Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті» республикалық мемлекеттік қазыналық кәсіпорны «Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті» шаруашылық жүргізу құқығындағы республикалық мемлекеттік кәсіпорны ретінде қайта ұйымдастырылды.

2020 жылы 1 шілдеде «Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті» шаруашылық жүргізу құқығындағы республикалық мемлекеттік кәсіпорны «Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті» коммерциялық емес акционерлік қоғам ретінде қайта құрылды.&lt;ref&gt;[https://korkyt.edu.kz/page/13 Университет]&lt;/ref&gt;

== Университет басшылары ==
Боробов Андрей Афанасьевич, 1937-1938 жж.

Ривкин Соломон Ильич, 1938-1948 жж.

Айтжанов Айдарбек, 1948 ж. (наурыз-тамыз)

Тоқмұрзин Орал,1948-1951 жж.

Коргулин Әбдірахман, 1951-1952 жж.

Жаманбаев Қадыр,1952-1954 жж.

Ермеков Әділ,1954-1963 жж.

Өсербаев Базарбек, 1963-1970 жж.

Камардинов Оралхан, 1970-1987 жж.

Айтмұхамбетов Абай Ахметғалиұлы, 1987-1991 жж.

Досманбетов Бақберген Сәрсенұлы, 1991-1995 жж.

Әбдірәсілов Болатбек Серікбайұлы,1996-1998 жж.

Бишімбаев Уәлихан Қозыкеұлы, 1976-1996 жж.

Бисенов Қылышбай Алдабергенұлы,1996-2007 жж.

Момынбаев Байзақ Көпірбайұлы, 2007-2011 жж.

Бисенов Қылышбай Алдабергенұлы, 2011-2019 жж.

Кәрімова Бейбіткүл Сәрсемханқызы, 2020 жылдан қазірге дейін.

== Мұражайлар ==
Университет жанында 4 мұражай: Университет тарихы мұражайы (мекен-жайы:Ы. Жақаев көш.,11); Археология және этнография орталығының көрме залы (Әйтеке би көш.,29-А); Спорт даңқы мұражайы (А. Иманов көш.,60); Су шаруашылығы музейі (Назарбаев даңғылы, 15) бар. 9 тақырыптық блок бар.&lt;ref&gt;“Қазақ Энциклопедиясы”&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақстан университеттері]]
[[Санат:Қызылорда оқу орындары]]
[[Санат:1937 жылы құрылған оқу орындары]]</text>
      <sha1>p22bifm35qvkdzqk35l34gnt22v7teu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мергентөбе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30188</id>
    <revision>
      <id>3575721</id>
      <parentid>2698850</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T19:45:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Milenioscuro</username>
        <id>18230</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Kazakhstan-South Kazakhstan.png]] → [[File:Turkistan in Kazakhstan.svg]] svg</comment>
      <origin>3575721</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1617" sha1="aj8y92jxtv47h9bm36vzdzdhlybgczh" xml:space="preserve">[[File:Turkistan in Kazakhstan.svg|thumb|alt=A.| ''[[Түркістан облысы]]'']]
'''Мергентөбе'''– көне бекініс орны.

[[Түркістан облысы]] [[Арыс]] темір жол станциясынан солтүстік-батысқа қарай 15 км жерде&lt;ref&gt;Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8&lt;/ref&gt;. 1948 жылы Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедиция (жетекшісі [[А.Н. Бернштам]]) зерттеген. Мекеннің құрылыс жүйелері әбден бұзылып, төбеге айналған орны ғана сақталған. Қазба жүргізу нәтижесінде табылған құты, құман, саптаяқ сияқты қыштан жасалған ыдыстардың сынықтарына қарағанда, Мергентөбе б.з. 1 ғасырнда өмір сүрген қаңлы тайпаларының мекенжайы болған. Олар егін егіп, мал шаруашылығымен айналысқан.&lt;ref&gt;Отырар. Энциклопедия. – Алматы.«Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references /&gt;
{{Stub: Қазақ мәдениеті}}
{{wikify}}

[[Санат:Қазақстан тарихы]]
[[Санат:Түркістан облысы]]
[[Санат:Қазақстан аумығындағы көне бекіністер]]</text>
      <sha1>aj8y92jxtv47h9bm36vzdzdhlybgczh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Оңтүстік Қазақстан университеті</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30656</id>
    <revision>
      <id>3575971</id>
      <parentid>3574075</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T06:46:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rasulbek Adil</username>
        <id>176232</id>
      </contributor>
      <origin>3575971</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21382" sha1="2m9e582ftp7stczut203ll2oujaynw1" xml:space="preserve">{{Университет 
|Аты = М.Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан университеті
|Қысқартылған аты = 
|Эмблемасы = 
|Халықаралық атауы = Auezov University
|Бұрынғы атауы = Қазақ химия-технология институты, ОҚМУ
|Құрылған жылы = [[1943 жыл]]
|Қайта құрылған = 
|Түрі = Мемлекеттік университет
|Ректоры = Ахмед-Заки Дархан Жұмақанұлы  
|Студенттер =17,303 
|Мамандар = 
|Орналасқан жері = {{KAZ}}, [[Шымкент]]
|Кампус =Қалалық 
|Мекенжайы = [[Шымкент]] қаласы, Тәуке хан даңғылы, 5
|Сайты = https://auezov.edu.kz/kaz/
|lat_dir = 
|lat_deg = 
|lat_min = 
|lat_sec = 
|lon_dir = 
|lon_deg = 
|lon_min = 
|lon_sec = 
|CoordScale = 
|edu_region = 
|Оқу тілі=қазақ, орыс, ағылшын}}
'''М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан университеті''' — 1943 жылы құрылған Қазақстан Республикасының Шымкент қаласындағы 76 техникалық мамандықтар және гуманитарлық мамандықтар бойынша білім беретін көпсалалы жоғары оқу орны.

==Тарихы==
Сонау сұрапыл соғыстың нағыз қайнап тұрған кезінде, 1943 жылдың 19 маусымында КСРО Халық Комиссарлары Кеңесінің №679 қаулысымен Құрылыс материалдары технологиялық институтын ұйымдастыру туралы шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://auezov.edu.kz/rus/stranitsy-ru/1081- |title=Университет шежересі |access-date=2022-02-21 |archive-date=2022-02-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220221061542/https://auezov.edu.kz/rus/stranitsy-ru/1081- |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Осы жылдың 29 маусымында КСРО Халкомы жанындағы жоғары мектеп істері жөніндегі Бүкілодақтық  Комитет пен КСРО құрылыс материалдары өнеркәсібі комисарының «Қазақ КСР-і Шымкент қаласында Құрылыс материалдары технологиялық институтын ұйымдастыру туралы» білескен бұйрығы шықты. Бұл ел басына күн туған сол бір ауыр кезде ертеңгі жеңіске деген нық сенімнің көрінісі еді. Қирап қалған мыңдаған қалалар мен елді мекендерді қалпына келтіру үшін құрылыс ісінің инженер мамандарын даярлау қажеттігін ел басшылары күні бұрын ойластырған болатын.

Ал 1958 жылы оқу орнынның басшылығына Қ. Біләлов келді. Ол басшылық еткен аз уақыт ішінде институтта республика экономикасының дамуына аса қажетті салалар бойынша мамандар даярлауға ерекше көңіл бөлініп, Қазақ технология институты болып қайта құрылған институт еліміздің жетекші жоғары оқу орындарының біріне айналды. Институттың материалдық-техникалық базасын нығайтуға мол еңбек сіңіріп, оқу ғимараттар кешенін салу үшін қаржы бөлуге көп ықпал етті.

КСРО Жоғары білім министірлігінің бұйрығымен 1958 жылы Жамбыл қаласында Қазақ технологиялық институтының кешкі филиалы ашылып, ол 1959 жылы күндізгі факультет құрылды. Осының негізінде кейінірек Жамбыл жеңіл және тамақ өндірісі технологиялық институты ашылды.

1963 жылы Қазақ КСР Жоғары және орта арнаулы білім министірлігінің бұйрығымен Семей қаласында Қазақ технологиялық институтының филиалы ашылып, соңынан Тамақ өнеркәсібі технологиялық институтына айналды. Осылайша Шымкенттегі Қазақ технологиялық институты екі дербес жоғары оқу орнына өмірге жолдама берді, олар кейінірек ірі білім ошақтарына айналды.

1993 жылы Қазақ химия-технология институты Оңтүстік Қазақстан Техникалық университеті болып қайта құрылып, оқу орны еліміздегі жетекші техникалық оқу орнының бірі болды.

1996 жылы ҚР Үкіметінің №573 қаулысымен оқу орны Қазақ химия-технологиялық университеті болып аталды, ал 1998 жылы Үкіметтің №256 қаулысымен Оңтүстік Қазақстан техникалық университеті мен Оңтүстік Қазақстан гуманитарлық университетінің бірігуі негізінде М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университеті болып қайта құрылды.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Fergus |first1=Michael |url=https://books.google.com/books?id=jAu9ttUqiJoC |title=Kazakhstan: Coming of Age |last2=Jandosova |first2=Janar |date=2003 |publisher=Stacey International |isbn=978-1-900988-61-2 |location=London, UK |pages=174 |language=en}}&lt;/ref&gt; Оңтүстік Қазақстан гуманитарлық университеті Шымкент педагогикалық мәдениет институты мен Шымкент дене тәрбиесі институтының қосылуы нәтижесінде пайда болған еді.

==Құрылымы==

* Ректорат
* Ғылыми Кеңес
* Оқу-әдістемелік Кеңес
* Оқу-әдістемелік басқарма
* Тіркеу кеңсесі
* Тәрбие ісі жөніндегі басқарма
* Орталықтар
* Кәсіподақ
* Бітіруші түлектер Ассоциациясы

==Университет құрамындағы факультеттер==
Университеттің құрамында – 14 факультет: 
#Агроөнеркәсіп факультеті
#Ақпараттық технологиялар факультеті
#Заң  факультеті
#Жаратылыстану-педогогикалық факультеті
#Жеңіл және тамақ өнеркәсібі факультеті
#Құрылыс және көлік факультеті
#Механика және мұнайгаз ісі факультеті
#Педагогика және мәдениет факультеті
#Дене шынықтыру және спорт факультеті
#Кешкі және қашықтықтан оқыту факультеті
#Филология факультеті
#Химия-технологиялық факультеті
#Экономика және қаржы факультеті
#Шетел студенттерімен жұмыс жүргізу жөніндегі факультеті
#Әскери кафедра

==Оқу процесі==
Шет ел студенттерімен жұмыс жасау факультеті және колледж бар. 
Университет білім берудің халықаралық стандарттарына ауысқан, [[бакалавриат]]та, [[магистратура]]да, [[phD докторантура]]да мамандарды дайындау барысында оқытудың кредиттік технологиясы мен үш деңгейлі жүйесі жұмыс истейді. Университет жоғары кәсіптік білімі бар кадрларды дайындау бойынша білім беру қызметтеріне ИСО 9001:2000 сәйкес халықаралық сертификациядан өткен. Университетте елге танымал ғалымдар мен мамандар, білім беруге, мәдениетке және спортқа еңбегі сіңген қызметкерлер жұмыс атқарады: 120 – ғылым докторы, 604 – ғылым кандидаты,   4 [[ҚР ҰҒА]] академигі, 4 [[ҚР ҰИҒА]] академигі, 1 Қазақ білім беру академиясының академигі, 1 педагогикалық білім беру Халықаралық ғылым акадмиясының академигі. Білім беру үрдісіне практикалық тәжірибесі бар ең үздік ғалымдар мен мамандар, жақын және алыс шетелдерден, оның ішінде [[АҚШ]], [[Германия]], [[Испания]], [[Бельгия]], [[Ресей]]дің ғалымдары шақырылған.

==Материалдық-техникалық базасы==
Университеттің материалдық-техникалық базасы қазіргі үлгідегі он оқу ғимараттарынан, алты студенттер жатаханасынан және екі спорт кешенінен тұрады. Университет барлығы 457 оқу, 130 лабораториялық аудиториялармен және 46 компьютерлік класстармен жабдықталған. Оқу процессінде 1700 компьютер, олардың жартысынан көбі – жаңа үлгідегі компьютерлер, 1200 Интернет желісіне қосылған компьютерлер қолданылады. Университетте 87 мамандық бойынша 31 мыңнан астам студенттер оқиды. Олардың ішінде 8873 студент – мемлекеттік грант бойынша оқиды. Жүзеге асырылған шаралар нәтижесінде инженерлік мамандық студенттері контингентінің артуының тұрақты тенденциясы қалыптасты. Соңғы екі жыл көлемінде біздің университет ұтып алған грант нәтижесінде республикадағы 2-ші орынды иеленіп келеді. ОҚУ Германиялық ASIIN агенттігінде білім беру бағдарламаларын халықаралық аккредитациялаудан өткізу арқылы техникалық сала мамандарын даярлаудың жоғары сапасын дәлелдеген қазақстандық ЖОО-лардың алғашқысы болды. Университет ректорының бастамасымен кәсіпорындармен, ұйымдармен тығыз байланыс жасау негізінде университет бітірушілерінің жұмысқа орналасуына ат салысу, еңбек және білім нарығындағы қызмет көрсету және маркетингтік зерттеулер жүргізумен айналысатын мансап және маркетинг орталығы ашылды. М. Әуезов атындағы ОҚУ ректоры – ҚР ҰҒА академигі, 

==Студенттік өмір==
ОҚУ – бұл, Қазақстанның 50 дамыған елдің қатарына қосылу мақсатында, республиканың өсіп-өркендеуіне әрдайым жаңа идеялар шығаратын белсенді студент жастар ордасы. Университеттегі тәрбиелік және әлеуметтік жұмыстарға көп көңіл бөлінеді. Студент жастардың құқығын, еркіндігі мен көзқарасын сақтау, жастар мәселесіне қатысты 2002 жылдан бастап университетте өзінің Жарғысы мен құрылымы бар студенттік Кеңес қызмет атқарады. Университетте жалпы ЖОО басқарудың ажырамас бөлігі, студенттік өмірдің маңызды қызметі ретінде студенттік өзін-өзі басқару болып табылады. Студенттік Кеңестің іс-әрекетіне ректорат тарапынан қолдау жоғары деңгейде көрсетіледі. Университет ректоры жүйелі түрде студенттермен кездесіп, әр ай сайын студент белсенділері мәжілістерінде оқу мәселелерін, студенттердің қоғамдық өмірінің ұйымдастырылуы мен дамуын, олардың ғылыми-зерттеу және шығармашылық потенциалдарын талқылап отырады. Студент белсенділері университеттегі оқу Кеңесімен ректораттың мүшелері болып табылады. Әр айда университетте студенттік өзін-өзі басқару күні өтіп тұрады. Бұл күні университеттің оқу тәрбиелік және ғылыми үрдісті жақсарту мәселелері шешімге алынады. Әр сессия соңында тәуелсіз студенттік анкеталау жүргізіледі, студенттік «Сенім поштасы» қызмет көрсетеді. Студенттер мен ректор арасында тығыз қарым-қатынас орнаған. Студенттер Интернет желісі мен ректор e-mail поштасына жалпы білім беру үрдісін ұйымдастырудағы ұсыныстарын, ескертулері мен идеяларын жазып жібере алады. Студенттердің әр ұлттың мәдениетіне әрекеттесуімен өзара толысу үшін, университет ректоры У.Қ. Бишімбаевтың бастамасымен университетте студент белсенділерінің базасымен, құрамында 29 ұлт өкілдерінен тұратын ОҚУ-да Кіші халықтар Ассамблеясы құрылған. Университет базасында 2005 жылдан бастап, жалпы ОҚУ-дың 450 студенттерінен құралған 20 облыстық студенттік құрылыс отряды (СҚО) штабы жұмыс жасайды. Университетте барлығы 250 студенттен 10 отрядтан тұратын «Жасыл ел» штабы құрылған. Отряд бағдарламасының мақсаты ОҚО-ның табиғатын қорғау заңдарын, қалалар мен аудандардағы табиғатты қорғаудағы экологиялық және оны көгалдандыру мәселелерін қамту болып табылады. Университет студенттері арасында жастар саясатын жүзеге асыру мақсатында, студенттердің түрлі сала бойынша қызмет көрсете білуі үшін Жастар ісі жөніндегі Комитет (ЖІК) жұмыс жасайды. Университет факультеттерінде дебаттар, дөңгелек үтелдер, нашақорлықтың алдын алу, жемқорлық пен құқықбұзушылық жөніндегі семинарлар, Еңбек және ҰОС ардагерлерімен, интернационал әскерлерімен, ғылым және мәдениет қайраткерлерімен, ҰҚК, СІД, наркодиспансер, СПИД, СӨС насихаттау орталықта-рының қызметкерлерімен жүйелі түрде кездесулер өткізіп тұратын 20 клуб қызмет атқарады.
Университет студенттерінің көркем-шығармашылық қабілеттерін, таным іс-әрекеттерін, рухани, өнегелі және физикалық потенциалын телінуі үшін қоғамдық мамандықтар факультеті (ҚМФ) жұмыс істейді.
Бүгінгі таңда университеттің студент жастары республикалық және жергілікті ұйымдардың мүшелері ретінде, Қазақстанның өзін көрсете білу үрдісіндегі мемлекеттік жастар саясатына белсенді қатысады. 6500 студент жастар «Жастар Рухы», 3200 студент «Қазақстан студенттерінің Альянсы» атты жастар қозғалысының мүшелері болып табылады.
Университетте университет әкімшілігімен, ішкі саясат бөлімімен, қоғамдық мамандықтар факультетімен, университеттің ақпарат орталығымен (газет, телестудия), студенттік кеңеспен, жатақханалармен, спорт кешендерімен, университет қызметкерлерінің кәсіподақтық комитетімен тығыз қарым-қатынас жасайтын «М. Әуезов атындағы ОҚУ студенттік кәсіподақ комитеті» қызмет атқарады. Студенттік кәсіподақ комитеті жаппай мәдени іс-шараларды ұйымдастыру мен қаржыландыруға белсенді түрде қатысады.
Спорт, университет қызметінде ерекше орынға ие. Университетте жыл сайын күздік және көктемгі студенттік спартакиада, «Президенттік миля» атты денсаулық фестивалі, институтаралық түрлі спорт түрлерінен жарыстар, профессор-оқытушылардан құралған спартакиада, сонымен қатар Президенттік тест нормативтерін тапсыру өткізіледі. Студенттер үшін гимнастика, шейпинг, күрес, бокс, жеңіл атлетика және волейбол, баскетбол, үстел теннисі мен шұғылдануға арналған тренажерлық залдармен қамтылған арнайы «Денсаулық» және «Буревестник» спорт кешендері қызмет атқарады. Университетте жыл бойы жүзу бассейні жұмыс істейді. Студенттер мен ПОҚ абонементінің бассейнге түсу ақысы 50%-ға төмендетілген. Жазғы демалыста «Машат» және «Біргөлік» шатқалдарында орналасқан университеттік спорттық-шипалы лагерьлер жұмыс істейді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

==Сілтемелер==
* [https://auezov.edu.kz/rus Университеттің ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201022181911/https://ukgu.kz/ |date=07.11.2023 }}
{{Сыртқы сілтемелер}}
[[Санат:Алфавит бойынша университеттер]]
[[Санат:Қазақстан университеттері]]
[[Санат:1943 жылы құрылған оқу орындары]]
[[Санат:Шымкент жоғарғы оқу орындары]]
[[Санат:Мұхтар Әуезов атындағы нысандар]]</text>
      <sha1>2m9e582ftp7stczut203ll2oujaynw1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Орал Автожөндеу Зауыты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30678</id>
    <revision>
      <id>3575776</id>
      <parentid>2116049</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T20:36:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Milenioscuro</username>
        <id>18230</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Zap-Kz obl.svg]] → [[File:West Kazakhstan in Kazakhstan.svg]] updated svg</comment>
      <origin>3575776</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1081" sha1="ql6bm8oxg22b4th20sv2jpif33z1wsq" xml:space="preserve">[[Сурет:West Kazakhstan in Kazakhstan.svg|thumb|Alt=A|Орал автожөндеу зауыты орналасқан Батыс Қазақстан облысы]]
'''Орал автожөндеу зауыты''' – әр түрлі [[марка]]лы жүк автомобильдерінің қозғалтқыштарын жөндейтін кәсіпорын. ''1941 жылы'' автомобиль жөндеу шеберханасы ретінде құрылған. ''1975 жылы'' [[Орал]] автожөндеу зауыты деп аталды. Соңғы жылдары ашық [[акционерлік қоғам]] ретінде жұмыс істейді. ''Зауытта 50 адам еңбек етеді''. 
&lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том&lt;/ref&gt;
== Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

[[Санат:География]]


{{stub}}</text>
      <sha1>ql6bm8oxg22b4th20sv2jpif33z1wsq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Оралагрожөнмаш</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30679</id>
    <revision>
      <id>3575777</id>
      <parentid>2305089</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T20:36:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Milenioscuro</username>
        <id>18230</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Zap-Kz obl.svg]] → [[File:West Kazakhstan in Kazakhstan.svg]] updated svg</comment>
      <origin>3575777</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1684" sha1="5pn6kxb094vyhuoioe31hnwc3ek5gfx" xml:space="preserve">[[Сурет:West Kazakhstan in Kazakhstan.svg|thumb|Alt=A|Оралагрожөнмаш орналасқан Батыс Қазақстан облысы]]
'''“Оралагрожөнмаш”''' – арнаулы мақсаттағы ''автомобильдер, жүгері оратын комбайндар, монтаждау аспаптарын, жылыту пештерін'', т.б. шығаратын кәсіпорын. 

''1955 ж.'' Орал жөндеу зауыты ретінде құрылған. ''1997 жылдан'' қазіргі атымен аталады. [[Дәнекерлеу]]-құрастыру, ұстаханалық-қалыптау, [[гальваникалар]] құю, т.б. цехтары бар. Зауыт арнаулы мақсаттағы автомобильдер (''өрт сөндіргіш, бензин тасушы машиналар''), '''''КСС-2,6 комбайндарын, жанар май құю жабдықтарын''''', т.б. шығарады. Соңғы жылдары суару-жуу машиналарын, күш-көлікке жегетін ''шөп шапқыштар, гайка кілттерін'' жасау қолға алынды.&lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер==
&lt;references/&gt;


[[Санат:Орал]]
[[Санат:Батыс Қазақстан облысы кәсіпорындары]]
[[Санат:1955 жылы құрылған компаниялар]]</text>
      <sha1>5pn6kxb094vyhuoioe31hnwc3ek5gfx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Орал арматура зауыты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30680</id>
    <revision>
      <id>3575778</id>
      <parentid>2490316</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T20:36:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Milenioscuro</username>
        <id>18230</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Zap-Kz obl.svg]] → [[File:West Kazakhstan in Kazakhstan.svg]] updated svg</comment>
      <origin>3575778</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2250" sha1="7xrz5zbd0lf2eb5xljasmcl9v18xx6l" xml:space="preserve">[[Сурет:West Kazakhstan in Kazakhstan.svg|thumb|Alt=A|Орал арматура зауыты Батыс Қазақстан облысында орналасқан]]
'''Орал арматура зауыты'''– [[болат]] пен [[шойын]] құбырларын бекітетін [[арматура]], арнаулы өнеркәсіп салаларында кенді ұнтайтын [[жентек шарлар]], т.б. металл бұйымдар шығаруға маманданған кәсіпорын.

Зауыт тарихы ''1912 ж''. ұйымдасқан механикалық шеберханадан басталады. ''1923 ж''. [[Владимир Ильич Ленин]] атындағы шеберхана, ''1925 ж''. металл құю зауыты ретінде қайта құрылды. ''1942 ж''. Ресейден көшіп келген '''''“Арманит”''''' зауытымен біріктірілді. ''1946 ж''. өнеркәсіп арматураларын жасауға маманданды, ''1952 жылдан'' өз өнімдерін экспортқа шығара бастады. ''1983 ж''. кәсіпорында металлды балқытып құю цехы іске қосылды. ''1990 ж''. зауыт '''''“Орал-Арма”''''' өндірістік [[кооператив]]і ретінде қайта құрылды. ''1997 жылдан'' қазіргі атауымен аталады. Кәсіпорынның ''металл құю, механикалық өңдеу, жөндеу, аспап, т.б. цехтары'' жұмыс істейді. ''2 жұмысшылар жатақханасы, 1 балабақша, тарихи музей, т.б әлеуметтік-мәдени объектілері'' бар.&lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

[[Санат:Батыс Қазақстан облысы экономикасы]]
[[Санат:Қазақстан кәсіпорындары]]</text>
      <sha1>7xrz5zbd0lf2eb5xljasmcl9v18xx6l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Орал Әк Зауыты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30681</id>
    <revision>
      <id>3575779</id>
      <parentid>2116048</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T20:36:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Milenioscuro</username>
        <id>18230</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Zap-Kz obl.svg]] → [[File:West Kazakhstan in Kazakhstan.svg]] updated svg</comment>
      <origin>3575779</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="960" sha1="s8qfy7njjlui0zt9pk57vogyc3autdp" xml:space="preserve">[[Сурет:West Kazakhstan in Kazakhstan.svg|thumb|Alt=A|Орал әк зауыты Батыс Қазақстан облысында орналасқан]]
'''Орал әк зауыты''' – әр түрлі құрылыс материалдарын, соның ішінде [[әк]], [[бор]], т.б. шығаратын кәсіпорын. ''1999 жылы'' Орал құрылыс материалдары өндірістік бірлестігі негізінде құрылған. Зауыт құрамына әк зауыты, бор кеніші және 2 [[құм шахтасы]] кіреді. 
&lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том&lt;/ref&gt;
== Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

[[Санат:География]]


{{stub}}</text>
      <sha1>s8qfy7njjlui0zt9pk57vogyc3autdp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Орал Балқыту-Механикалық Зауыты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30682</id>
    <revision>
      <id>3575780</id>
      <parentid>2115861</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T20:36:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Milenioscuro</username>
        <id>18230</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Zap-Kz obl.svg]] → [[File:West Kazakhstan in Kazakhstan.svg]] updated svg</comment>
      <origin>3575780</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1649" sha1="9momjfsfy95l7kuvv3nedc5hmvw824k" xml:space="preserve">[[Сурет:West Kazakhstan in Kazakhstan.svg|thumb|Alt=A|Орал балқыту-механикалық зауыты Батыс Қазақстан облысында орналасқан]]
'''Орал балқыту-механикалық зауыты'''– [[шойын]] мен [[болат]] бақыту негізінде өнім өндіретін, сондай-ақ ауыл шаруашылығы техникасына қажетті қосалқы бөлшектер шығаратын өндірістік [[кооператив]]. ''1942 жылы қаңтар'' айында [[Воронеж]] облысының [[Усмань]] қаласынан көшіріп әкелінген. Бастапқы кезде қазіргі атауымен аталып, [[артиллерия]]ға қажетті оқтар шығарды. ''1942 – 1992 жылы'' '''''“Құрылыс-монтаждау жабдықтары зауыты”''''' деп аталды. ''1992 жылы'' ұжымдық кәсіпорын, ''2000 жылдан'' өндірістік кооператив ретінде жұмыс істейді. Кооперативтің металды балқытып құю, [[механика]] және [[дәнекерлеу-құрастыру цехтары]] бар. 
&lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том&lt;/ref&gt;
== Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

[[Санат:География]]


{{stub}}</text>
      <sha1>9momjfsfy95l7kuvv3nedc5hmvw824k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Орал уезі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30701</id>
    <revision>
      <id>3575781</id>
      <parentid>3272365</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T20:36:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Milenioscuro</username>
        <id>18230</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Zap-Kz obl.svg]] → [[File:West Kazakhstan in Kazakhstan.svg]] updated svg</comment>
      <origin>3575781</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2182" sha1="1hkxssi3blvj0qkhtk0x5brqo10iqtk" xml:space="preserve">[[Сурет:West Kazakhstan in Kazakhstan.svg|thumb|Alt=A|300px|Батыс Қазақстан облысы]]
'''Орал уезі''' – '''''“Дала облыстарын басқару жөніндегі Ережеге”''''' сәйкес ''1869 жылы'' желтоқсанда [[Орал облысы]]нда құрылған әкімшілік-аумақтық бөлік. Халқының саны '''''223 мың 717 адам''''' болды. Орал уезі [[Жайық өзені]]нің екі жақ алқабында орналасты, оң жағында қазақ-орыс әскерлері, сол жағында қазақтар тұрды. Халқының тығыздығы жағынан Орал облысында 1-ші орын алды. Қазақ-орыстар негізінен балық аулаумен, егін шаруашылығымен, ал қазақтар мал өсірумен, ішінара егіншілікпен айналысты. Уезд жерінің '''2,1%-ы''' ғана егіншілікке пайдаланылды. Орал уезінде ''1367 жұмысшысы бар шағын 466 зауыт және диірмен'' болды. Бақша өсіру өркендей бастады, айналымдағы ''ақша қоры 1 млн. сомға'' жуықтайтын [[Петровский]], [[Воздвиженский]], [[Калмыковский]] және [[Орал жәрмеңкелері]] жұмыс істеді.&lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том; Герасимова Э.И., Уральск, исторический очерк (1613 – 1917), А.-А., 1969; Қазақстан тарихы. Көне заманнан бүгінге дейін, 3 т., А., 2002.&lt;/ref&gt;
== Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

[[Санат:Орал облысы уездері]]
[[Санат:Орал губерниясы]]


{{stub}}</text>
      <sha1>1hkxssi3blvj0qkhtk0x5brqo10iqtk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тәттімбет Қазанғапұлы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31521</id>
    <revision>
      <id>3575977</id>
      <parentid>3410173</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T06:55:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таттибаева Гулжас</username>
        <id>179345</id>
      </contributor>
      <origin>3575977</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14848" sha1="7sz7r77zd3ibsbss22r7znjt68xv134" xml:space="preserve">{{Infobox Biography 
| subject_name   = Тәттімбет Қазанғапұлы
| image_name     = Tattimbet.jpg
| image_size     = 200px
| image_caption  =Тәттімбет Қазанғапұлы 
| date_of_birth  = [[1815]] 
| place_of_birth = [[Қарағанды облысы]] , [[Қарқаралы ауданы]]
| date_of_death  = [[1862]] 
| place_of_death = 
| occupation     = [[күйші]]-[[композитор]]
| spouse         =}}

'''Тәттімбет Қазанғапұлы''' (1815 жыл, қазіргі [[Қарағанды облысы]], [[Қарқаралы ауданы]]нда туып, – 1862 жыл. қайтыс болған) — қазақ күйші-композитор, [[домбыра]]шы, [[шертпе күй]] орындаушылық мектебінің негізін қалаушылардың бірі, халық күй өнерінің классигі.

==Өмірбаяны==
[[Арғын]] тайпасы [[Қаракесек (Арғын)|Қаракесек]] руы Нұрбике-Шаншар бөлімінен шыққан&lt;ref&gt;https://adebiportal.kz/upload/iblock/444/4441c0b93a6e7e908b363b7e87f7a6e6.pdf&lt;/ref&gt;.

Тәттімбет атқа ерте мініп, ел ісіне ерте араласқан адам. Батыс-Сібір генерал-губернаторы генерал-майор Фон Фридрихс Тәттімбет туралы арнайы жинаған мәліметінде мынадай дерек келтіреді:  &quot;Тәттімбет — ақ сүйектер әулетінен, бірақ көпестер гильдасына тіркелмеген. Қарқаралы округіндегі [[Нұрбике-Шаншар болысы]]нда 1842 жылдың 20 қаңтарынан 1845 жылдың 25 қаңтарына дейін болыс болды. 

Бұл жұмыстан өз арызы бойынша 1854 жылдың 29 шілдесіндегі бұйрықтың негізінде босатылды, қылмыс жасамаған, тергеуде, сотта болмаған » (ООМА, 3-қор, 3-тізім, 3902 -іс). Тәттімбет Ресей патшасы II Александр-нің таққа отыру салтанатына қатысқан. Сондай-ақ, Шоқан Уәлиханов, Григорий Николаевич Потанин, Адольф Янушкеевич сияқты оқымысты-ғалымдармен, Алшынбай, Құнанбай, Шорманның Мұсасы, Жайықбайдың Ыбырайы, Кішкентайдың Аққошқары, Сандыбайдың Ердені, Уәлиханның Шыңғысы сияқты дала шонжарларымен, Жанақ, Шөже, Кемпірбай, Біржан-сал, Жаяу Мұса, Орынбай сияқты әнші-ақындармен, Тоқа, Ықылас, Итаяк, Шашақ сияқты күйшілермен қадірлес-сыйлас болған. Бұл адамдар Тәттімбет көкірегінен күмбірлеп төгілген әсем күйлердің тұсауын кесіп, талғампаз сарапшысы болып отырған.

Оның өнеріне Біржан сал:

«Тәттімбет — ардагерім, Арғын асқан, Қырық түрлі күй айналған бармағына», — деп сүйсінеді.

Тәттімбет талай-талай додалы күй айтыстарына түсіп, қарсыласын тосылту үшін, домбырада қалыс, шалыс, теріс, қосақ бұрауларын көп қолданған. Бұл дәстүрдің орнығуына мұрындық болған. Абайдың анасы Ұлжанға апа болып келетін Малқара қыз, Шұбыртпалыдан шыққан Итаяқ, Найман ішіндегі Шашақ сияқты дәулескер домбырашылармен Тәттімбет күй айтысына түскенде домбыраны бірде башпайымен қағып, келесіде ұстарамен тартып, енді бірде пернелерін қиып тастап тартып өнер көрсеткені туралы қызықты әңгімелер ел ішінде күні бүгінге дейін айтылады.
Домбырашылық өнер арғы ата-тегінен дарыған. Алғаш домбыра тартуды әкесі Қазанғаптың інісі Әлиден үйреніп, анасы Ақбөпеден тәрбие алған. Тәттімбеттің әр түрлі тақырыпты қамтитын 40-тан астам күйі бар.

Тәттімбет күйлері өмірді терең түсінген, ойшыл, қиялшыл жанның сыры мен сезімін аңғартады. Ол негізінен [[лирикалық композитор]]. Шығармалары философиялық түйіндерімен астасып жатады, ал музыка тілі көңілге қонымды, тез жатталғанымен орындауға қиын, күрделі болып келеді. Тәттімбет күйлеріндегі лирикалық сарындар, әуен толқындары қазақтың кең даласы мен оның сұлу табиғатын суреттейді.

1855 жылы 24 наурызда [[Ресей]] патшасы Александр ҚҚ-нің таққа отыру тойына Тәттімбет өнерпаз ретінде [[Арқа|Сарыарқа]] қазақтарының өкілдерімен бірге [[Санкт-Петербург]]ға барған. Осы сапарында өзінің тамылжыта тартқан күйлері арқылы Ресей астанасының өнер сүйер қауымының назарын аударып, күміс медальға ие болды. Сол медальді [[Егіндібұлақ]] ауданы “[[Қаратау]]” кеңшарының тұрғыны Тәттімбеттің шөбересі Өзек Кәбішұлында сақтап қалған.

Тәттімбет күйлерін насихаттаған өз інісі Жақсымбет, балалары Мұсатай, Исатай, сондай-ақ домбырашылар Н.Шынтеміров, Ғ.Айтбаев, А.Әжібекұлы, С.Қарабаева, Т.Түсіпбеков, Ғ.Кәріпбеков, т.б. күйшінің өзіндік ерекшеліктерін сақтап, күй тарту мектебіне айналдырған. Кеңес дәуірінде Тәттімбет күйлерін Ә.Хасенов, М.Хамзин, У.Бекенов, сондай-ақ М.Тілеуханов, А.Байбосынов, Ж.Нұржауов, т.б. кәсіби күйшілер орындап, насихаттады. Қазақ композиторларының камералық-аспаптық, симфониялық және опералық туындыларында Тәттімбеттің көптеген күйлері пайдаланылды. Мысалы, [[Евгений Григорьевич Брусиловский|Евгений Брусиловскийдің]] “[[Қыз Жібек]]” операсында “[[Был­қылдақ (күй)|Былқылдақ]]”, “[[Қос басар]]”; “Жамбыл” фильмінде “[[Сары жайлау]]” күйлері орындалады. [[Мансұр Сағатов]] Тәттімбеттің “Сылқылдақ” күйін эстрада оркестрінің сүйемелімен трубаға арнап пьеса жазды.

Күйшінің туған жерінде Егіндібұлақ халық аспаптар оркестрі, [[Қарағанды]] қаласындағы музыкалық училище Тәттімбеттің есімімен, ал Ақтоғай ауданындағы халық ансамблі композитордың есімімен аталады. 1984 жылы Егіндібұлақ ауданында композиторға ескерткіш-белгі (мүсіншісі Ж.Молдабеков, археолог А.П. Малков) қойылды. Алматы мемлекеттік консерваториясында (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы) 1971 жылдан шертпе күй сыныбы жұмыс істейді. Ол Тәттімбет күйлерін негізге ала отырып, Қазақстанның басқа да өңірінің шертпе күй дәстүрлерін жинақтап үйретеді.&lt;ref&gt;Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8&lt;/ref&gt;

==Шығармашылығы==

Тәттімбеттің кең таралған күйлерінің кейбіреулері:

===Сары жайлау===
Композитор “Сары жайлау” күйін [[Майдасары]] жайлауына қоныстанған кезінде, күз мезгілінде шығарған. Мұнда табиғаттың әсем суреті, жаз-сайрандағы рахатты шақтар бейнеленеді. Күйдің ішкі [[философия]]сы табиғатты суреттеу арқылы жаз думанын бастан кешкен адам өмірінің қайта оралмас бұралаң жолдарын табиғат мезгілімен салыстыруды меңзейді. Күй табиғаты сыршыл, қиялшыл, мөлдір лиризмге толы. Нәзік [[нюанс]]тар мен әсем ырғақты иірімдер тыңдаушысын бірде желпіндіріп, енді бірде тәтті мұң толқынымен тербетеді.

===Былқылдақ===
Тәттімбет күйлерінде негізінен өмір тартысы, тағдыр тауқыметі, сұлулыққа құштарлық, алыс арман, сарғайған үміт, өкініш сарыны баяндалады. Ал “[[Был­қылдақ (күй)|Былқылдақ]]” күйі жер атына байланысты (елінде Былқылдақ атты сазды жайлау болған) шыққан. Күйдегі [[романтика]] – мың бұралған өзен ағысы, бұлақтың қоңыраулы сыңғыры, тоғайдағы құстың әсем үні сұлу табиғат тынысымен ұласып жатыр.

===Көкей кесті===
Тәттімбет шығармаларының ең биік шыңы – “[[Көкей кесті]]” күйі. Бұл күйді [[сазгер]] өмірінің соңғы жылдарында шығарған. Мұнда халық шежіресінің ұлылығы мен ұлағатты ақыл-ойдың парасаты толғанады. [[Домбыра]] орындаушылық шеберлігінде кездесе бермейтін екі қолға бірдей вибрациялық діріл толқынын түсіру арқылы және саусақтардың қарымен жоғары қарай орап қағу “Көкей кестінің” өте күрделі туынды екендігін көрсетеді. Күйдегі орындаушылықтың жаңа пошымы, яғни шерту тәсілдерінің сан қырлы өрнегі – Тәттімбеттің күйшілік мектебін даралай түседі.

[[Сурет:Dombra1.jpg|thumb|left|250px]]

===Сылқылдақ===
Сөйтіп, ол домбыра үніне “жан бітіреді”, күйдің табиғатын, сырын ашады. Тәттімбет лирикасының тағы бір қырын ашатын “[[Сылқылдақ]]” күйі. Бүл күйді композитор өзімен күй сайысына түсіп, өнер көрсеткен домбырашы қызға арнап орындаған. “Сылқылдақ” күйінің [[музыка]] тіліндегі күміс қоңырау үні, әдемі әуені тыңдаушыға ерекше әсер қалдырады. Күй бойынан жастық жалын мен өмірге құштарлықтың лебі еседі. Күй сарыны Тәттімбетке тән композициялық ерекшелік қолтаңбасын даралап, оның шертпе күйдегі нақышын танытады.

===Қосбасар===
Тәттімбеттің “[[Қосбасар]]” күйінің бірнеше түрі бар. Осы аттас күйлер [[Тоқа]], [[Әбді]], т.б. халық күйшілерінде де кең өріс алған. Әр “Қосбасардың” өз тарихы, айтары бар. Тәттімбет “Қосбасарлары” туған жер табиғатын, халық өмірін суреттейді.

===Бес төре===
Тәттімбет тек күйші ғана емес, сөзге ұста, шешен, шыншыл, әділетті көксеген ақын жанды сері адам болған. Композитор “[[Бес төре]]” күйін халықты қыспаққа алып, жәбірлеген атқамінерлерге арнап шығарған. Бұл юморға толы туынды. Тәттімбет қоғамдық болмысқа сын көзімен қарап, өзінің шығармалық туындысы арқылы әлеуметтік бағытын аңғартады.

Тәттімбеттің жалпы бізге белгілі 40-тан астам күйі бар.&lt;ref&gt;Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы
оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. –
Алматы. “Алматыкітап баспасы”, 2009 ISBN 978-601-01-0268-2&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{Тәттімбеттің күйлері}}

[[Санат:Қарағанды облысы]]
[[Санат:Күйшілер]]
[[Санат:Қазақстан сазгерлері]]
[[Санат:1815 жылы туғандар]]
[[Санат:1860 жылы қайтыс болғандар]]</text>
      <sha1>7sz7r77zd3ibsbss22r7znjt68xv134</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575983</id>
      <parentid>3575977</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T07:04:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3575983</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14853" sha1="8pfy7v0j867zk0m5fj5clz9uf3y6807" xml:space="preserve">{{Infobox Biography 
| subject_name   = Тәттімбет Қазанғапұлы
| image_name     = Tattimbet.jpg
| image_size     = 200px
| image_caption  =Тәттімбет Қазанғапұлы 
| date_of_birth  = [[1815]] 
| place_of_birth = [[Қарағанды облысы]] , [[Қарқаралы ауданы]]
| date_of_death  = [[1862]] 
| place_of_death = 
| occupation     = [[күйші]]-[[композитор]]
| spouse         =
}}
'''Тәттімбет Қазанғапұлы''' (1815 жыл, қазіргі [[Қарағанды облысы]], [[Қарқаралы ауданы]]нда туып, – 1862 жыл. қайтыс болған) — қазақ күйші-композитор, [[домбыра]]шы, [[шертпе күй]] орындаушылық мектебінің негізін қалаушылардың бірі, халық күй өнерінің классигі.

== Өмірбаяны ==
[[Арғын]] тайпасы [[Қаракесек (Арғын)|Қаракесек]] руы Нұрбике-Шаншар бөлімінен шыққан.&lt;ref&gt;https://adebiportal.kz/upload/iblock/444/4441c0b93a6e7e908b363b7e87f7a6e6.pdf&lt;/ref&gt;

Тәттімбет атқа ерте мініп, ел ісіне ерте араласқан адам. Батыс-Сібір генерал-губернаторы генерал-майор Фон Фридрихс Тәттімбет туралы арнайы жинаған мәліметінде мынадай дерек келтіреді:  &quot;Тәттімбет — ақ сүйектер әулетінен, бірақ көпестер гильдасына тіркелмеген. Қарқаралы округіндегі [[Нұрбике-Шаншар болысы]]нда 1842 жылдың 20 қаңтарынан 1845 жылдың 25 қаңтарына дейін болыс болды. 

Бұл жұмыстан өз арызы бойынша 1854 жылдың 29 шілдесіндегі бұйрықтың негізінде босатылды, қылмыс жасамаған, тергеуде, сотта болмаған » (ООМА, 3-қор, 3-тізім, 3902 -іс). Тәттімбет Ресей патшасы [[II Александр]]дің таққа отыру салтанатына қатысқан. Сондай-ақ, Шоқан Уәлиханов, Григорий Николаевич Потанин, Адольф Янушкеевич сияқты оқымысты-ғалымдармен, Алшынбай, Құнанбай, Шорманның Мұсасы, Жайықбайдың Ыбырайы, Кішкентайдың Аққошқары, Сандыбайдың Ердені, Уәлиханның Шыңғысы сияқты дала шонжарларымен, Жанақ, Шөже, Кемпірбай, Біржан-сал, Жаяу Мұса, Орынбай сияқты әнші-ақындармен, Тоқа, Ықылас, Итаяк, Шашақ сияқты күйшілермен қадірлес-сыйлас болған. Бұл адамдар Тәттімбет көкірегінен күмбірлеп төгілген әсем күйлердің тұсауын кесіп, талғампаз сарапшысы болып отырған.

Оның өнеріне Біржан сал:

«Тәттімбет — ардагерім, Арғын асқан, Қырық түрлі күй айналған бармағына», — деп сүйсінеді.

Тәттімбет талай-талай додалы күй айтыстарына түсіп, қарсыласын тосылту үшін, домбырада қалыс, шалыс, теріс, қосақ бұрауларын көп қолданған. Бұл дәстүрдің орнығуына мұрындық болған. Абайдың анасы Ұлжанға апа болып келетін Малқара қыз, Шұбыртпалыдан шыққан Итаяқ, Найман ішіндегі Шашақ сияқты дәулескер домбырашылармен Тәттімбет күй айтысына түскенде домбыраны бірде башпайымен қағып, келесіде ұстарамен тартып, енді бірде пернелерін қиып тастап тартып өнер көрсеткені туралы қызықты әңгімелер ел ішінде күні бүгінге дейін айтылады.
Домбырашылық өнер арғы ата-тегінен дарыған. Алғаш домбыра тартуды әкесі Қазанғаптың інісі Әлиден үйреніп, анасы Ақбөпеден тәрбие алған. Тәттімбеттің әр түрлі тақырыпты қамтитын 40-тан астам күйі бар.

Тәттімбет күйлері өмірді терең түсінген, ойшыл, қиялшыл жанның сыры мен сезімін аңғартады. Ол негізінен [[лирикалық композитор]]. Шығармалары философиялық түйіндерімен астасып жатады, ал музыка тілі көңілге қонымды, тез жатталғанымен орындауға қиын, күрделі болып келеді. Тәттімбет күйлеріндегі лирикалық сарындар, әуен толқындары қазақтың кең даласы мен оның сұлу табиғатын суреттейді.

1855 жылы 24 наурызда [[Ресей]] патшасы Александр ҚҚ-нің таққа отыру тойына Тәттімбет өнерпаз ретінде [[Арқа|Сарыарқа]] қазақтарының өкілдерімен бірге [[Санкт-Петербург]]ға барған. Осы сапарында өзінің тамылжыта тартқан күйлері арқылы Ресей астанасының өнер сүйер қауымының назарын аударып, күміс медальға ие болды. Сол медальді [[Егіндібұлақ]] ауданы “[[Қаратау]]” кеңшарының тұрғыны Тәттімбеттің шөбересі Өзек Кәбішұлында сақтап қалған.

Тәттімбет күйлерін насихаттаған өз інісі Жақсымбет, балалары Мұсатай, Исатай, сондай-ақ домбырашылар Н.Шынтеміров, Ғ.Айтбаев, А.Әжібекұлы, С.Қарабаева, Т.Түсіпбеков, Ғ.Кәріпбеков, т.б. күйшінің өзіндік ерекшеліктерін сақтап, күй тарту мектебіне айналдырған. Кеңес дәуірінде Тәттімбет күйлерін Ә.Хасенов, М.Хамзин, У.Бекенов, сондай-ақ М.Тілеуханов, А.Байбосынов, Ж.Нұржауов, т.б. кәсіби күйшілер орындап, насихаттады. Қазақ композиторларының камералық-аспаптық, симфониялық және опералық туындыларында Тәттімбеттің көптеген күйлері пайдаланылды. Мысалы, [[Евгений Григорьевич Брусиловский|Евгений Брусиловскийдің]] “[[Қыз Жібек]]” операсында “[[Был­қылдақ (күй)|Былқылдақ]]”, “[[Қос басар]]”; “Жамбыл” фильмінде “[[Сары жайлау]]” күйлері орындалады. [[Мансұр Сағатов]] Тәттімбеттің “Сылқылдақ” күйін эстрада оркестрінің сүйемелімен трубаға арнап пьеса жазды.

Күйшінің туған жерінде Егіндібұлақ халық аспаптар оркестрі, [[Қарағанды]] қаласындағы музыкалық училище Тәттімбеттің есімімен, ал Ақтоғай ауданындағы халық ансамблі композитордың есімімен аталады. 1984 жылы Егіндібұлақ ауданында композиторға ескерткіш-белгі (мүсіншісі Ж.Молдабеков, археолог А.П. Малков) қойылды. Алматы мемлекеттік консерваториясында (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы) 1971 жылдан шертпе күй сыныбы жұмыс істейді. Ол Тәттімбет күйлерін негізге ала отырып, Қазақстанның басқа да өңірінің шертпе күй дәстүрлерін жинақтап үйретеді.&lt;ref&gt;Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8&lt;/ref&gt;

==Шығармашылығы==

Тәттімбеттің кең таралған күйлерінің кейбіреулері:

===Сары жайлау===
Композитор “Сары жайлау” күйін [[Майдасары]] жайлауына қоныстанған кезінде, күз мезгілінде шығарған. Мұнда табиғаттың әсем суреті, жаз-сайрандағы рахатты шақтар бейнеленеді. Күйдің ішкі [[философия]]сы табиғатты суреттеу арқылы жаз думанын бастан кешкен адам өмірінің қайта оралмас бұралаң жолдарын табиғат мезгілімен салыстыруды меңзейді. Күй табиғаты сыршыл, қиялшыл, мөлдір лиризмге толы. Нәзік [[нюанс]]тар мен әсем ырғақты иірімдер тыңдаушысын бірде желпіндіріп, енді бірде тәтті мұң толқынымен тербетеді.

===Былқылдақ===
Тәттімбет күйлерінде негізінен өмір тартысы, тағдыр тауқыметі, сұлулыққа құштарлық, алыс арман, сарғайған үміт, өкініш сарыны баяндалады. Ал “[[Был­қылдақ (күй)|Былқылдақ]]” күйі жер атына байланысты (елінде Былқылдақ атты сазды жайлау болған) шыққан. Күйдегі [[романтика]] – мың бұралған өзен ағысы, бұлақтың қоңыраулы сыңғыры, тоғайдағы құстың әсем үні сұлу табиғат тынысымен ұласып жатыр.

===Көкей кесті===
Тәттімбет шығармаларының ең биік шыңы – “[[Көкей кесті]]” күйі. Бұл күйді [[сазгер]] өмірінің соңғы жылдарында шығарған. Мұнда халық шежіресінің ұлылығы мен ұлағатты ақыл-ойдың парасаты толғанады. [[Домбыра]] орындаушылық шеберлігінде кездесе бермейтін екі қолға бірдей вибрациялық діріл толқынын түсіру арқылы және саусақтардың қарымен жоғары қарай орап қағу “Көкей кестінің” өте күрделі туынды екендігін көрсетеді. Күйдегі орындаушылықтың жаңа пошымы, яғни шерту тәсілдерінің сан қырлы өрнегі – Тәттімбеттің күйшілік мектебін даралай түседі.

[[Сурет:Dombra1.jpg|thumb|left|250px]]

===Сылқылдақ===
Сөйтіп, ол домбыра үніне “жан бітіреді”, күйдің табиғатын, сырын ашады. Тәттімбет лирикасының тағы бір қырын ашатын “[[Сылқылдақ]]” күйі. Бүл күйді композитор өзімен күй сайысына түсіп, өнер көрсеткен домбырашы қызға арнап орындаған. “Сылқылдақ” күйінің [[музыка]] тіліндегі күміс қоңырау үні, әдемі әуені тыңдаушыға ерекше әсер қалдырады. Күй бойынан жастық жалын мен өмірге құштарлықтың лебі еседі. Күй сарыны Тәттімбетке тән композициялық ерекшелік қолтаңбасын даралап, оның шертпе күйдегі нақышын танытады.

===Қосбасар===
Тәттімбеттің “[[Қосбасар]]” күйінің бірнеше түрі бар. Осы аттас күйлер [[Тоқа]], [[Әбді]], т.б. халық күйшілерінде де кең өріс алған. Әр “Қосбасардың” өз тарихы, айтары бар. Тәттімбет “Қосбасарлары” туған жер табиғатын, халық өмірін суреттейді.

===Бес төре===
Тәттімбет тек күйші ғана емес, сөзге ұста, шешен, шыншыл, әділетті көксеген ақын жанды сері адам болған. Композитор “[[Бес төре]]” күйін халықты қыспаққа алып, жәбірлеген атқамінерлерге арнап шығарған. Бұл юморға толы туынды. Тәттімбет қоғамдық болмысқа сын көзімен қарап, өзінің шығармалық туындысы арқылы әлеуметтік бағытын аңғартады.

Тәттімбеттің жалпы бізге белгілі 40-тан астам күйі бар.&lt;ref&gt;Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы
оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. –
Алматы. “Алматыкітап баспасы”, 2009 ISBN 978-601-01-0268-2&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{Тәттімбеттің күйлері}}

[[Санат:Қарағанды облысы]]
[[Санат:Күйшілер]]
[[Санат:Қазақстан сазгерлері]]
[[Санат:1815 жылы туғандар]]
[[Санат:1860 жылы қайтыс болғандар]]</text>
      <sha1>8pfy7v0j867zk0m5fj5clz9uf3y6807</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575996</id>
      <parentid>3575983</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T07:19:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шерова Ринат Амангелдиевна</username>
        <id>179346</id>
      </contributor>
      <origin>3575996</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14847" sha1="ljd0za2exp296boempe5j75bfno8bq8" xml:space="preserve">{{Infobox Biography 
| subject_name   = Тәттімбет Қазанғапұлы
| image_name     = Tattimbet.jpg
| image_size     = 200px
| image_caption  =Тәттімбет Қазанғапұлы 
| date_of_birth  = [[1815]] 
| place_of_birth = [[Қарағанды облысы]] , [[Қарқаралы ауданы]]
| date_of_death  = [[1862]] 
| place_of_death = 
| occupation     = [[күйші]]-[[композитор]]
| spouse         =
}}
'''Тәттімбет Қазанғапұлы''' (1815 жыл, қазіргі [[Қарағанды облысы]], [[Қарқаралы ауданы]]нда туып, – 1862 жыл. қайтыс болған) — қазақ күйші-композитор, [[домбыра]]шы, [[шертпе күй]] орындаушылық мектебінің негізін қалаушылардың бірі, халық күй өнерінің классигі.

== Өмірбаяны ==
[[Арғын]] тайпасы [[Қаракесек (Арғын)|Қаракесек]] руы Нұрбике-Шаншар бөлімінен шыққан.&lt;ref&gt;https://adebiportal.kz/upload/iblock/444/4441c0b93a6e7e908b363b7e87f7a6e6.pdf&lt;/ref&gt;

Тәттімбет атқа ерте мініп, ел ісіне ерте араласқан адам. Батыс-Сібір генерал-губернаторы генерал-майор Фон Фридрихс Тәттімбет туралы арнайы жинаған мәліметінде мынадай дерек келтіреді:  &quot;Тәттімбет — ақ сүйектер әулетінен, бірақ көпестер гильдасына тіркелмеген. Қарқаралы округіндегі [[Нұрбике-Шаншар болысы]]нда 1842 жылдың 20 қаңтарынан 1845 жылдың 25 қаңтарына дейін болыс болды. 

Бұл жұмыстан өз арызы бойынша 1854 жылдың 29 шілдесіндегі бұйрықтың негізінде босатылды, қылмыс жасамаған, тергеуде, сотта болмаған » (ООМА, 3-қор, 3-тізім, 3902 -іс). Тәттімбет Ресей патшасы  Александрдің таққа отыру салтанатына қатысқан. Сондай-ақ, Шоқан Уәлиханов, Григорий Николаевич Потанин, Адольф Янушкеевич сияқты оқымысты-ғалымдармен, Алшынбай, Құнанбай, Шорманның Мұсасы, Жайықбайдың Ыбырайы, Кішкентайдың Аққошқары, Сандыбайдың Ердені, Уәлиханның Шыңғысы сияқты дала шонжарларымен, Жанақ, Шөже, Кемпірбай, Біржан-сал, Жаяу Мұса, Орынбай сияқты әнші-ақындармен, Тоқа, Ықылас, Итаяк, Шашақ сияқты күйшілермен қадірлес-сыйлас болған. Бұл адамдар Тәттімбет көкірегінен күмбірлеп төгілген әсем күйлердің тұсауын кесіп, талғампаз сарапшысы болып отырған.

Оның өнеріне Біржан сал:

«Тәттімбет — ардагерім, Арғын асқан, Қырық түрлі күй айналған бармағына», — деп сүйсінеді.

Тәттімбет талай-талай додалы күй айтыстарына түсіп, қарсыласын тосылту үшін, домбырада қалыс, шалыс, теріс, қосақ бұрауларын көп қолданған. Бұл дәстүрдің орнығуына мұрындық болған. Абайдың анасы Ұлжанға апа болып келетін Малқара қыз, Шұбыртпалыдан шыққан Итаяқ, Найман ішіндегі Шашақ сияқты дәулескер домбырашылармен Тәттімбет күй айтысына түскенде домбыраны бірде башпайымен қағып, келесіде ұстарамен тартып, енді бірде пернелерін қиып тастап тартып өнер көрсеткені туралы қызықты әңгімелер ел ішінде күні бүгінге дейін айтылады.
Домбырашылық өнер арғы ата-тегінен дарыған. Алғаш домбыра тартуды әкесі Қазанғаптың інісі Әлиден үйреніп, анасы Ақбөпеден тәрбие алған. Тәттімбеттің әр түрлі тақырыпты қамтитын 40-тан астам күйі бар.

Тәттімбет күйлері өмірді терең түсінген, ойшыл, қиялшыл жанның сыры мен сезімін аңғартады. Ол негізінен [[лирикалық композитор]]. Шығармалары философиялық түйіндерімен астасып жатады, ал музыка тілі көңілге қонымды, тез жатталғанымен орындауға қиын, күрделі болып келеді. Тәттімбет күйлеріндегі лирикалық сарындар, әуен толқындары қазақтың кең даласы мен оның сұлу табиғатын суреттейді.

1855 жылы 24 наурызда [[Ресей]] патшасы Александр ҚҚ-нің таққа отыру тойына Тәттімбет өнерпаз ретінде [[Арқа|Сарыарқа]] қазақтарының өкілдерімен бірге [[Санкт-Петербург]]ға барған. Осы сапарында өзінің тамылжыта тартқан күйлері арқылы Ресей астанасының өнер сүйер қауымының назарын аударып, күміс медальға ие болды. Сол медальді [[Егіндібұлақ]] ауданы “[[Қаратау]]” кеңшарының тұрғыны Тәттімбеттің шөбересі Өзек Кәбішұлында сақтап қалған.

Тәттімбет күйлерін насихаттаған өз інісі Жақсымбет, балалары Мұсатай, Исатай, сондай-ақ домбырашылар Н.Шынтеміров, Ғ.Айтбаев, А.Әжібекұлы, С.Қарабаева, Т.Түсіпбеков, Ғ.Кәріпбеков, т.б. күйшінің өзіндік ерекшеліктерін сақтап, күй тарту мектебіне айналдырған. Кеңес дәуірінде Тәттімбет күйлерін Ә.Хасенов, М.Хамзин, У.Бекенов, сондай-ақ М.Тілеуханов, А.Байбосынов, Ж.Нұржауов, т.б. кәсіби күйшілер орындап, насихаттады. Қазақ композиторларының камералық-аспаптық, симфониялық және опералық туындыларында Тәттімбеттің көптеген күйлері пайдаланылды. Мысалы, [[Евгений Григорьевич Брусиловский|Евгений Брусиловскийдің]] “[[Қыз Жібек]]” операсында “[[Был­қылдақ (күй)|Былқылдақ]]”, “[[Қос басар]]”; “Жамбыл” фильмінде “[[Сары жайлау]]” күйлері орындалады. [[Мансұр Сағатов]] Тәттімбеттің “Сылқылдақ” күйін эстрада оркестрінің сүйемелімен трубаға арнап пьеса жазды.

Күйшінің туған жерінде Егіндібұлақ халық аспаптар оркестрі, [[Қарағанды]] қаласындағы музыкалық училище Тәттімбеттің есімімен, ал Ақтоғай ауданындағы халық ансамблі композитордың есімімен аталады. 1984 жылы Егіндібұлақ ауданында композиторға ескерткіш-белгі (мүсіншісі Ж.Молдабеков, археолог А.П. Малков) қойылды. Алматы мемлекеттік консерваториясында (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы) 1971 жылдан шертпе күй сыныбы жұмыс істейді. Ол Тәттімбет күйлерін негізге ала отырып, Қазақстанның басқа да өңірінің шертпе күй дәстүрлерін жинақтап үйретеді.&lt;ref&gt;Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8&lt;/ref&gt;

==Шығармашылығы==

Тәттімбеттің кең таралған күйлерінің кейбіреулері:

===Сары жайлау===
Композитор “Сары жайлау” күйін [[Майдасары]] жайлауына қоныстанған кезінде, күз мезгілінде шығарған. Мұнда табиғаттың әсем суреті, жаз-сайрандағы рахатты шақтар бейнеленеді. Күйдің ішкі [[философия]]сы табиғатты суреттеу арқылы жаз думанын бастан кешкен адам өмірінің қайта оралмас бұралаң жолдарын табиғат мезгілімен салыстыруды меңзейді. Күй табиғаты сыршыл, қиялшыл, мөлдір лиризмге толы. Нәзік [[нюанс]]тар мен әсем ырғақты иірімдер тыңдаушысын бірде желпіндіріп, енді бірде тәтті мұң толқынымен тербетеді.

===Былқылдақ===
Тәттімбет күйлерінде негізінен өмір тартысы, тағдыр тауқыметі, сұлулыққа құштарлық, алыс арман, сарғайған үміт, өкініш сарыны баяндалады. Ал “[[Был­қылдақ (күй)|Былқылдақ]]” күйі жер атына байланысты (елінде Былқылдақ атты сазды жайлау болған) шыққан. Күйдегі [[романтика]] – мың бұралған өзен ағысы, бұлақтың қоңыраулы сыңғыры, тоғайдағы құстың әсем үні сұлу табиғат тынысымен ұласып жатыр.

===Көкей кесті===
Тәттімбет шығармаларының ең биік шыңы – “[[Көкей кесті]]” күйі. Бұл күйді [[сазгер]] өмірінің соңғы жылдарында шығарған. Мұнда халық шежіресінің ұлылығы мен ұлағатты ақыл-ойдың парасаты толғанады. [[Домбыра]] орындаушылық шеберлігінде кездесе бермейтін екі қолға бірдей вибрациялық діріл толқынын түсіру арқылы және саусақтардың қарымен жоғары қарай орап қағу “Көкей кестінің” өте күрделі туынды екендігін көрсетеді. Күйдегі орындаушылықтың жаңа пошымы, яғни шерту тәсілдерінің сан қырлы өрнегі – Тәттімбеттің күйшілік мектебін даралай түседі.

[[Сурет:Dombra1.jpg|thumb|left|250px]]

===Сылқылдақ===
Сөйтіп, ол домбыра үніне “жан бітіреді”, күйдің табиғатын, сырын ашады. Тәттімбет лирикасының тағы бір қырын ашатын “[[Сылқылдақ]]” күйі. Бүл күйді композитор өзімен күй сайысына түсіп, өнер көрсеткен домбырашы қызға арнап орындаған. “Сылқылдақ” күйінің [[музыка]] тіліндегі күміс қоңырау үні, әдемі әуені тыңдаушыға ерекше әсер қалдырады. Күй бойынан жастық жалын мен өмірге құштарлықтың лебі еседі. Күй сарыны Тәттімбетке тән композициялық ерекшелік қолтаңбасын даралап, оның шертпе күйдегі нақышын танытады.

===Қосбасар===
Тәттімбеттің “[[Қосбасар]]” күйінің бірнеше түрі бар. Осы аттас күйлер [[Тоқа]], [[Әбді]], т.б. халық күйшілерінде де кең өріс алған. Әр “Қосбасардың” өз тарихы, айтары бар. Тәттімбет “Қосбасарлары” туған жер табиғатын, халық өмірін суреттейді.

===Бес төре===
Тәттімбет тек күйші ғана емес, сөзге ұста, шешен, шыншыл, әділетті көксеген ақын жанды сері адам болған. Композитор “[[Бес төре]]” күйін халықты қыспаққа алып, жәбірлеген атқамінерлерге арнап шығарған. Бұл юморға толы туынды. Тәттімбет қоғамдық болмысқа сын көзімен қарап, өзінің шығармалық туындысы арқылы әлеуметтік бағытын аңғартады.

Тәттімбеттің жалпы бізге белгілі 40-тан астам күйі бар.&lt;ref&gt;Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы
оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. –
Алматы. “Алматыкітап баспасы”, 2009 ISBN 978-601-01-0268-2&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{Тәттімбеттің күйлері}}

[[Санат:Қарағанды облысы]]
[[Санат:Күйшілер]]
[[Санат:Қазақстан сазгерлері]]
[[Санат:1815 жылы туғандар]]
[[Санат:1860 жылы қайтыс болғандар]]</text>
      <sha1>ljd0za2exp296boempe5j75bfno8bq8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3576004</id>
      <parentid>3575996</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T07:23:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шерова Ринат Амангелдиевна</username>
        <id>179346</id>
      </contributor>
      <origin>3576004</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14847" sha1="qfh8ej1wfw1rfb2wz9f9ku2xypkrucd" xml:space="preserve">{{Infobox Biography 
| subject_name   = Тәттімбет Қазанғапұлы
| image_name     = Tattimbet.jpg
| image_size     = 200px
| image_caption  =Тәттімбет Қазанғапұлы 
| date_of_birth  = [[1815]] 
| place_of_birth = [[Қарағанды облысы]] , [[Қарқаралы ауданы]]
| date_of_death  = [[1862]] 
| place_of_death = 
| occupation     = [[күйші]]-[[композитор]]
| spouse         =
}}
'''Тәттімбет Қазанғапұлы''' (1815 жыл, қазіргі [[Қарағанды облысы]], [[Қарқаралы ауданы]]нда туып, – 1862 жыл. қайтыс болған) — қазақ күйші-композитор, [[домбыра]]шы, [[шертпе күй]] орындаушылық мектебінің негізін қалаушылардың бірі, халық күй өнерінің классигі.

== Өмірбаяны ==
[[Арғын]] тайпасы [[Қаракесек (Арғын)|Қаракесек]] руы Нұрбике-Шаншар бөлімінен шыққан.&lt;ref&gt;https://adebiportal.kz/upload/iblock/444/4441c0b93a6e7e908b363b7e87f7a6e6.pdf&lt;/ref&gt;

Тәттімбет атқа ерте мініп, ел ісіне ерте араласқан адам. Батыс-Сібір генерал-губернаторы генерал-майор Фон Фридрихс Тәттімбет туралы арнайы жинаған мәліметінде мынадай дерек келтіреді:  &quot;Тәттімбет — ақ сүйектер әулетінен, бірақ көпестер гильдасына тіркелмеген. Қарқаралы округіндегі [[Нұрбике-Шаншар болысы]]нда 1842 жылдың 20 қаңтарынан 1845 жылдың 25 қаңтарына дейін болыс болды. 

Бұл жұмыстан өз арызы бойынша 1854 жылдың 29 шілдесіндегі бұйрықтың негізінде босатылды, қылмыс жасамаған, тергеуде, сотта болмаған » (ООМА, 3-қор, 3-тізім, 3902 -іс). Тәттімбет Ресей патшасы  Александрдің таққа отыру салтанатына қатысқан. Сондай-ақ, Шоқан Уәлиханов, Григорий Николаевич Потанин, Адольф Янушкеевич сияқты оқымысты ғалымдармен, Алшынбай, Құнанбай, Шорманның Мұсасы, Жайықбайдың Ыбырайы, Кішкентайдың Аққошқары, Сандыбайдың Ердені, Уәлиханның Шыңғысы сияқты дала шонжарларымен, Жанақ, Шөже, Кемпірбай, Біржан-сал, Жаяу Мұса, Орынбай сияқты әнші-ақындармен, Тоқа, Ықылас, Итаяк, Шашақ сияқты күйшілермен қадірлес-сыйлас болған. Бұл адамдар Тәттімбет көкірегінен күмбірлеп төгілген әсем күйлердің тұсауын кесіп, талғампаз сарапшысы болып отырған.

Оның өнеріне Біржан сал:

«Тәттімбет — ардагерім, Арғын асқан, Қырық түрлі күй айналған бармағына», — деп сүйсінеді.

Тәттімбет талай-талай додалы күй айтыстарына түсіп, қарсыласын тосылту үшін, домбырада қалыс, шалыс, теріс, қосақ бұрауларын көп қолданған. Бұл дәстүрдің орнығуына мұрындық болған. Абайдың анасы Ұлжанға апа болып келетін Малқара қыз, Шұбыртпалыдан шыққан Итаяқ, Найман ішіндегі Шашақ сияқты дәулескер домбырашылармен Тәттімбет күй айтысына түскенде домбыраны бірде башпайымен қағып, келесіде ұстарамен тартып, енді бірде пернелерін қиып тастап тартып өнер көрсеткені туралы қызықты әңгімелер ел ішінде күні бүгінге дейін айтылады.
Домбырашылық өнер арғы ата-тегінен дарыған. Алғаш домбыра тартуды әкесі Қазанғаптың інісі Әлиден үйреніп, анасы Ақбөпеден тәрбие алған. Тәттімбеттің әр түрлі тақырыпты қамтитын 40-тан астам күйі бар.

Тәттімбет күйлері өмірді терең түсінген, ойшыл, қиялшыл жанның сыры мен сезімін аңғартады. Ол негізінен [[лирикалық композитор]]. Шығармалары философиялық түйіндерімен астасып жатады, ал музыка тілі көңілге қонымды, тез жатталғанымен орындауға қиын, күрделі болып келеді. Тәттімбет күйлеріндегі лирикалық сарындар, әуен толқындары қазақтың кең даласы мен оның сұлу табиғатын суреттейді.

1855 жылы 24 наурызда [[Ресей]] патшасы Александр ҚҚ-нің таққа отыру тойына Тәттімбет өнерпаз ретінде [[Арқа|Сарыарқа]] қазақтарының өкілдерімен бірге [[Санкт-Петербург]]ға барған. Осы сапарында өзінің тамылжыта тартқан күйлері арқылы Ресей астанасының өнер сүйер қауымының назарын аударып, күміс медальға ие болды. Сол медальді [[Егіндібұлақ]] ауданы “[[Қаратау]]” кеңшарының тұрғыны Тәттімбеттің шөбересі Өзек Кәбішұлында сақтап қалған.

Тәттімбет күйлерін насихаттаған өз інісі Жақсымбет, балалары Мұсатай, Исатай, сондай-ақ домбырашылар Н.Шынтеміров, Ғ.Айтбаев, А.Әжібекұлы, С.Қарабаева, Т.Түсіпбеков, Ғ.Кәріпбеков, т.б. күйшінің өзіндік ерекшеліктерін сақтап, күй тарту мектебіне айналдырған. Кеңес дәуірінде Тәттімбет күйлерін Ә.Хасенов, М.Хамзин, У.Бекенов, сондай-ақ М.Тілеуханов, А.Байбосынов, Ж.Нұржауов, т.б. кәсіби күйшілер орындап, насихаттады. Қазақ композиторларының камералық-аспаптық, симфониялық және опералық туындыларында Тәттімбеттің көптеген күйлері пайдаланылды. Мысалы, [[Евгений Григорьевич Брусиловский|Евгений Брусиловскийдің]] “[[Қыз Жібек]]” операсында “[[Был­қылдақ (күй)|Былқылдақ]]”, “[[Қос басар]]”; “Жамбыл” фильмінде “[[Сары жайлау]]” күйлері орындалады. [[Мансұр Сағатов]] Тәттімбеттің “Сылқылдақ” күйін эстрада оркестрінің сүйемелімен трубаға арнап пьеса жазды.

Күйшінің туған жерінде Егіндібұлақ халық аспаптар оркестрі, [[Қарағанды]] қаласындағы музыкалық училище Тәттімбеттің есімімен, ал Ақтоғай ауданындағы халық ансамблі композитордың есімімен аталады. 1984 жылы Егіндібұлақ ауданында композиторға ескерткіш-белгі (мүсіншісі Ж.Молдабеков, археолог А.П. Малков) қойылды. Алматы мемлекеттік консерваториясында (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы) 1971 жылдан шертпе күй сыныбы жұмыс істейді. Ол Тәттімбет күйлерін негізге ала отырып, Қазақстанның басқа да өңірінің шертпе күй дәстүрлерін жинақтап үйретеді.&lt;ref&gt;Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8&lt;/ref&gt;

==Шығармашылығы==

Тәттімбеттің кең таралған күйлерінің кейбіреулері:

===Сары жайлау===
Композитор “Сары жайлау” күйін [[Майдасары]] жайлауына қоныстанған кезінде, күз мезгілінде шығарған. Мұнда табиғаттың әсем суреті, жаз-сайрандағы рахатты шақтар бейнеленеді. Күйдің ішкі [[философия]]сы табиғатты суреттеу арқылы жаз думанын бастан кешкен адам өмірінің қайта оралмас бұралаң жолдарын табиғат мезгілімен салыстыруды меңзейді. Күй табиғаты сыршыл, қиялшыл, мөлдір лиризмге толы. Нәзік [[нюанс]]тар мен әсем ырғақты иірімдер тыңдаушысын бірде желпіндіріп, енді бірде тәтті мұң толқынымен тербетеді.

===Былқылдақ===
Тәттімбет күйлерінде негізінен өмір тартысы, тағдыр тауқыметі, сұлулыққа құштарлық, алыс арман, сарғайған үміт, өкініш сарыны баяндалады. Ал “[[Был­қылдақ (күй)|Былқылдақ]]” күйі жер атына байланысты (елінде Былқылдақ атты сазды жайлау болған) шыққан. Күйдегі [[романтика]] – мың бұралған өзен ағысы, бұлақтың қоңыраулы сыңғыры, тоғайдағы құстың әсем үні сұлу табиғат тынысымен ұласып жатыр.

===Көкей кесті===
Тәттімбет шығармаларының ең биік шыңы – “[[Көкей кесті]]” күйі. Бұл күйді [[сазгер]] өмірінің соңғы жылдарында шығарған. Мұнда халық шежіресінің ұлылығы мен ұлағатты ақыл-ойдың парасаты толғанады. [[Домбыра]] орындаушылық шеберлігінде кездесе бермейтін екі қолға бірдей вибрациялық діріл толқынын түсіру арқылы және саусақтардың қарымен жоғары қарай орап қағу “Көкей кестінің” өте күрделі туынды екендігін көрсетеді. Күйдегі орындаушылықтың жаңа пошымы, яғни шерту тәсілдерінің сан қырлы өрнегі – Тәттімбеттің күйшілік мектебін даралай түседі.

[[Сурет:Dombra1.jpg|thumb|left|250px]]

===Сылқылдақ===
Сөйтіп, ол домбыра үніне “жан бітіреді”, күйдің табиғатын, сырын ашады. Тәттімбет лирикасының тағы бір қырын ашатын “[[Сылқылдақ]]” күйі. Бүл күйді композитор өзімен күй сайысына түсіп, өнер көрсеткен домбырашы қызға арнап орындаған. “Сылқылдақ” күйінің [[музыка]] тіліндегі күміс қоңырау үні, әдемі әуені тыңдаушыға ерекше әсер қалдырады. Күй бойынан жастық жалын мен өмірге құштарлықтың лебі еседі. Күй сарыны Тәттімбетке тән композициялық ерекшелік қолтаңбасын даралап, оның шертпе күйдегі нақышын танытады.

===Қосбасар===
Тәттімбеттің “[[Қосбасар]]” күйінің бірнеше түрі бар. Осы аттас күйлер [[Тоқа]], [[Әбді]], т.б. халық күйшілерінде де кең өріс алған. Әр “Қосбасардың” өз тарихы, айтары бар. Тәттімбет “Қосбасарлары” туған жер табиғатын, халық өмірін суреттейді.

===Бес төре===
Тәттімбет тек күйші ғана емес, сөзге ұста, шешен, шыншыл, әділетті көксеген ақын жанды сері адам болған. Композитор “[[Бес төре]]” күйін халықты қыспаққа алып, жәбірлеген атқамінерлерге арнап шығарған. Бұл юморға толы туынды. Тәттімбет қоғамдық болмысқа сын көзімен қарап, өзінің шығармалық туындысы арқылы әлеуметтік бағытын аңғартады.

Тәттімбеттің жалпы бізге белгілі 40-тан астам күйі бар.&lt;ref&gt;Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы
оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. –
Алматы. “Алматыкітап баспасы”, 2009 ISBN 978-601-01-0268-2&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{Тәттімбеттің күйлері}}

[[Санат:Қарағанды облысы]]
[[Санат:Күйшілер]]
[[Санат:Қазақстан сазгерлері]]
[[Санат:1815 жылы туғандар]]
[[Санат:1860 жылы қайтыс болғандар]]</text>
      <sha1>qfh8ej1wfw1rfb2wz9f9ku2xypkrucd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тентек төре</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31555</id>
    <revision>
      <id>3575722</id>
      <parentid>2849093</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T19:46:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Milenioscuro</username>
        <id>18230</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Kzk-yuz.png]] → [[File:Turkistan in Kazakhstan.svg]] svg</comment>
      <origin>3575722</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1436" sha1="ccg6ebwqgvznbw96mtb9b5qrk6b4wxn" xml:space="preserve">[[File:Turkistan in Kazakhstan.svg|thumb|Alt=A.|[[Түркістан облысы]]]]
'''Тентек төре'''(туған-өлген жылы белгісіз) – Оңтүстік қазақтарының [[Қоқан хандығы]]на қарсы  1821 жылғы көтеріліс басшысының лақап есімі. Көтеріліс бүкіл [[Оңтүстік Қазақстан]]ды қамтып, [[Шымкент]], [[Сайрам]], т. б. мықты бекіністерді басып алды. Қоқандықтар көтерілісті күшпен басты. Тентек төре – қазақ сұлтаны; қысқаша Рүстем төре.&lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, X том&lt;/ref&gt;
==Сілтемелер==
* [[Сейітов]]  
* [[Сәтбаев]]  
* [[Рүстем төре]]
*[[Қоқан хандығы]]
== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

[[Санат:Туған жылы белгісіздер]]
[[Санат:Қайтыс болған жылы белгісіздер]]
[[Санат:Ұлт-азаттық қозғалыстардың көсемдері]]
[[Санат:Шыңғыс ханның ұрпақтары]]
[[Санат:Төрелер]]


{{stub}}</text>
      <sha1>ccg6ebwqgvznbw96mtb9b5qrk6b4wxn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шағырлы (қамалдар)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31932</id>
    <revision>
      <id>3575698</id>
      <parentid>2400599</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T19:15:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Milenioscuro</username>
        <id>18230</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Kiz obl.svg]] → [[File:Kyzylorda in Kazakhstan.svg]] updated svg</comment>
      <origin>3575698</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1671" sha1="8j1s6so7j46cv30rw3cu8uqid6n6io6" xml:space="preserve">{{мағына|Шағырлы}}
[[File:Kyzylorda in Kazakhstan.svg|thumb| alt=A.| ''[[Қызылорда облысы]]'']]
'''Шағырлы 1''', 2 – қамалдар. Қызылорда облысы Қазалы ауданы Жосалы станциясының оңтүстік- батыс жағында 155 км жерде Шағырлы 1 орналасқан. Зерттеу жұмыстарын 1946, 1957 жылдары Хорезм археологиялық-этногр. экспедиция (жетекшісі [[С.П. Толстов]]) жүргізді. Қамал тік төрт бұрышты, аумағы 50-55 м, дуалының биіктігі 4 — 5 м. Оның үстінде жасақтар тұратын екі қатар қорғаныс шебі бар. Дуалдың астыңғы жағы пахса мен шикі кірпіштен қаланған. Шағырлы 2 қамалы 1-қамалдың оңтүстік-батыс жағында 5 км жерде. Құрылыс жүйесі дөңгелек күмбезге ұқсас. [[Пахса]]дан тұрғызылған. Аумағы 15 м. Қамалдардан теріп алынған қыш құмыралардың және темір пышақтың сынығына қарағанда Шағырлы 1, 2 б.з.б. 1 ғасырдың аяғында салынған.
&lt;ref&gt; [[Қазақ Энциклопедиясы]], 9 том 18 бөлім&lt;/ref&gt;
==Сілтемелер==
*[[Қызылорда]]
*[[Қазалы]]
*[[Қамалдар]]
==Пайдаланылған әдебиеттер==
&lt;references/&gt;
{{stub}}
{{wikify}}

[[Санат:География]]</text>
      <sha1>8j1s6so7j46cv30rw3cu8uqid6n6io6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жақия Шайжүнісов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31933</id>
    <revision>
      <id>3575670</id>
      <parentid>3043600</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T18:46:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Milenioscuro</username>
        <id>18230</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Wost-Kzl obl.svg]] → [[File:East Kazakhstan in Kazakhstan.svg]] updated svg</comment>
      <origin>3575670</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1875" sha1="pwcj4wtl85csg2zusqmwyhz9yp34z4x" xml:space="preserve">[[File:East Kazakhstan in Kazakhstan.svg|thumb| alt=A.| ''[[Шығыс Қазақстан облысы]]'']]
'''Шайжүнісов Жақия''' (1914, қазіргі [[Семей облысы]] [[Абай ауданы]] [[Құлменді]] ауылы  — 2.9.1983, [[Семей]] қаласы) — ұстаз, Қазақстанның еңбек сіңірген мұғалімі (1961). Руы [[Арғын]] [[Тобықты]].
 1953 жылы [[М.О. Әуезов атындағы педагогикалық колледжі|Семей педагогикалық институтын]] бітірген. 1933 жылдан 1938 жылға дейін [[Семей]] облысындағы [[Көкпекті (Абай облысы)|Көкпекті]] балалар үйінде оқу ісінің меңгерушісі, 1938 жылдан демалысқа шыққанша осы балалар үйінің директоры болды. Шайжүнісов басқарған тәрбиешілер ұжымының тәжірибесі республикалық деңгейде насихатталды. Шайжүнісов Социалистік Еңбек Ері, Ленин ордені, “[[Құрмет белгісі]]” ордендерімен және көптеген медальдармен марапатталған.&lt;ref&gt;[[Қазақ Энциклопедиясы]], 9 том  18 бөлім&lt;/ref&gt;
Қазір Көкпекті  ауданының орталығы Көкпекті ауылындағы қазақ орта мектебіне Жақия Шайжүнісовтың есімі берілген.

==Сілтемелер==
*[[Семей]]
*[[Өскемен]]
*[[Ғылым]]

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:Социалистік еңбек ерлері]]


{{stub}}</text>
      <sha1>pwcj4wtl85csg2zusqmwyhz9yp34z4x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қалба-Нарын сирек металды белдеуі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34211</id>
    <revision>
      <id>3575671</id>
      <parentid>2197824</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T18:46:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Milenioscuro</username>
        <id>18230</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Wost-Kzl obl.svg]] → [[File:East Kazakhstan in Kazakhstan.svg]] updated svg</comment>
      <origin>3575671</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2425" sha1="7lvovb0mhdcag0bzmoicnt92nmv7k6v" xml:space="preserve">[[File:East Kazakhstan in Kazakhstan.svg|thumb| alt=A.|''Қалба-Нарын белдеуі ороналасқан облыс'']]
'''Қалба-Нарын сирек металды белдеуі''', [[Шығыс Қазақстан облысы]]ның Алтай [[металлогения]] аймағындағы маңызды кен белдеулерінің бірі. [[Кенді Алтай]]дың полиметалды және Батыс Қалбаның алтын кенді белдеулері аралығында; оңтүстік-шығыста Қазақстан – Қытай шекарасынан солтүстік-батыста [[Батыс Сібір ойпаты]]на дейін (Сібір маңы) 450 – 500 км-ге созылып жатыр, ені 50 – 70 км. Геотектоникалық жағынан – герциндік. [[Зайсан]] геосинклиналь жүйесінің өзек тұсы, ал геол. құрылысы жағынан синклинорий болып саналады. Белдеу негізінен төменгі тас көмірдің күрделі қатпарлы, флиштекті терригендік жыныстарынан және жоғарғы палеозойдың гранит интрузивтерінен құралған. Мұндағы сирек металдар [[қалайы]], [[вольфрам]], [[ниобий]], [[тантал]], [[цезий]], т.б. кендері Қалба кешенді гранит интрузивтерімен тығыз байланысты. Қалайы мен вольфрам кендері сан жағынан өте көп тараған. Шашыранды сирек элементтер (Ta, Nb, Gs, т.б.) кендері негізінен пегматиттерде. Қалба тауларының кварц-желілі қалайы кендері ежелгі қазба орындары көптеп қазылып қола дәуірі мәдениетінің қалыптасуына зор әсер еткен.&lt;ref&gt;Қазақстан Республикасының табиғаты 3 том, 2 бөлім&lt;/ref&gt;

==Сілтемелер==
*[[Қалба Жотасы|Қалба жотасы]]
*[[Кен]]

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

[[Санат:Шығыс Қазақстан облысы кен орындары]]


{{stub}}</text>
      <sha1>7lvovb0mhdcag0bzmoicnt92nmv7k6v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Айталы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34575</id>
    <revision>
      <id>3575782</id>
      <parentid>2029998</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T20:36:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Milenioscuro</username>
        <id>18230</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Zap-Kz obl.svg]] → [[File:West Kazakhstan in Kazakhstan.svg]] updated svg</comment>
      <origin>3575782</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="680" sha1="9ynp8kb9u9e6hp0tz72h2i3laxifqtu" xml:space="preserve">[[File:West Kazakhstan in Kazakhstan.svg|thumb| alt=A.| Батыс Қазақстан облысы]]

'''Айталы''' , ''Айтелі'' – [[Батыс Қазақстан облысы]] [[Бөкей ордасы ауданы]]ндағы [[қыстау]]. Көкқамыс ауылының солтүстік-шығысында ''22 км'' жерде орналасқан. Оңтүстік-батысын тұзды сор алып жатыр.&lt;ref&gt;''[[Қазақ Энциклопедиясы|Қазақ ұлттық энциклопедиясы]]''&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

[[Санат:Батыс Қазақстан облысы қыстаулары]]</text>
      <sha1>9ynp8kb9u9e6hp0tz72h2i3laxifqtu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Айыркезең</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34581</id>
    <revision>
      <id>3575650</id>
      <parentid>2030250</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T18:19:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Milenioscuro</username>
        <id>18230</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Alma-Kzl obl.svg]] → [[File:Almaty (province) in Kazakhstan.svg]] updated svg</comment>
      <origin>3575650</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="717" sha1="h5gljiu2ffix6y5n092eqmh0fzac3s6" xml:space="preserve">[[File:Almaty (province) in Kazakhstan.svg|thumb| alt=A.| [[Алматы облысы]]]]
'''Айыркезең ''' – [[Алматы облысы]], [[Кербұлақ ауданы]] Сатылы асуының солтүстік-шығысындағы асу. Арасан, [[Көксу өзені|Көксу өзен]]дерінің аңғарында орналасқан. Асудан маусым – қыркүйек айларында жаяу және салт атты адам өте алады.&lt;ref&gt;''[[Қазақ Энциклопедиясы|Қазақ ұлттық энциклопедиясы]]''&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

[[Санат:Алматы облысы асулары]]</text>
      <sha1>h5gljiu2ffix6y5n092eqmh0fzac3s6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ақауыл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34602</id>
    <revision>
      <id>3575695</id>
      <parentid>2070341</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T19:08:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Milenioscuro</username>
        <id>18230</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Kost obl.svg]] → [[File:Kostanay in Kazakhstan.svg]] updated svg</comment>
      <origin>3575695</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="992" sha1="ebzbprao9dlyakguv9lpcz5w844qnju" xml:space="preserve">[[File:Kostanay in Kazakhstan.svg|thumb| alt=A.|Қостанай облысы]]

'''Ақауыл''' , Белый аул – [[Қостанай облысы]] [[Жітіқара ауданы]]ндағы [[қыстау]]. Мүктікөл ауылының солтүстік-шығысында 5 км жерде орналасқан. Шығысынан [[Тобыл өзені]] ағады, батысынан ''30 км'' жерден [[Ресей]]дің шекарасы өтеді. Көлді-аллювийлі жазықтағы қара топырағында боз, селеу өседі. Жануарлардан қоян, сұр тышқан, [[сасық күзен]], атжалман; құстардан ителгі, үйрек, дала тырнасы бар.&lt;ref&gt;''[[Қазақ Энциклопедиясы|Қазақ ұлттық энциклопедиясы]]''&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

[[Санат:Қостанай облысы қыстаулары]]</text>
      <sha1>ebzbprao9dlyakguv9lpcz5w844qnju</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ақшағыл полиметалл кен орны</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34855</id>
    <revision>
      <id>3575685</id>
      <parentid>2315613</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T18:56:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Milenioscuro</username>
        <id>18230</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Kar obl.svg]] → [[File:Karagandy in Kazakhstan.svg]] updated svg</comment>
      <origin>3575685</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2659" sha1="hnicvb8vg95ws8sivsgj60k0g03sx0c" xml:space="preserve">[[Сурет:Karagandy in Kazakhstan.svg|thumb|Alt=A|Қарағанды облысы]]
'''Ақшағыл полиметалл кен орны''' - [[Қарағанды облысы]] [[Шет ауданы]]нда орналасқан. Бұл жерден [[1834 жыл|1834]]-[[1918 жыл|1918]] жылы орыс және шет ел концессионерлері [[мыс]], [[қорғасын]], [[мырыш]] өндірген.

== Геологиялық құрылымы ==
Кен орны [[Балқаш]] көлінен солтүстікке қарай созылған Тасарал – Қызылеспе антиклинорийінің шығысын алып жатыр. Мұндағы кен линзалары ортаңғы [[палеозой]] гранитоидтары мен [[Силур кезеңі|силур]]дың жанартаутекті-терригендік және [[Карбонатты таужыныс|карбонатты жыныстары]]ның жапсарында қалыптасқан. Жапсарласу белдеміндегі тау жыныстары грейзенделген. Онда мөлшері жоғары [[вольфрам]], [[қалайы]] түзілген. Ал әктастар [[мәрмәр]]ға айналған жапсарда магнетит-магнезиалды скарндар пайда болған. Оларға шашыранды, сеппе не шомбал түрде кездесетін [[полиметалл]] кентастары шоғырланған. 

== Минералдары, құрамы ==
Кентасты минералдардан [[халькопирит]], [[галенит]], [[сфалерит]], [[пирит]] және [[висмут]] пен [[күшән]] минералдары, ал бейметалл минералдардан [[гранат]]тар, [[пироксендер]], [[эпидот]], [[везувиан]], [[кальцит]], [[кварц]] бар. Тотығу белдемінің минералдарынан [[малахит]], хризаколла, [[брошантит]], [[каламин]], [[смитсонит]] кездеседі. Ақшағыл полиметалл кен орны барланған қорының аздығына байланысты өндіріске қосылмаған. &lt;ref&gt;Қазақстан Республикасының табиғаты туралы энциклопедия, V- том&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қарағанды облысы кен орындары]]
[[Санат:Полиметалл кендері]]

{{stub}}</text>
      <sha1>hnicvb8vg95ws8sivsgj60k0g03sx0c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ақши кир кен орны</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34869</id>
    <revision>
      <id>3575660</id>
      <parentid>2312809</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T18:35:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Milenioscuro</username>
        <id>18230</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Atirau obl.svg]] → [[File:Atyrau in Kazakhstan.svg]] updated svg</comment>
      <origin>3575660</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2438" sha1="r0nn8be7qw9dzx6xodil0ugwga7hoaq" xml:space="preserve">[[Сурет:Atyrau in Kazakhstan.svg|thumb|Alt=A|200px|Атырау облысы]] 
'''Ақши кир кен орны''' - [[Атырау облысы]] [[Жантерек]] темір жол станциясыныңның оңтүстік-шығысында 40 км жерде орналасқан. 

== Геологиялық құрылымы ==
Күмбез тәрізді қатпарлар сеноман шөгінділерінен пайда болған, атқылаудан бұзылған көтеріңкі қанатында кир шоғыры қалыптасқан. Кир кабаттары онша терең емес ойпатпен бөлінген екі линза тәрізді шөгінді түрінде түзілген. Кир қабатының үлкен бөлігі жалаңаш және ауқымды (ұзындығы 1 км) асфальтты көл кұрайды, оның бетінде калындығы 0,2-ден 1 м-ге дейін жететін тығыз қатайған кир кабыршығы бар. 

== Құрамы ==
[[File:Quartz Brésil.jpg|thumb|left|120 px|Кварц]]
Кир құрамы 2,3-тен 44,7% арасында, орташа 17,6%, кей жерлерде кирленген жыныстардың бетінде төрттік дәуір шөгінділері дамыған (кабаттың қалынд. 0-ден 3,8 м аралығында, орташа 1,5 м-ге тең). Шөгіндінің табаны кен орнының үлкен бөлігінде тығыздығы әлсіз, сазды құмдық. Шөгіндінің қалыңдығы 9,0 м-ге дейін жетеді, жалпы кен бойынша орта есеппен 4,45 м-ді құрайды. [[Битум]]данған жыныстың уатылмалы-минералды бөлігі құмнан тұрады. Құмның минералды құрамында: [[кварц]] (25 – 40%), дала шпаты (60 – 70%), [[Амфиболдар|амфибол]] дәндері (5%-ға дейін) кездеседі. Кен бойынша кирдің қоры 800 мың т-ға жуық.&lt;ref&gt;Қазақстан Республикасының табиғаты туралы энциклопедия, V- том&lt;/ref&gt;
 
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
 
[[Санат:Атырау облысы кен орындары]]

{{stub}}</text>
      <sha1>r0nn8be7qw9dzx6xodil0ugwga7hoaq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ақшоқы оптикалық кварц кен орны</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34877</id>
    <revision>
      <id>3575649</id>
      <parentid>3106427</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T18:16:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Milenioscuro</username>
        <id>18230</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Aktub obl.svg]] → [[File:Aktobe in Kazakhstan.svg]] updated svg</comment>
      <origin>3575649</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1012" sha1="9f9zjhsq8cjclc5czvbmj6zauvj82ik" xml:space="preserve">[[Сурет:Aktobe in Kazakhstan.svg|thumb|Alt=A|Ақтөбе облысы]]
'''Ақшоқы оптикалық кварц кен орны''' - [[Ақтөбе облысы]] [[Мұғалжар ауданы]] Тамды өзенінің сағасында, [[Қопа (Мұғалжар ауданы)|Қопа ауылы]]&lt;nowiki/&gt;ның оңтүстігінде 40 км жерде. 

== Жатыс сипаты ==
Кен орны кварц талшықтарымен бейнеленеді. Талшықтар таза метаморфты [[кварц]] пен [[кокс]] шпатынан құралған. Кварц түрлі [[әйнек]] өндіруге және [[микроэлектроника]] саласында қолданылады.&lt;ref&gt;Қазақстан Республикасының табиғаты туралы энциклопедия, V- том&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Ақтөбе облысы кен орындары]]

{{stub}}</text>
      <sha1>9f9zjhsq8cjclc5czvbmj6zauvj82ik</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ақшұңқыр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34880</id>
    <revision>
      <id>3575699</id>
      <parentid>2846357</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T19:15:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Milenioscuro</username>
        <id>18230</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Kiz obl.svg]] → [[File:Kyzylorda in Kazakhstan.svg]] updated svg</comment>
      <origin>3575699</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="767" sha1="7bletvm8ccfvu9f53413p5tjzihqx4y" xml:space="preserve">[[Сурет:Kyzylorda in Kazakhstan.svg|thumb|Alt=A|Қызылорда облысы]]
'''Ақшұңқыр''' – [[Қызылқұм (шөл)|Қызылқұм]]ның солтүстігі бөлігіндегі құдық. [[Қызылорда облысы]] [[Қармақшы ауданы]]нда орналасқан. Солтүстік-батысын сексеуіл шоғыры алып жатыр. Батысында [[Жаңадария (ескі арна)|Жаңадария]]ның ескі арнасы бар.&lt;ref&gt;Қазақстан Республикасының табиғаты туралы энциклопедия, V- том&lt;/ref&gt;
== Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

[[Санат:Қазақстан құдықтары]]


{{stub}}</text>
      <sha1>7bletvm8ccfvu9f53413p5tjzihqx4y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алмаарасан минералды суы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34956</id>
    <revision>
      <id>3575651</id>
      <parentid>2101872</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T18:19:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Milenioscuro</username>
        <id>18230</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Alma-Kzl obl.svg]] → [[File:Almaty (province) in Kazakhstan.svg]] updated svg</comment>
      <origin>3575651</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2217" sha1="ryz3fw3lfn3hp3fixhrr3o12coxf1jr" xml:space="preserve">[[Сурет:Almaty (province) in Kazakhstan.svg|thumb| [[Алматы облысы]] ]]

'''Алмаарасан минералды суы ''' – [[Алматы облысы]] [[Қарасай ауданы]] аумағындағы [[жер асты суы]].&lt;ref&gt;Жетісу. Энциклопедия. - [[Алматы]]: «Арыс» баспасы, [[2004]]. — 712 бет. ISBN 9965-17-134-3&lt;/ref&gt;

[[Алматы]] қаласынан оңтүстікке қарай 26 км жерде орналасқан. Құрамы мен емдік қасиеті бойынша [[кремний]]лі-[[термаль]]ды суларға жатады. [[Диорит]] жыныстарындағы жарықшалардан шығатын су көздерінің тәуліктік шығымы 48 м&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;. Суда [[күкірт]]ті сутек иісі бар, бұлақтарының ернеуі [[сульфат]]-[[бактерия]]лардың қардай ақ түсті [[колония]]ларымен көмкерілген. Бұл төңіректе 1951 – 53 жылдары 5 ұңғыма бұрғыланған, олардан тәулігіне 520 – 525 м&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; су өздігінен атқылап шығады. Судың температурасы 33 – 38°С, [[минерал]]ды 0,3 г/л, химиялық құрамы сульфатты-[[гидрокарбонат]]ты [[натрий]]лі, оның [[кремний]] [[диоксид]]і (40 – 75 мг/л), [[фтор]] (3,6 – 6 мг/л), күкіртті сутек (0,58 мг/л), [[радон]] (9 – 13 эман) тәрізді биологиялық активті құраушылары бар. Алмаарасан минералды суы негізінде 1932 жылдан «Алмаарасан» санаторийі жұмыс істейді.&lt;ref&gt;Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі. Су шарушылығы. – Алматы, «Мектеп» баспасы, 2002 жыл.&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

[[Санат:Қазақстан минералды сулары]]


{{stub}}</text>
      <sha1>ryz3fw3lfn3hp3fixhrr3o12coxf1jr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазақ агротехникалық зерттеу университеті</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36946</id>
    <revision>
      <id>3575933</id>
      <parentid>3400560</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T06:20:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rasulbek Adil</username>
        <id>176232</id>
      </contributor>
      <origin>3575933</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31393" sha1="oerd3yquiytfwr4j3pl4qlyo2jd6314" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                   = Сәкен Сейфуллин атындағы Қазақ агротехникалық зерттеу университеті
 |Қысқартылған аты      = ҚазАТЗУ
 |Эмблемасы             = [[Сурет:ГербКазГАТУ.jpg|200px]]
 |Сурет                 = 
 |Шынайы аты            = 
 |Халықаралық атауы     = S. Seifullin Kazakh Agro Technical Research University
 |Бұрынғы атауы         = 
 |Ұраны                 = ''Намысты қорға, ҚазАТЗУ алға!''
 |Құрылған жылы         = 1957
 |Жабылған жылы         =
 |Қайта құрылған        =
 |Қайта құрылған жылы   =
 |Түрі                  = Зерттеу университеті
 |Бюджет                = 
 |Басшы лауазымы     = 
 |Басшысы            = 
 |Президенті            = 
 |Ғылыми жетекшісі      = 
 |Ректоры               = [[Қанат Маратұлы Тіреуов]]
 |Студенттер            = 13 мың
 |Шетел студенттері     = 
 |Мамандар              = 
 |Бакалавриат           = 
 |Магистратура          = 37
 |Аспирантура           = 
 |Докторантура          = 17
 |Ғылым докторы         = 
 |Профессоры            = 60
 |Оқытушылар            = 
 |Орналасқан жері       = {{KAZ}}, [[Астана]]
 |Метро бекеті          = 
 |Кампус                = 
 |Мекенжайы             = [[Астана]], Жеңіс даңғылы, 62
 |Сайты                 = https://kazatu.edu.kz/kz
 |Марапаттары           = 
 |lat_dir = N|lat_deg = 51|lat_min = 11|lat_sec = 15
 |lon_dir = E|lon_deg = 71|lon_min = 24|lon_sec = 34
 |CoordScale            = 
 |edu_region            = 
}}
'''Сәкен Сейфуллин атындағы Қазақ агротехникалық зерттеу университеті (ҚазАТЗУ)''' — ауыл шаруашылығы мамандарын даярлайтын Астана қаласындағы жоғары оқу орны. Орталық және Солтүстік Қазақстан өңіріндегі ірі аграрлық білім ордасы, астанамыздың алғашқы жоғары оқу орны - С.Сейфуллин атындағы Қазақ агротехникалық университеті 1957 жылы Ақмола ауылшаруашылық институты ретінде құрылды (КСРО Министрліктер Кеңесінің 3.10.1957 жылғы №1176 Қаулысы). 
Бүгінде университет агротехникалық деп аталғанымен, тар бағытты емес, керісінше, көп бейінді білім ордасы болып табылады: ауылшаруашылық және техникалық бағыттағы мамандықтардан басқа білім беру, өнер, қызмет көрсету, әлеуметтік игілік және бизнес бағытындағы мамандар даярланады. Университеттің астананың ежелгі оқу орны ретінде өзіндік ғылыми мектебі бар, сол мектептің негізінде қазіргі профессорлық-оқытушылар құрамы қалыптасқан.

[[Сәкен Сейфуллин|С. Сейфуллин]] атындағы Қазақ агротехникалық зерттеу университеті – біртұтас еуропалық білім кеңістігін қалыптастыруға негіз болатын Университеттердің Ұлы Хартиясының тең мүшесі. 
Жарты ғасырдан астам уақытта еліміздің агроөнеркәсіп кешенінің түрлі саласына 50 мыңға жуық жоғары білікті мамандар даярланды. Олар табанды еңбектерімен мемлекет экономикасын дамытуға лайықты үлес қосты және қосып келеді. Университет өз түлектерін мақтан етеді. Олардың арасында ҚР Президенті Әкімшілігінің, Премьер-Министр Кеңсесінің қызметкерлері, ҚР Парламенті Сенаты мен Мәжілісінің депутаттары, елшілер, көрнекі ғалымдар, ғылым докторлары мен кандидаттары, облыс, қала, аудан әкімдері, ірі кәсіпорындар мен агроқұрылымдардың басшылары, халық шаруашылығы салаларының мамандары бар.

Оқу орны еліміздің білім-ғылым саласында ғана емес, шетелдік білім кеңістігінде жоғары беделге ие. Ресей, АҚШ, Германия, Франция, Түркия, Италия, Израил, Қытай, Моңғолия, Малайзия т.б. елдердің бірқатар білім және ғылым орталықтарымен тығыз байланыста жұмыс істейді. 
Университет бүгінде көптеген көрсеткіштер бойынша елорданың ғана емес, жалпы еліміздің білім ордалары арасында көшбасшы болып табылады, ол еліміздің отыз техникалық оқу орындарының арасында үздік үштік қатарында.

9 факультетте 6000-нан аса студент оқиды, университетте 20 ғылым доктор, проффесор, 150 ғылым кандидаттар мен [[доцент]] дәріс береді (1998). [[Өсімдіктану|Өсімдік шаруашылығында]] өнім өндірудің интенсивті технологиясы агротәсілдерін жасау, мал басын аман сақтау және олардың өнімділігін арттыру жолдары,  агроөнеркәсіп кешенінің экономика-ұйымдастыру және әлеуметтік мәселелері, ауыл шаруашылық өндірісін инженер-техника жағынан қамтамасыз ету, жеке тұлғаның ойлау жүйесін қалыптастыру бағыттарында ғылыми-зертттеу жұмыстарын жүргізеді.

Университетте 3 диссертация кеңес және 20 мамандық бойынша аспирантура жұмыс істейді. [[АҚШ]], [[Германия]], [[Англия]], [[Италия]] оқу орындарымен және ғылыми орталықтарымен байланыс орнатылған.&lt;ref&gt;[[Қазақ энциклопедиясы]]&lt;/ref&gt;

== Университет тарихы ==
Орталық және Солтүстік Қазақстан өңіріндегі ірі аграрлық білім ордасы, астанамыздың алғашқы жәңе ең ежелгі жоғары оқу орны - С.Сейфуллин атындағы Қазақ агротехникалық зерттеу университеті 1957 жылы Ақмола ауылшаруашылық институты ретінде құрылды (КСРО Министрліктер Кеңесінің 3.10.1957 жылғы №1176 Қаулысы). 
Бүгінде университет агротехникалық деп аталғанымен, тар бағытты емес, керісінше, көп бейінді білім ордасы болып табылады: ауылшаруашылық және техникалық бағыттағы мамандықтардан басқа білім беру, өнер, қызмет көрсету, әлеуметтік игілік және бизнес бағытындағы мамандар даярланады. Университеттің астананың ежелгі оқу орны ретінде өзіндік ғылыми мектебі бар, сол мектептің негізінде қазіргі профессорлық-оқытушылар құрамы қалыптасқан. 
Университет бүгінде жоғарғы оқу орнында және жоғарғы оқу орнынан кейінгі дайындық жүйесі бар біртұтас оқу – ғылыми – әдістемелік кешенді құрайды. Қазіргі кезде университетте 43 кафедра бар. Қазіргі кезде университеттің сегіз факультететінде 10000-ға жуық студент жаратылыс ғылымдары, әлеуметтік ғылымдар және бизнес, гуманитарлық, техникалық, ауылшаруашылық, білім беру ғылымдары болып жіктелетін мамандықтар тобы бойынша 37 бакалавриат, 24 магистратура, 6 PhD докторантура мамандықтары бойынша білім алуда. Сонымен қатар 5 бакалавриат, 3 магистратура мамандықтары бойынша көптілді оқу үрдісі жүзеге асырылуда. Білім бері үдерісін 650 оқытушы, оның ішінде 353 ғылым докторы мен кандидаты жүргізеді. Профессор-оқытушылар құрамының ғылыми әлеуеті 35,8% құрайды, олар оқытудың жаңа прогрессивтік формаларын дамыту мақсатында қызмет жасауда. Университет ғалымдары аймақтық, республикалық салалық және сала аралық ғылыми бағдарламаларға қатысады. Ғылыми жобалар саны 30-дан 45-ке жетті, ғылымды қаржыландыру 3 есеге артып, 251 млн теңгеден асты. Thomson Reuters агенттігімен «ҚАТУ Ғылым жаршысы» журналы индексі нөлден жоғары ғылыми басылым ретінде танылған.
Жарты ғасырдан астам уақытта еліміздің агроөнеркәсіп кешенінің түрлі саласына 55 мыңға жуық жоғары білікті мамандар даярланды. Олар табанды еңбектерімен мемлекет экономикасын дамытуға лайықты үлес қосты және қосып келеді. Университет өз түлектерін мақтан етеді. Олардың арасында ҚР Президенті Әкімшілігінің, Премьер-Министр Кеңсесінің қызметкерлері, ҚР Парламенті Сенаты мен Мәжілісінің депутаттары, елшілер, көрнекі ғалымдар, ғылым докторлары мен кандидаттары, облыс, қала, аудан әкімдері, ірі кәсіпорындар мен агроқұрылымдардың басшылары, халық шаруашылығы салаларының мамандары бар. 
Университет білім беруде келесі бағыттарға басымдық береді: экономиканың аграрлық саласына сапалы мамандар дайындау, оқу орнының рейтингі мен бәсекеге қабілеттілігін Республика деңгейінде, сонымен қатар халықаралық деңгейде арттыру, әлемдік білім және ғылым кеңістігіне ойдағыдай қауымдасу. Оларды жүзеге асыру үшін университет қазіргі заманғы басқару жүйесін, оқытудың жаңа технологияларын енгізуде, материалдық-техникалық базасын нығайтты, өндіріс орындармен, жұмыс берушілермен, ғылыми зерттеу институттары және орталықтармен өзара ынтымақтастықтың тиімді жүйесін қалыптастырды, ғылыми базасын нығайтуда. ҚазАТЗУ халықаралық стандарттар бойынша институционалдық аккредитация мен мемлекеттік аттестаттаудан ойдағыдай өтті, қазіргі уақытта халықаралық аккредитациядан өтуге дайындалуда.
Университет бүгінде көптеген көрсеткіштер бойынша елорданың ғана емес, жалпы еліміздің білім ордалары арасында көшбасшы болып табылады, ол еліміздің отыз техникалық оқу орындарының арасында үздік үштік қатарында.
Оқу орны еліміздің білім-ғылым саласында ғана емес, шетелдік білім кеңістігінде жоғары беделге ие. Ресей, АҚШ, Германия, Франция, Түркия, Италия, Израил, Қытай, Моңғолия, Малайзия, Чехия, Польша т.б. елдердің бірқатар білім және ғылым орталықтарымен тығыз байланыста жұмыс істейді. 
С.Сейфуллин атындағы Қазақ агротехникалық зерттеу университеті – біртұтас еуропалық білім кеңістігін қалыптастыруға негіз болатын Университеттердің Ұлы Хартиясының тең мүшесі. 
Университеттің барлық құрылымдарын компьютерлендірумен байланысты алдыңғы қатарлы оқыту технологиялары енгізілуде. Осының бәрі әлемдік білім беру жүйесіне нәтижелі қауымдасуымызға мүмкіндік жасайды.
Университеттің материалдық – техникалық базасы, әдістемелік қамтамасыз етілуі және ғылыми – педагогикалық потенциалы өлшеусіз өсті. Алғашқы рет жұмыс берушілердің белсенді қатысуымен 60 мамандық бойынша модульді білім берудің оқу бағдарламалары дайындалды. Университеттің материалдық – техникалық базасын одан әрі кеңейту мақсатында 8 инвестициялық жоба дайындалған. 
QS агенттігінің зерттеулері бойынша ҚазАТЗУ 601+ әлем университеттерінің рейтингіне 8 қазақстандық университеттің бірі болып енді.

== Факултеттер ==
*Агрономия факультеті
1957 жылы ашылған.
Факультет 5В080100 - «Агрономия», 5В080700 - «Орман ресурстары және орман шаруашылығы», 5В080800 - «Топырақтану және агрохимия», 5В0608 - «Экология», 5В081100 - «Өсімдік қорғау және карантині» мамандықтары бойынша бакалавр мамандарын даярлайды. 
Факультетте 6М080100 - «Агрономия», 6М080700 - «Орман ресурстары және орман шаруашылығы», 6М080800 - «Топырақтану және агрохимия», 6М070100 - «Биотехнология» мамандықтары бойынша магистрлер дайындалады. 6D080100 - «Агрономия» мамандығы бойынша PhD докторлар дайындайды.
Факультеттегі «Топырақ мұражайы» солтүстік және орталық аймақтардағы бірегей мұражай болып табылады.
Факультетте дән сапасын бағалау; тұқымтану; биотехнология; агрохимия; 
диагностика және өсімдіктердің микроклональдық көбеюі; мал азығын өндіру; ауылшаруашылық дақылдарының зиянкестері мен аурулары коллекциясы; өсімдік шаруашылығы өнімдерін сақтау және қайта өңдеу технологияларының ғылыми зертханалары бар.
*Сәулет өнері факультеті 
1965 жылы құрылған.
1992 жылы сәулет өнері факультеті әлемнің танымал болған сәулет өнері мектептерінің каталогына енгізілді.
Мамандарды дайындау мемлекеттік жалпы білім беру стандарттарына негізделіп, 5В042000 – «Сәулет»; 5В042100 – «Дизайн» мамандықтары бойынша күндізгі оқыту бөлімдерінде жүргізіледі. 6М042000 - «Сәулет» мамандығы бойынша магистрлер дайындалады.
*Ветеринария және мал шаруашылығы технологиясы факультеті 
1964 жылы негізі қаланған.
Факультет 5В120100 - «Ветеринарлық медицина», 5В120200 - «Ветеринарлық санитария» мамандықтары бойынша маман және 5В070100 - «Биотехнология», 5В080200 - «Мал шаруашылығы өнімдерін өндіру технологиясы», 5В080300 - «Аңшылықтану және аң шаруашылығы», 5В080400 - «Балық шаруашылығы және өнеркәсіптік балық аулау», 5В072700 - «Азық-түлік өнімдерінің технологиясы» мамандықтары бойынша бакалаврлар даярлайды. 
Факультетте 6М080200 - «Мал шаруашылығы өнімдерін өндіру технологиясы», 6М080300 - «Аңшылықтану және аң шаруашылығы», 6М080400 - «Балық шаруашылығы және өнеркәсіптік балық аулау», 6М120100 - «Ветеринарлық медицина», 6М120200 - «Ветеринарлық санитария» мамандықтары бойынша магистрлер дайындалады. 6D080200 - «Мал шаруашылығы өнімдерін өндіру технологиясы», 6D120100 - «Ветеринарлық медицина», 6D120200 - «Ветеринарлық санитария» мамандықтары бойынша PhD докторлар дайындайды.
Факультетте паразитология, акушерлік және хирургия мұражайлары, биотехнология, мал азықтандыру, сүт өңдеу, токсидермия, ветеринарлық сараптау зертханалары, балық өсіру цехы жұмыс істейді. 
*Жерге орналастыру факультеті
1957 жылы ұйымдастырылған.
Факультет 5В090300 - «Жерге орналастыру», 5В090700 - «Кадастр», 5В090800 – «Бағалау», 5В071100 «Геодезия және картография» мамандықтары бойынша бакалаврлар даярлайды. 
Факультетте 6М090300 - «Жерге орналастыру», 6М090700 - «Кадастр».
мамандықтары бойынша магистратура ашылған. 
Факультетте университетіміздің бірінші ректоры, экономика ғылымдарының докторы, профессор М.А.Гендельман атындағы мұражай бар.
*Компьютерлік жүйелер және кәсіптік білім беру факультеті
Факультет 1985 жылдан бастап жеке факультет ретінде жұмыс істейді.
Факультет 5В012000 - «Кәсіптік білім», 5В070300 - «Ақпараттық жүйелер», 5В070400 - «Есептеу техникасы және бағдарламалық қамтамасыз ету» мамандықтары бойынша бакалаврлар дайындайды.
Факультетте 6М0120 - «Кәсіптік білім», 6М070300 - «Ақпараттық жүйелер», 6М070400 - «Есептеу техникасы және бағдарламалық қамтамасыз ету»
мамандықтары бойынша магистрлер дайындалады. 
*Техникалық факультет
1957 жылы құрылған.
Факультетте 5В080600 - «Аграрлық техника және технологиялар», 5В073200 - «Стандарттау, сертификаттау және метрология», 5В071300 - «Көлік, көлік техникасы және технологиялары», 5В072400 - «Технологиялық машиналар мен жабдықтар», 5В090100 - «Көлікті пайдалану және жол қозғалысы мен тасымалдауды ұйымдастыру», 5В072800 - «Қайта өңдеу өндірістерінің технологиясы» мамандықтары бойынша бакалаврлар дайындалады.
Факультет 6М080600 – «Аграрлық техника және технологиялар», 6М073200 - «Стандарттау және сертификаттау» мамандықтары бойынша магистрлер дайындайды. 6D080600 - «Аграрлық техника және технологиялар» мамандығы бойынша PhD докторлар дайындайды.
Оқу үрдісінде лабораториялық қондырғылармен жабдықталған аудиториялар және жаңа үлгідегі ауыл шаруашылық техникалары қолданылады.
*Энергетикалық факультет
1965 жылы ұйымдастырылған.
Факультет 5В071800 – «Электр энергетикасы», 5В071700 – «Жылу энергетикасы», 5В071900 – «Радиотехника, электроника және телекоммуникациялар», 5В081200 - «Ауыл шаруашылығын энергиямен қамтамасыз ету» мамандықтары бойынша бакалаврлар даярлайды. Факультет 6М071800 – «Электр энергетикасы», 6М071700 – «Жылу энергетикасы», 6М071900 – «Радиотехника, электроника және телекоммуникациялар» мамандықтары бойынша магистрлер дайындайды.
2008 жылдан бастап факультет базасында энергия үнемдеу технологиялары орталығы ашылған, телекоммуникациялар саласындағы жаңа технологиялар бойынша заманауи ғылыми-зерттеу зертханалары жұмыс істейді. 
*Экономика факультеті
1960 жылы негізі қаланған.
Факультет 5В050600 - «Экономика», 5В050700 - «Менеджмент», 5В050800 - «Есеп және аудит», 5В050900 - «Қаржы», 5В051100 - «Маркетинг», 5В090400 - «Әлеуметтік – мәдени сервис» мамандықтары бойынша бакалаврлар дайындайды.
Факультетте 6М050600 - «Экономика», 6М050700 - «Менеджмент», мамандануы «Аграрлық менеджмент», 6М050900 - «Қаржы», 6М051100 - «Маркетинг» мамандықтары бойынша магистратура жұмыс істейді. 6D050600 - «Экономика» мамандығы бойынша PhD докторлар дайындайды.
Факультетте интерактивті тақтасы бар кабинет және әдістемелік кабинет жұмыс істейді.
*Сырттай оқу факультеті
1959 жылы құрылған. 
Қазіргі уақытта факультетте жаңа үлгідегі ақпараттық және телекоммуникациялық технологияларды қолдануға негізделген қашықтықтан (дистанциялық) оқыту үрдісі енгізілуде. Мамандандырудың барлық бағыттары бойынша кейстік технологиялардың оқу-әдістемелік кешендері әзірленген.
*Әскери кафедра 
Әскери кафедра 1965 жылдан бастап тұрақты жұмыс істеп келеді. 
Университет студенттері жоғары білім алумен қатар, әскери дайындықтан өтіп, мотоатқыш және әскери автомобиль түрлері бойынша лейтенант атағын алып шығады
== Оқу орнын әр жылдарда басқарған тұлғалар==
*директор Т.Г.Духов (1958 ж. ақпан - 1961 ж. мамыр) – техника ғылымдарының кандидаты, доцент;
ректорлар: 
*М.А.Гендельман (1961 ж. мамыр - 1982 ж. қараша) – экономика ғылымдарының докторы, профессор;
*К.Ә.Сағадиев (1982 ж. желтоқсан – 1990 ж. қараша) - экономика ғылымдарының докторы, профессор;
*Я.Я.Мауль (1991 ж. ақпан – 1993 ж. қазан) - экономика ғылымдарының докторы, профессор;
*Б.Ө.[[Бекен Өкенұлы Әлімжанов|Әлімжанов]] (1993 ж. қазан – 2004 ж. қазан) – ауылшаруашылық ғылымдарының докторы, профессор;
*А.Қ.Бұлашев (2004 ж. қараша – 2011 ж. қараша) – ветеринария ғылымдарының докторы, профессор.
*[[Ақылбек Қажығұлұлы Күрішбаев|А.Қ. Күрішбаев]] (2011 жылдың қараша айынан бері) – ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторы, профессор, Ресей ауыл шаруашылығы ғылымы академиясының академигі.
==Тарих беттеріне қысқаша шолу==
*1957 ж. – Ақмола ауылшаруашылық институты құрылды (КСРО Министрлер Кеңесінің 3.10.1957 ж. №1176 Қаулысы);
*1996 ж. – институт Ақмола аграрлық университеті болып қайта құрылып, оған Сәкен Сейфуллин есімі берілді (ҚР Үкіметінің 7.05.1996 ж. №573 Қаулысы);
*2001 ж. – университет С.Сейфуллин атындағы Қазақ аграрлық университеті мәртебесіне ие болды (ҚР Үкіметінің 15.06.2001 ж. №821 Қаулысы);
*2004 ж. – университет «С.Сейфуллин атындағы Қазақ мемлекеттік агротехникалық университеті» Республикалық мемлекеттік кәсіпорны болып қайта құрылды (ҚР Үкіметінің 03.08.2004 ж. №829 Қаулысы).
*2007 ж. – университет ҚР Ауыл шаруашылығы министрлігі қарамағына беріліп, «С.Сейфуллин атындағы Қазақ агротехникалық университеті» акционерлік қоғамы болып қайта құрылды (ҚР Үкіметінің 22.05.2007 ж. №409 Қаулысы).
*ҚазАТУ Республиканың жоғары оқу орындары арасында ең алғашқылардың бірі болып «Русский Регистр» және IQNet (Сертификаттау бойынша Халықаралық желі) сертификаттау жүйесіндегі ИСО 9001:2000 халықаралық стандартының талаптарына сәйкес аудит тексерісінен өтіп, 2005 жылғы 18 сәуірде № 000340 куәлігіне ие болды.
== Еншілес ұйымдары ==
# А.И. Бараев атындағы Астық шаруашылығы ғылыми-өндірістік орталығы ([[Ақмола облысы]], [[Научный]] кенті)
# Солтүстік Қазақстан ауыл шаруашылық тәжірибе станциясы ([[Солтүстік Қазақстан облысы]], [[Шағалалы (Солтүстік Қазақстан облысы)|Шағалалы]] ауылы)&lt;ref&gt;[https://repos.kazatu.kz/communities/2acc232c-49a8-4e6c-b0de-7eeafdc7717b Еншілес ұйымдар]{{Deadlink|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

== Сілтемелер==
*[http://www.astana.kz/node/27924 Аграрлық университет бестігі сайлауда дауыс береді | Астана ..]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{Астана жоғарғы оқу орындары}}

[[Санат:Астана жоғарғы оқу орындары]]
[[Санат:Қазақстан университеттері]]</text>
      <sha1>oerd3yquiytfwr4j3pl4qlyo2jd6314</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ауыл шаруашылығы экономикасы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>37133</id>
    <revision>
      <id>3575584</id>
      <parentid>2947661</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T15:52:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Caspian VSHEU</username>
        <id>179327</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3575584</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5121" sha1="8bwyfzhea8h04ejdnjl42zcm4dm14ec" xml:space="preserve">[[File:Household of Muscovy Duck.JPG|thumb|240px]]

'''Ауыл шаруашылығы экономикасы''' — [[экономика]] ғылымының ауыл шаруашылығындағы өндірістік қарым-қатынастарды зерттейтін саласы. Қазақстанда ауыл шаруашылығымен 50 мыңнан астам фермерлік шаруашылық, 8 мыңдай ауыл шаруашылығы кооперативтері, 500 акцион. қоғам және 50-ден астам ұжымшар айналысады (1997). Осындай шаруашылық құрылымы аймақтық ерекшеліктерді жүйелеуді, өндіріс көлемін анықтауды, шоғырландыру дәрежесін белгілеуді, еңбек пен өндірісті ұйымдастыруды, экономикалық көрсеткіштерді саралауды, ғылыми нәтижелер мен озық тәжірибелерді талдауды, теориялық-практикалық мәселелерді шешуді қажет етеді. [[Нарықтық экономика]] қатынастардың дамуы жаңа [[ауыл шаруашылығы]] экономикасы ғылымының алдына жаңа міндеттер қойып отыр (мысалы, жерді иеленудегі жеке меншік қатынастар т.б).

Қазақстанда ауыл шаруашылығы экономикасын зерттеу жұмыстары жоғары оқу орындары мен ғылыми-зерттеу институттарында жүргізіледі.&lt;ref&gt;[[Қазақ энциклопедиясы]]&lt;/ref&gt;

Қазіргі уақытта аграрлық саланың бәсекеге қабілеттілігін арттыруға, шағын және орта шаруашылықтарды ауыл шаруашылығы кооперациясына кеңінен тартуға, отандық ауыл шаруашылығы өнімдерінің экспортын арттыруға, сондай-ақ су және жер ресурстарын тиімді пайдалануға бағытталған Қазақстан Республикасының 2021-2030 жылдарға арналған агроөнеркәсіптік кешенін дамыту тұжырымдамасы іске асырылуда&lt;ref&gt;Қазақстан Республикасының агроөнеркәсіптік кешенін дамытудың 2021 – 2030 жылдарға арналған тұжырымдамасын бекіту туралы: Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2021 жылғы 30 желтоқсандағы № 960 қаулысы // &quot;Әділет&quot; Қазақстан Республикасы нормативтік құқықтық актілерінің ақпараттық-құқықтық жүйесі.&lt;/ref&gt;

Қазақстанда мал шаруашылығының нашар дамуының негізгі себептері асыл тұқымды малдың төмен үлесі, сапалы жемшөп тапшылығы және жемшөп базасының жетілмегендігі, күтіп-бағудың қанағаттанарлықсыз жағдайлары, табиғи жайылымдарды жеткіліксіз пайдалану және олардың су көздерінен қашықтығы, ветеринариялық инфрақұрылымның әлсіздігі, өндірістің ұсақ тауарлы сипаты, сондай-ақ мал шаруашылығы өнімдерінің өнімділігі мен сапасын арттыруға бағытталған қазіргі заманғы технологиялардың болмауы болып табылады [3].&lt;ref&gt;Қазақстан Республикасының 2025 жылға дейінгі Стратегиялық даму жоспары. - Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты.  &lt;/ref&gt; 

&lt;references/&gt;

==Сілтемелер==
*[http://www.bauka.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=661:2010-02-14-13-44-22&amp;catid=55:2009-09-04-11-18-20&amp;Itemid=69 Ауыл шаруашылығының дамуы және оның экономикалық рөлі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305155921/http://www.bauka.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=661:2010-02-14-13-44-22&amp;catid=55:2009-09-04-11-18-20&amp;Itemid=69 |date=2016-03-05 }}
*[http://www.zox.kz/load/ylymi_zh_mys/auyl_sharuashyly_y_damu/5-1-0-91 Ауыл шаруашылығы, даму - Ғылыми жұмыс - Тегін рефераттар - www.Zox ...] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304222234/http://www.zox.kz/load/ylymi_zh_mys/auyl_sharuashyly_y_damu/5-1-0-91 |date=2016-03-04 }}

{{wikify}}

[[Санат:Ауыл шаруашылығы]]


{{stub}}</text>
      <sha1>8bwyfzhea8h04ejdnjl42zcm4dm14ec</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Назарбаев Университеті</title>
    <ns>0</ns>
    <id>38694</id>
    <revision>
      <id>3575480</id>
      <parentid>3534609</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T13:08:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rasulbek Adil</username>
        <id>176232</id>
      </contributor>
      <origin>3575480</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21350" sha1="0h86q1prjviwwr1ya19d0y7d2equxda" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                   =  Назарбаев Университетi
 |Қысқартылған аты      = NU
 |Халықаралық атауы     ={{lang-en|Nazarbayev University}}
 |Бұрынғы атауы         = 
 |Ұраны                 = 
 |Құрылған жылы         = [[2010 жыл]]
 |Қайта құрылған        =
 |Түрі                  = Дербес зерттеу университеті 
 |Фио лауазымы          =
 |Президенті            = Ахмад Вакар
 |Ғылыми жетекшісі      = 
 |Ректоры               = 
 |Студенттер            = 7 089 (2023 жыл)
 |Мамандар              = 
 |Магистратура          =1119 
 |Докторантура          =413 
 |Ғылым доктары         = 
 |Орналасқан жері       = [[Астана]], {{KAZ}}
 |Кампус                = 
 |Мекенжайы             = 010000,  Астана қаласы, [[Қабанбай батыр даңғылы (Астана)|Қабанбай Батыр даңғылы]], 53
 |Сайты                 = [http://nu.edu.kz/ nu.edu.kz]
 |Марапаттары           = 
 |lat_dir =  |lat_deg =  |lat_min =  |lat_sec = 
 |lon_dir =  |lon_deg =  |lon_min =  |lon_sec = 
 |CoordScale            = 
 |edu_region            = 
|Шетел студенттері=209 (2.9%)|Бакалавриат=4790}}

'''Назарбаев Университетi''' — [[Астана]] қаласында орналасқан халықаралық ағылшын тілді жоғары оқу орны.

Қазақстан Республикасының Президенті 2009 жылы халықаралық деңгейдегі университет құру туралы жобаға бастамашылық етті. 2010 жылы Назарбаев Университетінің есігі алғашқы студенттерге ашылды.

== Университеттің тарихы ==
2006 жылы Қазақстанның Тұңғыш Президенті Нұрсұлтан Назарбаев Қазақстан халқына жыл сайынғы жолдауында халықаралық деңгейдегі университет құру туралы ойымен бөлісті. 2010 жылғы 28 маусымда Қазақстан Республикасы Тұңғыш Президентінің қатысуымен Назарбаев Университетінің ашылу салтанаты өтті. Университетке дербестік мәртебесі «Назарбаев Университеті», «Назарбаев Зияткерлік мектептері» және «Назарбаев Қоры» мәртебесі туралы» Қазақстан Республикасының 2011 жылғы 19 қаңтардағы Заңына сәйкес берілді.

2009 жылғы 25 қыркүйекте Аслан Сәрінжіпов Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің бұйрығына сәйкес «Астананың жаңа университеті» АҚ (бұрынғы Назарбаев Университетінің атауы) президенті болып тағайындалды. 

2010 жылғы 7 сәуірде Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі К.К. Мәсімов Астананың Жаңа университетінің даму стратегиясын талқылау мақсатында халықаралық академиялық, ғылыми және іскерлік қоғамдастық өкілдерімен кездесу өткізді.&lt;ref&gt;{{cite web|lang=ru|url=https://www.inform.kz/ru/kazahstan-zainteresovan-v-stanovlenii-novogo-universiteta-astany-kak-vuza-peredovoy-mirovoy-praktiki-karim-masimov_a2255584|title=Казахстан заинтересован в становлении Нового университета Астаны как вуза передовой мировой практики - Карим Масимов|description=новость|publisher=inform.kz|accessdate=2024-10-21}}&lt;/ref&gt;

2010 жылғы 28 қарашада Аслан Сәрінжіповтің атқару кеңесінің төрағасы болып тағайындалуын премьер-министр кеңсесінің басшысы бекітті.

Назарбаев Университеті ДББҰ Жоғарғы Қамқоршылық Кеңесінің 2011 жылғы 16 маусымдағы хаттамасына сәйкес Шигео Катсу университеттің президенті болып тағайындалды.

2015 жылдың 15 маусымында Назарбаев Университеті студенттерінің алғашқы оқу бітіру рәсімі өтті. Бұл күні 446 студент бакалавриат және магистратура бағдарлама түлектері атанды.&lt;ref&gt;[https://nu.edu.kz/kk/about/index Негізгі ақпарат]&lt;/ref&gt;

2015 жылғы тамыз айында Назарбаев Университетінің Медицина Мектебі ашылып, '''Медицина докторы (M.D.)''' бағдарламасына алғашқы студенттер қабылданды.&lt;ref&gt;https://www.inform.kz/ru/shkola-mediciny-nazarbaev-universiteta-prinyala-pervyh-studentov-foto_a2808157&lt;/ref&gt;

2015 жылғы 24 желтоқсанда Қазақстан Республикасының 2011 жылғы 18 ақпандағы «Ғылым туралы» Заңының 3-бабына сәйкес, Қазақстан Республикасы Президентінің 2010 жылғы 7 желтоқсандағы №1118 «Қазақстан Республикасында білім беруді дамытудың 2011–2020 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасын бекіту туралы» Жарлығына сәйкес, Қазақстан Республикасы Үкіметінің шешімімен «Назарбаев Университеті» автономды білім беру ұйымына зерттеу университеті мәртебесі беріліп, сондай-ақ «Назарбаев Университеті» автономды білім беру ұйымының 2016–2020 жылдарға арналған зерттеу университетін дамыту бағдарламасы бекітілді.

2016 жылы ABC Quick Start Acceleration алғашқы бағдарламасы іске қосылды.

2017 жылы Азия университеттері альянсы құрылды. Сондай-ақ EUA тәуелсіз сыртқы бағалауының есебі жарияланды.

2018 жылы Назарбаев Университетінің 2018–2030 жылдарға арналған стратегиясы Жоғары қамқоршылық кеңес тарапынан бекітілді.

2019 жылы Инженерия мектебі, Ғылым және технологиялар мектебі, сондай-ақ Гуманитарлық және әлеуметтік ғылымдар мектебі қайта құрылып, екі мектепке біріктірілді: Инженерия және цифрлық ғылымдар мектебі және Жаратылыстану, әлеуметтік және гуманитарлық ғылымдар мектебі.

2020 жылы Назарбаев Университетінің университетке дейінгі дайындық бағдарламасы BALEAP халықаралық аккредитациясынан сәтті өтті. Сондай-ақ 2020 жылы НУ-дың Мемлекеттік саясат жоғары мектебінің магистратура бағдарламалары Мемлекеттік және муниципалдық басқару саласындағы бағдарламаларды аккредиттеу жөніндегі Еуропалық қауымдастық (EAPAA) тарапынан аккредиттелді.

2021 жылы Университеттік медициналық орталық (UMC) біртұтас медициналық орталық ретінде JCI халықаралық аккредитациясынан өтті. Назарбаев Университеті Еуропалық университеттер қауымдастығының және Академиялық адалдық жөніндегі Еуропалық желінің толыққанды мүшесі атанды.

2023 жылғы қыркүйекте университет алғаш рет Times Higher Education халықаралық рейтингіне енгізіліп, комиссия бағалаған 1904 халықаралық университеттің қатарына кірді. Бағалау қорытындысы бойынша университет 500–600 орын аралығына ие болып, рейтингтегі үздік 30 % университеттің қатарына енді. Бұл көрсеткіш елдегі және өңірдегі кез келген университеттен жоғары. 50 жылдан жас университеттер арасында Назарбаев Университеті әлем бойынша 69-орынға ие болды. Халықаралық рейтингтерге сәйкес университет Орталық Азия мен Кавказ аймағындағы ең үздік университет болып танылды. 2024 жылы NU Times Higher Education нұсқасы бойынша әлемдегі ең үздік университеттердің 24–29 % қатарына кірді. Университеттің келесі стратегиялық мақсаты — THE World University Rankings рейтингіндегі үздік 20 % университеттің қатарына ену.

== Инфрақұрылымы ==
Жаңа университет Астананың сол жағалауында қаланың экологиялық таза бөлігінде орналасқан.

Университеттің сәулеті қазіргі заманға және үздік батыс стандарттарына сай. Барлық оқу ғимараттары бір бірімен ортақ атриум және ішкі өту дәліздер арқылы байланысқан - бұл кешеннің тұтастығын және сәулеттің ерекшелігін көрсетеді. Зертханаларға және басқа ғимараттарға қызмет көрсету құрылыстың бас ғимараттың сыртындағы айналма жол арқылы жасалады.

Жаңа университет, өзінің жобалық көлемдігіне байланысты пайдалануға бірнеше кезеңімен немесе кезекшілікпен қосылады.

2010 жылдың басында құрылыстың негізгі кезегінің аяқталуы күтілуде. Осы кезектің объекттер құрылысының жалпы көлемі 122 мың шаршы метрді құрайды.

== Құрылымы ==
NU-да бакалавриат және магистратура бағдарламаларын ұсынатын 8 мектеп бар:
# Дайындық мектебі 
# Инженерия және цифрлық ғылымдар мектебі (бакалавриат, магистратура, докторантура)
# Жаратылыстану, әлеуметтік және гуманитарлық ғылымдар мектебі (бакалавриат, магистратура, докторантура)
# Жоғары мемлекеттік саясат мектебі (магистратура, докторантура)
# Жоғары білім беру мектебі (магистратура, докторантура)
# Жоғары бизнес мектебі (бакалавриат, магистратура, докторантура)
# Тау-кен ісі және Жер туралы ғылымдар мектебі (бакалавриат, магистратура, докторантура)
# Медицина мектебі (бакалавриат, магистратура, докторантура, резидентура)&lt;ref&gt;[https://nu.edu.kz/kk/academics/allschools Мектептер]&lt;/ref&gt;

=== Еншілес мекемелер ===
* «University Medical Center» корпоративтік қоры
** «UMC-Facility» ЖШС
** «Innovation Medical Engineering Center» ЖШС
** «Шымкент жүрек орталығы» КеАҚ
* «NAC Analytica» корпоративтік қоры
* «Әлеуметтік даму қоры» корпоративтік қоры
* «National Conservation Initiative» корпоративтік қоры
* «Жасанды интеллект саласындағы зерттеулер мен әзірлемелерді қолдау қоры» корпоративтік қоры
* «National Laboratory Astana» жеке мекемесі
* «Nazarbayev University Research Administration» жеке мекемесі
* «Institute of Smart Systems and Artificial Intelligence» жеке мекемесі
* «Nazarbayev University IT Support» жеке мекемесі
* «University Service Management» жеке мекемесі 
* «Салынып жатқан кәсіпорын дирекциясы» жеке мекемесі
* «Білімді жетілдіру орталығы» ЖШС&lt;ref&gt;[https://nu.edu.kz/kk/about/affiliations Серіктестіктер]&lt;/ref&gt;

==Миссия==
Дарынды, бәсекелестікке қабілетті адамзат капиталымен Еуразияның ғылыми-білім және мәдениет орталығы ретінде Астананың қарқынды өсуіне ықпал ету.

Қазақстан Республикасының білім мен ғылым жүйесін қарқынды дамыту және халықаралық деңгейге шығуды қамтамасыз ету.

Университеттің миссиясына жетуге бағытталған мақсаттар 
Ғылым мен технологияда жаңа тенденцияларды құруға және дамытуға қабілетті профессионалдардың жаңа ұрпағын қалыптастыру; 
Білімге негізделген ұлттық экономиканың тұрақты және оны жан жақты дамуына ықпал ететін білім, ғылым және өндіріс интеграциясының моделін құру; 
Оқу бағдарламаларын интернационалдандыру және әлемдік жоғары оқу орындарымен серіктестік қарым – қатынас арқылы әлемдік білім сезімін қалыптастыру; 
Білім алу үшін жағдайларды қамтамасыз ететін қазіргі заманға сай технологиялық инфрақұрылымын құру. Әлемдік университеттермен және ғылыми орталықтармен бірлескен ғылыми зерттеулерді өткізу; 
Әлеуметтік профессорлық – оқытушылардың құрамын құру және отандық оқытушылардың мүмкіндіктерін арттыру; 
Университеттің ұлттық және халықаралық беделін құру.

==Жатын орын мен тамағы==
Студенттердің университет жатақханасында жайлы тұрулары үшін барлық қажетті жағдай жасалған: жиһаз, Интернетке кіру, кір жуатын орын, сабақ оқуға арналған бөлмелер бар. Бұл оқу орнында тек мемлекет тарапынан тағайындалған грант иегерлері оқитындықтан, негізінен жатын орын мен тамақтану тегін (күніне 4 рет).

==Оқуға түсу==
Талапкерлер университет алдындағы дайындық бағдарламасына түсу үшін тапсырылатын емтихандарға тіркелу онлайн сауалнамасын толтырулары қажет. 
Назарбаев университетіне қабылдану мына кезеңдерден тұрады:

I. [[British Council]] English Proficiency Test (BCEPT);

BCEPT емтиханына British Council (Британдық кеңес) әкімшілік етеді. Аталған BCEPT емтиханын тапсыру үшін талапкерлерде өздерімен бірге мынадай құжаттары болуы керек:

а. Жеке куәлік немесе паспорт түпнұсқасы (көшірмелер қабылданбайды);

ә. Білім беру ұйымы директорының (деканының) қолы мен мөрі бар орташа балы 4.0-ден кем емес ағымдағы жыл ішіндегі соңғы екі тоқсанды қамтитын табельдің немесе сынақ кітапшасының көшірмесі.

II. Ағылшын тілінде  өткізілетін Subject Entrance Test (SET) (Пәндік тест);

BCEPT емтиханынан өткен талапкерлер University College London (UCL) өткізетін Subject  Entrance Test (SET)-ке шақырылады.

Мектеп таңдауына байланысты үмтікерлер төменде көрсетілген пәндер бойынша сынақтан өтеді:

Жалпы пәндік емтиханнан өту баллы 50% (минимум), ал әрбір пән бойынша 43%-дан кем болмауы тиіс.

Инженерия мектебі (екі жұптың біреуі) - Математика және физика/Химия және биология

Ғылым және Технологиялар мектебі (екі жұптың біреуі) - Математика және физика/Химия және биология

Премедицина бағдарламасы - Химия және биология

Гуманитарлық және Әлеуметтік ғылымдар мектебі - Сыни ойлау және математика

III. IELTS емтиханы

Ресми және мерзімі бойынша жарамды TOEFL(PBT/ iBT) немесе IELTS сертификаттары бар талапкерлер IELTS емтиханынан босатылады.
 
TOEFL (PBT/iBT) және IELTS  емтихандарының ең төменгі өту балдары:

Инженерия, Ғылым және Технологиялар мектептері мен Премедицина бағдарламасы үшін: TOEFL(pbt) - 530, TOEFL(ibt) - 71; IELTS - 5.5

Гуманитарлық және Әлеуметтік ғылымдар мектебі үшін: TOEFL(pbt) - 550, TOEFL(ibt) - 79-80; IELTS - 6.0

==Ғылыми зерттеу==
*[http://arms.nu.edu.kz Advanced Robotics and Mechatronics Systems Laboratory (ARMS Lab)]
*[http://www.alaris.kz Astana LAboratory for Robotic and Intelligent Systems (ALARIS)]
*[http://lam.nu.edu.kz/lam Laboratory of Medicinal and Molecular Electrochemistry (LAM Group)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151208050402/http://lam.nu.edu.kz/lam |date=2015-12-08 }}
*[http://www.amrelat.com Advanced Materials Research &amp; Laser Technologies (AMRELAT) Laboratory]
*[http://www.biomicrosystems.info/ Bioinspired Microelectronics Systems Group]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* http://personal.akorda.kz/kz/category/projects/1262 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190620024552/http://personal.akorda.kz/kz/category/projects/1262 |date=2019-06-20 }}
* http://massaget.kz/bilim/bilim-ordalary/azastan-/809
* http://cep.conference.nu.edu.kz/kz/conf2011/about_nazarbayev_university/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120413145330/http://cep.conference.nu.edu.kz/kz/conf2011/about_nazarbayev_university/ |date=2012-04-13 }}
{{Commonscat|Nazarbayev University}}{{Астана жоғарғы оқу орындары}}

[[Санат:Астана жоғарғы оқу орындары]]
[[Санат:Қазақстан университеттері]]
[[Санат:Нұрсұлтан Назарбаев атындағы нысандар]]</text>
      <sha1>0h86q1prjviwwr1ya19d0y7d2equxda</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау университеті</title>
    <ns>0</ns>
    <id>38899</id>
    <revision>
      <id>3575481</id>
      <parentid>3309773</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T13:09:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rasulbek Adil</username>
        <id>176232</id>
      </contributor>
      <origin>3575481</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37731" sha1="cnoig6kdvpigccj480w498pmtcvhvph" xml:space="preserve">{{Университет 
|Аты = Ш.Уәлиханов атындағы Көкшетау университеті
|Қысқартылған аты = 
|Эмблемасы = 
|Сурет =
|Шынайы аты = 
|Халықаралық атауы = Ualikhanov University
|Бұрынғы атауы = Көкшетау педагогикалық институты
|Ұраны = 
|Құрылған жылы = [[1962 жыл|1962]]
|Жабылған жылы = 
|Қайта құрылған = 
|Қайта құрылған жылы = 
|Түрі = Мемлекеттік университет
|Бюджет = 
|Басшы лауазымы = 
|Басшы есімі = 
|Президенті = 
|Ғылыми жетекшісі = 
|Ректоры =  Сырлыбаев Марат Қәдірұлы
|Студенттер = 
|Шетел студенттері = 
|Мамандар = 
|Бакалавриат = 
|Магистратура = 
|Аспирантура = 
|Докторантура = 
|Ғылым докторы = 
|Профессоры = 
|Оқытушылар = 
|Орналасқан жері = {{KAZ}}, [[Көкшетау]]
|Метро бекеті = 
|Кампус = 
|Мекенжайы = [[Көкшетау]] қаласы, Абай көшесі, 76
|Сайты = https://shokan.edu.kz/kk/
|Марапаттары = 
|lat_dir = 
|lat_deg = 
|lat_min = 
|lat_sec = 
|lon_dir = 
|lon_deg = 
|lon_min = 
|lon_sec = 
|CoordScale = 
|edu_region = 
}}

'''Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау университеті''' — [[Көкшетау]] қаласында орналасқан жоғары оқу орны.

[[1996 жыл]]ы [[7 мамыр]]да [[Қарағанды политехникалық институты]]ның бөлімшесі, Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау педагогикалық институты және С. Сәдуақасов атындағы ауыл-шаруашылық институты негізінде ұйымдастырылды. Қарағанды политехникалық институтының бөлімшесі Қарағанды политехникалық [[институт]]ының құрамына 1972 жылы берілген [[Павлодар индустриалды институты]]ның жалпы техникалық факультеті негізінде 1993 жылы құрылған. Институт Өндірістік және азаматтық құрылыс, [[Құрылыс]]ты басқару және [[экономика,]] [[Машина]] жасау технологиясы, т.б. салалар бойынша мамандар даярлады. [[Ш.Уәлиханов]] атындағы Көкшетау [[педагогика]]лық институты [[1962]] жылы құрылған. Оның құрамында физика-математика, филология, [[жаратылыстану]], шет тілдер, [[химия]] және [[биология]] факультеттері болды. 1965 жылы институтқа [[Ш.Уәлиханов|Ш. Уәлиханов]] есімі берілді. С.Сәдуақасов атындағы ауыл-шаруашылық институты 1991 жылы [[Целиноград]] ауыл-шаруашылық институты негізінде құрылған. Құрамында [[агрономия]], зооинженерия, ауыл-шаруашылығын механикаландыру және экономика факультеттері болды. 3 жоғары оқу орны біріктірілгеннен кейін, құрамындағы (күндізгі және сырттай бөлімдерде) филология, [[экономика]], шет тілдер және [[тарих]], инженер-педагог және ауыл-шаруашылығы факультеттерінде 32 мамандық бойынша 5000-нан астам студент білім алады. Университеттің материалдық және ғылыми-техникалық базасы қалыптасқан. Электрондық баспа техникасы, машина-трактор оқу паркі, дәнекерлеу және жөндеу шеберханалары, жастар орталығы, студенттердің жаздық спорттық-сауықтыру кешені, кітапхана, дәрігерлік орталық, [[“Арасан” сауықтыру кешені]] жұмыс істейді. Униветситет жанында гимназия және лицей, магистратура, аспирантура, кәсіптік мамандық бойынша оқытуға маманданған оқу орталығы жұмыс істейді. Университетте оқулықтар, ғылыми еңбектер, [[монография]]лар, [[Алау|“Алау” газеті]] шығарылады, республикалық және халықаралық [[конференция]]лар, ''“Уәлиханов оқулары”'' өткізіледі. [[Ресей]], [[Египет]], [[Польша]], [[АҚШ]], [[Канада]], [[Германия]] ғылыми орталықтарымен байланыстар орнатылған. Агро-техникалық және экономикалық мамандықтар бойынша [[Еуропалық Одақ]] ұйымының “[[Тасис]]” және “[[Темпус]]” [[бағдарлама]]ларына қатысады. Университетте спорттық үйірмелер, көркемөнерпаздар шығармашылық ұйымы жұмыс істейді. Университет спортшылары боксшы Р.Б. Мусинов 2-Азия ойындарының күміс жүлдегері, Қазақстан Республикасының бірнеше дүркін чемпионы; жеңіл атлет А.В. Князев – Қазақстан Республикасының чемпионы.&lt;ref&gt;[[Қазақстан Республикасының Ғылым Энциклопедиясы]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, V том&lt;/ref&gt;

== Университет туралы ==

Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау университеті - Ақмола облысының жоғары білім беру жүйесінде 60 жыл көшбасшы. Осы жылдар ішінде университет өңір мен жалпы ел үшін мыңдаған маман даярлады. Оқыту бакалавриаттың 58 білім беру бағдарламасы, магистратураның 42 бағдарламасы, докторантураның 10 бағдарламасы бойынша жүргізіледі. Университет халықаралық және республикалық бағдарламалар шеңберінде бірлескен білім беру және ғылыми жобаларды үйлестірумен, әзірлеумен және іске асырумен айналысады: Erasmus+ KA1 ICM, Erasmus+ KA2 CBHE, UniCen, ғылыми зерттеулерге арналған мемлекеттік гранттар. ЖОО 2022 жылғы THE Impact Ranking рейтингісіне сәйкес жекелеген көрсеткіштер бойынша әлемнің 200 университеттердің қатарында және QS Central Asia-2023 халықаралық рейтингісінің 29-шы орнында. Ш.Уәлиханов атындағы Көкшетау университетінің HAAP рейтингі—9; QS Asia рейтингі—550. Университеттегі кафедралар саны—19; студенттер саны—7418,оның 414—шетелдік студенттер.
== Университет тарихы ==
1962 жыл, 25 шілде— Көкшетау педагогикалық институтының ашылуы. Ректор—тарих ғылымдарының кандидаты, доцент Горохводатский Иван Степанович.

1963 жыл—дербес физика-математика және филология факультеттерінің ашылуы. Павлодар индустриялық институтының жалпы техникалық факультетінің ашылуы. Бірінші директор—инженер Михаил Федорович Рысиков.

1965 жыл, 29 наурыз—институтқа тұңғыш қазақ ғалым-ағартушысы Шоқан Шыңғысұлы Уәлихановтың есімі берілді.

1966 жыл—шет тілдері факультетінің ашылуы.

1972 жыл—ЖОО ректоры қызметіне филология ғылымдарының кандидаты, доцент Боярский Евгений Иванович тағайындалды. Факультет Қарағанды политехникалық институтының құрамына ауыстырылды.

1979 жыл—директорлардың біліктілігін арттыру факультеті ұйымдастырылды.1979 Целиноград ауыл шаруашылығы институтының &quot;Агрономия&quot;, &quot;Зоотехния&quot; мамандықтары бойынша филиалы ашылды. Филиалдың бірінші директоры ауыл шаруашылығы ғылымдарының кандидаты, доцент Исатай Ғалиұлы Темрешев.

1980 жыл—&quot;Ауыл шаруашылығын механикаландыру&quot; жаңа мамандығы ашылды.

1982 жыл—&quot;Қазақ тілі мен әдебиеті&quot; жаңа мамандығы ашылды.

1984 жыл—&quot;Химия, биология&quot; жаңа мамандығы ашылды. 2000 білім алушыға арналған жаңа оқу-зертханалық корпус ашылды. Студенттер саны 400 ден 2500 ге өсті.

1985 жыл—химия-биология факультеті ұйымдастырылды. &quot;Бейнелеу өнері және сызу&quot;, &quot;Информатика&quot; мамандықтары ашылды.

1987 жыл—1000 орындық жаңа оқу корпусы пайдалануға берілді. &quot;Өнеркәсіптік және азаматтық құрылыс&quot;, &quot;Машина жасау технологиясы&quot;, &quot;Автомобильдер және автомобиль шаруашылығы&quot; мамандықтары бойынша кешкі нысандағы оқыту пайда болды.

1988 жыл—&quot;Радиотехника&quot; мамандығы ашылды.

1990 жыл—ректор болып философия ғылымдарының кандидаты, доцент Қуандық Досмағанбетұлы Жуламанов сайланды. Факультетте сырттай бөлім ашылды.

1991 жыл, 9 қаңтар—филиал Көкшетау ауылшаруашылығы институты болып қайта құрылды, ректор болып Б.Ғ.Жүнісов тағайындалды.

1991 жыл—Кұрылыстағы экономика және басқару&quot; және &quot;Машина жасау технологиясы&quot; мамандықтары бойынша күндізгі оқу бөліміне алғашқы қабылдау. Өндіруші кәсіпорындардың қолдауымен &quot;Пайдалы қазбаларды ашық игеру&quot; мамандығы ашылды.

1992—ректор болып физика-математика ғылымдарының докторы, профессор Абай Ахметғалиұлы Айтмұхамбетов тағайындалды.

1993 жыл—Қарағанды политехникалық институтынының Көкшетау филиалы ұйымдастырылды.

1996 жыл, 23 мамыр—Қазақстан Республикасы Білім министрлігінің 1996 жылғы 23 мамырдағы №143 бүйрығымен Уәлиханов атындағы Көкшетау педагогикалық институтының базасында Ш.Уәлиханов атындағы Көкшетау университеті құрылды, оның құрамында С. Сәдуақасов атындағы ауыл шаруашылығы институты және Қарағанды политехникалық институтының филиалы. Университеттің бірінші ректоры - физика-математика ғылымдарының докторы, профессор Абай Ахметғалиұлы Айтмұхамбетов. 

1998 жыл—үш деңгейлі оқыту жүйесі енгізіліп, магистратура ашылды.

2000 жыл—оқу-әдістемелік жұмыстың тиімділігін бағалаудың рейтингтік жүйесіне көшу. Білімді бақылау үшін тест тапсырмаларының базасы әзірленді.

2001 жыл—университет &quot;Шоқан Уәлиханов атындағы Көкшетау мемлекеттік университеті&quot; республикалық мемлекеттік қазыналық кәсіпорны болып өзгертілді.

2003 жыл—кредиттік технология бойынша оқыту басталды.

2005 жыл—сапа менеджменті жүйесі енгізілді. ИСО 9001-2000 халықаралық стандарттарына сәйкестігін сертификаттады.

2007 жыл—университет ректоры болып филология ғылымдарының докторы, профессор Шакимашрип Ибраевич Ибраев тағайындалды.

2010 жыл—ректор болып техника ғылымдарының докторы, профессор Найман Бубеевич Қалабаев тағайындалды.

2012 жыл—Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Уәлиханов атындағы Көкшетау мемлекеттік университеті&quot; шаруашылық жүргізу құқығындағы республикалық мемлекеттік кәсіпорын болып қайта ұйымдастырылды.

2012 жыл, желтоқсан - ректор болып ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторы, профессор Сағынтай Зекенұлы Елубаев тағайындалды.

2014 жыл, шілде - университет ректоры болып техника ғылымдарының докторы, профессор Абдумуталип Абжаппарович Абжаппаров тағайындалды.

2018 жыл—университетті экономика ғылымдарының кандидаты Марат Қадірұлы Сырлыбаев басқарып бастады.

2020 жыл—университет &quot;Ш.Уәлиханов атындағы Көкшетау университеті&quot; коммерциялық емес акционерлік қоғамы болып қайта құрылды.

== С.Сәдуақасов атындағы Агротехникалық институты ==
КеАҚ «Ш.Уәлиханов атындағы Көкшетау университеті» құрамында С.Сәдуақасов атындағы Агротехникалық институтының профессорлармен ғылым докторларын, доценттер мен ғылым кандидаттарын қамтитын жоғары білікті ғылыми-педагогикалық ұжым құрылды. Бакалаврлар мен магистранттарды даярлауда 84-тен астам штаттық оқытушылар жүзеге асырады, оның ішінде 8 ғылым докторы, 22 ғылым кандидаты, 6 PhD докторы, 49 магистр.

Институтта 31 білім беру бағдарламасы бойынша оқыту жүзеге асырылады – 20 ББ (бакалавриат), 8 ББ (магистратура), 3 ББ (докторантура). Бүгінгі таңда институтта 1411 студент, 27 магистрант, 11 докторант оқиды. Оқыту мемлекеттік және орыс тілдерінде жүргізіледі.

Оқу процесін жоғары деңгейде ұстап тұру үшін институтта тиісті материалдық-техникалық база құрылды. Оқу ғимараттарында заманауи зертханалар мен компьютерлік сыныптар жұмыс істейді. Оқыту процесінде оқытушылар заманауи білім беру технологияларын пайдаланады. Кітапхана студенттерге ғылыми-ақпараттық қызмет көрсетеді. Дене шынықтыру-сауықтыру кешені, акт залы мен асханасы бар.

Институттың білім беру бағдарламалары бойынша «Еуразия Групп Казахстан» ЖШС, «Тыныс» АҚ, «КАМАЗ-Инжиниринг» АҚ, «AGRIMER-ASTYK» ЖШС, «Гормолзавод» ЖШС, «Көкшетау» МҰТП, «Көкшетаугорселпроект» ЖШС сияқты Көкшетау қаласының ірі кәсіпорындарының базасында кафедра филиалдары жұмыс істейді. Ақмола облысы Зеренді ауданы Васильковка ауылында оқу-демонстрациялық мақсатта «Элит» Тәжірибелік оқу-ғылыми-өндірістік кешені құрылды. Институт түлектері - аграрлық және техникалық өнеркәсіптің көптеген салаларында, IT-технологиялар саласында сұранысқа ие мамандар.

Институт ғалымдарының ғылыми-зерттеу қызметі ҚР Ғылым және жоғары білім министрлігінің гранттық, бағдарламалық – нысаналы қаржыландыру бойынша, «Тыныс» АҚ, «Kazrost Engineering» АҚ, «Altyntau Kokshetau» АҚ, «Обуховский КБК» ЖШС сияқты қала кәсіпорындары мен шаруашылық шарттық тақырыптар бойынша жобаларды орындау арқылы жүргізіледі&lt;ref&gt;https://shokan.edu.kz/kk/schools/agrotehnicheskij-institut-im-sadvakasova/&lt;/ref&gt;.

== Ш.Уәлиханов атындағы Көкшетау университетінің «Тарих, география және әлеуметтік-гуманитарлық пәндер» кафедрасы ==
'''Тарих, география және әлеуметтік-гуманитарлық пәндер кафедрасы''' – Шоқан Уәлиханов атындағы Көкшетау университетінің Педагогикалық институтының кафедрасы.

Қазіргі уақытта тарих, география және әлеуметтік-гуманитарлық пәндер кафедрасы білім беру және ғылыми мекемелер үшін тарих, теология, география, тарих магистрлері мен докторларын (Phd) даярлау міндеттерін орындайды&lt;ref&gt;Тарих, география және әлеуметтік-гуманитарлық пәндер кафедрасының сайты – Шоқан Уәлиханов атындағы Көкшетау университеті Педагогикалық институтының кафедрасы. https://www.shokan.edu.kz/ru/schools/pedagogical-institute/kafedra-istorii-kazahstana-i-ruhani-zhayru/&lt;/ref&gt;.

Кафедра алғашқыда 1975 жылы құрылған болатын. 1991 жылы Қазақстан Республикасы мемлекеттік тәуелсіздік алғаннан кейін КОКП тарихы кафедрасы Қазақстан тарихы кафедрасы болып өзгертілді. Кафедраның қалыптасуы мен дамуына кафедраның тұңғыш меңгерушісі, тарих ғылымдарының докторы, профессор Қадыржан Қабиденұлы Әбуев сүбелі үлес қосты.

2015 жылы Қазақстан тарихы кафедрасы Отан тарихы және Қазақстан халқы Ассамблеясы кафедрасы болып өзгертілді. 2018 жылдан бастап Отан тарихы және «Рухани жаңғыру» кафедрасы болып атауын өзгертті. 2021 жылы Отан тарихы және «Рухани жаңғыру» кафедрасы Жалпы тарих және әлеуметтік-гуманитарлық пәндер кафедрасымен біріктіріліп, Қазақстан тарихы және «Рухани жаңғыру» кафедрасы деген жаңа атауға ие болды. 2022 жылы бұл атау Тарих, география және әлеуметтік-гуманитарлық пәндер кафедрасы болып өзгертілді&lt;ref&gt;Шоқан Уәлиханов атындағы Көкшетау университетіне 60 жыл. – Астана: Big Dream. 2022. – 260 б.&lt;/ref&gt;.

Кафедра университеттің барлық институттары мен мектептерінде Қазақстан тарихы, философия, әлеуметтану, саясаттану, мәдениеттану пәндерін оқытады, сонымен қатар тарих мамандығы бойынша бакалаврларды, магистранттар мен докторанттарды, теология бакалаврларын дайындауға қатысады.

Кафедра ұжымы ғылыми-зерттеу, оқу-әдістемелік және тәрбие жұмыстарын жүргізеді. «ХІХ ғасырдың соңы – ХХ ғасырдың басындағы Солтүстік Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық және мәдени дамуы» атты жалпы ведомстволық ғылыми тақырып бойынша жұмыс жүргізілуде.

Кафедра оқытушыларының ғылыми қызметінің нәтижелері халықаралық конференция материалдарының жинақтарында, Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі, Білім және ғылым комитеті ұсынған басылымдарда, «Sсopus», «Web of Science» деректер базасында орналасқан басылымдарда жарияланып келеді.

Кафедраның Ақмола облысының мемлекеттік мұрағатында, № 6 Көкшетау орта мектебінде өз филиалдары бар. Кафедра оқытушылары Қазақстан халқы Ассамблеясының қызметі аясында үнемі іс-шаралар өткізеді. Кафедра оқытушыларының ішінде ҚХА-ның төрағасы – М.З.Өтегенов, ал А.А.Шарипов, М.М.Шуматова Ақмола облысы ҚХА жанындағы ғылыми-сараптамалық кеңестің мүшелері болып табылады&lt;ref&gt;Ақмола облысы Қазақстан халқы Ассамблеясының сайты https://ddakmo.kz/ru/gylymi-saraptamalyk-toptyn-kuramy/&lt;/ref&gt;.

Кафедра ғалымдары мен оқытушылары Ақмола облысы бойынша ХХ ғасырдың 20–50 жылдарындағы саяси қуғын-сүргін құрбандарын толық ақтау жобасында жұмыс істейді.

2024 жылдың 26 қаңтарында кафедра оқытушылары Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, тарих ғылымдарының докторы, профессор Әбуев Қадыржан Қабиденұлының 85 жылдығына арналған «Әбуев оқулары – I» Халықаралық ғылыми-практикалық конференциясын ұйымдастырды&lt;ref&gt;https://www.shokan.edu.kz/ru/departments/departament-nauki-i-kommercializacii-tehnologii/nauchnye-konferencii/&lt;/ref&gt;.

=== Кафедра жүзеге асыратын білім беру бағдарламалары ===
'''Бакалаврларды даярлау бағыты'''

''6В01601 – Тарих және дінтану'' – педагогикалық білім бакалаврында ҚР білім берудің жаңартылған мазмұны жағдайында кәсіби қызметті жүзеге асыруға мүмкіндік беретін тарихи-дінтану және психологиялық-педагогикалық білім жүйесін қалыптастыру.

Білім алушыларды жалпыадамзаттық және әлеуметтік-тұлғалық құндылықтар негізінде қазақстандық патриотизм, діни төзімділік, толеранттылық рухында тәрбиелеу.

Тарихи және дінтану білімінің әртүрлі салаларында ғылыми-зерттеу, жобалау, практикалық қызметке қатысу арқылы студенттің жеке басын зияткерлік дамыту және өзін-өзі жүзеге асыру; заманауи білім беру технологияларын, оның ішінде мектеп стандарттарының талаптарын іске асыруды қамтамасыз ететін ақпараттық технологияларды меңгеру.

Болашақ мұғалімдерді заманауи білім беру ортасына тиімді интеграциялау үшін кәсіби-тұлғалық әлеуметтену дағдыларын жетілдіру (көшбасшылық, қарым-қатынастарды басқару, топпен жұмыс істеу және т.б.).

''6В01502-География-тарих'' – жалпы мәдени және кәсіби құзыреттіліктерді қалыптастыру негізінде география және тарих бағыты бойынша білім беру саласында кең білімі, іскерлігі мен дағдылары бар география және тарих мұғалімдерін даярлау.

''6В02202-Теология'' – дін және тарихи-гуманитарлық ғылымдар негіздерін терең меңгерген зайырлы мемлекет пен қоғамның заманауи, перспективалық талаптарына жауап беретін теология бағыты бойынша Қазақстанда діни-гуманитарлық сала мамандарын даярлау.

''6В02201-Ғылыми тарих'' – ғылыми-педагогикалық, қолданбалы және кәсіпкерлік қызметте қолдану мақсатында тарихи-гуманитарлық ғылымдар бойынша теориялық білім жүйесін дамыту негізінде гуманитарлық білім бакалаврының ғылыми-зерттеу кадрларын даярлау.

'''Магистрлерді даярлау бағыты'''

''7М02201-Тарих және әлеуметтік-дінтану ғылымдары'' – Қазақстан Республикасының еңбек нарығындағы қоғамның қажеттіліктерін қанағаттандыратын, осы саладағы соңғы теориялық және әдіснамалық жетістіктер деңгейінде тарихи және әлеуметтік-дінтану ғылымдарының ғылыми білім жүйесін, теориясы мен практикасын меңгерген гуманитарлық ғылымдар магистрін даярлау. Білім алушылардың ғылыми-шығармашылық құзыреттілігін арттыру.

''7М01501-География'' – магистранттардың жеке қасиеттерін дамыту, жалпы мәдени және кәсіби құзыреттіліктерін қалыптастыру, оларды ел заңнамасының талаптарына сәйкес жобалау, ғылыми-зерттеу, ұйымдастырушылық-басқарушылық, сараптамалық, педагогикалық жұмыс шеңберінде практикалық қызметте іске асыру дағдыларын дамыту.

'''Докторантура'''

''8D02201-Тарих'' – іргелі білім беру, әдіснамалық және зерттеу даярлығы бар, ғылыми ақпаратты алу, өңдеу және сақтау әдістерін қоса алғанда, заманауи ақпараттық технологияларды меңгерген, тарих ғылымы бойынша ғылыми-зерттеу қызметін ұйымдастыра және жүргізе алатын жоғары білікті ғылыми және педагогикалық кадрларды даярлау.

Кафедраның ғылыми бағыттары:

* ҚР МСМ «Ботай» мемлекеттік тарихи-мәдени музей-қорығында» РМҚК ғылыми-зерттеу бағдарламасы.
* Солтүстік Қазақстандағы ұлтаралық қатынастар.
* ХХ ғасырдың 40–50 жылдарындағы Қазақстан халқының күнделікті тарихы.
* «1920–1950 жылдардағы қуғын-сүргінге байланысты ғылыми-зерттеу жұмысы және архивтік басқа да құжаттарды саяси-құқықтық бағалау».

== Ағылшын тілі және оқыту әдістемесі кафедрасы ==
'''Ағылшын тілі және оқыту әдістемесі кафедрасы''' педагог кадрлар мен аудармашыларды даярлауда бай тәжірибесі мен дәстүрі бар Шоқан Уәлиханов атындағы Көкшетау университетінің жетекші құрылымдық бөлімшелерінің бірі болып табылады.

Көкшетау педагогикалық институты құрылғаннан бері филология факультетінде шет тілдері кафедрасы құрылды, оның бірінші меңгерушісі аға оқытушы О.А.Пальгов, екінші дүниежүзілік соғыс жылдарында әскери аудармашы болып қызмет атқарған тіл білімі және неміс тілі саласының кәнігі, білгір маманы.

Кафедра 1965 жылы қайта құрылды. Қазақ КСР Білім Министрінің 1965 жылғы 20 мамырдағы бұйрығымен филология факультетінде неміс және ағылшын тілдері кафедралары құрылды. Ағылшын тілі кафедрасының негізін қалаушы және бірінші меңгерушісі болып ғылым кандидаты, А.А.Жданов атындағы Ленингранд мемлекеттік университетінің түлегі, Георгий Исаевич Богин тағайындалды, ол кафедраның қалыптасуына қомақты үлес қосты.

1963 жылы «ағылшын тілі, неміс тілі, неміс тілі және әдебиеті мұғалімі» мамандығына алғашқы қабылдау жүзеге асырылды.

1966 жылы неміс тілі, неміс тілі мен әдебиеті, ағылшын тілі бөлімдерінен тұратын шет тілдері факультеті құрылды.

1970 жылы Шет тілдер факультетінің ағылшын бөлімі студенттерінің алғашқы бітіруі болды. Осы жылдары ағылшын тілі кафедрасы мен ағылшын филологиясы кафедрасы құрылды.

1990–2000 жылдары кафедра меңгерушісі филология ғылымдарының кандидаты Н.Ф. Немченко бастамасымен жаңа «Аударма ісі» мамандығы ашылды.

1993 жылы қазақ тілінде оқитын студенттерге арналған «Шет тілі: екі шет тілі (ағылшын, неміс)» мамандығына қабылдау басталды.

Оқытушылар қарқынды оқу мен жазбаша сөйлеуді дамытудың дәстүрлі әдістерін сақтай отырып, оқыту әдістемесін белсенді түрде қайта қарастырады.

1999 жылы Шет тілдері факультетінде «Шет тілі: екі шет тілі» мамандығы бойынша қайта сырттай оқу бөлімі ашылады.

2001 жылы «Шет тілі: екі шет тілі» мамандығы бойынша магистратура, кейін 2016 жылы докторантура ашылды.

2017 жылдан бастап кафедрада үшінші шет тілі ретінде қытай тілі оқытыла бастады.

Кафедра ұжымында 29 штаттық қызметкер бар, оның ішінде 2 PhD докторы, 6 ғылым кандидаты, 21 магистр құрайды.

Сонымен қатар ағылшын тілі және ОӘ кафедрасы филология ғылымдарының кандидаты, доцент Н.Л.Еремия және доцент Н.Ф.Немченко құрған ғылыми лингвистикалық мектептерімен де танымал.

==== Кафедра меңгерушілері: ====
Немченко Наталья Федоровна (1990–1997, 2002–2011).

Красникова Любовь Николаевна (1997–2000).

Черепанова Лариса Владимировна (2000–2002).

Исмагулова Айнагуль Ерболатовна (2011–2018).

Рыспаева Динара Сарсембаевна (2018 жылдан бастап)

Ағылшын тілі және оқыту әдістемесі кафедрасының білім беру бағдарламалары Қазақстандағы шет тілдерін оқыту саласындағы үрдістерді және жоғары кәсіби білім беруді ұйымдастырудағы өзгерістерді белсенді түрде ескеріп отырады.

=== '''Кафедраның білім беру бағдарламалары:''' ===
6В01701 – Шет тілі: екі шет тілі (ағылшын, неміс / қытай).

6B02302 – Аударма ісі (ағылшын, неміс/қытай).

7М01703 – Шет тілі: екі шет тілі (ағылшын, неміс).

8D01701 – Шет тілі: екі шет тілі.

8D02303 – Филология: шетел филологиясы.

== Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

[[Санат:Көкшетау]]
[[Санат:Қазақстан университеттері]]</text>
      <sha1>cnoig6kdvpigccj480w498pmtcvhvph</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575482</id>
      <parentid>3575481</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T13:09:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rasulbek Adil</username>
        <id>176232</id>
      </contributor>
      <origin>3575482</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37732" sha1="9vt6wcefdeglpz8sa71snpxz15rk1gx" xml:space="preserve">{{Университет 
|Аты = Ш.Уәлиханов атындағы Көкшетау университеті
|Қысқартылған аты = 
|Эмблемасы = 
|Сурет =
|Шынайы аты = 
|Халықаралық атауы = Ualikhanov University
|Бұрынғы атауы = Көкшетау педагогикалық институты
|Ұраны = 
|Құрылған жылы = [[1962 жыл|1962]]
|Жабылған жылы = 
|Қайта құрылған = 
|Қайта құрылған жылы = 
|Түрі = Мемлекеттік университет
|Бюджет = 
|Басшы лауазымы = 
|Басшы есімі = 
|Президенті = 
|Ғылыми жетекшісі = 
|Ректоры =  Сырлыбаев Марат Қәдірұлы
|Студенттер = 
|Шетел студенттері = 
|Мамандар = 
|Бакалавриат = 
|Магистратура = 
|Аспирантура = 
|Докторантура = 
|Ғылым докторы = 
|Профессоры = 
|Оқытушылар = 
|Орналасқан жері = {{KAZ}}, [[Көкшетау]]
|Метро бекеті = 
|Кампус = 
|Мекенжайы = [[Көкшетау]] қаласы, Абай көшесі, 76
|Сайты = https://shokan.edu.kz/kk/
|Марапаттары = 
|lat_dir = 
|lat_deg = 
|lat_min = 
|lat_sec = 
|lon_dir = 
|lon_deg = 
|lon_min = 
|lon_sec = 
|CoordScale = 
|edu_region = 
}}

'''Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау университеті''' — [[Көкшетау]] қаласында орналасқан жоғары оқу орны.

[[1996 жыл]]ы [[7 мамыр]]да [[Қарағанды политехникалық институты]]ның бөлімшесі, Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау педагогикалық институты және С. Сәдуақасов атындағы ауыл-шаруашылық институты негізінде ұйымдастырылды. Қарағанды политехникалық институтының бөлімшесі Қарағанды политехникалық [[институт]]ының құрамына 1972 жылы берілген [[Павлодар индустриалды институты]]ның жалпы техникалық факультеті негізінде 1993 жылы құрылған. Институт Өндірістік және азаматтық құрылыс, [[Құрылыс]]ты басқару және [[экономика,]] [[Машина]] жасау технологиясы, т.б. салалар бойынша мамандар даярлады. [[Ш.Уәлиханов]] атындағы Көкшетау [[педагогика]]лық институты [[1962]] жылы құрылған. Оның құрамында физика-математика, филология, [[жаратылыстану]], шет тілдер, [[химия]] және [[биология]] факультеттері болды. 1965 жылы институтқа [[Ш.Уәлиханов|Ш. Уәлиханов]] есімі берілді. С.Сәдуақасов атындағы ауыл-шаруашылық институты 1991 жылы [[Целиноград]] ауыл-шаруашылық институты негізінде құрылған. Құрамында [[агрономия]], зооинженерия, ауыл-шаруашылығын механикаландыру және экономика факультеттері болды. 3 жоғары оқу орны біріктірілгеннен кейін, құрамындағы (күндізгі және сырттай бөлімдерде) филология, [[экономика]], шет тілдер және [[тарих]], инженер-педагог және ауыл-шаруашылығы факультеттерінде 32 мамандық бойынша 5000-нан астам студент білім алады. Университеттің материалдық және ғылыми-техникалық базасы қалыптасқан. Электрондық баспа техникасы, машина-трактор оқу паркі, дәнекерлеу және жөндеу шеберханалары, жастар орталығы, студенттердің жаздық спорттық-сауықтыру кешені, кітапхана, дәрігерлік орталық, [[“Арасан” сауықтыру кешені]] жұмыс істейді. Униветситет жанында гимназия және лицей, магистратура, аспирантура, кәсіптік мамандық бойынша оқытуға маманданған оқу орталығы жұмыс істейді. Университетте оқулықтар, ғылыми еңбектер, [[монография]]лар, [[Алау|“Алау” газеті]] шығарылады, республикалық және халықаралық [[конференция]]лар, ''“Уәлиханов оқулары”'' өткізіледі. [[Ресей]], [[Египет]], [[Польша]], [[АҚШ]], [[Канада]], [[Германия]] ғылыми орталықтарымен байланыстар орнатылған. Агро-техникалық және экономикалық мамандықтар бойынша [[Еуропалық Одақ]] ұйымының “[[Тасис]]” және “[[Темпус]]” [[бағдарлама]]ларына қатысады. Университетте спорттық үйірмелер, көркемөнерпаздар шығармашылық ұйымы жұмыс істейді. Университет спортшылары боксшы Р.Б. Мусинов 2-Азия ойындарының күміс жүлдегері, Қазақстан Республикасының бірнеше дүркін чемпионы; жеңіл атлет А.В. Князев – Қазақстан Республикасының чемпионы.&lt;ref&gt;[[Қазақстан Республикасының Ғылым Энциклопедиясы]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, V том&lt;/ref&gt;

== Университет туралы ==

Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау университеті - Ақмола облысының жоғары білім беру жүйесінде 60 жыл көшбасшы. Осы жылдар ішінде университет өңір мен жалпы ел үшін мыңдаған маман даярлады. Оқыту бакалавриаттың 58 білім беру бағдарламасы, магистратураның 42 бағдарламасы, докторантураның 10 бағдарламасы бойынша жүргізіледі. Университет халықаралық және республикалық бағдарламалар шеңберінде бірлескен білім беру және ғылыми жобаларды үйлестірумен, әзірлеумен және іске асырумен айналысады: Erasmus+ KA1 ICM, Erasmus+ KA2 CBHE, UniCen, ғылыми зерттеулерге арналған мемлекеттік гранттар. ЖОО 2022 жылғы THE Impact Ranking рейтингісіне сәйкес жекелеген көрсеткіштер бойынша әлемнің 200 университеттердің қатарында және QS Central Asia-2023 халықаралық рейтингісінің 29-шы орнында. Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау университетінің HAAP рейтингі—9; QS Asia рейтингі—550. Университеттегі кафедралар саны—19; студенттер саны—7418,оның 414—шетелдік студенттер.
== Университет тарихы ==
1962 жыл, 25 шілде— Көкшетау педагогикалық институтының ашылуы. Ректор—тарих ғылымдарының кандидаты, доцент Горохводатский Иван Степанович.

1963 жыл—дербес физика-математика және филология факультеттерінің ашылуы. Павлодар индустриялық институтының жалпы техникалық факультетінің ашылуы. Бірінші директор—инженер Михаил Федорович Рысиков.

1965 жыл, 29 наурыз—институтқа тұңғыш қазақ ғалым-ағартушысы Шоқан Шыңғысұлы Уәлихановтың есімі берілді.

1966 жыл—шет тілдері факультетінің ашылуы.

1972 жыл—ЖОО ректоры қызметіне филология ғылымдарының кандидаты, доцент Боярский Евгений Иванович тағайындалды. Факультет Қарағанды политехникалық институтының құрамына ауыстырылды.

1979 жыл—директорлардың біліктілігін арттыру факультеті ұйымдастырылды.1979 Целиноград ауыл шаруашылығы институтының &quot;Агрономия&quot;, &quot;Зоотехния&quot; мамандықтары бойынша филиалы ашылды. Филиалдың бірінші директоры ауыл шаруашылығы ғылымдарының кандидаты, доцент Исатай Ғалиұлы Темрешев.

1980 жыл—&quot;Ауыл шаруашылығын механикаландыру&quot; жаңа мамандығы ашылды.

1982 жыл—&quot;Қазақ тілі мен әдебиеті&quot; жаңа мамандығы ашылды.

1984 жыл—&quot;Химия, биология&quot; жаңа мамандығы ашылды. 2000 білім алушыға арналған жаңа оқу-зертханалық корпус ашылды. Студенттер саны 400 ден 2500 ге өсті.

1985 жыл—химия-биология факультеті ұйымдастырылды. &quot;Бейнелеу өнері және сызу&quot;, &quot;Информатика&quot; мамандықтары ашылды.

1987 жыл—1000 орындық жаңа оқу корпусы пайдалануға берілді. &quot;Өнеркәсіптік және азаматтық құрылыс&quot;, &quot;Машина жасау технологиясы&quot;, &quot;Автомобильдер және автомобиль шаруашылығы&quot; мамандықтары бойынша кешкі нысандағы оқыту пайда болды.

1988 жыл—&quot;Радиотехника&quot; мамандығы ашылды.

1990 жыл—ректор болып философия ғылымдарының кандидаты, доцент Қуандық Досмағанбетұлы Жуламанов сайланды. Факультетте сырттай бөлім ашылды.

1991 жыл, 9 қаңтар—филиал Көкшетау ауылшаруашылығы институты болып қайта құрылды, ректор болып Б.Ғ.Жүнісов тағайындалды.

1991 жыл—Кұрылыстағы экономика және басқару&quot; және &quot;Машина жасау технологиясы&quot; мамандықтары бойынша күндізгі оқу бөліміне алғашқы қабылдау. Өндіруші кәсіпорындардың қолдауымен &quot;Пайдалы қазбаларды ашық игеру&quot; мамандығы ашылды.

1992—ректор болып физика-математика ғылымдарының докторы, профессор Абай Ахметғалиұлы Айтмұхамбетов тағайындалды.

1993 жыл—Қарағанды политехникалық институтынының Көкшетау филиалы ұйымдастырылды.

1996 жыл, 23 мамыр—Қазақстан Республикасы Білім министрлігінің 1996 жылғы 23 мамырдағы №143 бүйрығымен Уәлиханов атындағы Көкшетау педагогикалық институтының базасында Ш.Уәлиханов атындағы Көкшетау университеті құрылды, оның құрамында С. Сәдуақасов атындағы ауыл шаруашылығы институты және Қарағанды политехникалық институтының филиалы. Университеттің бірінші ректоры - физика-математика ғылымдарының докторы, профессор Абай Ахметғалиұлы Айтмұхамбетов. 

1998 жыл—үш деңгейлі оқыту жүйесі енгізіліп, магистратура ашылды.

2000 жыл—оқу-әдістемелік жұмыстың тиімділігін бағалаудың рейтингтік жүйесіне көшу. Білімді бақылау үшін тест тапсырмаларының базасы әзірленді.

2001 жыл—университет &quot;Шоқан Уәлиханов атындағы Көкшетау мемлекеттік университеті&quot; республикалық мемлекеттік қазыналық кәсіпорны болып өзгертілді.

2003 жыл—кредиттік технология бойынша оқыту басталды.

2005 жыл—сапа менеджменті жүйесі енгізілді. ИСО 9001-2000 халықаралық стандарттарына сәйкестігін сертификаттады.

2007 жыл—университет ректоры болып филология ғылымдарының докторы, профессор Шакимашрип Ибраевич Ибраев тағайындалды.

2010 жыл—ректор болып техника ғылымдарының докторы, профессор Найман Бубеевич Қалабаев тағайындалды.

2012 жыл—Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Уәлиханов атындағы Көкшетау мемлекеттік университеті&quot; шаруашылық жүргізу құқығындағы республикалық мемлекеттік кәсіпорын болып қайта ұйымдастырылды.

2012 жыл, желтоқсан - ректор болып ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторы, профессор Сағынтай Зекенұлы Елубаев тағайындалды.

2014 жыл, шілде - университет ректоры болып техника ғылымдарының докторы, профессор Абдумуталип Абжаппарович Абжаппаров тағайындалды.

2018 жыл—университетті экономика ғылымдарының кандидаты Марат Қадірұлы Сырлыбаев басқарып бастады.

2020 жыл—университет &quot;Ш.Уәлиханов атындағы Көкшетау университеті&quot; коммерциялық емес акционерлік қоғамы болып қайта құрылды.

== С.Сәдуақасов атындағы Агротехникалық институты ==
КеАҚ «Ш.Уәлиханов атындағы Көкшетау университеті» құрамында С.Сәдуақасов атындағы Агротехникалық институтының профессорлармен ғылым докторларын, доценттер мен ғылым кандидаттарын қамтитын жоғары білікті ғылыми-педагогикалық ұжым құрылды. Бакалаврлар мен магистранттарды даярлауда 84-тен астам штаттық оқытушылар жүзеге асырады, оның ішінде 8 ғылым докторы, 22 ғылым кандидаты, 6 PhD докторы, 49 магистр.

Институтта 31 білім беру бағдарламасы бойынша оқыту жүзеге асырылады – 20 ББ (бакалавриат), 8 ББ (магистратура), 3 ББ (докторантура). Бүгінгі таңда институтта 1411 студент, 27 магистрант, 11 докторант оқиды. Оқыту мемлекеттік және орыс тілдерінде жүргізіледі.

Оқу процесін жоғары деңгейде ұстап тұру үшін институтта тиісті материалдық-техникалық база құрылды. Оқу ғимараттарында заманауи зертханалар мен компьютерлік сыныптар жұмыс істейді. Оқыту процесінде оқытушылар заманауи білім беру технологияларын пайдаланады. Кітапхана студенттерге ғылыми-ақпараттық қызмет көрсетеді. Дене шынықтыру-сауықтыру кешені, акт залы мен асханасы бар.

Институттың білім беру бағдарламалары бойынша «Еуразия Групп Казахстан» ЖШС, «Тыныс» АҚ, «КАМАЗ-Инжиниринг» АҚ, «AGRIMER-ASTYK» ЖШС, «Гормолзавод» ЖШС, «Көкшетау» МҰТП, «Көкшетаугорселпроект» ЖШС сияқты Көкшетау қаласының ірі кәсіпорындарының базасында кафедра филиалдары жұмыс істейді. Ақмола облысы Зеренді ауданы Васильковка ауылында оқу-демонстрациялық мақсатта «Элит» Тәжірибелік оқу-ғылыми-өндірістік кешені құрылды. Институт түлектері - аграрлық және техникалық өнеркәсіптің көптеген салаларында, IT-технологиялар саласында сұранысқа ие мамандар.

Институт ғалымдарының ғылыми-зерттеу қызметі ҚР Ғылым және жоғары білім министрлігінің гранттық, бағдарламалық – нысаналы қаржыландыру бойынша, «Тыныс» АҚ, «Kazrost Engineering» АҚ, «Altyntau Kokshetau» АҚ, «Обуховский КБК» ЖШС сияқты қала кәсіпорындары мен шаруашылық шарттық тақырыптар бойынша жобаларды орындау арқылы жүргізіледі&lt;ref&gt;https://shokan.edu.kz/kk/schools/agrotehnicheskij-institut-im-sadvakasova/&lt;/ref&gt;.

== Ш.Уәлиханов атындағы Көкшетау университетінің «Тарих, география және әлеуметтік-гуманитарлық пәндер» кафедрасы ==
'''Тарих, география және әлеуметтік-гуманитарлық пәндер кафедрасы''' – Шоқан Уәлиханов атындағы Көкшетау университетінің Педагогикалық институтының кафедрасы.

Қазіргі уақытта тарих, география және әлеуметтік-гуманитарлық пәндер кафедрасы білім беру және ғылыми мекемелер үшін тарих, теология, география, тарих магистрлері мен докторларын (Phd) даярлау міндеттерін орындайды&lt;ref&gt;Тарих, география және әлеуметтік-гуманитарлық пәндер кафедрасының сайты – Шоқан Уәлиханов атындағы Көкшетау университеті Педагогикалық институтының кафедрасы. https://www.shokan.edu.kz/ru/schools/pedagogical-institute/kafedra-istorii-kazahstana-i-ruhani-zhayru/&lt;/ref&gt;.

Кафедра алғашқыда 1975 жылы құрылған болатын. 1991 жылы Қазақстан Республикасы мемлекеттік тәуелсіздік алғаннан кейін КОКП тарихы кафедрасы Қазақстан тарихы кафедрасы болып өзгертілді. Кафедраның қалыптасуы мен дамуына кафедраның тұңғыш меңгерушісі, тарих ғылымдарының докторы, профессор Қадыржан Қабиденұлы Әбуев сүбелі үлес қосты.

2015 жылы Қазақстан тарихы кафедрасы Отан тарихы және Қазақстан халқы Ассамблеясы кафедрасы болып өзгертілді. 2018 жылдан бастап Отан тарихы және «Рухани жаңғыру» кафедрасы болып атауын өзгертті. 2021 жылы Отан тарихы және «Рухани жаңғыру» кафедрасы Жалпы тарих және әлеуметтік-гуманитарлық пәндер кафедрасымен біріктіріліп, Қазақстан тарихы және «Рухани жаңғыру» кафедрасы деген жаңа атауға ие болды. 2022 жылы бұл атау Тарих, география және әлеуметтік-гуманитарлық пәндер кафедрасы болып өзгертілді&lt;ref&gt;Шоқан Уәлиханов атындағы Көкшетау университетіне 60 жыл. – Астана: Big Dream. 2022. – 260 б.&lt;/ref&gt;.

Кафедра университеттің барлық институттары мен мектептерінде Қазақстан тарихы, философия, әлеуметтану, саясаттану, мәдениеттану пәндерін оқытады, сонымен қатар тарих мамандығы бойынша бакалаврларды, магистранттар мен докторанттарды, теология бакалаврларын дайындауға қатысады.

Кафедра ұжымы ғылыми-зерттеу, оқу-әдістемелік және тәрбие жұмыстарын жүргізеді. «ХІХ ғасырдың соңы – ХХ ғасырдың басындағы Солтүстік Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық және мәдени дамуы» атты жалпы ведомстволық ғылыми тақырып бойынша жұмыс жүргізілуде.

Кафедра оқытушыларының ғылыми қызметінің нәтижелері халықаралық конференция материалдарының жинақтарында, Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі, Білім және ғылым комитеті ұсынған басылымдарда, «Sсopus», «Web of Science» деректер базасында орналасқан басылымдарда жарияланып келеді.

Кафедраның Ақмола облысының мемлекеттік мұрағатында, № 6 Көкшетау орта мектебінде өз филиалдары бар. Кафедра оқытушылары Қазақстан халқы Ассамблеясының қызметі аясында үнемі іс-шаралар өткізеді. Кафедра оқытушыларының ішінде ҚХА-ның төрағасы – М.З.Өтегенов, ал А.А.Шарипов, М.М.Шуматова Ақмола облысы ҚХА жанындағы ғылыми-сараптамалық кеңестің мүшелері болып табылады&lt;ref&gt;Ақмола облысы Қазақстан халқы Ассамблеясының сайты https://ddakmo.kz/ru/gylymi-saraptamalyk-toptyn-kuramy/&lt;/ref&gt;.

Кафедра ғалымдары мен оқытушылары Ақмола облысы бойынша ХХ ғасырдың 20–50 жылдарындағы саяси қуғын-сүргін құрбандарын толық ақтау жобасында жұмыс істейді.

2024 жылдың 26 қаңтарында кафедра оқытушылары Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, тарих ғылымдарының докторы, профессор Әбуев Қадыржан Қабиденұлының 85 жылдығына арналған «Әбуев оқулары – I» Халықаралық ғылыми-практикалық конференциясын ұйымдастырды&lt;ref&gt;https://www.shokan.edu.kz/ru/departments/departament-nauki-i-kommercializacii-tehnologii/nauchnye-konferencii/&lt;/ref&gt;.

=== Кафедра жүзеге асыратын білім беру бағдарламалары ===
'''Бакалаврларды даярлау бағыты'''

''6В01601 – Тарих және дінтану'' – педагогикалық білім бакалаврында ҚР білім берудің жаңартылған мазмұны жағдайында кәсіби қызметті жүзеге асыруға мүмкіндік беретін тарихи-дінтану және психологиялық-педагогикалық білім жүйесін қалыптастыру.

Білім алушыларды жалпыадамзаттық және әлеуметтік-тұлғалық құндылықтар негізінде қазақстандық патриотизм, діни төзімділік, толеранттылық рухында тәрбиелеу.

Тарихи және дінтану білімінің әртүрлі салаларында ғылыми-зерттеу, жобалау, практикалық қызметке қатысу арқылы студенттің жеке басын зияткерлік дамыту және өзін-өзі жүзеге асыру; заманауи білім беру технологияларын, оның ішінде мектеп стандарттарының талаптарын іске асыруды қамтамасыз ететін ақпараттық технологияларды меңгеру.

Болашақ мұғалімдерді заманауи білім беру ортасына тиімді интеграциялау үшін кәсіби-тұлғалық әлеуметтену дағдыларын жетілдіру (көшбасшылық, қарым-қатынастарды басқару, топпен жұмыс істеу және т.б.).

''6В01502-География-тарих'' – жалпы мәдени және кәсіби құзыреттіліктерді қалыптастыру негізінде география және тарих бағыты бойынша білім беру саласында кең білімі, іскерлігі мен дағдылары бар география және тарих мұғалімдерін даярлау.

''6В02202-Теология'' – дін және тарихи-гуманитарлық ғылымдар негіздерін терең меңгерген зайырлы мемлекет пен қоғамның заманауи, перспективалық талаптарына жауап беретін теология бағыты бойынша Қазақстанда діни-гуманитарлық сала мамандарын даярлау.

''6В02201-Ғылыми тарих'' – ғылыми-педагогикалық, қолданбалы және кәсіпкерлік қызметте қолдану мақсатында тарихи-гуманитарлық ғылымдар бойынша теориялық білім жүйесін дамыту негізінде гуманитарлық білім бакалаврының ғылыми-зерттеу кадрларын даярлау.

'''Магистрлерді даярлау бағыты'''

''7М02201-Тарих және әлеуметтік-дінтану ғылымдары'' – Қазақстан Республикасының еңбек нарығындағы қоғамның қажеттіліктерін қанағаттандыратын, осы саладағы соңғы теориялық және әдіснамалық жетістіктер деңгейінде тарихи және әлеуметтік-дінтану ғылымдарының ғылыми білім жүйесін, теориясы мен практикасын меңгерген гуманитарлық ғылымдар магистрін даярлау. Білім алушылардың ғылыми-шығармашылық құзыреттілігін арттыру.

''7М01501-География'' – магистранттардың жеке қасиеттерін дамыту, жалпы мәдени және кәсіби құзыреттіліктерін қалыптастыру, оларды ел заңнамасының талаптарына сәйкес жобалау, ғылыми-зерттеу, ұйымдастырушылық-басқарушылық, сараптамалық, педагогикалық жұмыс шеңберінде практикалық қызметте іске асыру дағдыларын дамыту.

'''Докторантура'''

''8D02201-Тарих'' – іргелі білім беру, әдіснамалық және зерттеу даярлығы бар, ғылыми ақпаратты алу, өңдеу және сақтау әдістерін қоса алғанда, заманауи ақпараттық технологияларды меңгерген, тарих ғылымы бойынша ғылыми-зерттеу қызметін ұйымдастыра және жүргізе алатын жоғары білікті ғылыми және педагогикалық кадрларды даярлау.

Кафедраның ғылыми бағыттары:

* ҚР МСМ «Ботай» мемлекеттік тарихи-мәдени музей-қорығында» РМҚК ғылыми-зерттеу бағдарламасы.
* Солтүстік Қазақстандағы ұлтаралық қатынастар.
* ХХ ғасырдың 40–50 жылдарындағы Қазақстан халқының күнделікті тарихы.
* «1920–1950 жылдардағы қуғын-сүргінге байланысты ғылыми-зерттеу жұмысы және архивтік басқа да құжаттарды саяси-құқықтық бағалау».

== Ағылшын тілі және оқыту әдістемесі кафедрасы ==
'''Ағылшын тілі және оқыту әдістемесі кафедрасы''' педагог кадрлар мен аудармашыларды даярлауда бай тәжірибесі мен дәстүрі бар Шоқан Уәлиханов атындағы Көкшетау университетінің жетекші құрылымдық бөлімшелерінің бірі болып табылады.

Көкшетау педагогикалық институты құрылғаннан бері филология факультетінде шет тілдері кафедрасы құрылды, оның бірінші меңгерушісі аға оқытушы О.А.Пальгов, екінші дүниежүзілік соғыс жылдарында әскери аудармашы болып қызмет атқарған тіл білімі және неміс тілі саласының кәнігі, білгір маманы.

Кафедра 1965 жылы қайта құрылды. Қазақ КСР Білім Министрінің 1965 жылғы 20 мамырдағы бұйрығымен филология факультетінде неміс және ағылшын тілдері кафедралары құрылды. Ағылшын тілі кафедрасының негізін қалаушы және бірінші меңгерушісі болып ғылым кандидаты, А.А.Жданов атындағы Ленингранд мемлекеттік университетінің түлегі, Георгий Исаевич Богин тағайындалды, ол кафедраның қалыптасуына қомақты үлес қосты.

1963 жылы «ағылшын тілі, неміс тілі, неміс тілі және әдебиеті мұғалімі» мамандығына алғашқы қабылдау жүзеге асырылды.

1966 жылы неміс тілі, неміс тілі мен әдебиеті, ағылшын тілі бөлімдерінен тұратын шет тілдері факультеті құрылды.

1970 жылы Шет тілдер факультетінің ағылшын бөлімі студенттерінің алғашқы бітіруі болды. Осы жылдары ағылшын тілі кафедрасы мен ағылшын филологиясы кафедрасы құрылды.

1990–2000 жылдары кафедра меңгерушісі филология ғылымдарының кандидаты Н.Ф. Немченко бастамасымен жаңа «Аударма ісі» мамандығы ашылды.

1993 жылы қазақ тілінде оқитын студенттерге арналған «Шет тілі: екі шет тілі (ағылшын, неміс)» мамандығына қабылдау басталды.

Оқытушылар қарқынды оқу мен жазбаша сөйлеуді дамытудың дәстүрлі әдістерін сақтай отырып, оқыту әдістемесін белсенді түрде қайта қарастырады.

1999 жылы Шет тілдері факультетінде «Шет тілі: екі шет тілі» мамандығы бойынша қайта сырттай оқу бөлімі ашылады.

2001 жылы «Шет тілі: екі шет тілі» мамандығы бойынша магистратура, кейін 2016 жылы докторантура ашылды.

2017 жылдан бастап кафедрада үшінші шет тілі ретінде қытай тілі оқытыла бастады.

Кафедра ұжымында 29 штаттық қызметкер бар, оның ішінде 2 PhD докторы, 6 ғылым кандидаты, 21 магистр құрайды.

Сонымен қатар ағылшын тілі және ОӘ кафедрасы филология ғылымдарының кандидаты, доцент Н.Л.Еремия және доцент Н.Ф.Немченко құрған ғылыми лингвистикалық мектептерімен де танымал.

==== Кафедра меңгерушілері: ====
Немченко Наталья Федоровна (1990–1997, 2002–2011).

Красникова Любовь Николаевна (1997–2000).

Черепанова Лариса Владимировна (2000–2002).

Исмагулова Айнагуль Ерболатовна (2011–2018).

Рыспаева Динара Сарсембаевна (2018 жылдан бастап)

Ағылшын тілі және оқыту әдістемесі кафедрасының білім беру бағдарламалары Қазақстандағы шет тілдерін оқыту саласындағы үрдістерді және жоғары кәсіби білім беруді ұйымдастырудағы өзгерістерді белсенді түрде ескеріп отырады.

=== '''Кафедраның білім беру бағдарламалары:''' ===
6В01701 – Шет тілі: екі шет тілі (ағылшын, неміс / қытай).

6B02302 – Аударма ісі (ағылшын, неміс/қытай).

7М01703 – Шет тілі: екі шет тілі (ағылшын, неміс).

8D01701 – Шет тілі: екі шет тілі.

8D02303 – Филология: шетел филологиясы.

== Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

[[Санат:Көкшетау]]
[[Санат:Қазақстан университеттері]]</text>
      <sha1>9vt6wcefdeglpz8sa71snpxz15rk1gx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575483</id>
      <parentid>3575482</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T13:11:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rasulbek Adil</username>
        <id>176232</id>
      </contributor>
      <origin>3575483</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37740" sha1="tsc28fb7u3kbgrdaxee9hrnr0tq7p86" xml:space="preserve">{{Университет 
|Аты = Ш.Уәлиханов атындағы Көкшетау университеті
|Қысқартылған аты = 
|Эмблемасы = 
|Сурет =
|Шынайы аты = 
|Халықаралық атауы = Ualikhanov University
|Бұрынғы атауы = Көкшетау педагогикалық институты
|Ұраны = 
|Құрылған жылы = [[1962 жыл|1962]]
|Жабылған жылы = 
|Қайта құрылған = 
|Қайта құрылған жылы = 
|Түрі = Мемлекеттік университет
|Бюджет = 
|Басшы лауазымы = 
|Басшы есімі = 
|Президенті = 
|Ғылыми жетекшісі = 
|Ректоры =  Сырлыбаев Марат Қәдірұлы
|Студенттер = 
|Шетел студенттері = 
|Мамандар = 
|Бакалавриат = 
|Магистратура = 
|Аспирантура = 
|Докторантура = 
|Ғылым докторы = 
|Профессоры = 
|Оқытушылар = 
|Орналасқан жері = {{KAZ}}, [[Көкшетау]]
|Метро бекеті = 
|Кампус = 
|Мекенжайы = [[Көкшетау]] қаласы, Абай көшесі, 76
|Сайты = https://shokan.edu.kz/kk/
|Марапаттары = 
|lat_dir = 
|lat_deg = 
|lat_min = 
|lat_sec = 
|lon_dir = 
|lon_deg = 
|lon_min = 
|lon_sec = 
|CoordScale = 
|edu_region = 
}}

'''Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау университеті''' — [[Көкшетау]] қаласында орналасқан жоғары оқу орны.

[[1996 жыл]]ы [[7 мамыр]]да [[Қарағанды политехникалық институты]]ның бөлімшесі, Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау педагогикалық институты және С. Сәдуақасов атындағы ауыл-шаруашылық институты негізінде ұйымдастырылды. Қарағанды политехникалық институтының бөлімшесі Қарағанды политехникалық [[институт]]ының құрамына 1972 жылы берілген [[Павлодар индустриалды институты]]ның жалпы техникалық факультеті негізінде 1993 жылы құрылған. Институт Өндірістік және азаматтық құрылыс, [[Құрылыс]]ты басқару және [[экономика,]] [[Машина]] жасау технологиясы, т.б. салалар бойынша мамандар даярлады. [[Ш.Уәлиханов]] атындағы Көкшетау [[педагогика]]лық институты [[1962]] жылы құрылған. Оның құрамында физика-математика, филология, [[жаратылыстану]], шет тілдер, [[химия]] және [[биология]] факультеттері болды. 1965 жылы институтқа [[Ш.Уәлиханов|Ш. Уәлиханов]] есімі берілді. С.Сәдуақасов атындағы ауыл-шаруашылық институты 1991 жылы [[Целиноград]] ауыл-шаруашылық институты негізінде құрылған. Құрамында [[агрономия]], зооинженерия, ауыл-шаруашылығын механикаландыру және экономика факультеттері болды. 3 жоғары оқу орны біріктірілгеннен кейін, құрамындағы (күндізгі және сырттай бөлімдерде) филология, [[экономика]], шет тілдер және [[тарих]], инженер-педагог және ауыл-шаруашылығы факультеттерінде 32 мамандық бойынша 5000-нан астам студент білім алады. Университеттің материалдық және ғылыми-техникалық базасы қалыптасқан. Электрондық баспа техникасы, машина-трактор оқу паркі, дәнекерлеу және жөндеу шеберханалары, жастар орталығы, студенттердің жаздық спорттық-сауықтыру кешені, кітапхана, дәрігерлік орталық, [[“Арасан” сауықтыру кешені]] жұмыс істейді. Униветситет жанында гимназия және лицей, магистратура, аспирантура, кәсіптік мамандық бойынша оқытуға маманданған оқу орталығы жұмыс істейді. Университетте оқулықтар, ғылыми еңбектер, [[монография]]лар, [[Алау|“Алау” газеті]] шығарылады, республикалық және халықаралық [[конференция]]лар, ''“Уәлиханов оқулары”'' өткізіледі. [[Ресей]], [[Египет]], [[Польша]], [[АҚШ]], [[Канада]], [[Германия]] ғылыми орталықтарымен байланыстар орнатылған. Агро-техникалық және экономикалық мамандықтар бойынша [[Еуропалық Одақ]] ұйымының “[[Тасис]]” және “[[Темпус]]” [[бағдарлама]]ларына қатысады. Университетте спорттық үйірмелер, көркемөнерпаздар шығармашылық ұйымы жұмыс істейді. Университет спортшылары боксшы Р.Б. Мусинов 2-Азия ойындарының күміс жүлдегері, Қазақстан Республикасының бірнеше дүркін чемпионы; жеңіл атлет А.В. Князев – Қазақстан Республикасының чемпионы.&lt;ref&gt;[[Қазақстан Республикасының Ғылым Энциклопедиясы]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, V том&lt;/ref&gt;

== Университет туралы ==

Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау университеті - Ақмола облысының жоғары білім беру жүйесінде 60 жыл көшбасшы. Осы жылдар ішінде университет өңір мен жалпы ел үшін мыңдаған маман даярлады. Оқыту бакалавриаттың 58 білім беру бағдарламасы, магистратураның 42 бағдарламасы, докторантураның 10 бағдарламасы бойынша жүргізіледі. Университет халықаралық және республикалық бағдарламалар шеңберінде бірлескен білім беру және ғылыми жобаларды үйлестірумен, әзірлеумен және іске асырумен айналысады: Erasmus+ KA1 ICM, Erasmus+ KA2 CBHE, UniCen, ғылыми зерттеулерге арналған мемлекеттік гранттар. ЖОО 2022 жылғы THE Impact Ranking рейтингісіне сәйкес жекелеген көрсеткіштер бойынша әлемнің 200 университеттердің қатарында және QS Central Asia-2023 халықаралық рейтингісінің 29-шы орнында. Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау университетінің HAAP рейтингі—9; QS Asia рейтингі—550. Университеттегі кафедралар саны—19; студенттер саны—7418,оның 414—шетелдік студенттер.
== Университет тарихы ==
1962 жыл, 25 шілде— Көкшетау педагогикалық институтының ашылуы. Ректор—тарих ғылымдарының кандидаты, доцент Горохводатский Иван Степанович.

1963 жыл—дербес физика-математика және филология факультеттерінің ашылуы. Павлодар индустриялық институтының жалпы техникалық факультетінің ашылуы. Бірінші директор—инженер Михаил Федорович Рысиков.

1965 жыл, 29 наурыз—институтқа тұңғыш қазақ ғалым-ағартушысы Шоқан Шыңғысұлы Уәлихановтың есімі берілді.

1966 жыл—шет тілдері факультетінің ашылуы.

1972 жыл—ЖОО ректоры қызметіне филология ғылымдарының кандидаты, доцент Боярский Евгений Иванович тағайындалды. Факультет Қарағанды политехникалық институтының құрамына ауыстырылды.

1979 жыл—директорлардың біліктілігін арттыру факультеті ұйымдастырылды.1979 Целиноград ауыл шаруашылығы институтының &quot;Агрономия&quot;, &quot;Зоотехния&quot; мамандықтары бойынша филиалы ашылды. Филиалдың бірінші директоры ауыл шаруашылығы ғылымдарының кандидаты, доцент Исатай Ғалиұлы Темрешев.

1980 жыл—&quot;Ауыл шаруашылығын механикаландыру&quot; жаңа мамандығы ашылды.

1982 жыл—&quot;Қазақ тілі мен әдебиеті&quot; жаңа мамандығы ашылды.

1984 жыл—&quot;Химия, биология&quot; жаңа мамандығы ашылды. 2000 білім алушыға арналған жаңа оқу-зертханалық корпус ашылды. Студенттер саны 400 ден 2500 ге өсті.

1985 жыл—химия-биология факультеті ұйымдастырылды. &quot;Бейнелеу өнері және сызу&quot;, &quot;Информатика&quot; мамандықтары ашылды.

1987 жыл—1000 орындық жаңа оқу корпусы пайдалануға берілді. &quot;Өнеркәсіптік және азаматтық құрылыс&quot;, &quot;Машина жасау технологиясы&quot;, &quot;Автомобильдер және автомобиль шаруашылығы&quot; мамандықтары бойынша кешкі нысандағы оқыту пайда болды.

1988 жыл—&quot;Радиотехника&quot; мамандығы ашылды.

1990 жыл—ректор болып философия ғылымдарының кандидаты, доцент Қуандық Досмағанбетұлы Жуламанов сайланды. Факультетте сырттай бөлім ашылды.

1991 жыл, 9 қаңтар—филиал Көкшетау ауылшаруашылығы институты болып қайта құрылды, ректор болып Б.Ғ.Жүнісов тағайындалды.

1991 жыл—Кұрылыстағы экономика және басқару&quot; және &quot;Машина жасау технологиясы&quot; мамандықтары бойынша күндізгі оқу бөліміне алғашқы қабылдау. Өндіруші кәсіпорындардың қолдауымен &quot;Пайдалы қазбаларды ашық игеру&quot; мамандығы ашылды.

1992—ректор болып физика-математика ғылымдарының докторы, профессор Абай Ахметғалиұлы Айтмұхамбетов тағайындалды.

1993 жыл—Қарағанды политехникалық институтынының Көкшетау филиалы ұйымдастырылды.

1996 жыл, 23 мамыр—Қазақстан Республикасы Білім министрлігінің 1996 жылғы 23 мамырдағы №143 бүйрығымен Уәлиханов атындағы Көкшетау педагогикалық институтының базасында Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау университеті құрылды, оның құрамында С. Сәдуақасов атындағы ауыл шаруашылығы институты және Қарағанды политехникалық институтының филиалы. Университеттің бірінші ректоры - физика-математика ғылымдарының докторы, профессор Абай Ахметғалиұлы Айтмұхамбетов. 

1998 жыл—үш деңгейлі оқыту жүйесі енгізіліп, магистратура ашылды.

2000 жыл—оқу-әдістемелік жұмыстың тиімділігін бағалаудың рейтингтік жүйесіне көшу. Білімді бақылау үшін тест тапсырмаларының базасы әзірленді.

2001 жыл—университет &quot;Шоқан Уәлиханов атындағы Көкшетау мемлекеттік университеті&quot; республикалық мемлекеттік қазыналық кәсіпорны болып өзгертілді.

2003 жыл—кредиттік технология бойынша оқыту басталды.

2005 жыл—сапа менеджменті жүйесі енгізілді. ИСО 9001-2000 халықаралық стандарттарына сәйкестігін сертификаттады.

2007 жыл—университет ректоры болып филология ғылымдарының докторы, профессор Шакимашрип Ибраевич Ибраев тағайындалды.

2010 жыл—ректор болып техника ғылымдарының докторы, профессор Найман Бубеевич Қалабаев тағайындалды.

2012 жыл—Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Уәлиханов атындағы Көкшетау мемлекеттік университеті&quot; шаруашылық жүргізу құқығындағы республикалық мемлекеттік кәсіпорын болып қайта ұйымдастырылды.

2012 жыл, желтоқсан - ректор болып ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторы, профессор Сағынтай Зекенұлы Елубаев тағайындалды.

2014 жыл, шілде - университет ректоры болып техника ғылымдарының докторы, профессор Абдумуталип Абжаппарович Абжаппаров тағайындалды.

2018 жыл—университетті экономика ғылымдарының кандидаты Марат Қадірұлы Сырлыбаев басқарып бастады.

2020 жыл—университет &quot;Ш.Уәлиханов атындағы Көкшетау университеті&quot; коммерциялық емес акционерлік қоғамы болып қайта құрылды.

== С. Сәдуақасов атындағы Агротехникалық институты ==
КеАҚ «Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау университеті» құрамында С.Сәдуақасов атындағы Агротехникалық институтының профессорлармен ғылым докторларын, доценттер мен ғылым кандидаттарын қамтитын жоғары білікті ғылыми-педагогикалық ұжым құрылды. Бакалаврлар мен магистранттарды даярлауда 84-тен астам штаттық оқытушылар жүзеге асырады, оның ішінде 8 ғылым докторы, 22 ғылым кандидаты, 6 PhD докторы, 49 магистр.

Институтта 31 білім беру бағдарламасы бойынша оқыту жүзеге асырылады – 20 ББ (бакалавриат), 8 ББ (магистратура), 3 ББ (докторантура). Бүгінгі таңда институтта 1411 студент, 27 магистрант, 11 докторант оқиды. Оқыту мемлекеттік және орыс тілдерінде жүргізіледі.

Оқу процесін жоғары деңгейде ұстап тұру үшін институтта тиісті материалдық-техникалық база құрылды. Оқу ғимараттарында заманауи зертханалар мен компьютерлік сыныптар жұмыс істейді. Оқыту процесінде оқытушылар заманауи білім беру технологияларын пайдаланады. Кітапхана студенттерге ғылыми-ақпараттық қызмет көрсетеді. Дене шынықтыру-сауықтыру кешені, акт залы мен асханасы бар.

Институттың білім беру бағдарламалары бойынша «Еуразия Групп Казахстан» ЖШС, «Тыныс» АҚ, «КАМАЗ-Инжиниринг» АҚ, «AGRIMER-ASTYK» ЖШС, «Гормолзавод» ЖШС, «Көкшетау» МҰТП, «Көкшетаугорселпроект» ЖШС сияқты Көкшетау қаласының ірі кәсіпорындарының базасында кафедра филиалдары жұмыс істейді. Ақмола облысы Зеренді ауданы Васильковка ауылында оқу-демонстрациялық мақсатта «Элит» Тәжірибелік оқу-ғылыми-өндірістік кешені құрылды. Институт түлектері - аграрлық және техникалық өнеркәсіптің көптеген салаларында, IT-технологиялар саласында сұранысқа ие мамандар.

Институт ғалымдарының ғылыми-зерттеу қызметі ҚР Ғылым және жоғары білім министрлігінің гранттық, бағдарламалық – нысаналы қаржыландыру бойынша, «Тыныс» АҚ, «Kazrost Engineering» АҚ, «Altyntau Kokshetau» АҚ, «Обуховский КБК» ЖШС сияқты қала кәсіпорындары мен шаруашылық шарттық тақырыптар бойынша жобаларды орындау арқылы жүргізіледі&lt;ref&gt;https://shokan.edu.kz/kk/schools/agrotehnicheskij-institut-im-sadvakasova/&lt;/ref&gt;.

== Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау университетінің «Тарих, география және әлеуметтік-гуманитарлық пәндер» кафедрасы ==
'''Тарих, география және әлеуметтік-гуманитарлық пәндер кафедрасы''' – Шоқан Уәлиханов атындағы Көкшетау университетінің Педагогикалық институтының кафедрасы.

Қазіргі уақытта тарих, география және әлеуметтік-гуманитарлық пәндер кафедрасы білім беру және ғылыми мекемелер үшін тарих, теология, география, тарих магистрлері мен докторларын (Phd) даярлау міндеттерін орындайды&lt;ref&gt;Тарих, география және әлеуметтік-гуманитарлық пәндер кафедрасының сайты – Шоқан Уәлиханов атындағы Көкшетау университеті Педагогикалық институтының кафедрасы. https://www.shokan.edu.kz/ru/schools/pedagogical-institute/kafedra-istorii-kazahstana-i-ruhani-zhayru/&lt;/ref&gt;.

Кафедра алғашқыда 1975 жылы құрылған болатын. 1991 жылы Қазақстан Республикасы мемлекеттік тәуелсіздік алғаннан кейін КОКП тарихы кафедрасы Қазақстан тарихы кафедрасы болып өзгертілді. Кафедраның қалыптасуы мен дамуына кафедраның тұңғыш меңгерушісі, тарих ғылымдарының докторы, профессор Қадыржан Қабиденұлы Әбуев сүбелі үлес қосты.

2015 жылы Қазақстан тарихы кафедрасы Отан тарихы және Қазақстан халқы Ассамблеясы кафедрасы болып өзгертілді. 2018 жылдан бастап Отан тарихы және «Рухани жаңғыру» кафедрасы болып атауын өзгертті. 2021 жылы Отан тарихы және «Рухани жаңғыру» кафедрасы Жалпы тарих және әлеуметтік-гуманитарлық пәндер кафедрасымен біріктіріліп, Қазақстан тарихы және «Рухани жаңғыру» кафедрасы деген жаңа атауға ие болды. 2022 жылы бұл атау Тарих, география және әлеуметтік-гуманитарлық пәндер кафедрасы болып өзгертілді&lt;ref&gt;Шоқан Уәлиханов атындағы Көкшетау университетіне 60 жыл. – Астана: Big Dream. 2022. – 260 б.&lt;/ref&gt;.

Кафедра университеттің барлық институттары мен мектептерінде Қазақстан тарихы, философия, әлеуметтану, саясаттану, мәдениеттану пәндерін оқытады, сонымен қатар тарих мамандығы бойынша бакалаврларды, магистранттар мен докторанттарды, теология бакалаврларын дайындауға қатысады.

Кафедра ұжымы ғылыми-зерттеу, оқу-әдістемелік және тәрбие жұмыстарын жүргізеді. «ХІХ ғасырдың соңы – ХХ ғасырдың басындағы Солтүстік Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық және мәдени дамуы» атты жалпы ведомстволық ғылыми тақырып бойынша жұмыс жүргізілуде.

Кафедра оқытушыларының ғылыми қызметінің нәтижелері халықаралық конференция материалдарының жинақтарында, Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі, Білім және ғылым комитеті ұсынған басылымдарда, «Sсopus», «Web of Science» деректер базасында орналасқан басылымдарда жарияланып келеді.

Кафедраның Ақмола облысының мемлекеттік мұрағатында, № 6 Көкшетау орта мектебінде өз филиалдары бар. Кафедра оқытушылары Қазақстан халқы Ассамблеясының қызметі аясында үнемі іс-шаралар өткізеді. Кафедра оқытушыларының ішінде ҚХА-ның төрағасы – М.З. Өтегенов, ал А.А.Шарипов, М.М. Шуматова Ақмола облысы ҚХА жанындағы ғылыми-сараптамалық кеңестің мүшелері болып табылады&lt;ref&gt;Ақмола облысы Қазақстан халқы Ассамблеясының сайты https://ddakmo.kz/ru/gylymi-saraptamalyk-toptyn-kuramy/&lt;/ref&gt;.

Кафедра ғалымдары мен оқытушылары Ақмола облысы бойынша ХХ ғасырдың 20–50 жылдарындағы саяси қуғын-сүргін құрбандарын толық ақтау жобасында жұмыс істейді.

2024 жылдың 26 қаңтарында кафедра оқытушылары Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, тарих ғылымдарының докторы, профессор Әбуев Қадыржан Қабиденұлының 85 жылдығына арналған «Әбуев оқулары – I» Халықаралық ғылыми-практикалық конференциясын ұйымдастырды&lt;ref&gt;https://www.shokan.edu.kz/ru/departments/departament-nauki-i-kommercializacii-tehnologii/nauchnye-konferencii/&lt;/ref&gt;.

=== Кафедра жүзеге асыратын білім беру бағдарламалары ===
'''Бакалаврларды даярлау бағыты'''

''6В01601 – Тарих және дінтану'' – педагогикалық білім бакалаврында ҚР білім берудің жаңартылған мазмұны жағдайында кәсіби қызметті жүзеге асыруға мүмкіндік беретін тарихи-дінтану және психологиялық-педагогикалық білім жүйесін қалыптастыру.

Білім алушыларды жалпыадамзаттық және әлеуметтік-тұлғалық құндылықтар негізінде қазақстандық патриотизм, діни төзімділік, толеранттылық рухында тәрбиелеу.

Тарихи және дінтану білімінің әртүрлі салаларында ғылыми-зерттеу, жобалау, практикалық қызметке қатысу арқылы студенттің жеке басын зияткерлік дамыту және өзін-өзі жүзеге асыру; заманауи білім беру технологияларын, оның ішінде мектеп стандарттарының талаптарын іске асыруды қамтамасыз ететін ақпараттық технологияларды меңгеру.

Болашақ мұғалімдерді заманауи білім беру ортасына тиімді интеграциялау үшін кәсіби-тұлғалық әлеуметтену дағдыларын жетілдіру (көшбасшылық, қарым-қатынастарды басқару, топпен жұмыс істеу және т.б.).

''6В01502-География-тарих'' – жалпы мәдени және кәсіби құзыреттіліктерді қалыптастыру негізінде география және тарих бағыты бойынша білім беру саласында кең білімі, іскерлігі мен дағдылары бар география және тарих мұғалімдерін даярлау.

''6В02202-Теология'' – дін және тарихи-гуманитарлық ғылымдар негіздерін терең меңгерген зайырлы мемлекет пен қоғамның заманауи, перспективалық талаптарына жауап беретін теология бағыты бойынша Қазақстанда діни-гуманитарлық сала мамандарын даярлау.

''6В02201-Ғылыми тарих'' – ғылыми-педагогикалық, қолданбалы және кәсіпкерлік қызметте қолдану мақсатында тарихи-гуманитарлық ғылымдар бойынша теориялық білім жүйесін дамыту негізінде гуманитарлық білім бакалаврының ғылыми-зерттеу кадрларын даярлау.

'''Магистрлерді даярлау бағыты'''

''7М02201-Тарих және әлеуметтік-дінтану ғылымдары'' – Қазақстан Республикасының еңбек нарығындағы қоғамның қажеттіліктерін қанағаттандыратын, осы саладағы соңғы теориялық және әдіснамалық жетістіктер деңгейінде тарихи және әлеуметтік-дінтану ғылымдарының ғылыми білім жүйесін, теориясы мен практикасын меңгерген гуманитарлық ғылымдар магистрін даярлау. Білім алушылардың ғылыми-шығармашылық құзыреттілігін арттыру.

''7М01501-География'' – магистранттардың жеке қасиеттерін дамыту, жалпы мәдени және кәсіби құзыреттіліктерін қалыптастыру, оларды ел заңнамасының талаптарына сәйкес жобалау, ғылыми-зерттеу, ұйымдастырушылық-басқарушылық, сараптамалық, педагогикалық жұмыс шеңберінде практикалық қызметте іске асыру дағдыларын дамыту.

'''Докторантура'''

''8D02201-Тарих'' – іргелі білім беру, әдіснамалық және зерттеу даярлығы бар, ғылыми ақпаратты алу, өңдеу және сақтау әдістерін қоса алғанда, заманауи ақпараттық технологияларды меңгерген, тарих ғылымы бойынша ғылыми-зерттеу қызметін ұйымдастыра және жүргізе алатын жоғары білікті ғылыми және педагогикалық кадрларды даярлау.

Кафедраның ғылыми бағыттары:

* ҚР МСМ «Ботай» мемлекеттік тарихи-мәдени музей-қорығында» РМҚК ғылыми-зерттеу бағдарламасы.
* Солтүстік Қазақстандағы ұлтаралық қатынастар.
* ХХ ғасырдың 40–50 жылдарындағы Қазақстан халқының күнделікті тарихы.
* «1920–1950 жылдардағы қуғын-сүргінге байланысты ғылыми-зерттеу жұмысы және архивтік басқа да құжаттарды саяси-құқықтық бағалау».

== Ағылшын тілі және оқыту әдістемесі кафедрасы ==
'''Ағылшын тілі және оқыту әдістемесі кафедрасы''' педагог кадрлар мен аудармашыларды даярлауда бай тәжірибесі мен дәстүрі бар Шоқан Уәлиханов атындағы Көкшетау университетінің жетекші құрылымдық бөлімшелерінің бірі болып табылады.

Көкшетау педагогикалық институты құрылғаннан бері филология факультетінде шет тілдері кафедрасы құрылды, оның бірінші меңгерушісі аға оқытушы О.А. Пальгов, екінші дүниежүзілік соғыс жылдарында әскери аудармашы болып қызмет атқарған тіл білімі және неміс тілі саласының кәнігі, білгір маманы.

Кафедра 1965 жылы қайта құрылды. Қазақ КСР Білім Министрінің 1965 жылғы 20 мамырдағы бұйрығымен филология факультетінде неміс және ағылшын тілдері кафедралары құрылды. Ағылшын тілі кафедрасының негізін қалаушы және бірінші меңгерушісі болып ғылым кандидаты, А.А. Жданов атындағы Ленингранд мемлекеттік университетінің түлегі, Георгий Исаевич Богин тағайындалды, ол кафедраның қалыптасуына қомақты үлес қосты.

1963 жылы «ағылшын тілі, неміс тілі, неміс тілі және әдебиеті мұғалімі» мамандығына алғашқы қабылдау жүзеге асырылды.

1966 жылы неміс тілі, неміс тілі мен әдебиеті, ағылшын тілі бөлімдерінен тұратын шет тілдері факультеті құрылды.

1970 жылы Шет тілдер факультетінің ағылшын бөлімі студенттерінің алғашқы бітіруі болды. Осы жылдары ағылшын тілі кафедрасы мен ағылшын филологиясы кафедрасы құрылды.

1990–2000 жылдары кафедра меңгерушісі филология ғылымдарының кандидаты Н.Ф. Немченко бастамасымен жаңа «Аударма ісі» мамандығы ашылды.

1993 жылы қазақ тілінде оқитын студенттерге арналған «Шет тілі: екі шет тілі (ағылшын, неміс)» мамандығына қабылдау басталды.

Оқытушылар қарқынды оқу мен жазбаша сөйлеуді дамытудың дәстүрлі әдістерін сақтай отырып, оқыту әдістемесін белсенді түрде қайта қарастырады.

1999 жылы Шет тілдері факультетінде «Шет тілі: екі шет тілі» мамандығы бойынша қайта сырттай оқу бөлімі ашылады.

2001 жылы «Шет тілі: екі шет тілі» мамандығы бойынша магистратура, кейін 2016 жылы докторантура ашылды.

2017 жылдан бастап кафедрада үшінші шет тілі ретінде қытай тілі оқытыла бастады.

Кафедра ұжымында 29 штаттық қызметкер бар, оның ішінде 2 PhD докторы, 6 ғылым кандидаты, 21 магистр құрайды.

Сонымен қатар ағылшын тілі және ОӘ кафедрасы филология ғылымдарының кандидаты, доцент Н.Л.Еремия және доцент Н.Ф.Немченко құрған ғылыми лингвистикалық мектептерімен де танымал.

==== Кафедра меңгерушілері: ====
Немченко Наталья Федоровна (1990–1997, 2002–2011).

Красникова Любовь Николаевна (1997–2000).

Черепанова Лариса Владимировна (2000–2002).

Исмагулова Айнагуль Ерболатовна (2011–2018).

Рыспаева Динара Сарсембаевна (2018 жылдан бастап)

Ағылшын тілі және оқыту әдістемесі кафедрасының білім беру бағдарламалары Қазақстандағы шет тілдерін оқыту саласындағы үрдістерді және жоғары кәсіби білім беруді ұйымдастырудағы өзгерістерді белсенді түрде ескеріп отырады.

=== '''Кафедраның білім беру бағдарламалары:''' ===
6В01701 – Шет тілі: екі шет тілі (ағылшын, неміс / қытай).

6B02302 – Аударма ісі (ағылшын, неміс/қытай).

7М01703 – Шет тілі: екі шет тілі (ағылшын, неміс).

8D01701 – Шет тілі: екі шет тілі.

8D02303 – Филология: шетел филологиясы.

== Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

[[Санат:Көкшетау]]
[[Санат:Қазақстан университеттері]]</text>
      <sha1>tsc28fb7u3kbgrdaxee9hrnr0tq7p86</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575484</id>
      <parentid>3575483</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T13:11:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rasulbek Adil</username>
        <id>176232</id>
      </contributor>
      <origin>3575484</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37742" sha1="3d4j93emscy6tb36q8vjitgse2rjjlg" xml:space="preserve">{{Университет 
|Аты = Ш.Уәлиханов атындағы Көкшетау университеті
|Қысқартылған аты = 
|Эмблемасы = 
|Сурет =
|Шынайы аты = 
|Халықаралық атауы = Ualikhanov University
|Бұрынғы атауы = Көкшетау педагогикалық институты
|Ұраны = 
|Құрылған жылы = [[1962 жыл|1962]]
|Жабылған жылы = 
|Қайта құрылған = 
|Қайта құрылған жылы = 
|Түрі = Мемлекеттік университет
|Бюджет = 
|Басшы лауазымы = 
|Басшы есімі = 
|Президенті = 
|Ғылыми жетекшісі = 
|Ректоры =  Сырлыбаев Марат Қәдірұлы
|Студенттер = 
|Шетел студенттері = 
|Мамандар = 
|Бакалавриат = 
|Магистратура = 
|Аспирантура = 
|Докторантура = 
|Ғылым докторы = 
|Профессоры = 
|Оқытушылар = 
|Орналасқан жері = {{KAZ}}, [[Көкшетау]]
|Метро бекеті = 
|Кампус = 
|Мекенжайы = [[Көкшетау]] қаласы, Абай көшесі, 76
|Сайты = https://shokan.edu.kz/kk/
|Марапаттары = 
|lat_dir = 
|lat_deg = 
|lat_min = 
|lat_sec = 
|lon_dir = 
|lon_deg = 
|lon_min = 
|lon_sec = 
|CoordScale = 
|edu_region = 
}}

'''Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау университеті''' — [[Көкшетау]] қаласында орналасқан жоғары оқу орны.

[[1996 жыл]]ы [[7 мамыр]]да [[Қарағанды политехникалық институты]]ның бөлімшесі, Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау педагогикалық институты және С. Сәдуақасов атындағы ауыл-шаруашылық институты негізінде ұйымдастырылды. Қарағанды политехникалық институтының бөлімшесі Қарағанды политехникалық [[институт]]ының құрамына 1972 жылы берілген [[Павлодар индустриалды институты]]ның жалпы техникалық факультеті негізінде 1993 жылы құрылған. Институт Өндірістік және азаматтық құрылыс, [[Құрылыс]]ты басқару және [[экономика,]] [[Машина]] жасау технологиясы, т.б. салалар бойынша мамандар даярлады. [[Ш.Уәлиханов]] атындағы Көкшетау [[педагогика]]лық институты [[1962]] жылы құрылған. Оның құрамында физика-математика, филология, [[жаратылыстану]], шет тілдер, [[химия]] және [[биология]] факультеттері болды. 1965 жылы институтқа [[Ш.Уәлиханов|Ш. Уәлиханов]] есімі берілді. С.Сәдуақасов атындағы ауыл-шаруашылық институты 1991 жылы [[Целиноград]] ауыл-шаруашылық институты негізінде құрылған. Құрамында [[агрономия]], зооинженерия, ауыл-шаруашылығын механикаландыру және экономика факультеттері болды. 3 жоғары оқу орны біріктірілгеннен кейін, құрамындағы (күндізгі және сырттай бөлімдерде) филология, [[экономика]], шет тілдер және [[тарих]], инженер-педагог және ауыл-шаруашылығы факультеттерінде 32 мамандық бойынша 5000-нан астам студент білім алады. Университеттің материалдық және ғылыми-техникалық базасы қалыптасқан. Электрондық баспа техникасы, машина-трактор оқу паркі, дәнекерлеу және жөндеу шеберханалары, жастар орталығы, студенттердің жаздық спорттық-сауықтыру кешені, кітапхана, дәрігерлік орталық, [[“Арасан” сауықтыру кешені]] жұмыс істейді. Униветситет жанында гимназия және лицей, магистратура, аспирантура, кәсіптік мамандық бойынша оқытуға маманданған оқу орталығы жұмыс істейді. Университетте оқулықтар, ғылыми еңбектер, [[монография]]лар, [[Алау|“Алау” газеті]] шығарылады, республикалық және халықаралық [[конференция]]лар, ''“Уәлиханов оқулары”'' өткізіледі. [[Ресей]], [[Египет]], [[Польша]], [[АҚШ]], [[Канада]], [[Германия]] ғылыми орталықтарымен байланыстар орнатылған. Агро-техникалық және экономикалық мамандықтар бойынша [[Еуропалық Одақ]] ұйымының “[[Тасис]]” және “[[Темпус]]” [[бағдарлама]]ларына қатысады. Университетте спорттық үйірмелер, көркемөнерпаздар шығармашылық ұйымы жұмыс істейді. Университет спортшылары боксшы Р.Б. Мусинов 2-Азия ойындарының күміс жүлдегері, Қазақстан Республикасының бірнеше дүркін чемпионы; жеңіл атлет А.В. Князев – Қазақстан Республикасының чемпионы.&lt;ref&gt;[[Қазақстан Республикасының Ғылым Энциклопедиясы]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, V том&lt;/ref&gt;

== Университет туралы ==

Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау университеті - Ақмола облысының жоғары білім беру жүйесінде 60 жыл көшбасшы. Осы жылдар ішінде университет өңір мен жалпы ел үшін мыңдаған маман даярлады. Оқыту бакалавриаттың 58 білім беру бағдарламасы, магистратураның 42 бағдарламасы, докторантураның 10 бағдарламасы бойынша жүргізіледі. Университет халықаралық және республикалық бағдарламалар шеңберінде бірлескен білім беру және ғылыми жобаларды үйлестірумен, әзірлеумен және іске асырумен айналысады: Erasmus+ KA1 ICM, Erasmus+ KA2 CBHE, UniCen, ғылыми зерттеулерге арналған мемлекеттік гранттар. ЖОО 2022 жылғы THE Impact Ranking рейтингісіне сәйкес жекелеген көрсеткіштер бойынша әлемнің 200 университеттердің қатарында және QS Central Asia-2023 халықаралық рейтингісінің 29-шы орнында. Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау университетінің HAAP рейтингі—9; QS Asia рейтингі—550. Университеттегі кафедралар саны—19; студенттер саны—7418,оның 414—шетелдік студенттер.
== Университет тарихы ==
1962 жыл, 25 шілде— Көкшетау педагогикалық институтының ашылуы. Ректор—тарих ғылымдарының кандидаты, доцент Горохводатский Иван Степанович.

1963 жыл—дербес физика-математика және филология факультеттерінің ашылуы. Павлодар индустриялық институтының жалпы техникалық факультетінің ашылуы. Бірінші директор—инженер Михаил Федорович Рысиков.

1965 жыл, 29 наурыз—институтқа тұңғыш қазақ ғалым-ағартушысы Шоқан Шыңғысұлы Уәлихановтың есімі берілді.

1966 жыл—шет тілдері факультетінің ашылуы.

1972 жыл—ЖОО ректоры қызметіне филология ғылымдарының кандидаты, доцент Боярский Евгений Иванович тағайындалды. Факультет Қарағанды политехникалық институтының құрамына ауыстырылды.

1979 жыл—директорлардың біліктілігін арттыру факультеті ұйымдастырылды.1979 Целиноград ауыл шаруашылығы институтының &quot;Агрономия&quot;, &quot;Зоотехния&quot; мамандықтары бойынша филиалы ашылды. Филиалдың бірінші директоры ауыл шаруашылығы ғылымдарының кандидаты, доцент Исатай Ғалиұлы Темрешев.

1980 жыл—&quot;Ауыл шаруашылығын механикаландыру&quot; жаңа мамандығы ашылды.

1982 жыл—&quot;Қазақ тілі мен әдебиеті&quot; жаңа мамандығы ашылды.

1984 жыл—&quot;Химия, биология&quot; жаңа мамандығы ашылды. 2000 білім алушыға арналған жаңа оқу-зертханалық корпус ашылды. Студенттер саны 400 ден 2500 ге өсті.

1985 жыл—химия-биология факультеті ұйымдастырылды. &quot;Бейнелеу өнері және сызу&quot;, &quot;Информатика&quot; мамандықтары ашылды.

1987 жыл—1000 орындық жаңа оқу корпусы пайдалануға берілді. &quot;Өнеркәсіптік және азаматтық құрылыс&quot;, &quot;Машина жасау технологиясы&quot;, &quot;Автомобильдер және автомобиль шаруашылығы&quot; мамандықтары бойынша кешкі нысандағы оқыту пайда болды.

1988 жыл—&quot;Радиотехника&quot; мамандығы ашылды.

1990 жыл—ректор болып философия ғылымдарының кандидаты, доцент Қуандық Досмағанбетұлы Жуламанов сайланды. Факультетте сырттай бөлім ашылды.

1991 жыл, 9 қаңтар—филиал Көкшетау ауылшаруашылығы институты болып қайта құрылды, ректор болып Б.Ғ.Жүнісов тағайындалды.

1991 жыл—Кұрылыстағы экономика және басқару&quot; және &quot;Машина жасау технологиясы&quot; мамандықтары бойынша күндізгі оқу бөліміне алғашқы қабылдау. Өндіруші кәсіпорындардың қолдауымен &quot;Пайдалы қазбаларды ашық игеру&quot; мамандығы ашылды.

1992—ректор болып физика-математика ғылымдарының докторы, профессор Абай Ахметғалиұлы Айтмұхамбетов тағайындалды.

1993 жыл—Қарағанды политехникалық институтынының Көкшетау филиалы ұйымдастырылды.

1996 жыл, 23 мамыр—Қазақстан Республикасы Білім министрлігінің 1996 жылғы 23 мамырдағы №143 бүйрығымен Уәлиханов атындағы Көкшетау педагогикалық институтының базасында Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау университеті құрылды, оның құрамында С. Сәдуақасов атындағы ауыл шаруашылығы институты және Қарағанды политехникалық институтының филиалы. Университеттің бірінші ректоры - физика-математика ғылымдарының докторы, профессор Абай Ахметғалиұлы Айтмұхамбетов. 

1998 жыл—үш деңгейлі оқыту жүйесі енгізіліп, магистратура ашылды.

2000 жыл—оқу-әдістемелік жұмыстың тиімділігін бағалаудың рейтингтік жүйесіне көшу. Білімді бақылау үшін тест тапсырмаларының базасы әзірленді.

2001 жыл—университет &quot;Шоқан Уәлиханов атындағы Көкшетау мемлекеттік университеті&quot; республикалық мемлекеттік қазыналық кәсіпорны болып өзгертілді.

2003 жыл—кредиттік технология бойынша оқыту басталды.

2005 жыл—сапа менеджменті жүйесі енгізілді. ИСО 9001-2000 халықаралық стандарттарына сәйкестігін сертификаттады.

2007 жыл—университет ректоры болып филология ғылымдарының докторы, профессор Шакимашрип Ибраевич Ибраев тағайындалды.

2010 жыл—ректор болып техника ғылымдарының докторы, профессор Найман Бубеевич Қалабаев тағайындалды.

2012 жыл—Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Уәлиханов атындағы Көкшетау мемлекеттік университеті&quot; шаруашылық жүргізу құқығындағы республикалық мемлекеттік кәсіпорын болып қайта ұйымдастырылды.

2012 жыл, желтоқсан - ректор болып ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторы, профессор Сағынтай Зекенұлы Елубаев тағайындалды.

2014 жыл, шілде - университет ректоры болып техника ғылымдарының докторы, профессор Абдумуталип Абжаппарович Абжаппаров тағайындалды.

2018 жыл—университетті экономика ғылымдарының кандидаты Марат Қадірұлы Сырлыбаев басқарып бастады.

2020 жыл—университет &quot;Ш.Уәлиханов атындағы Көкшетау университеті&quot; коммерциялық емес акционерлік қоғамы болып қайта құрылды.

== С. Сәдуақасов атындағы Агротехникалық институты ==
КеАҚ «Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау университеті» құрамында С.Сәдуақасов атындағы Агротехникалық институтының профессорлармен ғылым докторларын, доценттер мен ғылым кандидаттарын қамтитын жоғары білікті ғылыми-педагогикалық ұжым құрылды. Бакалаврлар мен магистранттарды даярлауда 84-тен астам штаттық оқытушылар жүзеге асырады, оның ішінде 8 ғылым докторы, 22 ғылым кандидаты, 6 PhD докторы, 49 магистр.

Институтта 31 білім беру бағдарламасы бойынша оқыту жүзеге асырылады – 20 ББ (бакалавриат), 8 ББ (магистратура), 3 ББ (докторантура). Бүгінгі таңда институтта 1411 студент, 27 магистрант, 11 докторант оқиды. Оқыту мемлекеттік және орыс тілдерінде жүргізіледі.

Оқу процесін жоғары деңгейде ұстап тұру үшін институтта тиісті материалдық-техникалық база құрылды. Оқу ғимараттарында заманауи зертханалар мен компьютерлік сыныптар жұмыс істейді. Оқыту процесінде оқытушылар заманауи білім беру технологияларын пайдаланады. Кітапхана студенттерге ғылыми-ақпараттық қызмет көрсетеді. Дене шынықтыру-сауықтыру кешені, акт залы мен асханасы бар.

Институттың білім беру бағдарламалары бойынша «Еуразия Групп Казахстан» ЖШС, «Тыныс» АҚ, «КАМАЗ-Инжиниринг» АҚ, «AGRIMER-ASTYK» ЖШС, «Гормолзавод» ЖШС, «Көкшетау» МҰТП, «Көкшетаугорселпроект» ЖШС сияқты Көкшетау қаласының ірі кәсіпорындарының базасында кафедра филиалдары жұмыс істейді. Ақмола облысы Зеренді ауданы Васильковка ауылында оқу-демонстрациялық мақсатта «Элит» Тәжірибелік оқу-ғылыми-өндірістік кешені құрылды. Институт түлектері - аграрлық және техникалық өнеркәсіптің көптеген салаларында, IT-технологиялар саласында сұранысқа ие мамандар.

Институт ғалымдарының ғылыми-зерттеу қызметі ҚР Ғылым және жоғары білім министрлігінің гранттық, бағдарламалық – нысаналы қаржыландыру бойынша, «Тыныс» АҚ, «Kazrost Engineering» АҚ, «Altyntau Kokshetau» АҚ, «Обуховский КБК» ЖШС сияқты қала кәсіпорындары мен шаруашылық шарттық тақырыптар бойынша жобаларды орындау арқылы жүргізіледі&lt;ref&gt;https://shokan.edu.kz/kk/schools/agrotehnicheskij-institut-im-sadvakasova/&lt;/ref&gt;.

== Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау университетінің «Тарих, география және әлеуметтік-гуманитарлық пәндер» кафедрасы ==
'''Тарих, география және әлеуметтік-гуманитарлық пәндер кафедрасы''' – Шоқан Уәлиханов атындағы Көкшетау университетінің Педагогикалық институтының кафедрасы.

Қазіргі уақытта тарих, география және әлеуметтік-гуманитарлық пәндер кафедрасы білім беру және ғылыми мекемелер үшін тарих, теология, география, тарих магистрлері мен докторларын (Phd) даярлау міндеттерін орындайды&lt;ref&gt;Тарих, география және әлеуметтік-гуманитарлық пәндер кафедрасының сайты – Шоқан Уәлиханов атындағы Көкшетау университеті Педагогикалық институтының кафедрасы. https://www.shokan.edu.kz/ru/schools/pedagogical-institute/kafedra-istorii-kazahstana-i-ruhani-zhayru/&lt;/ref&gt;.

Кафедра алғашқыда 1975 жылы құрылған болатын. 1991 жылы Қазақстан Республикасы мемлекеттік тәуелсіздік алғаннан кейін КОКП тарихы кафедрасы Қазақстан тарихы кафедрасы болып өзгертілді. Кафедраның қалыптасуы мен дамуына кафедраның тұңғыш меңгерушісі, тарих ғылымдарының докторы, профессор Қадыржан Қабиденұлы Әбуев сүбелі үлес қосты.

2015 жылы Қазақстан тарихы кафедрасы Отан тарихы және Қазақстан халқы Ассамблеясы кафедрасы болып өзгертілді. 2018 жылдан бастап Отан тарихы және «Рухани жаңғыру» кафедрасы болып атауын өзгертті. 2021 жылы Отан тарихы және «Рухани жаңғыру» кафедрасы Жалпы тарих және әлеуметтік-гуманитарлық пәндер кафедрасымен біріктіріліп, Қазақстан тарихы және «Рухани жаңғыру» кафедрасы деген жаңа атауға ие болды. 2022 жылы бұл атау Тарих, география және әлеуметтік-гуманитарлық пәндер кафедрасы болып өзгертілді&lt;ref&gt;Шоқан Уәлиханов атындағы Көкшетау университетіне 60 жыл. – Астана: Big Dream. 2022. – 260 б.&lt;/ref&gt;.

Кафедра университеттің барлық институттары мен мектептерінде Қазақстан тарихы, философия, әлеуметтану, саясаттану, мәдениеттану пәндерін оқытады, сонымен қатар тарих мамандығы бойынша бакалаврларды, магистранттар мен докторанттарды, теология бакалаврларын дайындауға қатысады.

Кафедра ұжымы ғылыми-зерттеу, оқу-әдістемелік және тәрбие жұмыстарын жүргізеді. «ХІХ ғасырдың соңы – ХХ ғасырдың басындағы Солтүстік Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық және мәдени дамуы» атты жалпы ведомстволық ғылыми тақырып бойынша жұмыс жүргізілуде.

Кафедра оқытушыларының ғылыми қызметінің нәтижелері халықаралық конференция материалдарының жинақтарында, Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі, Білім және ғылым комитеті ұсынған басылымдарда, «Sсopus», «Web of Science» деректер базасында орналасқан басылымдарда жарияланып келеді.

Кафедраның Ақмола облысының мемлекеттік мұрағатында, № 6 Көкшетау орта мектебінде өз филиалдары бар. Кафедра оқытушылары Қазақстан халқы Ассамблеясының қызметі аясында үнемі іс-шаралар өткізеді. Кафедра оқытушыларының ішінде ҚХА-ның төрағасы – М.З. Өтегенов, ал А.А.Шарипов, М.М. Шуматова Ақмола облысы ҚХА жанындағы ғылыми-сараптамалық кеңестің мүшелері болып табылады&lt;ref&gt;Ақмола облысы Қазақстан халқы Ассамблеясының сайты https://ddakmo.kz/ru/gylymi-saraptamalyk-toptyn-kuramy/&lt;/ref&gt;.

Кафедра ғалымдары мен оқытушылары Ақмола облысы бойынша ХХ ғасырдың 20–50 жылдарындағы саяси қуғын-сүргін құрбандарын толық ақтау жобасында жұмыс істейді.

2024 жылдың 26 қаңтарында кафедра оқытушылары Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, тарих ғылымдарының докторы, профессор Әбуев Қадыржан Қабиденұлының 85 жылдығына арналған «Әбуев оқулары – I» Халықаралық ғылыми-практикалық конференциясын ұйымдастырды&lt;ref&gt;https://www.shokan.edu.kz/ru/departments/departament-nauki-i-kommercializacii-tehnologii/nauchnye-konferencii/&lt;/ref&gt;.

=== Кафедра жүзеге асыратын білім беру бағдарламалары ===
'''Бакалаврларды даярлау бағыты'''

''6В01601 – Тарих және дінтану'' – педагогикалық білім бакалаврында ҚР білім берудің жаңартылған мазмұны жағдайында кәсіби қызметті жүзеге асыруға мүмкіндік беретін тарихи-дінтану және психологиялық-педагогикалық білім жүйесін қалыптастыру.

Білім алушыларды жалпыадамзаттық және әлеуметтік-тұлғалық құндылықтар негізінде қазақстандық патриотизм, діни төзімділік, толеранттылық рухында тәрбиелеу.

Тарихи және дінтану білімінің әртүрлі салаларында ғылыми-зерттеу, жобалау, практикалық қызметке қатысу арқылы студенттің жеке басын зияткерлік дамыту және өзін-өзі жүзеге асыру; заманауи білім беру технологияларын, оның ішінде мектеп стандарттарының талаптарын іске асыруды қамтамасыз ететін ақпараттық технологияларды меңгеру.

Болашақ мұғалімдерді заманауи білім беру ортасына тиімді интеграциялау үшін кәсіби-тұлғалық әлеуметтену дағдыларын жетілдіру (көшбасшылық, қарым-қатынастарды басқару, топпен жұмыс істеу және т.б.).

''6В01502-География-тарих'' – жалпы мәдени және кәсіби құзыреттіліктерді қалыптастыру негізінде география және тарих бағыты бойынша білім беру саласында кең білімі, іскерлігі мен дағдылары бар география және тарих мұғалімдерін даярлау.

''6В02202-Теология'' – дін және тарихи-гуманитарлық ғылымдар негіздерін терең меңгерген зайырлы мемлекет пен қоғамның заманауи, перспективалық талаптарына жауап беретін теология бағыты бойынша Қазақстанда діни-гуманитарлық сала мамандарын даярлау.

''6В02201-Ғылыми тарих'' – ғылыми-педагогикалық, қолданбалы және кәсіпкерлік қызметте қолдану мақсатында тарихи-гуманитарлық ғылымдар бойынша теориялық білім жүйесін дамыту негізінде гуманитарлық білім бакалаврының ғылыми-зерттеу кадрларын даярлау.

'''Магистрлерді даярлау бағыты'''

''7М02201-Тарих және әлеуметтік-дінтану ғылымдары'' – Қазақстан Республикасының еңбек нарығындағы қоғамның қажеттіліктерін қанағаттандыратын, осы саладағы соңғы теориялық және әдіснамалық жетістіктер деңгейінде тарихи және әлеуметтік-дінтану ғылымдарының ғылыми білім жүйесін, теориясы мен практикасын меңгерген гуманитарлық ғылымдар магистрін даярлау. Білім алушылардың ғылыми-шығармашылық құзыреттілігін арттыру.

''7М01501-География'' – магистранттардың жеке қасиеттерін дамыту, жалпы мәдени және кәсіби құзыреттіліктерін қалыптастыру, оларды ел заңнамасының талаптарына сәйкес жобалау, ғылыми-зерттеу, ұйымдастырушылық-басқарушылық, сараптамалық, педагогикалық жұмыс шеңберінде практикалық қызметте іске асыру дағдыларын дамыту.

'''Докторантура'''

''8D02201-Тарих'' – іргелі білім беру, әдіснамалық және зерттеу даярлығы бар, ғылыми ақпаратты алу, өңдеу және сақтау әдістерін қоса алғанда, заманауи ақпараттық технологияларды меңгерген, тарих ғылымы бойынша ғылыми-зерттеу қызметін ұйымдастыра және жүргізе алатын жоғары білікті ғылыми және педагогикалық кадрларды даярлау.

Кафедраның ғылыми бағыттары:

* ҚР МСМ «Ботай» мемлекеттік тарихи-мәдени музей-қорығында» РМҚК ғылыми-зерттеу бағдарламасы.
* Солтүстік Қазақстандағы ұлтаралық қатынастар.
* ХХ ғасырдың 40–50 жылдарындағы Қазақстан халқының күнделікті тарихы.
* «1920–1950 жылдардағы қуғын-сүргінге байланысты ғылыми-зерттеу жұмысы және архивтік басқа да құжаттарды саяси-құқықтық бағалау».

== Ағылшын тілі және оқыту әдістемесі кафедрасы ==
'''Ағылшын тілі және оқыту әдістемесі кафедрасы''' педагог кадрлар мен аудармашыларды даярлауда бай тәжірибесі мен дәстүрі бар Шоқан Уәлиханов атындағы Көкшетау университетінің жетекші құрылымдық бөлімшелерінің бірі болып табылады.

Көкшетау педагогикалық институты құрылғаннан бері филология факультетінде шет тілдері кафедрасы құрылды, оның бірінші меңгерушісі аға оқытушы О.А. Пальгов, екінші дүниежүзілік соғыс жылдарында әскери аудармашы болып қызмет атқарған тіл білімі және неміс тілі саласының кәнігі, білгір маманы.

Кафедра 1965 жылы қайта құрылды. Қазақ КСР Білім Министрінің 1965 жылғы 20 мамырдағы бұйрығымен филология факультетінде неміс және ағылшын тілдері кафедралары құрылды. Ағылшын тілі кафедрасының негізін қалаушы және бірінші меңгерушісі болып ғылым кандидаты, А.А. Жданов атындағы Ленингранд мемлекеттік университетінің түлегі, Георгий Исаевич Богин тағайындалды, ол кафедраның қалыптасуына қомақты үлес қосты.

1963 жылы «ағылшын тілі, неміс тілі, неміс тілі және әдебиеті мұғалімі» мамандығына алғашқы қабылдау жүзеге асырылды.

1966 жылы неміс тілі, неміс тілі мен әдебиеті, ағылшын тілі бөлімдерінен тұратын шет тілдері факультеті құрылды.

1970 жылы Шет тілдер факультетінің ағылшын бөлімі студенттерінің алғашқы бітіруі болды. Осы жылдары ағылшын тілі кафедрасы мен ағылшын филологиясы кафедрасы құрылды.

1990–2000 жылдары кафедра меңгерушісі филология ғылымдарының кандидаты Н.Ф. Немченко бастамасымен жаңа «Аударма ісі» мамандығы ашылды.

1993 жылы қазақ тілінде оқитын студенттерге арналған «Шет тілі: екі шет тілі (ағылшын, неміс)» мамандығына қабылдау басталды.

Оқытушылар қарқынды оқу мен жазбаша сөйлеуді дамытудың дәстүрлі әдістерін сақтай отырып, оқыту әдістемесін белсенді түрде қайта қарастырады.

1999 жылы Шет тілдері факультетінде «Шет тілі: екі шет тілі» мамандығы бойынша қайта сырттай оқу бөлімі ашылады.

2001 жылы «Шет тілі: екі шет тілі» мамандығы бойынша магистратура, кейін 2016 жылы докторантура ашылды.

2017 жылдан бастап кафедрада үшінші шет тілі ретінде қытай тілі оқытыла бастады.

Кафедра ұжымында 29 штаттық қызметкер бар, оның ішінде 2 PhD докторы, 6 ғылым кандидаты, 21 магистр құрайды.

Сонымен қатар ағылшын тілі және ОӘ кафедрасы филология ғылымдарының кандидаты, доцент Н.Л. Еремия және доцент Н.Ф. Немченко құрған ғылыми лингвистикалық мектептерімен де танымал.

==== Кафедра меңгерушілері: ====
Немченко Наталья Федоровна (1990–1997, 2002–2011).

Красникова Любовь Николаевна (1997–2000).

Черепанова Лариса Владимировна (2000–2002).

Исмагулова Айнагуль Ерболатовна (2011–2018).

Рыспаева Динара Сарсембаевна (2018 жылдан бастап)

Ағылшын тілі және оқыту әдістемесі кафедрасының білім беру бағдарламалары Қазақстандағы шет тілдерін оқыту саласындағы үрдістерді және жоғары кәсіби білім беруді ұйымдастырудағы өзгерістерді белсенді түрде ескеріп отырады.

=== '''Кафедраның білім беру бағдарламалары:''' ===
6В01701 – Шет тілі: екі шет тілі (ағылшын, неміс / қытай).

6B02302 – Аударма ісі (ағылшын, неміс/қытай).

7М01703 – Шет тілі: екі шет тілі (ағылшын, неміс).

8D01701 – Шет тілі: екі шет тілі.

8D02303 – Филология: шетел филологиясы.

== Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

[[Санат:Көкшетау]]
[[Санат:Қазақстан университеттері]]</text>
      <sha1>3d4j93emscy6tb36q8vjitgse2rjjlg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575485</id>
      <parentid>3575484</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T13:12:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rasulbek Adil</username>
        <id>176232</id>
      </contributor>
      <origin>3575485</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37765" sha1="1v373dilbevcr3ayv92xmm89tgc6ymn" xml:space="preserve">{{Университет 
|Аты = Ш.Уәлиханов атындағы Көкшетау университеті
|Қысқартылған аты = 
|Эмблемасы = 
|Сурет =
|Шынайы аты = 
|Халықаралық атауы = Ualikhanov University
|Бұрынғы атауы = Көкшетау педагогикалық институты
|Ұраны = 
|Құрылған жылы = [[1962 жыл|1962]]
|Жабылған жылы = 
|Қайта құрылған = 
|Қайта құрылған жылы = 
|Түрі = Мемлекеттік университет
|Бюджет = 
|Басшы лауазымы = 
|Басшы есімі = 
|Президенті = 
|Ғылыми жетекшісі = 
|Ректоры =  Сырлыбаев Марат Қәдірұлы
|Студенттер = 
|Шетел студенттері = 
|Мамандар = 
|Бакалавриат = 
|Магистратура = 
|Аспирантура = 
|Докторантура = 
|Ғылым докторы = 
|Профессоры = 
|Оқытушылар = 
|Орналасқан жері = {{KAZ}}, [[Көкшетау]]
|Метро бекеті = 
|Кампус = 
|Мекенжайы = [[Көкшетау]] қаласы, Абай көшесі, 76
|Сайты = https://shokan.edu.kz/kk/
|Марапаттары = 
|lat_dir = 
|lat_deg = 
|lat_min = 
|lat_sec = 
|lon_dir = 
|lon_deg = 
|lon_min = 
|lon_sec = 
|CoordScale = 
|edu_region = 
}}

'''Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау университеті''' — [[Көкшетау]] қаласында орналасқан жоғары оқу орны.

[[1996 жыл]]ы [[7 мамыр]]да [[Қарағанды политехникалық институты]]ның бөлімшесі, Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау педагогикалық институты және С. Сәдуақасов атындағы ауыл-шаруашылық институты негізінде ұйымдастырылды. Қарағанды политехникалық институтының бөлімшесі Қарағанды политехникалық [[институт]]ының құрамына 1972 жылы берілген [[Павлодар индустриалды институты]]ның жалпы техникалық факультеті негізінде 1993 жылы құрылған. Институт Өндірістік және азаматтық құрылыс, [[Құрылыс]]ты басқару және [[экономика,]] [[Машина]] жасау технологиясы, т.б. салалар бойынша мамандар даярлады. [[Ш.Уәлиханов|Ш. Уәлиханов]] атындағы Көкшетау [[педагогика]]лық институты [[1962]] жылы құрылған. Оның құрамында физика-математика, филология, [[жаратылыстану]], шет тілдер, [[химия]] және [[биология]] факультеттері болды. 1965 жылы институтқа [[Ш.Уәлиханов|Ш. Уәлиханов]] есімі берілді. С.Сәдуақасов атындағы ауыл-шаруашылық институты 1991 жылы [[Целиноград]] ауыл-шаруашылық институты негізінде құрылған. Құрамында [[агрономия]], зооинженерия, ауыл-шаруашылығын механикаландыру және экономика факультеттері болды. 3 жоғары оқу орны біріктірілгеннен кейін, құрамындағы (күндізгі және сырттай бөлімдерде) филология, [[экономика]], шет тілдер және [[тарих]], инженер-педагог және ауыл-шаруашылығы факультеттерінде 32 мамандық бойынша 5000-нан астам студент білім алады. Университеттің материалдық және ғылыми-техникалық базасы қалыптасқан. Электрондық баспа техникасы, машина-трактор оқу паркі, дәнекерлеу және жөндеу шеберханалары, жастар орталығы, студенттердің жаздық спорттық-сауықтыру кешені, кітапхана, дәрігерлік орталық, [[“Арасан” сауықтыру кешені]] жұмыс істейді. Униветситет жанында гимназия және лицей, магистратура, аспирантура, кәсіптік мамандық бойынша оқытуға маманданған оқу орталығы жұмыс істейді. Университетте оқулықтар, ғылыми еңбектер, [[монография]]лар, [[Алау|“Алау” газеті]] шығарылады, республикалық және халықаралық [[конференция]]лар, ''“Уәлиханов оқулары”'' өткізіледі. [[Ресей]], [[Египет]], [[Польша]], [[АҚШ]], [[Канада]], [[Германия]] ғылыми орталықтарымен байланыстар орнатылған. Агро-техникалық және экономикалық мамандықтар бойынша [[Еуропалық Одақ]] ұйымының “[[Тасис]]” және “[[Темпус]]” [[бағдарлама]]ларына қатысады. Университетте спорттық үйірмелер, көркемөнерпаздар шығармашылық ұйымы жұмыс істейді. Университет спортшылары боксшы Р.Б. Мусинов 2-Азия ойындарының күміс жүлдегері, Қазақстан Республикасының бірнеше дүркін чемпионы; жеңіл атлет А.В. Князев – Қазақстан Республикасының чемпионы.&lt;ref&gt;[[Қазақстан Республикасының Ғылым Энциклопедиясы]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, V том&lt;/ref&gt;

== Университет туралы ==

Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау университеті - Ақмола облысының жоғары білім беру жүйесінде 60 жыл көшбасшы. Осы жылдар ішінде университет өңір мен жалпы ел үшін мыңдаған маман даярлады. Оқыту бакалавриаттың 58 білім беру бағдарламасы, магистратураның 42 бағдарламасы, докторантураның 10 бағдарламасы бойынша жүргізіледі. Университет халықаралық және республикалық бағдарламалар шеңберінде бірлескен білім беру және ғылыми жобаларды үйлестірумен, әзірлеумен және іске асырумен айналысады: Erasmus+ KA1 ICM, Erasmus+ KA2 CBHE, UniCen, ғылыми зерттеулерге арналған мемлекеттік гранттар. ЖОО 2022 жылғы THE Impact Ranking рейтингісіне сәйкес жекелеген көрсеткіштер бойынша әлемнің 200 университеттердің қатарында және QS Central Asia-2023 халықаралық рейтингісінің 29-шы орнында. Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау университетінің HAAP рейтингі—9; QS Asia рейтингі—550. Университеттегі кафедралар саны—19; студенттер саны—7418,оның 414—шетелдік студенттер.
== Университет тарихы ==
1962 жыл, 25 шілде— Көкшетау педагогикалық институтының ашылуы. Ректор—тарих ғылымдарының кандидаты, доцент Горохводатский Иван Степанович.

1963 жыл—дербес физика-математика және филология факультеттерінің ашылуы. Павлодар индустриялық институтының жалпы техникалық факультетінің ашылуы. Бірінші директор—инженер Михаил Федорович Рысиков.

1965 жыл, 29 наурыз—институтқа тұңғыш қазақ ғалым-ағартушысы Шоқан Шыңғысұлы Уәлихановтың есімі берілді.

1966 жыл—шет тілдері факультетінің ашылуы.

1972 жыл—ЖОО ректоры қызметіне филология ғылымдарының кандидаты, доцент Боярский Евгений Иванович тағайындалды. Факультет Қарағанды политехникалық институтының құрамына ауыстырылды.

1979 жыл—директорлардың біліктілігін арттыру факультеті ұйымдастырылды.1979 Целиноград ауыл шаруашылығы институтының &quot;Агрономия&quot;, &quot;Зоотехния&quot; мамандықтары бойынша филиалы ашылды. Филиалдың бірінші директоры ауыл шаруашылығы ғылымдарының кандидаты, доцент Исатай Ғалиұлы Темрешев.

1980 жыл—&quot;Ауыл шаруашылығын механикаландыру&quot; жаңа мамандығы ашылды.

1982 жыл—&quot;Қазақ тілі мен әдебиеті&quot; жаңа мамандығы ашылды.

1984 жыл—&quot;Химия, биология&quot; жаңа мамандығы ашылды. 2000 білім алушыға арналған жаңа оқу-зертханалық корпус ашылды. Студенттер саны 400 ден 2500 ге өсті.

1985 жыл—химия-биология факультеті ұйымдастырылды. &quot;Бейнелеу өнері және сызу&quot;, &quot;Информатика&quot; мамандықтары ашылды.

1987 жыл—1000 орындық жаңа оқу корпусы пайдалануға берілді. &quot;Өнеркәсіптік және азаматтық құрылыс&quot;, &quot;Машина жасау технологиясы&quot;, &quot;Автомобильдер және автомобиль шаруашылығы&quot; мамандықтары бойынша кешкі нысандағы оқыту пайда болды.

1988 жыл—&quot;Радиотехника&quot; мамандығы ашылды.

1990 жыл—ректор болып философия ғылымдарының кандидаты, доцент Қуандық Досмағанбетұлы Жуламанов сайланды. Факультетте сырттай бөлім ашылды.

1991 жыл, 9 қаңтар—филиал Көкшетау ауылшаруашылығы институты болып қайта құрылды, ректор болып Б.Ғ.Жүнісов тағайындалды.

1991 жыл—Кұрылыстағы экономика және басқару&quot; және &quot;Машина жасау технологиясы&quot; мамандықтары бойынша күндізгі оқу бөліміне алғашқы қабылдау. Өндіруші кәсіпорындардың қолдауымен &quot;Пайдалы қазбаларды ашық игеру&quot; мамандығы ашылды.

1992—ректор болып физика-математика ғылымдарының докторы, профессор Абай Ахметғалиұлы Айтмұхамбетов тағайындалды.

1993 жыл—Қарағанды политехникалық институтынының Көкшетау филиалы ұйымдастырылды.

1996 жыл, 23 мамыр—Қазақстан Республикасы Білім министрлігінің 1996 жылғы 23 мамырдағы №143 бүйрығымен Уәлиханов атындағы Көкшетау педагогикалық институтының базасында Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау университеті құрылды, оның құрамында С. Сәдуақасов атындағы ауыл шаруашылығы институты және Қарағанды политехникалық институтының филиалы. Университеттің бірінші ректоры - физика-математика ғылымдарының докторы, профессор Абай Ахметғалиұлы Айтмұхамбетов. 

1998 жыл—үш деңгейлі оқыту жүйесі енгізіліп, магистратура ашылды.

2000 жыл—оқу-әдістемелік жұмыстың тиімділігін бағалаудың рейтингтік жүйесіне көшу. Білімді бақылау үшін тест тапсырмаларының базасы әзірленді.

2001 жыл—университет &quot;Шоқан Уәлиханов атындағы Көкшетау мемлекеттік университеті&quot; республикалық мемлекеттік қазыналық кәсіпорны болып өзгертілді.

2003 жыл—кредиттік технология бойынша оқыту басталды.

2005 жыл—сапа менеджменті жүйесі енгізілді. ИСО 9001-2000 халықаралық стандарттарына сәйкестігін сертификаттады.

2007 жыл—университет ректоры болып филология ғылымдарының докторы, профессор Шакимашрип Ибраевич Ибраев тағайындалды.

2010 жыл—ректор болып техника ғылымдарының докторы, профессор Найман Бубеевич Қалабаев тағайындалды.

2012 жыл—Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Уәлиханов атындағы Көкшетау мемлекеттік университеті&quot; шаруашылық жүргізу құқығындағы республикалық мемлекеттік кәсіпорын болып қайта ұйымдастырылды.

2012 жыл, желтоқсан - ректор болып ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторы, профессор Сағынтай Зекенұлы Елубаев тағайындалды.

2014 жыл, шілде - университет ректоры болып техника ғылымдарының докторы, профессор Абдумуталип Абжаппарович Абжаппаров тағайындалды.

2018 жыл—университетті экономика ғылымдарының кандидаты Марат Қадірұлы Сырлыбаев басқарып бастады.

2020 жыл—университет &quot;Ш.Уәлиханов атындағы Көкшетау университеті&quot; коммерциялық емес акционерлік қоғамы болып қайта құрылды.

== С. Сәдуақасов атындағы Агротехникалық институты ==
КеАҚ «Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау университеті» құрамында С.Сәдуақасов атындағы Агротехникалық институтының профессорлармен ғылым докторларын, доценттер мен ғылым кандидаттарын қамтитын жоғары білікті ғылыми-педагогикалық ұжым құрылды. Бакалаврлар мен магистранттарды даярлауда 84-тен астам штаттық оқытушылар жүзеге асырады, оның ішінде 8 ғылым докторы, 22 ғылым кандидаты, 6 PhD докторы, 49 магистр.

Институтта 31 білім беру бағдарламасы бойынша оқыту жүзеге асырылады – 20 ББ (бакалавриат), 8 ББ (магистратура), 3 ББ (докторантура). Бүгінгі таңда институтта 1411 студент, 27 магистрант, 11 докторант оқиды. Оқыту мемлекеттік және орыс тілдерінде жүргізіледі.

Оқу процесін жоғары деңгейде ұстап тұру үшін институтта тиісті материалдық-техникалық база құрылды. Оқу ғимараттарында заманауи зертханалар мен компьютерлік сыныптар жұмыс істейді. Оқыту процесінде оқытушылар заманауи білім беру технологияларын пайдаланады. Кітапхана студенттерге ғылыми-ақпараттық қызмет көрсетеді. Дене шынықтыру-сауықтыру кешені, акт залы мен асханасы бар.

Институттың білім беру бағдарламалары бойынша «Еуразия Групп Казахстан» ЖШС, «Тыныс» АҚ, «КАМАЗ-Инжиниринг» АҚ, «AGRIMER-ASTYK» ЖШС, «Гормолзавод» ЖШС, «Көкшетау» МҰТП, «Көкшетаугорселпроект» ЖШС сияқты Көкшетау қаласының ірі кәсіпорындарының базасында кафедра филиалдары жұмыс істейді. Ақмола облысы Зеренді ауданы Васильковка ауылында оқу-демонстрациялық мақсатта «Элит» Тәжірибелік оқу-ғылыми-өндірістік кешені құрылды. Институт түлектері - аграрлық және техникалық өнеркәсіптің көптеген салаларында, IT-технологиялар саласында сұранысқа ие мамандар.

Институт ғалымдарының ғылыми-зерттеу қызметі ҚР Ғылым және жоғары білім министрлігінің гранттық, бағдарламалық – нысаналы қаржыландыру бойынша, «Тыныс» АҚ, «Kazrost Engineering» АҚ, «Altyntau Kokshetau» АҚ, «Обуховский КБК» ЖШС сияқты қала кәсіпорындары мен шаруашылық шарттық тақырыптар бойынша жобаларды орындау арқылы жүргізіледі&lt;ref&gt;https://shokan.edu.kz/kk/schools/agrotehnicheskij-institut-im-sadvakasova/&lt;/ref&gt;.

== Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау университетінің «Тарих, география және әлеуметтік-гуманитарлық пәндер» кафедрасы ==
'''Тарих, география және әлеуметтік-гуманитарлық пәндер кафедрасы''' – Шоқан Уәлиханов атындағы Көкшетау университетінің Педагогикалық институтының кафедрасы.

Қазіргі уақытта тарих, география және әлеуметтік-гуманитарлық пәндер кафедрасы білім беру және ғылыми мекемелер үшін тарих, теология, география, тарих магистрлері мен докторларын (Phd) даярлау міндеттерін орындайды&lt;ref&gt;Тарих, география және әлеуметтік-гуманитарлық пәндер кафедрасының сайты – Шоқан Уәлиханов атындағы Көкшетау университеті Педагогикалық институтының кафедрасы. https://www.shokan.edu.kz/ru/schools/pedagogical-institute/kafedra-istorii-kazahstana-i-ruhani-zhayru/&lt;/ref&gt;.

Кафедра алғашқыда 1975 жылы құрылған болатын. 1991 жылы Қазақстан Республикасы мемлекеттік тәуелсіздік алғаннан кейін КОКП тарихы кафедрасы Қазақстан тарихы кафедрасы болып өзгертілді. Кафедраның қалыптасуы мен дамуына кафедраның тұңғыш меңгерушісі, тарих ғылымдарының докторы, профессор Қадыржан Қабиденұлы Әбуев сүбелі үлес қосты.

2015 жылы Қазақстан тарихы кафедрасы Отан тарихы және Қазақстан халқы Ассамблеясы кафедрасы болып өзгертілді. 2018 жылдан бастап Отан тарихы және «Рухани жаңғыру» кафедрасы болып атауын өзгертті. 2021 жылы Отан тарихы және «Рухани жаңғыру» кафедрасы Жалпы тарих және әлеуметтік-гуманитарлық пәндер кафедрасымен біріктіріліп, Қазақстан тарихы және «Рухани жаңғыру» кафедрасы деген жаңа атауға ие болды. 2022 жылы бұл атау Тарих, география және әлеуметтік-гуманитарлық пәндер кафедрасы болып өзгертілді&lt;ref&gt;Шоқан Уәлиханов атындағы Көкшетау университетіне 60 жыл. – Астана: Big Dream. 2022. – 260 б.&lt;/ref&gt;.

Кафедра университеттің барлық институттары мен мектептерінде Қазақстан тарихы, философия, әлеуметтану, саясаттану, мәдениеттану пәндерін оқытады, сонымен қатар тарих мамандығы бойынша бакалаврларды, магистранттар мен докторанттарды, теология бакалаврларын дайындауға қатысады.

Кафедра ұжымы ғылыми-зерттеу, оқу-әдістемелік және тәрбие жұмыстарын жүргізеді. «ХІХ ғасырдың соңы – ХХ ғасырдың басындағы Солтүстік Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық және мәдени дамуы» атты жалпы ведомстволық ғылыми тақырып бойынша жұмыс жүргізілуде.

Кафедра оқытушыларының ғылыми қызметінің нәтижелері халықаралық конференция материалдарының жинақтарында, Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі, Білім және ғылым комитеті ұсынған басылымдарда, «Sсopus», «Web of Science» деректер базасында орналасқан басылымдарда жарияланып келеді.

Кафедраның Ақмола облысының мемлекеттік мұрағатында, № 6 Көкшетау орта мектебінде өз филиалдары бар. Кафедра оқытушылары Қазақстан халқы Ассамблеясының қызметі аясында үнемі іс-шаралар өткізеді. Кафедра оқытушыларының ішінде ҚХА-ның төрағасы – М.З. Өтегенов, ал А.А.Шарипов, М.М. Шуматова Ақмола облысы ҚХА жанындағы ғылыми-сараптамалық кеңестің мүшелері болып табылады&lt;ref&gt;Ақмола облысы Қазақстан халқы Ассамблеясының сайты https://ddakmo.kz/ru/gylymi-saraptamalyk-toptyn-kuramy/&lt;/ref&gt;.

Кафедра ғалымдары мен оқытушылары Ақмола облысы бойынша ХХ ғасырдың 20–50 жылдарындағы саяси қуғын-сүргін құрбандарын толық ақтау жобасында жұмыс істейді.

2024 жылдың 26 қаңтарында кафедра оқытушылары Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, тарих ғылымдарының докторы, профессор Әбуев Қадыржан Қабиденұлының 85 жылдығына арналған «Әбуев оқулары – I» Халықаралық ғылыми-практикалық конференциясын ұйымдастырды&lt;ref&gt;https://www.shokan.edu.kz/ru/departments/departament-nauki-i-kommercializacii-tehnologii/nauchnye-konferencii/&lt;/ref&gt;.

=== Кафедра жүзеге асыратын білім беру бағдарламалары ===
'''Бакалаврларды даярлау бағыты'''

''6В01601 – Тарих және дінтану'' – педагогикалық білім бакалаврында ҚР білім берудің жаңартылған мазмұны жағдайында кәсіби қызметті жүзеге асыруға мүмкіндік беретін тарихи-дінтану және психологиялық-педагогикалық білім жүйесін қалыптастыру.

Білім алушыларды жалпыадамзаттық және әлеуметтік-тұлғалық құндылықтар негізінде қазақстандық патриотизм, діни төзімділік, толеранттылық рухында тәрбиелеу.

Тарихи және дінтану білімінің әртүрлі салаларында ғылыми-зерттеу, жобалау, практикалық қызметке қатысу арқылы студенттің жеке басын зияткерлік дамыту және өзін-өзі жүзеге асыру; заманауи білім беру технологияларын, оның ішінде мектеп стандарттарының талаптарын іске асыруды қамтамасыз ететін ақпараттық технологияларды меңгеру.

Болашақ мұғалімдерді заманауи білім беру ортасына тиімді интеграциялау үшін кәсіби-тұлғалық әлеуметтену дағдыларын жетілдіру (көшбасшылық, қарым-қатынастарды басқару, топпен жұмыс істеу және т.б.).

''6В01502-География-тарих'' – жалпы мәдени және кәсіби құзыреттіліктерді қалыптастыру негізінде география және тарих бағыты бойынша білім беру саласында кең білімі, іскерлігі мен дағдылары бар география және тарих мұғалімдерін даярлау.

''6В02202-Теология'' – дін және тарихи-гуманитарлық ғылымдар негіздерін терең меңгерген зайырлы мемлекет пен қоғамның заманауи, перспективалық талаптарына жауап беретін теология бағыты бойынша Қазақстанда діни-гуманитарлық сала мамандарын даярлау.

''6В02201-Ғылыми тарих'' – ғылыми-педагогикалық, қолданбалы және кәсіпкерлік қызметте қолдану мақсатында тарихи-гуманитарлық ғылымдар бойынша теориялық білім жүйесін дамыту негізінде гуманитарлық білім бакалаврының ғылыми-зерттеу кадрларын даярлау.

'''Магистрлерді даярлау бағыты'''

''7М02201-Тарих және әлеуметтік-дінтану ғылымдары'' – Қазақстан Республикасының еңбек нарығындағы қоғамның қажеттіліктерін қанағаттандыратын, осы саладағы соңғы теориялық және әдіснамалық жетістіктер деңгейінде тарихи және әлеуметтік-дінтану ғылымдарының ғылыми білім жүйесін, теориясы мен практикасын меңгерген гуманитарлық ғылымдар магистрін даярлау. Білім алушылардың ғылыми-шығармашылық құзыреттілігін арттыру.

''7М01501-География'' – магистранттардың жеке қасиеттерін дамыту, жалпы мәдени және кәсіби құзыреттіліктерін қалыптастыру, оларды ел заңнамасының талаптарына сәйкес жобалау, ғылыми-зерттеу, ұйымдастырушылық-басқарушылық, сараптамалық, педагогикалық жұмыс шеңберінде практикалық қызметте іске асыру дағдыларын дамыту.

'''Докторантура'''

''8D02201-Тарих'' – іргелі білім беру, әдіснамалық және зерттеу даярлығы бар, ғылыми ақпаратты алу, өңдеу және сақтау әдістерін қоса алғанда, заманауи ақпараттық технологияларды меңгерген, тарих ғылымы бойынша ғылыми-зерттеу қызметін ұйымдастыра және жүргізе алатын жоғары білікті ғылыми және педагогикалық кадрларды даярлау.

Кафедраның ғылыми бағыттары:

* ҚР МСМ «Ботай» мемлекеттік тарихи-мәдени музей-қорығында» РМҚК ғылыми-зерттеу бағдарламасы.
* Солтүстік Қазақстандағы ұлтаралық қатынастар.
* ХХ ғасырдың 40–50 жылдарындағы Қазақстан халқының күнделікті тарихы.
* «1920–1950 жылдардағы қуғын-сүргінге байланысты ғылыми-зерттеу жұмысы және архивтік басқа да құжаттарды саяси-құқықтық бағалау».

== Ағылшын тілі және оқыту әдістемесі кафедрасы ==
'''Ағылшын тілі және оқыту әдістемесі кафедрасы''' педагог кадрлар мен аудармашыларды даярлауда бай тәжірибесі мен дәстүрі бар Шоқан Уәлиханов атындағы Көкшетау университетінің жетекші құрылымдық бөлімшелерінің бірі болып табылады.

Көкшетау педагогикалық институты құрылғаннан бері филология факультетінде шет тілдері кафедрасы құрылды, оның бірінші меңгерушісі аға оқытушы О.А. Пальгов, екінші дүниежүзілік соғыс жылдарында әскери аудармашы болып қызмет атқарған тіл білімі және неміс тілі саласының кәнігі, білгір маманы.

Кафедра 1965 жылы қайта құрылды. Қазақ КСР Білім Министрінің 1965 жылғы 20 мамырдағы бұйрығымен филология факультетінде неміс және ағылшын тілдері кафедралары құрылды. Ағылшын тілі кафедрасының негізін қалаушы және бірінші меңгерушісі болып ғылым кандидаты, А.А. Жданов атындағы Ленингранд мемлекеттік университетінің түлегі, Георгий Исаевич Богин тағайындалды, ол кафедраның қалыптасуына қомақты үлес қосты.

1963 жылы «ағылшын тілі, неміс тілі, неміс тілі және әдебиеті мұғалімі» мамандығына алғашқы қабылдау жүзеге асырылды.

1966 жылы неміс тілі, неміс тілі мен әдебиеті, ағылшын тілі бөлімдерінен тұратын шет тілдері факультеті құрылды.

1970 жылы Шет тілдер факультетінің ағылшын бөлімі студенттерінің алғашқы бітіруі болды. Осы жылдары ағылшын тілі кафедрасы мен ағылшын филологиясы кафедрасы құрылды.

1990–2000 жылдары кафедра меңгерушісі филология ғылымдарының кандидаты Н.Ф. Немченко бастамасымен жаңа «Аударма ісі» мамандығы ашылды.

1993 жылы қазақ тілінде оқитын студенттерге арналған «Шет тілі: екі шет тілі (ағылшын, неміс)» мамандығына қабылдау басталды.

Оқытушылар қарқынды оқу мен жазбаша сөйлеуді дамытудың дәстүрлі әдістерін сақтай отырып, оқыту әдістемесін белсенді түрде қайта қарастырады.

1999 жылы Шет тілдері факультетінде «Шет тілі: екі шет тілі» мамандығы бойынша қайта сырттай оқу бөлімі ашылады.

2001 жылы «Шет тілі: екі шет тілі» мамандығы бойынша магистратура, кейін 2016 жылы докторантура ашылды.

2017 жылдан бастап кафедрада үшінші шет тілі ретінде қытай тілі оқытыла бастады.

Кафедра ұжымында 29 штаттық қызметкер бар, оның ішінде 2 PhD докторы, 6 ғылым кандидаты, 21 магистр құрайды.

Сонымен қатар ағылшын тілі және ОӘ кафедрасы филология ғылымдарының кандидаты, доцент Н.Л. Еремия және доцент Н.Ф. Немченко құрған ғылыми лингвистикалық мектептерімен де танымал.

==== Кафедра меңгерушілері: ====
Немченко Наталья Федоровна (1990–1997, 2002–2011).

Красникова Любовь Николаевна (1997–2000).

Черепанова Лариса Владимировна (2000–2002).

Исмагулова Айнагуль Ерболатовна (2011–2018).

Рыспаева Динара Сарсембаевна (2018 жылдан бастап)

Ағылшын тілі және оқыту әдістемесі кафедрасының білім беру бағдарламалары Қазақстандағы шет тілдерін оқыту саласындағы үрдістерді және жоғары кәсіби білім беруді ұйымдастырудағы өзгерістерді белсенді түрде ескеріп отырады.

=== '''Кафедраның білім беру бағдарламалары:''' ===
6В01701 – Шет тілі: екі шет тілі (ағылшын, неміс / қытай).

6B02302 – Аударма ісі (ағылшын, неміс/қытай).

7М01703 – Шет тілі: екі шет тілі (ағылшын, неміс).

8D01701 – Шет тілі: екі шет тілі.

8D02303 – Филология: шетел филологиясы.

== Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

[[Санат:Көкшетау]]
[[Санат:Қазақстан университеттері]]</text>
      <sha1>1v373dilbevcr3ayv92xmm89tgc6ymn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575487</id>
      <parentid>3575485</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T13:13:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rasulbek Adil</username>
        <id>176232</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Rasulbek Adil [[Ш.Уәлиханов атындағы Көкшетау университеті]] бетін [[Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау университеті]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>3575485</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37765" sha1="1v373dilbevcr3ayv92xmm89tgc6ymn" xml:space="preserve">{{Университет 
|Аты = Ш.Уәлиханов атындағы Көкшетау университеті
|Қысқартылған аты = 
|Эмблемасы = 
|Сурет =
|Шынайы аты = 
|Халықаралық атауы = Ualikhanov University
|Бұрынғы атауы = Көкшетау педагогикалық институты
|Ұраны = 
|Құрылған жылы = [[1962 жыл|1962]]
|Жабылған жылы = 
|Қайта құрылған = 
|Қайта құрылған жылы = 
|Түрі = Мемлекеттік университет
|Бюджет = 
|Басшы лауазымы = 
|Басшы есімі = 
|Президенті = 
|Ғылыми жетекшісі = 
|Ректоры =  Сырлыбаев Марат Қәдірұлы
|Студенттер = 
|Шетел студенттері = 
|Мамандар = 
|Бакалавриат = 
|Магистратура = 
|Аспирантура = 
|Докторантура = 
|Ғылым докторы = 
|Профессоры = 
|Оқытушылар = 
|Орналасқан жері = {{KAZ}}, [[Көкшетау]]
|Метро бекеті = 
|Кампус = 
|Мекенжайы = [[Көкшетау]] қаласы, Абай көшесі, 76
|Сайты = https://shokan.edu.kz/kk/
|Марапаттары = 
|lat_dir = 
|lat_deg = 
|lat_min = 
|lat_sec = 
|lon_dir = 
|lon_deg = 
|lon_min = 
|lon_sec = 
|CoordScale = 
|edu_region = 
}}

'''Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау университеті''' — [[Көкшетау]] қаласында орналасқан жоғары оқу орны.

[[1996 жыл]]ы [[7 мамыр]]да [[Қарағанды политехникалық институты]]ның бөлімшесі, Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау педагогикалық институты және С. Сәдуақасов атындағы ауыл-шаруашылық институты негізінде ұйымдастырылды. Қарағанды политехникалық институтының бөлімшесі Қарағанды политехникалық [[институт]]ының құрамына 1972 жылы берілген [[Павлодар индустриалды институты]]ның жалпы техникалық факультеті негізінде 1993 жылы құрылған. Институт Өндірістік және азаматтық құрылыс, [[Құрылыс]]ты басқару және [[экономика,]] [[Машина]] жасау технологиясы, т.б. салалар бойынша мамандар даярлады. [[Ш.Уәлиханов|Ш. Уәлиханов]] атындағы Көкшетау [[педагогика]]лық институты [[1962]] жылы құрылған. Оның құрамында физика-математика, филология, [[жаратылыстану]], шет тілдер, [[химия]] және [[биология]] факультеттері болды. 1965 жылы институтқа [[Ш.Уәлиханов|Ш. Уәлиханов]] есімі берілді. С.Сәдуақасов атындағы ауыл-шаруашылық институты 1991 жылы [[Целиноград]] ауыл-шаруашылық институты негізінде құрылған. Құрамында [[агрономия]], зооинженерия, ауыл-шаруашылығын механикаландыру және экономика факультеттері болды. 3 жоғары оқу орны біріктірілгеннен кейін, құрамындағы (күндізгі және сырттай бөлімдерде) филология, [[экономика]], шет тілдер және [[тарих]], инженер-педагог және ауыл-шаруашылығы факультеттерінде 32 мамандық бойынша 5000-нан астам студент білім алады. Университеттің материалдық және ғылыми-техникалық базасы қалыптасқан. Электрондық баспа техникасы, машина-трактор оқу паркі, дәнекерлеу және жөндеу шеберханалары, жастар орталығы, студенттердің жаздық спорттық-сауықтыру кешені, кітапхана, дәрігерлік орталық, [[“Арасан” сауықтыру кешені]] жұмыс істейді. Униветситет жанында гимназия және лицей, магистратура, аспирантура, кәсіптік мамандық бойынша оқытуға маманданған оқу орталығы жұмыс істейді. Университетте оқулықтар, ғылыми еңбектер, [[монография]]лар, [[Алау|“Алау” газеті]] шығарылады, республикалық және халықаралық [[конференция]]лар, ''“Уәлиханов оқулары”'' өткізіледі. [[Ресей]], [[Египет]], [[Польша]], [[АҚШ]], [[Канада]], [[Германия]] ғылыми орталықтарымен байланыстар орнатылған. Агро-техникалық және экономикалық мамандықтар бойынша [[Еуропалық Одақ]] ұйымының “[[Тасис]]” және “[[Темпус]]” [[бағдарлама]]ларына қатысады. Университетте спорттық үйірмелер, көркемөнерпаздар шығармашылық ұйымы жұмыс істейді. Университет спортшылары боксшы Р.Б. Мусинов 2-Азия ойындарының күміс жүлдегері, Қазақстан Республикасының бірнеше дүркін чемпионы; жеңіл атлет А.В. Князев – Қазақстан Республикасының чемпионы.&lt;ref&gt;[[Қазақстан Республикасының Ғылым Энциклопедиясы]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, V том&lt;/ref&gt;

== Университет туралы ==

Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау университеті - Ақмола облысының жоғары білім беру жүйесінде 60 жыл көшбасшы. Осы жылдар ішінде университет өңір мен жалпы ел үшін мыңдаған маман даярлады. Оқыту бакалавриаттың 58 білім беру бағдарламасы, магистратураның 42 бағдарламасы, докторантураның 10 бағдарламасы бойынша жүргізіледі. Университет халықаралық және республикалық бағдарламалар шеңберінде бірлескен білім беру және ғылыми жобаларды үйлестірумен, әзірлеумен және іске асырумен айналысады: Erasmus+ KA1 ICM, Erasmus+ KA2 CBHE, UniCen, ғылыми зерттеулерге арналған мемлекеттік гранттар. ЖОО 2022 жылғы THE Impact Ranking рейтингісіне сәйкес жекелеген көрсеткіштер бойынша әлемнің 200 университеттердің қатарында және QS Central Asia-2023 халықаралық рейтингісінің 29-шы орнында. Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау университетінің HAAP рейтингі—9; QS Asia рейтингі—550. Университеттегі кафедралар саны—19; студенттер саны—7418,оның 414—шетелдік студенттер.
== Университет тарихы ==
1962 жыл, 25 шілде— Көкшетау педагогикалық институтының ашылуы. Ректор—тарих ғылымдарының кандидаты, доцент Горохводатский Иван Степанович.

1963 жыл—дербес физика-математика және филология факультеттерінің ашылуы. Павлодар индустриялық институтының жалпы техникалық факультетінің ашылуы. Бірінші директор—инженер Михаил Федорович Рысиков.

1965 жыл, 29 наурыз—институтқа тұңғыш қазақ ғалым-ағартушысы Шоқан Шыңғысұлы Уәлихановтың есімі берілді.

1966 жыл—шет тілдері факультетінің ашылуы.

1972 жыл—ЖОО ректоры қызметіне филология ғылымдарының кандидаты, доцент Боярский Евгений Иванович тағайындалды. Факультет Қарағанды политехникалық институтының құрамына ауыстырылды.

1979 жыл—директорлардың біліктілігін арттыру факультеті ұйымдастырылды.1979 Целиноград ауыл шаруашылығы институтының &quot;Агрономия&quot;, &quot;Зоотехния&quot; мамандықтары бойынша филиалы ашылды. Филиалдың бірінші директоры ауыл шаруашылығы ғылымдарының кандидаты, доцент Исатай Ғалиұлы Темрешев.

1980 жыл—&quot;Ауыл шаруашылығын механикаландыру&quot; жаңа мамандығы ашылды.

1982 жыл—&quot;Қазақ тілі мен әдебиеті&quot; жаңа мамандығы ашылды.

1984 жыл—&quot;Химия, биология&quot; жаңа мамандығы ашылды. 2000 білім алушыға арналған жаңа оқу-зертханалық корпус ашылды. Студенттер саны 400 ден 2500 ге өсті.

1985 жыл—химия-биология факультеті ұйымдастырылды. &quot;Бейнелеу өнері және сызу&quot;, &quot;Информатика&quot; мамандықтары ашылды.

1987 жыл—1000 орындық жаңа оқу корпусы пайдалануға берілді. &quot;Өнеркәсіптік және азаматтық құрылыс&quot;, &quot;Машина жасау технологиясы&quot;, &quot;Автомобильдер және автомобиль шаруашылығы&quot; мамандықтары бойынша кешкі нысандағы оқыту пайда болды.

1988 жыл—&quot;Радиотехника&quot; мамандығы ашылды.

1990 жыл—ректор болып философия ғылымдарының кандидаты, доцент Қуандық Досмағанбетұлы Жуламанов сайланды. Факультетте сырттай бөлім ашылды.

1991 жыл, 9 қаңтар—филиал Көкшетау ауылшаруашылығы институты болып қайта құрылды, ректор болып Б.Ғ.Жүнісов тағайындалды.

1991 жыл—Кұрылыстағы экономика және басқару&quot; және &quot;Машина жасау технологиясы&quot; мамандықтары бойынша күндізгі оқу бөліміне алғашқы қабылдау. Өндіруші кәсіпорындардың қолдауымен &quot;Пайдалы қазбаларды ашық игеру&quot; мамандығы ашылды.

1992—ректор болып физика-математика ғылымдарының докторы, профессор Абай Ахметғалиұлы Айтмұхамбетов тағайындалды.

1993 жыл—Қарағанды политехникалық институтынының Көкшетау филиалы ұйымдастырылды.

1996 жыл, 23 мамыр—Қазақстан Республикасы Білім министрлігінің 1996 жылғы 23 мамырдағы №143 бүйрығымен Уәлиханов атындағы Көкшетау педагогикалық институтының базасында Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау университеті құрылды, оның құрамында С. Сәдуақасов атындағы ауыл шаруашылығы институты және Қарағанды политехникалық институтының филиалы. Университеттің бірінші ректоры - физика-математика ғылымдарының докторы, профессор Абай Ахметғалиұлы Айтмұхамбетов. 

1998 жыл—үш деңгейлі оқыту жүйесі енгізіліп, магистратура ашылды.

2000 жыл—оқу-әдістемелік жұмыстың тиімділігін бағалаудың рейтингтік жүйесіне көшу. Білімді бақылау үшін тест тапсырмаларының базасы әзірленді.

2001 жыл—университет &quot;Шоқан Уәлиханов атындағы Көкшетау мемлекеттік университеті&quot; республикалық мемлекеттік қазыналық кәсіпорны болып өзгертілді.

2003 жыл—кредиттік технология бойынша оқыту басталды.

2005 жыл—сапа менеджменті жүйесі енгізілді. ИСО 9001-2000 халықаралық стандарттарына сәйкестігін сертификаттады.

2007 жыл—университет ректоры болып филология ғылымдарының докторы, профессор Шакимашрип Ибраевич Ибраев тағайындалды.

2010 жыл—ректор болып техника ғылымдарының докторы, профессор Найман Бубеевич Қалабаев тағайындалды.

2012 жыл—Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Уәлиханов атындағы Көкшетау мемлекеттік университеті&quot; шаруашылық жүргізу құқығындағы республикалық мемлекеттік кәсіпорын болып қайта ұйымдастырылды.

2012 жыл, желтоқсан - ректор болып ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторы, профессор Сағынтай Зекенұлы Елубаев тағайындалды.

2014 жыл, шілде - университет ректоры болып техника ғылымдарының докторы, профессор Абдумуталип Абжаппарович Абжаппаров тағайындалды.

2018 жыл—университетті экономика ғылымдарының кандидаты Марат Қадірұлы Сырлыбаев басқарып бастады.

2020 жыл—университет &quot;Ш.Уәлиханов атындағы Көкшетау университеті&quot; коммерциялық емес акционерлік қоғамы болып қайта құрылды.

== С. Сәдуақасов атындағы Агротехникалық институты ==
КеАҚ «Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау университеті» құрамында С.Сәдуақасов атындағы Агротехникалық институтының профессорлармен ғылым докторларын, доценттер мен ғылым кандидаттарын қамтитын жоғары білікті ғылыми-педагогикалық ұжым құрылды. Бакалаврлар мен магистранттарды даярлауда 84-тен астам штаттық оқытушылар жүзеге асырады, оның ішінде 8 ғылым докторы, 22 ғылым кандидаты, 6 PhD докторы, 49 магистр.

Институтта 31 білім беру бағдарламасы бойынша оқыту жүзеге асырылады – 20 ББ (бакалавриат), 8 ББ (магистратура), 3 ББ (докторантура). Бүгінгі таңда институтта 1411 студент, 27 магистрант, 11 докторант оқиды. Оқыту мемлекеттік және орыс тілдерінде жүргізіледі.

Оқу процесін жоғары деңгейде ұстап тұру үшін институтта тиісті материалдық-техникалық база құрылды. Оқу ғимараттарында заманауи зертханалар мен компьютерлік сыныптар жұмыс істейді. Оқыту процесінде оқытушылар заманауи білім беру технологияларын пайдаланады. Кітапхана студенттерге ғылыми-ақпараттық қызмет көрсетеді. Дене шынықтыру-сауықтыру кешені, акт залы мен асханасы бар.

Институттың білім беру бағдарламалары бойынша «Еуразия Групп Казахстан» ЖШС, «Тыныс» АҚ, «КАМАЗ-Инжиниринг» АҚ, «AGRIMER-ASTYK» ЖШС, «Гормолзавод» ЖШС, «Көкшетау» МҰТП, «Көкшетаугорселпроект» ЖШС сияқты Көкшетау қаласының ірі кәсіпорындарының базасында кафедра филиалдары жұмыс істейді. Ақмола облысы Зеренді ауданы Васильковка ауылында оқу-демонстрациялық мақсатта «Элит» Тәжірибелік оқу-ғылыми-өндірістік кешені құрылды. Институт түлектері - аграрлық және техникалық өнеркәсіптің көптеген салаларында, IT-технологиялар саласында сұранысқа ие мамандар.

Институт ғалымдарының ғылыми-зерттеу қызметі ҚР Ғылым және жоғары білім министрлігінің гранттық, бағдарламалық – нысаналы қаржыландыру бойынша, «Тыныс» АҚ, «Kazrost Engineering» АҚ, «Altyntau Kokshetau» АҚ, «Обуховский КБК» ЖШС сияқты қала кәсіпорындары мен шаруашылық шарттық тақырыптар бойынша жобаларды орындау арқылы жүргізіледі&lt;ref&gt;https://shokan.edu.kz/kk/schools/agrotehnicheskij-institut-im-sadvakasova/&lt;/ref&gt;.

== Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау университетінің «Тарих, география және әлеуметтік-гуманитарлық пәндер» кафедрасы ==
'''Тарих, география және әлеуметтік-гуманитарлық пәндер кафедрасы''' – Шоқан Уәлиханов атындағы Көкшетау университетінің Педагогикалық институтының кафедрасы.

Қазіргі уақытта тарих, география және әлеуметтік-гуманитарлық пәндер кафедрасы білім беру және ғылыми мекемелер үшін тарих, теология, география, тарих магистрлері мен докторларын (Phd) даярлау міндеттерін орындайды&lt;ref&gt;Тарих, география және әлеуметтік-гуманитарлық пәндер кафедрасының сайты – Шоқан Уәлиханов атындағы Көкшетау университеті Педагогикалық институтының кафедрасы. https://www.shokan.edu.kz/ru/schools/pedagogical-institute/kafedra-istorii-kazahstana-i-ruhani-zhayru/&lt;/ref&gt;.

Кафедра алғашқыда 1975 жылы құрылған болатын. 1991 жылы Қазақстан Республикасы мемлекеттік тәуелсіздік алғаннан кейін КОКП тарихы кафедрасы Қазақстан тарихы кафедрасы болып өзгертілді. Кафедраның қалыптасуы мен дамуына кафедраның тұңғыш меңгерушісі, тарих ғылымдарының докторы, профессор Қадыржан Қабиденұлы Әбуев сүбелі үлес қосты.

2015 жылы Қазақстан тарихы кафедрасы Отан тарихы және Қазақстан халқы Ассамблеясы кафедрасы болып өзгертілді. 2018 жылдан бастап Отан тарихы және «Рухани жаңғыру» кафедрасы болып атауын өзгертті. 2021 жылы Отан тарихы және «Рухани жаңғыру» кафедрасы Жалпы тарих және әлеуметтік-гуманитарлық пәндер кафедрасымен біріктіріліп, Қазақстан тарихы және «Рухани жаңғыру» кафедрасы деген жаңа атауға ие болды. 2022 жылы бұл атау Тарих, география және әлеуметтік-гуманитарлық пәндер кафедрасы болып өзгертілді&lt;ref&gt;Шоқан Уәлиханов атындағы Көкшетау университетіне 60 жыл. – Астана: Big Dream. 2022. – 260 б.&lt;/ref&gt;.

Кафедра университеттің барлық институттары мен мектептерінде Қазақстан тарихы, философия, әлеуметтану, саясаттану, мәдениеттану пәндерін оқытады, сонымен қатар тарих мамандығы бойынша бакалаврларды, магистранттар мен докторанттарды, теология бакалаврларын дайындауға қатысады.

Кафедра ұжымы ғылыми-зерттеу, оқу-әдістемелік және тәрбие жұмыстарын жүргізеді. «ХІХ ғасырдың соңы – ХХ ғасырдың басындағы Солтүстік Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық және мәдени дамуы» атты жалпы ведомстволық ғылыми тақырып бойынша жұмыс жүргізілуде.

Кафедра оқытушыларының ғылыми қызметінің нәтижелері халықаралық конференция материалдарының жинақтарында, Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі, Білім және ғылым комитеті ұсынған басылымдарда, «Sсopus», «Web of Science» деректер базасында орналасқан басылымдарда жарияланып келеді.

Кафедраның Ақмола облысының мемлекеттік мұрағатында, № 6 Көкшетау орта мектебінде өз филиалдары бар. Кафедра оқытушылары Қазақстан халқы Ассамблеясының қызметі аясында үнемі іс-шаралар өткізеді. Кафедра оқытушыларының ішінде ҚХА-ның төрағасы – М.З. Өтегенов, ал А.А.Шарипов, М.М. Шуматова Ақмола облысы ҚХА жанындағы ғылыми-сараптамалық кеңестің мүшелері болып табылады&lt;ref&gt;Ақмола облысы Қазақстан халқы Ассамблеясының сайты https://ddakmo.kz/ru/gylymi-saraptamalyk-toptyn-kuramy/&lt;/ref&gt;.

Кафедра ғалымдары мен оқытушылары Ақмола облысы бойынша ХХ ғасырдың 20–50 жылдарындағы саяси қуғын-сүргін құрбандарын толық ақтау жобасында жұмыс істейді.

2024 жылдың 26 қаңтарында кафедра оқытушылары Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, тарих ғылымдарының докторы, профессор Әбуев Қадыржан Қабиденұлының 85 жылдығына арналған «Әбуев оқулары – I» Халықаралық ғылыми-практикалық конференциясын ұйымдастырды&lt;ref&gt;https://www.shokan.edu.kz/ru/departments/departament-nauki-i-kommercializacii-tehnologii/nauchnye-konferencii/&lt;/ref&gt;.

=== Кафедра жүзеге асыратын білім беру бағдарламалары ===
'''Бакалаврларды даярлау бағыты'''

''6В01601 – Тарих және дінтану'' – педагогикалық білім бакалаврында ҚР білім берудің жаңартылған мазмұны жағдайында кәсіби қызметті жүзеге асыруға мүмкіндік беретін тарихи-дінтану және психологиялық-педагогикалық білім жүйесін қалыптастыру.

Білім алушыларды жалпыадамзаттық және әлеуметтік-тұлғалық құндылықтар негізінде қазақстандық патриотизм, діни төзімділік, толеранттылық рухында тәрбиелеу.

Тарихи және дінтану білімінің әртүрлі салаларында ғылыми-зерттеу, жобалау, практикалық қызметке қатысу арқылы студенттің жеке басын зияткерлік дамыту және өзін-өзі жүзеге асыру; заманауи білім беру технологияларын, оның ішінде мектеп стандарттарының талаптарын іске асыруды қамтамасыз ететін ақпараттық технологияларды меңгеру.

Болашақ мұғалімдерді заманауи білім беру ортасына тиімді интеграциялау үшін кәсіби-тұлғалық әлеуметтену дағдыларын жетілдіру (көшбасшылық, қарым-қатынастарды басқару, топпен жұмыс істеу және т.б.).

''6В01502-География-тарих'' – жалпы мәдени және кәсіби құзыреттіліктерді қалыптастыру негізінде география және тарих бағыты бойынша білім беру саласында кең білімі, іскерлігі мен дағдылары бар география және тарих мұғалімдерін даярлау.

''6В02202-Теология'' – дін және тарихи-гуманитарлық ғылымдар негіздерін терең меңгерген зайырлы мемлекет пен қоғамның заманауи, перспективалық талаптарына жауап беретін теология бағыты бойынша Қазақстанда діни-гуманитарлық сала мамандарын даярлау.

''6В02201-Ғылыми тарих'' – ғылыми-педагогикалық, қолданбалы және кәсіпкерлік қызметте қолдану мақсатында тарихи-гуманитарлық ғылымдар бойынша теориялық білім жүйесін дамыту негізінде гуманитарлық білім бакалаврының ғылыми-зерттеу кадрларын даярлау.

'''Магистрлерді даярлау бағыты'''

''7М02201-Тарих және әлеуметтік-дінтану ғылымдары'' – Қазақстан Республикасының еңбек нарығындағы қоғамның қажеттіліктерін қанағаттандыратын, осы саладағы соңғы теориялық және әдіснамалық жетістіктер деңгейінде тарихи және әлеуметтік-дінтану ғылымдарының ғылыми білім жүйесін, теориясы мен практикасын меңгерген гуманитарлық ғылымдар магистрін даярлау. Білім алушылардың ғылыми-шығармашылық құзыреттілігін арттыру.

''7М01501-География'' – магистранттардың жеке қасиеттерін дамыту, жалпы мәдени және кәсіби құзыреттіліктерін қалыптастыру, оларды ел заңнамасының талаптарына сәйкес жобалау, ғылыми-зерттеу, ұйымдастырушылық-басқарушылық, сараптамалық, педагогикалық жұмыс шеңберінде практикалық қызметте іске асыру дағдыларын дамыту.

'''Докторантура'''

''8D02201-Тарих'' – іргелі білім беру, әдіснамалық және зерттеу даярлығы бар, ғылыми ақпаратты алу, өңдеу және сақтау әдістерін қоса алғанда, заманауи ақпараттық технологияларды меңгерген, тарих ғылымы бойынша ғылыми-зерттеу қызметін ұйымдастыра және жүргізе алатын жоғары білікті ғылыми және педагогикалық кадрларды даярлау.

Кафедраның ғылыми бағыттары:

* ҚР МСМ «Ботай» мемлекеттік тарихи-мәдени музей-қорығында» РМҚК ғылыми-зерттеу бағдарламасы.
* Солтүстік Қазақстандағы ұлтаралық қатынастар.
* ХХ ғасырдың 40–50 жылдарындағы Қазақстан халқының күнделікті тарихы.
* «1920–1950 жылдардағы қуғын-сүргінге байланысты ғылыми-зерттеу жұмысы және архивтік басқа да құжаттарды саяси-құқықтық бағалау».

== Ағылшын тілі және оқыту әдістемесі кафедрасы ==
'''Ағылшын тілі және оқыту әдістемесі кафедрасы''' педагог кадрлар мен аудармашыларды даярлауда бай тәжірибесі мен дәстүрі бар Шоқан Уәлиханов атындағы Көкшетау университетінің жетекші құрылымдық бөлімшелерінің бірі болып табылады.

Көкшетау педагогикалық институты құрылғаннан бері филология факультетінде шет тілдері кафедрасы құрылды, оның бірінші меңгерушісі аға оқытушы О.А. Пальгов, екінші дүниежүзілік соғыс жылдарында әскери аудармашы болып қызмет атқарған тіл білімі және неміс тілі саласының кәнігі, білгір маманы.

Кафедра 1965 жылы қайта құрылды. Қазақ КСР Білім Министрінің 1965 жылғы 20 мамырдағы бұйрығымен филология факультетінде неміс және ағылшын тілдері кафедралары құрылды. Ағылшын тілі кафедрасының негізін қалаушы және бірінші меңгерушісі болып ғылым кандидаты, А.А. Жданов атындағы Ленингранд мемлекеттік университетінің түлегі, Георгий Исаевич Богин тағайындалды, ол кафедраның қалыптасуына қомақты үлес қосты.

1963 жылы «ағылшын тілі, неміс тілі, неміс тілі және әдебиеті мұғалімі» мамандығына алғашқы қабылдау жүзеге асырылды.

1966 жылы неміс тілі, неміс тілі мен әдебиеті, ағылшын тілі бөлімдерінен тұратын шет тілдері факультеті құрылды.

1970 жылы Шет тілдер факультетінің ағылшын бөлімі студенттерінің алғашқы бітіруі болды. Осы жылдары ағылшын тілі кафедрасы мен ағылшын филологиясы кафедрасы құрылды.

1990–2000 жылдары кафедра меңгерушісі филология ғылымдарының кандидаты Н.Ф. Немченко бастамасымен жаңа «Аударма ісі» мамандығы ашылды.

1993 жылы қазақ тілінде оқитын студенттерге арналған «Шет тілі: екі шет тілі (ағылшын, неміс)» мамандығына қабылдау басталды.

Оқытушылар қарқынды оқу мен жазбаша сөйлеуді дамытудың дәстүрлі әдістерін сақтай отырып, оқыту әдістемесін белсенді түрде қайта қарастырады.

1999 жылы Шет тілдері факультетінде «Шет тілі: екі шет тілі» мамандығы бойынша қайта сырттай оқу бөлімі ашылады.

2001 жылы «Шет тілі: екі шет тілі» мамандығы бойынша магистратура, кейін 2016 жылы докторантура ашылды.

2017 жылдан бастап кафедрада үшінші шет тілі ретінде қытай тілі оқытыла бастады.

Кафедра ұжымында 29 штаттық қызметкер бар, оның ішінде 2 PhD докторы, 6 ғылым кандидаты, 21 магистр құрайды.

Сонымен қатар ағылшын тілі және ОӘ кафедрасы филология ғылымдарының кандидаты, доцент Н.Л. Еремия және доцент Н.Ф. Немченко құрған ғылыми лингвистикалық мектептерімен де танымал.

==== Кафедра меңгерушілері: ====
Немченко Наталья Федоровна (1990–1997, 2002–2011).

Красникова Любовь Николаевна (1997–2000).

Черепанова Лариса Владимировна (2000–2002).

Исмагулова Айнагуль Ерболатовна (2011–2018).

Рыспаева Динара Сарсембаевна (2018 жылдан бастап)

Ағылшын тілі және оқыту әдістемесі кафедрасының білім беру бағдарламалары Қазақстандағы шет тілдерін оқыту саласындағы үрдістерді және жоғары кәсіби білім беруді ұйымдастырудағы өзгерістерді белсенді түрде ескеріп отырады.

=== '''Кафедраның білім беру бағдарламалары:''' ===
6В01701 – Шет тілі: екі шет тілі (ағылшын, неміс / қытай).

6B02302 – Аударма ісі (ағылшын, неміс/қытай).

7М01703 – Шет тілі: екі шет тілі (ағылшын, неміс).

8D01701 – Шет тілі: екі шет тілі.

8D02303 – Филология: шетел филологиясы.

== Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

[[Санат:Көкшетау]]
[[Санат:Қазақстан университеттері]]</text>
      <sha1>1v373dilbevcr3ayv92xmm89tgc6ymn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575490</id>
      <parentid>3575487</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T13:15:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rasulbek Adil</username>
        <id>176232</id>
      </contributor>
      <origin>3575490</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37766" sha1="stjrv05lczb5so43elwrq8whhn51zrn" xml:space="preserve">{{Университет 
|Аты = Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау университеті
|Қысқартылған аты = 
|Эмблемасы = 
|Сурет =
|Шынайы аты = 
|Халықаралық атауы = Ualikhanov University
|Бұрынғы атауы = Көкшетау педагогикалық институты
|Ұраны = 
|Құрылған жылы = [[1962 жыл|1962]]
|Жабылған жылы = 
|Қайта құрылған = 
|Қайта құрылған жылы = 
|Түрі = Мемлекеттік университет
|Бюджет = 
|Басшы лауазымы = 
|Басшы есімі = 
|Президенті = 
|Ғылыми жетекшісі = 
|Ректоры =  Сырлыбаев Марат Қәдірұлы
|Студенттер = 
|Шетел студенттері = 
|Мамандар = 
|Бакалавриат = 
|Магистратура = 
|Аспирантура = 
|Докторантура = 
|Ғылым докторы = 
|Профессоры = 
|Оқытушылар = 
|Орналасқан жері = {{KAZ}}, [[Көкшетау]]
|Метро бекеті = 
|Кампус = 
|Мекенжайы = [[Көкшетау]] қаласы, Абай көшесі, 76
|Сайты = https://shokan.edu.kz/kk/
|Марапаттары = 
|lat_dir = 
|lat_deg = 
|lat_min = 
|lat_sec = 
|lon_dir = 
|lon_deg = 
|lon_min = 
|lon_sec = 
|CoordScale = 
|edu_region = 
}}

'''Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау университеті''' — [[Көкшетау]] қаласында орналасқан жоғары оқу орны.

[[1996 жыл]]ы [[7 мамыр]]да [[Қарағанды политехникалық институты]]ның бөлімшесі, Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау педагогикалық институты және С. Сәдуақасов атындағы ауыл-шаруашылық институты негізінде ұйымдастырылды. Қарағанды политехникалық институтының бөлімшесі Қарағанды политехникалық [[институт]]ының құрамына 1972 жылы берілген [[Павлодар индустриалды институты]]ның жалпы техникалық факультеті негізінде 1993 жылы құрылған. Институт Өндірістік және азаматтық құрылыс, [[Құрылыс]]ты басқару және [[экономика,]] [[Машина]] жасау технологиясы, т.б. салалар бойынша мамандар даярлады. [[Ш.Уәлиханов|Ш. Уәлиханов]] атындағы Көкшетау [[педагогика]]лық институты [[1962]] жылы құрылған. Оның құрамында физика-математика, филология, [[жаратылыстану]], шет тілдер, [[химия]] және [[биология]] факультеттері болды. 1965 жылы институтқа [[Ш.Уәлиханов|Ш. Уәлиханов]] есімі берілді. С.Сәдуақасов атындағы ауыл-шаруашылық институты 1991 жылы [[Целиноград]] ауыл-шаруашылық институты негізінде құрылған. Құрамында [[агрономия]], зооинженерия, ауыл-шаруашылығын механикаландыру және экономика факультеттері болды. 3 жоғары оқу орны біріктірілгеннен кейін, құрамындағы (күндізгі және сырттай бөлімдерде) филология, [[экономика]], шет тілдер және [[тарих]], инженер-педагог және ауыл-шаруашылығы факультеттерінде 32 мамандық бойынша 5000-нан астам студент білім алады. Университеттің материалдық және ғылыми-техникалық базасы қалыптасқан. Электрондық баспа техникасы, машина-трактор оқу паркі, дәнекерлеу және жөндеу шеберханалары, жастар орталығы, студенттердің жаздық спорттық-сауықтыру кешені, кітапхана, дәрігерлік орталық, [[“Арасан” сауықтыру кешені]] жұмыс істейді. Униветситет жанында гимназия және лицей, магистратура, аспирантура, кәсіптік мамандық бойынша оқытуға маманданған оқу орталығы жұмыс істейді. Университетте оқулықтар, ғылыми еңбектер, [[монография]]лар, [[Алау|“Алау” газеті]] шығарылады, республикалық және халықаралық [[конференция]]лар, ''“Уәлиханов оқулары”'' өткізіледі. [[Ресей]], [[Египет]], [[Польша]], [[АҚШ]], [[Канада]], [[Германия]] ғылыми орталықтарымен байланыстар орнатылған. Агро-техникалық және экономикалық мамандықтар бойынша [[Еуропалық Одақ]] ұйымының “[[Тасис]]” және “[[Темпус]]” [[бағдарлама]]ларына қатысады. Университетте спорттық үйірмелер, көркемөнерпаздар шығармашылық ұйымы жұмыс істейді. Университет спортшылары боксшы Р.Б. Мусинов 2-Азия ойындарының күміс жүлдегері, Қазақстан Республикасының бірнеше дүркін чемпионы; жеңіл атлет А.В. Князев – Қазақстан Республикасының чемпионы.&lt;ref&gt;[[Қазақстан Республикасының Ғылым Энциклопедиясы]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, V том&lt;/ref&gt;

== Университет туралы ==

Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау университеті - Ақмола облысының жоғары білім беру жүйесінде 60 жыл көшбасшы. Осы жылдар ішінде университет өңір мен жалпы ел үшін мыңдаған маман даярлады. Оқыту бакалавриаттың 58 білім беру бағдарламасы, магистратураның 42 бағдарламасы, докторантураның 10 бағдарламасы бойынша жүргізіледі. Университет халықаралық және республикалық бағдарламалар шеңберінде бірлескен білім беру және ғылыми жобаларды үйлестірумен, әзірлеумен және іске асырумен айналысады: Erasmus+ KA1 ICM, Erasmus+ KA2 CBHE, UniCen, ғылыми зерттеулерге арналған мемлекеттік гранттар. ЖОО 2022 жылғы THE Impact Ranking рейтингісіне сәйкес жекелеген көрсеткіштер бойынша әлемнің 200 университеттердің қатарында және QS Central Asia-2023 халықаралық рейтингісінің 29-шы орнында. Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау университетінің HAAP рейтингі—9; QS Asia рейтингі—550. Университеттегі кафедралар саны—19; студенттер саны—7418,оның 414—шетелдік студенттер.
== Университет тарихы ==
1962 жыл, 25 шілде— Көкшетау педагогикалық институтының ашылуы. Ректор—тарих ғылымдарының кандидаты, доцент Горохводатский Иван Степанович.

1963 жыл—дербес физика-математика және филология факультеттерінің ашылуы. Павлодар индустриялық институтының жалпы техникалық факультетінің ашылуы. Бірінші директор—инженер Михаил Федорович Рысиков.

1965 жыл, 29 наурыз—институтқа тұңғыш қазақ ғалым-ағартушысы Шоқан Шыңғысұлы Уәлихановтың есімі берілді.

1966 жыл—шет тілдері факультетінің ашылуы.

1972 жыл—ЖОО ректоры қызметіне филология ғылымдарының кандидаты, доцент Боярский Евгений Иванович тағайындалды. Факультет Қарағанды политехникалық институтының құрамына ауыстырылды.

1979 жыл—директорлардың біліктілігін арттыру факультеті ұйымдастырылды.1979 Целиноград ауыл шаруашылығы институтының &quot;Агрономия&quot;, &quot;Зоотехния&quot; мамандықтары бойынша филиалы ашылды. Филиалдың бірінші директоры ауыл шаруашылығы ғылымдарының кандидаты, доцент Исатай Ғалиұлы Темрешев.

1980 жыл—&quot;Ауыл шаруашылығын механикаландыру&quot; жаңа мамандығы ашылды.

1982 жыл—&quot;Қазақ тілі мен әдебиеті&quot; жаңа мамандығы ашылды.

1984 жыл—&quot;Химия, биология&quot; жаңа мамандығы ашылды. 2000 білім алушыға арналған жаңа оқу-зертханалық корпус ашылды. Студенттер саны 400 ден 2500 ге өсті.

1985 жыл—химия-биология факультеті ұйымдастырылды. &quot;Бейнелеу өнері және сызу&quot;, &quot;Информатика&quot; мамандықтары ашылды.

1987 жыл—1000 орындық жаңа оқу корпусы пайдалануға берілді. &quot;Өнеркәсіптік және азаматтық құрылыс&quot;, &quot;Машина жасау технологиясы&quot;, &quot;Автомобильдер және автомобиль шаруашылығы&quot; мамандықтары бойынша кешкі нысандағы оқыту пайда болды.

1988 жыл—&quot;Радиотехника&quot; мамандығы ашылды.

1990 жыл—ректор болып философия ғылымдарының кандидаты, доцент Қуандық Досмағанбетұлы Жуламанов сайланды. Факультетте сырттай бөлім ашылды.

1991 жыл, 9 қаңтар—филиал Көкшетау ауылшаруашылығы институты болып қайта құрылды, ректор болып Б.Ғ.Жүнісов тағайындалды.

1991 жыл—Кұрылыстағы экономика және басқару&quot; және &quot;Машина жасау технологиясы&quot; мамандықтары бойынша күндізгі оқу бөліміне алғашқы қабылдау. Өндіруші кәсіпорындардың қолдауымен &quot;Пайдалы қазбаларды ашық игеру&quot; мамандығы ашылды.

1992—ректор болып физика-математика ғылымдарының докторы, профессор Абай Ахметғалиұлы Айтмұхамбетов тағайындалды.

1993 жыл—Қарағанды политехникалық институтынының Көкшетау филиалы ұйымдастырылды.

1996 жыл, 23 мамыр—Қазақстан Республикасы Білім министрлігінің 1996 жылғы 23 мамырдағы №143 бүйрығымен Уәлиханов атындағы Көкшетау педагогикалық институтының базасында Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау университеті құрылды, оның құрамында С. Сәдуақасов атындағы ауыл шаруашылығы институты және Қарағанды политехникалық институтының филиалы. Университеттің бірінші ректоры - физика-математика ғылымдарының докторы, профессор Абай Ахметғалиұлы Айтмұхамбетов. 

1998 жыл—үш деңгейлі оқыту жүйесі енгізіліп, магистратура ашылды.

2000 жыл—оқу-әдістемелік жұмыстың тиімділігін бағалаудың рейтингтік жүйесіне көшу. Білімді бақылау үшін тест тапсырмаларының базасы әзірленді.

2001 жыл—университет &quot;Шоқан Уәлиханов атындағы Көкшетау мемлекеттік университеті&quot; республикалық мемлекеттік қазыналық кәсіпорны болып өзгертілді.

2003 жыл—кредиттік технология бойынша оқыту басталды.

2005 жыл—сапа менеджменті жүйесі енгізілді. ИСО 9001-2000 халықаралық стандарттарына сәйкестігін сертификаттады.

2007 жыл—университет ректоры болып филология ғылымдарының докторы, профессор Шакимашрип Ибраевич Ибраев тағайындалды.

2010 жыл—ректор болып техника ғылымдарының докторы, профессор Найман Бубеевич Қалабаев тағайындалды.

2012 жыл—Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Уәлиханов атындағы Көкшетау мемлекеттік университеті&quot; шаруашылық жүргізу құқығындағы республикалық мемлекеттік кәсіпорын болып қайта ұйымдастырылды.

2012 жыл, желтоқсан - ректор болып ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторы, профессор Сағынтай Зекенұлы Елубаев тағайындалды.

2014 жыл, шілде - университет ректоры болып техника ғылымдарының докторы, профессор Абдумуталип Абжаппарович Абжаппаров тағайындалды.

2018 жыл—университетті экономика ғылымдарының кандидаты Марат Қадірұлы Сырлыбаев басқарып бастады.

2020 жыл—университет &quot;Ш.Уәлиханов атындағы Көкшетау университеті&quot; коммерциялық емес акционерлік қоғамы болып қайта құрылды.

== С. Сәдуақасов атындағы Агротехникалық институты ==
КеАҚ «Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау университеті» құрамында С.Сәдуақасов атындағы Агротехникалық институтының профессорлармен ғылым докторларын, доценттер мен ғылым кандидаттарын қамтитын жоғары білікті ғылыми-педагогикалық ұжым құрылды. Бакалаврлар мен магистранттарды даярлауда 84-тен астам штаттық оқытушылар жүзеге асырады, оның ішінде 8 ғылым докторы, 22 ғылым кандидаты, 6 PhD докторы, 49 магистр.

Институтта 31 білім беру бағдарламасы бойынша оқыту жүзеге асырылады – 20 ББ (бакалавриат), 8 ББ (магистратура), 3 ББ (докторантура). Бүгінгі таңда институтта 1411 студент, 27 магистрант, 11 докторант оқиды. Оқыту мемлекеттік және орыс тілдерінде жүргізіледі.

Оқу процесін жоғары деңгейде ұстап тұру үшін институтта тиісті материалдық-техникалық база құрылды. Оқу ғимараттарында заманауи зертханалар мен компьютерлік сыныптар жұмыс істейді. Оқыту процесінде оқытушылар заманауи білім беру технологияларын пайдаланады. Кітапхана студенттерге ғылыми-ақпараттық қызмет көрсетеді. Дене шынықтыру-сауықтыру кешені, акт залы мен асханасы бар.

Институттың білім беру бағдарламалары бойынша «Еуразия Групп Казахстан» ЖШС, «Тыныс» АҚ, «КАМАЗ-Инжиниринг» АҚ, «AGRIMER-ASTYK» ЖШС, «Гормолзавод» ЖШС, «Көкшетау» МҰТП, «Көкшетаугорселпроект» ЖШС сияқты Көкшетау қаласының ірі кәсіпорындарының базасында кафедра филиалдары жұмыс істейді. Ақмола облысы Зеренді ауданы Васильковка ауылында оқу-демонстрациялық мақсатта «Элит» Тәжірибелік оқу-ғылыми-өндірістік кешені құрылды. Институт түлектері - аграрлық және техникалық өнеркәсіптің көптеген салаларында, IT-технологиялар саласында сұранысқа ие мамандар.

Институт ғалымдарының ғылыми-зерттеу қызметі ҚР Ғылым және жоғары білім министрлігінің гранттық, бағдарламалық – нысаналы қаржыландыру бойынша, «Тыныс» АҚ, «Kazrost Engineering» АҚ, «Altyntau Kokshetau» АҚ, «Обуховский КБК» ЖШС сияқты қала кәсіпорындары мен шаруашылық шарттық тақырыптар бойынша жобаларды орындау арқылы жүргізіледі&lt;ref&gt;https://shokan.edu.kz/kk/schools/agrotehnicheskij-institut-im-sadvakasova/&lt;/ref&gt;.

== Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау университетінің «Тарих, география және әлеуметтік-гуманитарлық пәндер» кафедрасы ==
'''Тарих, география және әлеуметтік-гуманитарлық пәндер кафедрасы''' – Шоқан Уәлиханов атындағы Көкшетау университетінің Педагогикалық институтының кафедрасы.

Қазіргі уақытта тарих, география және әлеуметтік-гуманитарлық пәндер кафедрасы білім беру және ғылыми мекемелер үшін тарих, теология, география, тарих магистрлері мен докторларын (Phd) даярлау міндеттерін орындайды&lt;ref&gt;Тарих, география және әлеуметтік-гуманитарлық пәндер кафедрасының сайты – Шоқан Уәлиханов атындағы Көкшетау университеті Педагогикалық институтының кафедрасы. https://www.shokan.edu.kz/ru/schools/pedagogical-institute/kafedra-istorii-kazahstana-i-ruhani-zhayru/&lt;/ref&gt;.

Кафедра алғашқыда 1975 жылы құрылған болатын. 1991 жылы Қазақстан Республикасы мемлекеттік тәуелсіздік алғаннан кейін КОКП тарихы кафедрасы Қазақстан тарихы кафедрасы болып өзгертілді. Кафедраның қалыптасуы мен дамуына кафедраның тұңғыш меңгерушісі, тарих ғылымдарының докторы, профессор Қадыржан Қабиденұлы Әбуев сүбелі үлес қосты.

2015 жылы Қазақстан тарихы кафедрасы Отан тарихы және Қазақстан халқы Ассамблеясы кафедрасы болып өзгертілді. 2018 жылдан бастап Отан тарихы және «Рухани жаңғыру» кафедрасы болып атауын өзгертті. 2021 жылы Отан тарихы және «Рухани жаңғыру» кафедрасы Жалпы тарих және әлеуметтік-гуманитарлық пәндер кафедрасымен біріктіріліп, Қазақстан тарихы және «Рухани жаңғыру» кафедрасы деген жаңа атауға ие болды. 2022 жылы бұл атау Тарих, география және әлеуметтік-гуманитарлық пәндер кафедрасы болып өзгертілді&lt;ref&gt;Шоқан Уәлиханов атындағы Көкшетау университетіне 60 жыл. – Астана: Big Dream. 2022. – 260 б.&lt;/ref&gt;.

Кафедра университеттің барлық институттары мен мектептерінде Қазақстан тарихы, философия, әлеуметтану, саясаттану, мәдениеттану пәндерін оқытады, сонымен қатар тарих мамандығы бойынша бакалаврларды, магистранттар мен докторанттарды, теология бакалаврларын дайындауға қатысады.

Кафедра ұжымы ғылыми-зерттеу, оқу-әдістемелік және тәрбие жұмыстарын жүргізеді. «ХІХ ғасырдың соңы – ХХ ғасырдың басындағы Солтүстік Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық және мәдени дамуы» атты жалпы ведомстволық ғылыми тақырып бойынша жұмыс жүргізілуде.

Кафедра оқытушыларының ғылыми қызметінің нәтижелері халықаралық конференция материалдарының жинақтарында, Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі, Білім және ғылым комитеті ұсынған басылымдарда, «Sсopus», «Web of Science» деректер базасында орналасқан басылымдарда жарияланып келеді.

Кафедраның Ақмола облысының мемлекеттік мұрағатында, № 6 Көкшетау орта мектебінде өз филиалдары бар. Кафедра оқытушылары Қазақстан халқы Ассамблеясының қызметі аясында үнемі іс-шаралар өткізеді. Кафедра оқытушыларының ішінде ҚХА-ның төрағасы – М.З. Өтегенов, ал А.А.Шарипов, М.М. Шуматова Ақмола облысы ҚХА жанындағы ғылыми-сараптамалық кеңестің мүшелері болып табылады&lt;ref&gt;Ақмола облысы Қазақстан халқы Ассамблеясының сайты https://ddakmo.kz/ru/gylymi-saraptamalyk-toptyn-kuramy/&lt;/ref&gt;.

Кафедра ғалымдары мен оқытушылары Ақмола облысы бойынша ХХ ғасырдың 20–50 жылдарындағы саяси қуғын-сүргін құрбандарын толық ақтау жобасында жұмыс істейді.

2024 жылдың 26 қаңтарында кафедра оқытушылары Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, тарих ғылымдарының докторы, профессор Әбуев Қадыржан Қабиденұлының 85 жылдығына арналған «Әбуев оқулары – I» Халықаралық ғылыми-практикалық конференциясын ұйымдастырды&lt;ref&gt;https://www.shokan.edu.kz/ru/departments/departament-nauki-i-kommercializacii-tehnologii/nauchnye-konferencii/&lt;/ref&gt;.

=== Кафедра жүзеге асыратын білім беру бағдарламалары ===
'''Бакалаврларды даярлау бағыты'''

''6В01601 – Тарих және дінтану'' – педагогикалық білім бакалаврында ҚР білім берудің жаңартылған мазмұны жағдайында кәсіби қызметті жүзеге асыруға мүмкіндік беретін тарихи-дінтану және психологиялық-педагогикалық білім жүйесін қалыптастыру.

Білім алушыларды жалпыадамзаттық және әлеуметтік-тұлғалық құндылықтар негізінде қазақстандық патриотизм, діни төзімділік, толеранттылық рухында тәрбиелеу.

Тарихи және дінтану білімінің әртүрлі салаларында ғылыми-зерттеу, жобалау, практикалық қызметке қатысу арқылы студенттің жеке басын зияткерлік дамыту және өзін-өзі жүзеге асыру; заманауи білім беру технологияларын, оның ішінде мектеп стандарттарының талаптарын іске асыруды қамтамасыз ететін ақпараттық технологияларды меңгеру.

Болашақ мұғалімдерді заманауи білім беру ортасына тиімді интеграциялау үшін кәсіби-тұлғалық әлеуметтену дағдыларын жетілдіру (көшбасшылық, қарым-қатынастарды басқару, топпен жұмыс істеу және т.б.).

''6В01502-География-тарих'' – жалпы мәдени және кәсіби құзыреттіліктерді қалыптастыру негізінде география және тарих бағыты бойынша білім беру саласында кең білімі, іскерлігі мен дағдылары бар география және тарих мұғалімдерін даярлау.

''6В02202-Теология'' – дін және тарихи-гуманитарлық ғылымдар негіздерін терең меңгерген зайырлы мемлекет пен қоғамның заманауи, перспективалық талаптарына жауап беретін теология бағыты бойынша Қазақстанда діни-гуманитарлық сала мамандарын даярлау.

''6В02201-Ғылыми тарих'' – ғылыми-педагогикалық, қолданбалы және кәсіпкерлік қызметте қолдану мақсатында тарихи-гуманитарлық ғылымдар бойынша теориялық білім жүйесін дамыту негізінде гуманитарлық білім бакалаврының ғылыми-зерттеу кадрларын даярлау.

'''Магистрлерді даярлау бағыты'''

''7М02201-Тарих және әлеуметтік-дінтану ғылымдары'' – Қазақстан Республикасының еңбек нарығындағы қоғамның қажеттіліктерін қанағаттандыратын, осы саладағы соңғы теориялық және әдіснамалық жетістіктер деңгейінде тарихи және әлеуметтік-дінтану ғылымдарының ғылыми білім жүйесін, теориясы мен практикасын меңгерген гуманитарлық ғылымдар магистрін даярлау. Білім алушылардың ғылыми-шығармашылық құзыреттілігін арттыру.

''7М01501-География'' – магистранттардың жеке қасиеттерін дамыту, жалпы мәдени және кәсіби құзыреттіліктерін қалыптастыру, оларды ел заңнамасының талаптарына сәйкес жобалау, ғылыми-зерттеу, ұйымдастырушылық-басқарушылық, сараптамалық, педагогикалық жұмыс шеңберінде практикалық қызметте іске асыру дағдыларын дамыту.

'''Докторантура'''

''8D02201-Тарих'' – іргелі білім беру, әдіснамалық және зерттеу даярлығы бар, ғылыми ақпаратты алу, өңдеу және сақтау әдістерін қоса алғанда, заманауи ақпараттық технологияларды меңгерген, тарих ғылымы бойынша ғылыми-зерттеу қызметін ұйымдастыра және жүргізе алатын жоғары білікті ғылыми және педагогикалық кадрларды даярлау.

Кафедраның ғылыми бағыттары:

* ҚР МСМ «Ботай» мемлекеттік тарихи-мәдени музей-қорығында» РМҚК ғылыми-зерттеу бағдарламасы.
* Солтүстік Қазақстандағы ұлтаралық қатынастар.
* ХХ ғасырдың 40–50 жылдарындағы Қазақстан халқының күнделікті тарихы.
* «1920–1950 жылдардағы қуғын-сүргінге байланысты ғылыми-зерттеу жұмысы және архивтік басқа да құжаттарды саяси-құқықтық бағалау».

== Ағылшын тілі және оқыту әдістемесі кафедрасы ==
'''Ағылшын тілі және оқыту әдістемесі кафедрасы''' педагог кадрлар мен аудармашыларды даярлауда бай тәжірибесі мен дәстүрі бар Шоқан Уәлиханов атындағы Көкшетау университетінің жетекші құрылымдық бөлімшелерінің бірі болып табылады.

Көкшетау педагогикалық институты құрылғаннан бері филология факультетінде шет тілдері кафедрасы құрылды, оның бірінші меңгерушісі аға оқытушы О.А. Пальгов, екінші дүниежүзілік соғыс жылдарында әскери аудармашы болып қызмет атқарған тіл білімі және неміс тілі саласының кәнігі, білгір маманы.

Кафедра 1965 жылы қайта құрылды. Қазақ КСР Білім Министрінің 1965 жылғы 20 мамырдағы бұйрығымен филология факультетінде неміс және ағылшын тілдері кафедралары құрылды. Ағылшын тілі кафедрасының негізін қалаушы және бірінші меңгерушісі болып ғылым кандидаты, А.А. Жданов атындағы Ленингранд мемлекеттік университетінің түлегі, Георгий Исаевич Богин тағайындалды, ол кафедраның қалыптасуына қомақты үлес қосты.

1963 жылы «ағылшын тілі, неміс тілі, неміс тілі және әдебиеті мұғалімі» мамандығына алғашқы қабылдау жүзеге асырылды.

1966 жылы неміс тілі, неміс тілі мен әдебиеті, ағылшын тілі бөлімдерінен тұратын шет тілдері факультеті құрылды.

1970 жылы Шет тілдер факультетінің ағылшын бөлімі студенттерінің алғашқы бітіруі болды. Осы жылдары ағылшын тілі кафедрасы мен ағылшын филологиясы кафедрасы құрылды.

1990–2000 жылдары кафедра меңгерушісі филология ғылымдарының кандидаты Н.Ф. Немченко бастамасымен жаңа «Аударма ісі» мамандығы ашылды.

1993 жылы қазақ тілінде оқитын студенттерге арналған «Шет тілі: екі шет тілі (ағылшын, неміс)» мамандығына қабылдау басталды.

Оқытушылар қарқынды оқу мен жазбаша сөйлеуді дамытудың дәстүрлі әдістерін сақтай отырып, оқыту әдістемесін белсенді түрде қайта қарастырады.

1999 жылы Шет тілдері факультетінде «Шет тілі: екі шет тілі» мамандығы бойынша қайта сырттай оқу бөлімі ашылады.

2001 жылы «Шет тілі: екі шет тілі» мамандығы бойынша магистратура, кейін 2016 жылы докторантура ашылды.

2017 жылдан бастап кафедрада үшінші шет тілі ретінде қытай тілі оқытыла бастады.

Кафедра ұжымында 29 штаттық қызметкер бар, оның ішінде 2 PhD докторы, 6 ғылым кандидаты, 21 магистр құрайды.

Сонымен қатар ағылшын тілі және ОӘ кафедрасы филология ғылымдарының кандидаты, доцент Н.Л. Еремия және доцент Н.Ф. Немченко құрған ғылыми лингвистикалық мектептерімен де танымал.

==== Кафедра меңгерушілері: ====
Немченко Наталья Федоровна (1990–1997, 2002–2011).

Красникова Любовь Николаевна (1997–2000).

Черепанова Лариса Владимировна (2000–2002).

Исмагулова Айнагуль Ерболатовна (2011–2018).

Рыспаева Динара Сарсембаевна (2018 жылдан бастап)

Ағылшын тілі және оқыту әдістемесі кафедрасының білім беру бағдарламалары Қазақстандағы шет тілдерін оқыту саласындағы үрдістерді және жоғары кәсіби білім беруді ұйымдастырудағы өзгерістерді белсенді түрде ескеріп отырады.

=== '''Кафедраның білім беру бағдарламалары:''' ===
6В01701 – Шет тілі: екі шет тілі (ағылшын, неміс / қытай).

6B02302 – Аударма ісі (ағылшын, неміс/қытай).

7М01703 – Шет тілі: екі шет тілі (ағылшын, неміс).

8D01701 – Шет тілі: екі шет тілі.

8D02303 – Филология: шетел филологиясы.

== Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

[[Санат:Көкшетау]]
[[Санат:Қазақстан университеттері]]</text>
      <sha1>stjrv05lczb5so43elwrq8whhn51zrn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Биржа делдалдары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40293</id>
    <revision>
      <id>3575991</id>
      <parentid>2103207</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T07:11:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таттибаева Гулжас</username>
        <id>179345</id>
      </contributor>
      <origin>3575991</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3048" sha1="jdvspi1z6t1kahbniw6e7p1v7j7i6s6" xml:space="preserve">'''Биржа Делдалдары''' — қор, валюта биржаларында делдалдық қызмет атқаратын адамдар немесе фирмалар. Биржа делдалдары белгілі бір салаға маманданады және олар жасасатын келісім, [[акция]] курсі, т.б. жөніндегі деректерге қанық болады. Биржалардың көпшілігінің жарғысы бойынша Биржа делдалдары өз есебінен келісім жасасуға және меншігіндегі бағалы заттарды сатуға құқығы жоқ. Бірақ олар бұл ережені іс жүзінде ұстана бермейді. Биржа делдалдарын, әдетте, биржа комитеттері тағайындайды, ал кейбір елдерде (мысалы, [[Францияның қор биржасы]]нда) үкіметтің арнайы қойылған қызметкерлері орындайды. Қор биржасындағы Биржа делдалдары, негізінен, делдалдық конторлар немесе фирмалар түрінде болады. Олардың биржада жасалып жатқан келісімдерді көрсетіп тұратын экранмен жабдықталған залы және клиенттердің пайдалануына берілетін телефон қондырғылары орнатылған бөлмелері мен өз бухгалтериясы бар. Биржа делдалдарының арасында қаржы капиталының конторлары басты рөл атқарады. [[АҚШ]]-та жаңа құнды қағаз шығаруда басты рөл атқаратын “Морган, Стэнли энд компани” эмиссиялық банкир үйі өзінің негізгі қызметінен басқа құнды қағаздармен келісім жасасатын Биржа делдалдары міндетін де атқарады. Биржа мүшесі болып саналатын Биржа Делдалдарынан басқа ресми түрде тіркелмеген маклерлер де болады. Биржа делдалдары өзінің делдалдық қызметі мен берген кеңесі үшін ақы алады. Оны жасасқан келісімнің сомасына қарай белгілі бір мөлшерде биржа комитеттері белгілейді.
==Дереккөздер&lt;/span&gt;==
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Биржалар]]


{{stub}}</text>
      <sha1>jdvspi1z6t1kahbniw6e7p1v7j7i6s6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алматы энергетика және байланыс университеті</title>
    <ns>0</ns>
    <id>42172</id>
    <revision>
      <id>3575999</id>
      <parentid>3538788</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T07:20:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rasulbek Adil</username>
        <id>176232</id>
      </contributor>
      <origin>3575999</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="57993" sha1="foj4g1dog4m3wjxhfuvhj166e9ngg33" xml:space="preserve">{{Жарнама}}{{Университет
 |Аты                   = Ғ. Дәукеев атындағы Алматы энергетика және байланыс университеті
 |Қысқартылған аты      = АЭжБУ
 |Эмблемасы             =
 |Сурет                 =
 |Шынайы аты            = 
 |Халықаралық атауы     = Energo University 
 |Бұрынғы атауы         = АИЭС,АЭИ
 |Ұраны                 = 
 |Құрылған жылы         = 1975 жыл
 |Жабылған жылы         =
 |Қайта құрылған        =
 |Қайта құрылған жылы   =
 |Түрі                  = коммерциялық емес акционерлік қоғамы
 |Басшының лауазымы     = 
 |Фио лауазымы          = 
 |Президенті            = 
 |Ғылыми жетекшісі      = 
 |Ректоры               = Нығыметов Ғани Сақтағанұлы
 |Студенттер            = 5500
 |Шетел студенттері     = 
 |Мамандар              = 
 |Бакалавриат           = 
 |Магистратура          = 
 |Аспирантура           = 
 |Докторантура          = 
 |Ғылым доктары         = 
 |Профессоры            = 
 |Оқытушылар            = 
 |Орналасқан жері       = [[Қазақстан Республикасы]], [[Алматы]]
 |Метро бекеті          = [[Алматы метросы|Байқоңыр станциясы]]
 |Кампус                = А, Б,С корпустары
 |Мекенжайы             = [[Ахмет Байтұрсынұлы көшесі]], 126, Алматы
 |Сайты                 = {{URL|energo.university}}
 |lat_dir =  |lat_deg =  |lat_min =  |lat_sec = 
 |lon_dir =  |lon_deg =  |lon_min =  |lon_sec = 
 |CoordScale            = 
 |edu_region            = 
}}

'''Ғ. Дәукеев атындағы Алматы энергетика және байланыс университеті''' — [[Қазақстан Республикасы]] Үкіметінің қаулысымен 1997 ж. [[Алматы]] [[энергетика]] институтының (1975) негізінде құрылған. 2010 жылдың 1 маусымынан бастап университет статусын иемденді.[[Орта Азия]] энергетика мен [[телекоммуникация]] мамандарын даярлайтын бірден-бір маманданған жоғары оқу орны болып табылады. Университеттің күндізгі және сырттай оқытатын бөлімдерінде 22 мамандық бойынша 3000-нан астам студент оқиды (1997). Сонымен қатар ЖОО студенттері мен қызметкерлеріне арналған 3 жатақхана бар. [[Өскемен]] филиалы, 3 [[мектеп-лицей]] және Қазақстанның 8 аймағындағы 32 салалық мамандыққа бейімдейтін сынып осы институт құрамына енеді.

Дәріс оқитын профессорлар мен оқытушылардың 60%-інің ғылым докторы немесе ғылым кандидаты атағы бар (1997). Институт ең жаңа оқу жабдықтарымен жарақтандырылған. 1977 — 97 жылдар аралығында институтта 1400-ден астам инженерлер, ғылыми қызметкер, өндіріс ұйымдастырушылары мен басшылары даярланды.

==Тарихы==
1960 жылы Қазақстанда Қазақ Политехникалық институтында (қазіргі [[Қазақ ұлттық техникалық зерттеу университеті|Қ.И. Сатпаев атындағы ҚазҰТУ]]) инженер-энергетиктерді дайындау басталды. Ол 1966 ж. инженер-электриктердің және инженер-жылу энергетиктердің бірінші түлектерін шығарды. 
1975 ж. Қазақстан КП ОК және КСР Министрлер Кеңесінің ұсынысы бойынша Қазақ Политехникалық инситутының энергетикалық факультеті базасында Алматы энергетика институтын құру туралы КСРО Министрлер Кеңесі мен СОКП ОК  шешімі қабылданды. Бұл мамандықтардың кең саласы бойынша және үлкен көлемде инженер-энергетиктерге мұқтаж [[Екібастұз]] отын-энергетика кешенінің, қуатты жылу электр станциялары құрылысының, жоғары кернеуде электр таратудың бірегей желілерінің қарқынды дамуы болып табылады. Алматы энергетика институтының бірінші ректоры болып техника ғылымының докторы, профессор  - Болотов Альберт Васильевич сайланды, ол осы институтты он жыл басқарды. Бұл жылдары институт Республиканың жетекші ЖОО-ларының бірі және КСРО-да энергетикалық ЖОО-ның үшіншісі болды (Мәскеу және Ивановск энергетикалық институттарынан кейін). 1994 ж. институт ректоры қызметіне техника ғылымдарының докторы, профессор Трофимов Герман Геннадьевич тағайындалды. 
1989 ж. Алматы энергетика институты Қазақстанда бірінші рет КСРО Мембілім Мемлекеттік Инспекциясы комиссиясымен аттестатталды. Осылайша, АЭИ-де мамандар дайындаудың жоғары деңгейі Одақтық деңгейде ресми танылды. Бұл институттың жас басшылығы мен оқытушылар ұжымының үлкен жетістігі болды.  
1996 ж. мамыр айында Қазақстан Үкіметі Қаулысымен жоғары оқу мекемелерінің көлемді қайта құруы жүргізілді: Республика облыстарында осы өңірдегі жоғары оқу орындарын біріктіру жолымен өңірлік университеттер құрылды. Алматы энергетика институты Қазақ ұлттық техникалық университетіне «Энергетика мен Телекоммуникацияның Оқу-ғылыми кешені» (ЭжТ ОҒК) құрылымдық бөлімше сапасында қосылды.
1997 жылдың мамыр айында «ЭжТ ОҒК» Алматы энергетика және байланыс институты болып қайта құрылды және коммерциялық емес акционерлік қоғамы статусына ие болды. Жаңа институттың ректоры болып Даукеев Ғұмарбек Жүсіпбекович сайланды. 
2010 ж. 1 маусымында Алматы энергетика және байланыс институты магистранттар мен PhD-докторанттарын дайындау құқы мен университет статусын алды және оның жаңа атауы – «Алматы энергетика және байланыс университеті» коммерциялық емес акционерлік қоғамы (АЭжБУ) болды.   2010 ж. 1 маусымында Алматы энергетика және байланыс институты магистранттар мен PhD-докторанттарын дайындау құқы мен университет статусын алды және оның жаңа атауы – «Алматы энергетика және байланыс университеті» коммерциялық емес акционерлік қоғамы (АЭжБУ) болды.

==Бүгінгі күндегі АЭжБУ жағдайы==
Бүгінгі күнде АЭжБУ - энергетика, ақпараттық технологиялар, автоматика, радиоэлектроника және телекоммуникация саласында тек Қазақстанда ғана емес барлық Орта Азия елдерінде мамандар даярлау бойынша жетекші техникалық жоғары оқу орындарының бірі. АЭжБУ сапа менеджмент жүйесі жоғары кәсіптік білім кадрларын даярлау бойынша білім беруге қатысты ИСО 9001:2008 стандартына сәйкес деп танылды. «IQ Net» Халықаралық қауымдастығының әріптесі – «Рускиий регистр» сертификаты бойынша Қауымдастық сәйкестік сертификатын берді. Мұндай сертификат әлемнің 33 еліне жарамды болып табылады. Университет 2011 ж. кезекті мемлекеттік аттестаттаудан ойдағыдай өтті.

==Университеттің құрылымы==
Университетті басқару құрылымы: оқу-әдістемелік бөлімі, қаржы-әкімшілік бөлімі, халықаралық байланыс бөлімі, ғылыми-зерттеу секторы, маркетинг және кәсіби бағдарлау орталығы, ақпаратты-техникалық қамтамасыз ету орталығы, алты факультет: «Электр энергетика факультеті», «Жылу энергетика факультеті»,  «Радиотехника және байланыс факультеті», «Ақпараттық технологиялар факультеті», «Сырттай оқу және мамандарды қайта дарлау факультеті», «Жоғары оқу орнына дейінгі даярлық факультеті», жиырма үш кафедра, алты тақырыптық ғылыми-зерттеу зертханалары және үш ғылыми-қолданбалы орталық. 
Университеттің материалды базасы: 3 оқу ғимараты, ғылыми зертхана ғимараты, 0,7 млн. бірліктен астам кітап қоры бар кітапхана, 411 орынды 8 оқу залы, оқу залымен арнайы жабдықталған электронды кітапхана,  1245 төсек-орынды 3 студенттер жатақханасы, 3 асхана мен 3 буфет, акт залы, би залы бар жастар орталығы, екі спорт залы, күрес залы, жаттығу залы және т.б. Мини-футболға, волейболға, баскетболға арналған ашық спорт және гимнастика алаңы бар. 
Оқу барысында 1000-нан астам компьютерлер пайдаланылады, оның ішінде 600-ге жуық компьютердің Интернетке қатынау мүмкіндігі бар.

«АЭжБУ» Ғылыми-зерттеу орталықтары:  «Энергияны қайта жаңғырту көздері мен энергия үнемдеудің жаңа технологиялары», «Су технологиялары және су-химиялық режімдер», «Оқу жабдықтары». 
«АЭжБУ» тақырыптық ғылыми-зерттеу зертханалары: «Отын-энергетика кешені проблемаларын зерттеу», «Энергетикалық мониторинг және экспертиза», «Өнеркәсіптік экология», «Энергия», «Наноэлектроника», «ТП БАЖ», «Ақпараттық технологиялар» студенттік ғылыми-зерттеу зертханасы. 
Оқу жұмысындағы ынтымақтастық: 1997ж. 15 шілдеде АЭжБУ біріншілердің бірі болып Мәскеу энергетика институтымен бірегей білімдік кеңістікті сақтау мақсатында ынтымақтастық туралы шартқа қол қойды. Шартпен нақтысында барлық мамандықтар қамтылды. 2008 жылдың науырызында «МЭИ-мен екінші экономикалық білім алу шеңберінде сырттай оқыту бағдарламасын бірлесіп ұйымдастыру туралы» тағы бір шартқа қол қойылды. АЭжБУ студенттері бір уақытта қос диплом: АЭжБУ техникалық білім туралы дипломын және МЭИ экономисі дипломын ала алады. Қазіргі уақытта бірлескен осы бағдарлама бойынша 222 адам оқып жатыр. 
Бүгінгі күнде АЭжБУ:  «Мәскеу энергетика институты» Ұлттық зерттеу университетімен; «Том политехника университеті» МБМ-мен; Новосібір мемлекеттік техникалық университетімен; Саутгемптон университетімен ([[Ұлыбритания]]); С.И. Георгиевский ат. Крым мемлекеттік медициналық университетімен және т.б. алыс-жақын шет елдің жоғары оқу орындарымен,  ұйымдарымен ынтымақтастық жасайды.
2009 ж. Алматы энергетика және байланыс университетінде мұқтаж студенттерге әлеуметтік қолдау көрсетуді, университеттің материалды-техникалық базасын дамытуға жәрдемдесуді, кәсіпорындардың ғылыми-тезникалық мәселелерін шешуді, жас мамандарды жұмысқа орналастыруға көмектесуді нығайту мақсатында «Бітірушілер қауымдастығы» құрылды. 
Университет Республикадағы энергетика және телекоммуникация саласындағы кәсіпорындардың инженер-техника қызметкерлерінің біліктілігін арттыруда елеулі рөл атқарады. Энергетик-мамандардың, автоматшылардың, байланысшылардың, электроншылардың біліктілігін арттыру бойынша 39 оқу бағдарламасы жасалды. 
Келесі ұйымдар мен кәсіпорындар өз қызметкерлерін «АЭжБУ»-де қайта даярлауға және біліктілікті көтеруге жіберіп отырады:   «Атырауская ТЭЦ» АҚ,«Акмолинская РЭК» АҚ, «АқтөбеМунайгаз» АҚ, Атырау Мұнай және газ институты, «Атырау Жарык» АҚ,  «АлматыЭнергосбыт» ЖШС,  «Актобе ТЭЦ» АҚ,  «Васильковский горно-обогатительный комбинат» АҚ, «Жамбылские электрические станции» АҚ, «Инфромэнерго» ЖШС, «Жайыктеплоэнерго» АҚ, «Западно-Казахстанская РЭК» АҚ, «Заремский ГОК» АҚ,«Жамбылская ГРЭС» АҚ,  «Кооперативный университет «Самрук-Казына» ЧУ, «Казхром» АҚ, «КEGOC» АҚ, «НК КазТемирЖолы» АҚ, «Костанайская теплоэнергетическая компания» АҚ,  «КокшетауЭнерго» АҚ, «Кызылординская РЭК» АҚ, «Казцинкэнерго» АҚ,  «Мангистауская РЭК» АҚ, «МежрегионЭнергоТранзит» ЖШС,  «Caspian Training Group», «Северо-Казахстанская РЭК» АҚ, «СазанКурак» ЖШС, «Соколовско-Сарбайское горно-обогатительное производственное объединение» АҚ,  «Энергосистема» ЖШС, «3-Энергоорталык» АҚ,«Фирма «ФИЗТЕХ» ЖШС,«КАТЭК» АҚ,  «Центр карьерного роста» ЖШС және т.б. 
Бүгінгі күнде университетте 5,5 мың студент, соның ішінде 4,5 мыңы күндізгі бөлімде, 12 бакалавриат және 6 магистратура  мамандықтары бойынша оқиды. Ғылыми-зерттеу, тәжірибе-эксперименталды, жобалық және сараптамалық жұмыстар, сонымен қатар кәсіпорындар және ұйымдар тапсырысы бойынша жыл сайын 200 млн. теңгеге қызметтер өткізіліп отырады

Университеттің материалдық базасы

28077,5 м2 – оқу корпустарының ауданы
978 м2 – ғылыми-зертханалар ауданы
19750 м2 – студенттердің 3 жатақханасының ауданы
1245 – жатақханалардағы төсек-орындар саны
12 м2 – 1 студентке бөлінген  пайдалы оқу ауданы
196 – 3 асхана мен 3 буфеттегі отыратын орындар
320 мест - акт залы
700 м2 - дискозал, брейн-рингке арналған  бөлмелері, КТК командалары, дебат клубы, көркемөнерпаздар үйірмесі әртістерінің фонограммалар жазбасы студиясы бар жастар орталығы
1432 м2 - екі спортзал, күрес залы, жаттығу залы және т.б.
4225 м2 - шағын-футбол, волейбол, баскетбол және гимнастика алаңына арналған ашық спорт алаңы

КІТАПХАНА
1686 м2- жалпы ауданы
8 оқу залы, соның ішінде 3 жатақхананың әрқайсысында 1 оқу залы, оларда 411 – отыратын орындар
0,7 млн.  кітап сақтау бірлігі
2428 электрондық кітапханадағы оқу-әдістемелік, ғылыми-техникалық және кәсіптік құжаттар
300 мерзімдік басылымдар атауы (газеттер мен журналдар)

 
2010 Ж.
КОМПЬЮТЕРМЕН ҚАМТАМАСЫЗ ЕТУ 1041 – компьютерлердің жалпы саны
657 оқу мақсаттары үшін пайдаланылады
70 ғылыми мақсаттарда пайдаланылады
261 әкімшілік мақсаттар үшін пайдаланылады 
716 - желіде
609 – Интернет желісінде
												 ФАКУЛЬТЕТТЕР
ЖЭФ – жылуэнергетика факультеті
ЭЭФ – электрэнергетика факультеті
РжБФ – радиотехника және байланыс факультеті
АТФ – ақпараттық технологиялар факультеті
СОжМҚДФ – сырттай оқу және мамандарды қайта даярлау факультеті
ИДДФ – институтқа дейінгі дайындық факультеті

АЭЖБУ-ДІҢ БІТІРТУШІ КАФЕДРАЛАРЫ. 1.«Өнекәсіптік кәсіпорындарды электрмен жабдықтау»
2. «Электр  стансалары, желілері мен жүйелері»
3. «Электржетегі және өнеркәсіп қондырғыларын автоматтандыру»
4. «Жылуэнергетикалық қондырғылар»
5. «Өнеркәсіптік жылуэнергетика» 
6. «Инженерлік  кибернетика»
7. «Экономика, өндірісті ұйымдастыру және басқару»
8. «Автоматты  электрбайланысы» 
9. «Радиотехника»
10. «Телекоммуникациялық жүйелер»
11. «Электроника»
12. «Компьютерлік технологиялар»
13. «Ақпараттық жүйелер»
14. «Еңбек және қоршаған ортаны қорғау» 
15. Бритиш газ компаниясының қолдауымен Саутгемптон  университетімен (Ұлыбритания) бірлесіп құрылған «Би Джи ғылыми табиғатпайдалану методология-сы» 
 
 БАКАЛАВРИАТ БАҒДАРЛАМАСЫ
5В071700 – «Жылуэнергетика» төмендегі мамандандырулар бойынша:
- жылуэлектр стансалары
-	су және отын технологиясы 
-	жылутехнология энергетикасы
-	өнеркәсіптік жылуэнергетика
- шағын кәсіпорындар мен ұйымдардың энергия жабдығы және энергия шаруашылығы
5В071800 – «Электрэнергетика» төмендегі мамандандырулар бойынша:
- электр стансалары
- электр жүйелері мен тораптары 
-релелік қорғаныс және электрэнергетика жүйелерін автоматтандыру
- электрмен жабдықтау 
-дәстүрлі емес және жаңғыртылатын энергия көздері
- электрмеханика
- электроқшауламалы, кабельдік және конденсаторлық  техника
-	электр технологиялық қондырғылар және жүйелер
-	электржетегі  және технологиялық кешендерді автоматтандыру 
-	 [[жарық техникасы]] және жарық көздері 
5В070200 – «Автоматтандыру және басқару» төмендегі мамандандырулар бойынша:
- басқару  жүелерін автоматтандыру және ақпараттандыру
- технологиялық процесстерді және өндірісті  автоматтандыру
5В070400 – «Есептеу техникасы және бағдарламалық қамтамасыз ету»
5В070300 – Ақпараттық жүйелер  төмендегі мамандандырулар бойынша:
- отын энергетика кешендеріндегі ақпараттық жүйелер
-телекоммуникациялар мен байланыстағы ақпараттық жүйелер
5В071900 – «Радиотехника, электроника және телекоммуникациялар» төмендегі мамандандырулар бойынша:
- ұялы  радио жүйелері және телехабар
-теледидар, бейнебақылау жүйелері және ғарыштық бақылау жүйесі
- байланыстағы экономика және менеджмент 
- телекоммуникация желілері және коммутациялық жүйелері
- көпарналы телекоммуникация жүйелері
- электрондық  жүйелер және  технологиялар
5В074600 – «Ғарыш техникасы  және технологиялары» төмендегі мамандандырулар бойынша:
- ғарыштық байланыс және навигация жүйесі 
- ұшу аппараттарын автоматты басқару жүйесі 
5В060200 – «Информатика»
5В073100 – «Өміртіршілік қауіпсіздігі және  қоршаған ортаны қорғау» төмендегі мамандандырулар бойынша:
-	өрт және өнеркәсіп қауіпсіздігі  
-	қоршаған ортаны қорғау (экологиялық қауіпсіздік)
5В081200 – «Ауыл шаруашылығын энергиямен қамтамасыз ету»
5В050600 – «Экономика» төмендегі мамандандырулар бойынша:
- байланыс саласындағы экономика 
- энергетика саласындағы экономика 
5В050700 - «Менеджмент» төмендегі мамандандырулар бойынша:
- байланыс саласындағы менеджмент
- энергетика саласындағы менеджмент

ПРОФЕССОРЛЫҚ-ОҚЫТУШЫЛАР ҚҰРАМЫ  (ПОҚ)
914 – АЭжБУ-да жұмыс істейтіндердің жалпы саны
400 -   штаттағы оқытушылар
50 – қосымша жұмыс істейтін оқытушылар
50 % - ғылым докторлары және кандидаттары ғылыми дәрежесі, магистрлік академиялық дәрежесі бар.

1997 жылдан бастап 2010 жылға дейін күндізгі бөлімге
 қабылдау бойынша мәліметтер
 Университеттің материалдық базасы

28077,5 м2 – оқу корпустарының ауданы
978 м2 – ғылыми-зертханалар ауданы
19750 м2 – студенттердің 3 жатақханасының ауданы
1245 – жатақханалардағы төсек-орындар саны
12 м2 – 1 студентке бөлінген  пайдалы оқу ауданы
196 – 3 асхана мен 3 буфеттегі отыратын орындар
320 мест - акт залы
700 м2 - дискозал, брейн-рингке арналған  бөлмелері, КТК командалары, дебат клубы, көркемөнерпаздар үйірмесі әртістерінің фонограммалар жазбасы студиясы бар жастар орталығы
1432 м2 - екі спортзал, күрес залы, жаттығу залы және т.б.
4225 м2 - шағын-футбол, волейбол, баскетбол және гимнастика алаңына арналған ашық спорт алаңы

КІТАПХАНА
1686 м2- жалпы ауданы
8 оқу залы, соның ішінде 3 жатақхананың әрқайсысында 1 оқу залы, оларда 411 – отыратын орындар
0,7 млн.  кітап сақтау бірлігі
2428 электрондық кітапханадағы оқу-әдістемелік, ғылыми-техникалық және кәсіптік құжаттар
300 мерзімдік басылымдар атауы (газеттер мен журналдар)

 
2010 Ж.
КОМПЬЮТЕРМЕН ҚАМТАМАСЫЗ ЕТУ 1041 – компьютерлердің жалпы саны
657 оқу мақсаттары үшін пайдаланылады
70 ғылыми мақсаттарда пайдаланылады
261 әкімшілік мақсаттар үшін пайдаланылады 
716 - желіде
609 – Интернет желісінде
												 ФАКУЛЬТЕТТЕР
ЖЭФ – жылуэнергетика факультеті
ЭЭФ – электрэнергетика факультеті
РжБФ – радиотехника және байланыс факультеті
АТФ – ақпараттық технологиялар факультеті
СОжМҚДФ – сырттай оқу және мамандарды қайта даярлау факультеті
ИДДФ – институтқа дейінгі дайындық факультеті

АЭЖБУ-ДІҢ БІТІРТУШІ КАФЕДРАЛАРЫ. 1.«Өнекәсіптік кәсіпорындарды электрмен жабдықтау»
2. «Электр  стансалары, желілері мен жүйелері»
3. «Электржетегі және өнеркәсіп қондырғыларын автоматтандыру»
4. «Жылуэнергетикалық қондырғылар»
5. «Өнеркәсіптік жылуэнергетика» 
6. «Инженерлік  кибернетика»
7. «Экономика, өндірісті ұйымдастыру және басқару»
8. «Автоматты  электрбайланысы» 
9. «Радиотехника»
10. «Телекоммуникациялық жүйелер»
11. «Электроника»
12. «Компьютерлік технологиялар»
13. «Ақпараттық жүйелер»
14. «Еңбек және қоршаған ортаны қорғау» 
15. Бритиш газ компаниясының қолдауымен Саутгемптон  университетімен (Ұлыбритания) бірлесіп құрылған «Би Джи ғылыми табиғатпайдалану методология-сы» 
 БАКАЛАВРИАТ БАҒДАРЛАМАСЫ
5В071700 – «Жылуэнергетика» төмендегі мамандандырулар бойынша:
- жылуэлектр стансалары
-	су және отын технологиясы 
-	жылутехнология энергетикасы
-	өнеркәсіптік жылуэнергетика
- шағын кәсіпорындар мен ұйымдардың энергия жабдығы және энергия шаруашылығы
5В071800 – «Электрэнергетика» төмендегі мамандандырулар бойынша:
- электр стансалары
- электр жүйелері мен тораптары 
-релелік қорғаныс және электрэнергетика жүйелерін автоматтандыру
- электрмен жабдықтау 
-дәстүрлі емес және жаңғыртылатын энергия көздері
- электрмеханика
- электроқшауламалы, кабельдік және конденсаторлық  техника
-	электр технологиялық қондырғылар және жүйелер
-	электржетегі  және технологиялық кешендерді автоматтандыру 
-	 [[жарық техникасы]] және жарық көздері 
5В070200 – «Автоматтандыру және басқару» төмендегі мамандандырулар бойынша:
- басқару  жүелерін автоматтандыру және ақпараттандыру
- технологиялық процесстерді және өндірісті  автоматтандыру
5В070400 – «Есептеу техникасы және бағдарламалық қамтамасыз ету»
5В070300 – Ақпараттық жүйелер  төмендегі мамандандырулар бойынша:
- отын энергетика кешендеріндегі ақпараттық жүйелер
-телекоммуникациялар мен байланыстағы ақпараттық жүйелер
5В071900 – «Радиотехника, электроника және телекоммуникациялар» төмендегі мамандандырулар бойынша:
- ұялы  радио жүйелері және телехабар
-теледидар, бейнебақылау жүйелері және ғарыштық бақылау жүйесі
- байланыстағы экономика және менеджмент 
- телекоммуникация желілері және коммутациялық жүйелері
- көпарналы телекоммуникация жүйелері
- электрондық  жүйелер және  технологиялар
5В074600 – «Ғарыш техникасы  және технологиялары» төмендегі мамандандырулар бойынша:
- ғарыштық байланыс және навигация жүйесі 
- ұшу аппараттарын автоматты басқару жүйесі 
5В060200 – «Информатика»
5В073100 – «Өміртіршілік қауіпсіздігі және  қоршаған ортаны қорғау» төмендегі мамандандырулар бойынша:
-	өрт және өнеркәсіп қауіпсіздігі  
-	қоршаған ортаны қорғау (экологиялық қауіпсіздік)
5В081200 – «Ауыл шаруашылығын энергиямен қамтамасыз ету»
5В050600 – «Экономика» төмендегі мамандандырулар бойынша:
- байланыс саласындағы экономика 
- энергетика саласындағы экономика 
5В050700 - «Менеджмент» төмендегі мамандандырулар бойынша:
- байланыс саласындағы менеджмент
- энергетика саласындағы менеджмент

МАГИСТРАТУРА БАҒДАРЛАМАЛАРЫ
- төмендегі мамандықтар бойынша бір жарым жылдық күндізгі  бюджеттік кәсіптік және екі жылдық ғылыми-педагогикалық магистратура :
6М070200  – «Автоматтандыру және басқару»
6М071700  – «Жылуэнергетика»
6М071800  – «Электрэнергетика»
6М071900  – «Радиотехника, электроника және  телекоммуникациялар

ХАЛЫҚАРАЛЫҚ  ЫНТЫМАҚТАСТЫҚ
Қазақстандық және еуропалық білімнің үйлесуіне, білім беру процесінің сапасын арттыруға жәрдемдесетін халықаралық ынтымақтастықтың жаңа формаларын іздестіру және білім беруді интернационалдау АЭжБУ-дің халықаралық қызметінің дамуының басым  бағыты болып табылады. 
АЭжБУ-дағы Халықаралық ынтымақтастық ғылым саласында  Кеңес Одағының  ыдырауымен, ал білім беру саласында – тоқсаныншы жылдардың ортасында белсенді түрде дами бастады, бұд кезде ынтымақтастық туралы Меморандумға сәйкес және Азия даму банкі ([[Жапония]] банкі) есебінен АЭжБУ-дің 13 бітірушісі әртүрлі магистрлік бағдарлама бойынша  Азия технологиялық институтына жіберілді. Осы бағдарламаның барлық қатысушылары табысты қорғап шықты және  қайтып келгеннен  кейін алған білімдерін тәжірибе жүзінде қолдана білді.
Халықаралық ынтымақтастық саласында, халықаралық академиялық алмасуды белсенді ұйымдастыру, магистранттар мен докторларды бірлесіп дайындау саласында Алматы энергетика және байланыс университетінің қызметін оңтайландыру мақсатында 22.10.2007 ж. №80 бұйрық негізінде  АЭжБУ-да халықаралық байланыс бөлімі  құрылды.
Оқу жұмысындағы Ынтымақтастық: Барлық мамандық бойынша бірыңғай білім беру жүйесін сақтау мақсатында 1997 жылдың 15 шілдесінде АЭжБУ алғашқылардың бірі болып Мәскеу энергетикалық институтымен (ТУ) ынтымақтастық туралы шартқа қол қойды, 2008 жылдың наурыз айында  сырттай  оқу бөлімі бағдарламасын немесе  АЭжБУ студенттерінің екінші экономикалық білім алу бағдарламасын бірлесіп ұйымдастыру бойынша тағы да бір шартқа қол қойылды. 
АЭжБУ студенттері  бір мезгілде екі   диплом алады: АЭжБУ-дің  техникалық білімі туралы диплом және   Мәскеу энергетикалық институтының экономист  дипломы. Қазіргі кезде  бірлескен бағдарлама бойынша 222 адам білім алуда.
2006 жылдың 2 шілдесінен бастап “АЭжБИ” коммерциялық емес АҚ және  “Томск политехникалық университеті” жоғары кәсіптік білім  беру Мемлекеттік білім  мекемесі арасында  ынтымақтастық туралы  шарт қкүшіне енді:
– 2006 жылдан бастап магистрларды бірлесіп дайындау туралы, осының негізінде Алматы қаласындағы ТПУ өкілдерімен  әңгімелесуден өткеннен кейін АЭжБУ студенттері  магистрлік бағдарлама бойынша Ресей грантын  ұтып алу сайысына қатысады. АЭжБУ-дің 15 астам бітірушісі Ресей гранты бойынша ТПУ магистратурасында оқиды. 
– 2007 жылдан бастап студенттер  алмастыру туралы
 «АЭжБУ» коммерциялық емес АҚ желілік жабдықтармен жұмыс істеуге арналған Cisco Systems  Халықаралық Корпорациясы(орталығы – АҚШ) Cisco  аймақтық Академиясы болып табылады. Жұмыс кезеңі аралығында Cisco Академиясы 5 түрлі курс бойынша Cisco халықаралық сертификаты бар 400-ден астам маман дайындады.
– Cisco IT Essentials
– Cisco CCNA Exp.
– Cisco Network Security
– FWL
– Fundamentals of Java
2007 ж. бастап АЭжБУ Microsoft  Халықарарлық корпорациясымен (Орталығы-Ирландия)    бірлесіп жұмыс істейді, және  IT Microsoft  Академиясы  бола отырып сертификат беретін Windows 2003 басқару бойынша студентер дайындайды. Есеп беру кезеңі ішінде 25 адам  сертификат алды. 
  	Өзінің құрылған сәтінен бастап АЭжБУ  тек Қазақстанда ғана емес, сондай-ақ барлық Орта Азия аймағында энергетика, радиотехника және телекоммуникация саласында мамандар дайындауда алдыңғы қатарлы техникалық жоғары оқу орындарының бірі болып табылады. АЭжБУ-да  барлық мамандықтар бойынша басқа елден  студенттер қабылдау  және  оларды оқыту жұмысы ұйымдастырылған. Сонымен 2001 жылдан бастап АЭжБУ және Тәжікстан Республикасының байланыс Министрлігі арасында ынтымақтастық және  байланыс саласы үшін мамандар дайындау туралы шарт күшіне енді. Қазақстан Республикасының Мемлекеттік білім стандарттарына сәйкес кәсіпорын  тапсырыс берген мамандықтар бойынша  жоғары кәсіптік білімі бар мамандар дайындау саласында ”Таджиктелеком” АООТ, &quot;Таджиктелерадиоком&quot;  АООТ және АЭжБУ арасында 2001жылдың 31 тамызынан екі шарт күшіне енді. 2009 жылдың  қарашасында осы шарттар қайта жаңартылды. Осы шарттардың негізінде университет жыл сайын тәжік студенттерін қабылдайды және қазіргі уақытта 20 студент білім алуда.
	02.07.02 жылдан бастап АЭжБУ және Абу Райхан Беруни атындағы Ташкент Мемлекеттік техника университеті арасында бірлескен ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізуде  және энергетика мамандарын, басқа мамандарды және өтінім бойынша жоғары білікті ғылыми кадрларды дайындауда АЭжБУ ғалымдары мен оқытушыларына жәрдемдесу туралы шарт қолданылып келеді.
 	“АЭжБУ” коммерциялық емес АҚ  және Қазақстанның IAESTE ұлттық комитеті арасында инженерлік жұмыс және  технология саласында студенттердің халықаралық тәжірибе алмасулары бойынша ынтымақтастық туралы 2007 ж. қараша айында қод қойылған шарт негізінде АЭжБУ-дің 9 студенті ЕО кәсіпорындарында (Польша, Македония, Германия, Грекия, Финляндия, Словения) өндірістік практикадан өтті және ЕО–ның 6 студенті университет кафедраларында тәжірибеден өтті.
Оқытушылар мен студенттердің Халықаралық конференцияларға, семинарларға және басқа да іс-шараларға қатысуы: АЭжБУ-дің «Internationalization of Higher Education, Trends, Strategies, and Scenarios for the Future» атты бірінші Халықаралық конференцияға қатысуы білімді интернационалдау мәселелерін шешу жолдарын көрсетті. Бұл шараны әртүрлі деңгейдегі және елдердегі  кәсіптік білімді шоғырландыру мақсатында 2010 жылдың  сәуір айында Мәскеу қаласында Ресей Федерациясы кадрларын дайындаудың ұлттық қоры ұйымдастырды. 2010 жылдың қыркүйегінде  И.Э.Сулейменов   «Анахарсис» жобасы бойынша халықаралық конференцияға қатысты, бұл конференция В.И. Вернадский атындағы Тавр Ұлттық  Университетінде өтті.
	2010 жылдың күзінде «Би Джи ғылыми табиғатпайдалану методологиясы» кафедрасының  қызметкерлері Илющенко М.А. және Яковлева Л.В Ресей РҒА ұйымдастырған және Мәскеу қаласында  өткен «БИОСФЕРАДАҒЫ  СЫНАП: ЭКОЛОГИЯ-ГЕОХИМИЯЛЫҚ АСПЕКТІЛЕР» атты Халықаралық симпозиумда және Зальцбургкте (Австрия) ауылшаруашылық, орман шаруашылығы және  қоршаған орта Федералдық  Министрлігі өткізген 11 Халықаралық  Еуропалық конференцияда мына тақырыптар бойынша баяндама жасады: «Павлодар өнеркәсіптік ауданының солтүстік бөлігінің жер асты суларының сынаппен ластануының математикалық моделі (Қазақстан Республикасы)»; «Қазақстандағы сілтілік-хлор және ацетальдегид өндірісін демеркуризациялау тәжірибесі»; «Сынаппен  ластанған су нысандары мен аумағын ремедиация технологиясы үшін  бағыттардың ауысуы».
	АЭжБУ-дің “Ақпараттық технологиялар”факультетінің 4 курс студенті Трунов К. 2010 жылдың  желтоқсанында өткен «IT-Планета 2010» ақпараттық  технологиялар саласындағы жоғары және орта кәсіптік білім беретін оқу орындарындағы студенттер үшін Халықаралық олимпиаданың «1С Бағдарламалау: Кәсіпорын 8» сайысында  бірінші орын алды.
	АЭжБУ-дің студенттері мен оқытушылары «Еуразияның энергетикалық картасы – тәуекелдік балансы және жаңа мүмкіндіктер» атты KazENERGY-дің  V форумы шеңберінде 2010 жылдың 4-5 қарашасында өткен «Petrobilim» Халықаралық сайысының инновациялық жобасына	қатысты.
Г.Т.Мусатаеваның басшылығымен АЭжБУ-дің «AUPET - 1» командасы «Return on Credibility and Knowledge» номинациясы бойынша ең мықты ондықтар қатарына   кірді. 		
Біздің қонақтарымыз: Ақпараттық технологиялар, электрэнегетика, жылуэнергетика, жаңғыртылатын энергия көздері, радиотехника, телекоммуникация мамандықтары бойынша білім саласында шетелдік мамандардың сапарлары белсенді түрде ұйымдастырылуда. Соңғы бірнеше жыл ішінде  байланысты реттеу және ынтымақтастықты одан әрі жүзеге асыру үшін  АЭжБУ-ға келген қонақтар мыналар:
–	Тревор Тентон –Саутгемптон университетінің профессоры. Мақсаты – Би Джи Ғылыми Табиғатпайдалану Методологиясы кафедрасымен бірлесіп басқару; 
– Чарлз Банкс – Саутгемптон университетінің профессоры. Мақсаты – бірлескен Халықаралық жобаны үйлестіру;
– Деррик Кларк – Саутгемптон университетінің профессоры. Мақсаты – бірлескен Халықаралық жобаны үйлестіру;
–	Соня Хевен – Саутгемптонс университетінің профессоры. Мақсаты – Би Джи Ғылыми Табиғатпайдалану Методологиясы кафедрасымен бірлесіп басқару; 
–	Алан Ховард – Саутгемптон университетінің профессоры. Мақсаты - бірлескен Халықаралық жобаны үйлестіру;
–	Сэм Эбельбаум – Пейс университетінің профессоры, АҚШ. Мақсаты – АЭжБУ-мен танысу, білім саласындағы байланысты жақсарту;
– Очков В.Ф. - МЭИ-дің т.ғ.д., профессор. Мақсаты– «Энергетиктер үшін ақпараттық технологиялар»тақырыбындағы  дәріс;
–	Тронд Далсвен –«Energy saving» компаниясы, Норвегия. Мақсаты – қызметкерлер мен оқытушыларды энергия үнемдеу  технологияларына оқыту;
– Марианн Тымовский, Роберт Вербинский –«Protym air system» компаниясы, Польша. Мақсаты – «Жылу сорғылары негізінде жылумен  қамту жүйесін жобалау» тақырыбына таныстыру дәрісі;
– Люсиль Жириа – Франция және  Кенстоф Лоренс елшілігінің халықаралық ынтымақтастық мәселелері бойынша атташе. Келу мақсаты – АЭжБУ-мен танысу, институт профессорларымен және  студенттерімен кездесу. 	
– Мадия Камал Нашаруддин Мустафа – профессор, Сити Салбаах Шариф -  Тенага энергетика университетінің Орталығының доценті, Малайзия. Мақсаты – энергетика саласында ынтымақтастықты реттеу, наурыз 2010 ж.
Халықаралық бірлескен бағдарламалар:	АЭжБУ «Энергетика және тұрақты даму  саласындағы инженерлер мен экономистерге арналған магистрлік бағдарлама» Темпус білім жобасына қатысады. 
Бұл жобаға Финляндия, Франция, Гермния, Италия, Ресей және Қазақстанның 11 университеті қатысады. Жоба тұрақты даму мәселелерінің үдемелі мәніне, шикізат қорларын  (мұнай, газ және т.б.)  пайдалану кезінде кәсіпорынның жауапкершілігіне, экологиялық нормалардың (энергетикалық саясат, өнеркәсіптік қызметті реттеу) сақталу қажеттілігіне, энергетикалық қызмет нарығын жеңілдету және қорларды  экспорттаудың жаңа халықаралық нормалары мен тетіктеріне бейімделуге байланысты Ресей мен Қазақстанның энергетикалық және өнеркәсіптік секторларының кәсіпорындары үшін кадрлар дайындау саласында жаңа қажеттіліктерді  қанағаттандыруға бағытталған. 
    2011 жылы  осы жобаның аяқталу кезеңінде АЭжБУ-да “Энергетика ” мамандығы  шеңберінде “Энергетика және тұрақты даму” мамандықтары бойынша  жаңа білімдік магистрлік бағдарлама жасалады, бұл бағдарлама  2010-2011 оқу жылында  біздің магистранттарға ұсынылады. Жоба қаржысынан алынған мультимедиялық компьютерлік жабдықтар біздің студенттеріміздің қашықтан оқуына мүмкіндік береді.
Қатысушы- елдер өкілдерінің қорытынды кеңесі  Алматы қаласында 2011 жылдың 15 желтоқсаны  күні өткізілетіндігі анықталды, мұнда жоба бойынша атқарылған жұмыс нәтижелері көрсетіледі.
	АЭжБУ өкілдері 2009 жылдың мамыр айындағы “ШЫҰ мемлекеттері- мүшелерінің  білім жүйелерінің өзара іс қимыл жасау инфрақұрылымдарын қалыптастыру” атты  Халықаралық конференцияға қатысты және АЭжБУ  ШЫҰ (Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы) Университетінің бірлескен білім бағдарламасының қатысушысы болды. Білім, ғылым және технология саласында  шоғырлану процестерін дамыту, жастардың сапалы да заманауи білім алу мүмкіндіктерін кеңейту,  ал оқытушылар мен ғалымдардың ғылым саласында  байланыс орнатуын  дамыту   ШЫҰУ –дің негізгі мақсаты  болып табылады.
АЭжБУ ШЫҰ мемлекеттері- мүшелері, сондай-ақ бақылаушы-елдердегі (Моңғолия, Үндістан, Иран, Пәкстан )  жұмыс істеп жатқан  университеттер желісі ретінде қызмет жасауы тиіс.
АЭжБУ ШЫҰ Университетін құрайтын  басқа  ЖОО–ның  арасында Қазақстанның базалық ЖОО болып табылады, энергетика саласында ұлттық үйлестіруші- ЖОО болып табылады.  
Осы бағдарламаны  іске асыру үшін төменде көрсетілген тармақтарға қол қойылды: 
-	Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы Университетін құру бойынша  Қазақстан Республикасы, Қытай Халық Республикасы, Қырғыз Республикасы, Ресей Фдерациясы мен Тәжікстан Республикасы жоомен бірлесіп жұмыс істеу туралы  Меморандум;
-	“Энергетика бағыты бойынша магистрлік  бағдарламаларды іске асыру туралы “ Мәскеу энергетика институты мен Новосибирск Мемлекеттік Техникалық Университеті арасында  жасалған екі жақты шарт.
 2010 ж. қыркүйегінде  АЭжБУ Қазақстанда ҚазҰУ-да өткені ШЫҰ және ТМД Университеттерінің  бас ЖОО  басшыларының Қазақстан Республикасының білім және ғылым Министрлігінің екінші кеңесіне қатысты.
  Бұл кеңесте ”ТМД және  ШЫҰ оқу процесін ұйымдастыру Ережелері” және ШЫҰ Университеттері Хартиына қосылған “Қазақстан Республикасының бас жоғары оқу орындары ректорларының кеңесі туралы Ереже” талқыланды.

==Дереккөздер==
Қазақ ұлттық энциклопедиясы

==Сыртқы сілтемелер==
* [https://aues.edu.kz/ Ресми сайты]

{{wikify}}

[[Санат:Алматы жоғарғы оқу орындары]]


{{stub}}</text>
      <sha1>foj4g1dog4m3wjxhfuvhj166e9ngg33</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>43301</id>
    <revision>
      <id>3576051</id>
      <parentid>3573834</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T09:25:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lanananna</username>
        <id>172682</id>
      </contributor>
      <comment>Created by translating the section &quot;Литература&quot; from the page &quot;[[:ru:Special:Redirect/revision/152459633|Назарбаев, Нурсултан Абишевич]]&quot;</comment>
      <origin>3576051</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="103951" sha1="kvax3i0rxm52o0zusj3ifj1f3yqdh7r" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
| түс = елбасы
| Қазақша есімі        = Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев
| Шынайы есімі         = 
| Суреті               = Встреча с Нурсултаном Назарбаевым (2025-05-29) 3 (cropped).jpg
| Атауы                = Назарбаев, 2025 жыл
| Титулы               = [[Қазақстан]]ның 1-[[Қазақстан Республикасының Президенті|Президенті]]
| Ту                   = Flag of the President of Kazakhstan.svg
| Ту2                  = Symbol of the President of Kazakhstan.png
| Басқара бастады      = 24 сәуір 1990
| Басқаруын аяқтады    = 20 наурыз 2019
| Вице-президент       = [[Ерік Мағзұмұлы Асанбаев|Ерік Асанбаев]] (1991–1996)
| Премьер              = {{Collapsible list
 | title =
 | [[Сергей Александрович Терещенко|Сергей Терещенко]]
 | [[Әкежан Мағжанұлы Қажыгелдин|Әкежан Қажыгелдин]]
 | [[Нұрлан Өтепұлы Балғымбаев|Нұрлан Балғымбаев]]
 | [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]
 | [[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов|Иманғали Тасмағамбетов]]
 | [[Даниал Кенжетайұлы Ахметов|Даниал Ахметов]]
 | [[Кәрім Қажымқанұлы Мәсімов|Кәрім Мәсімов]]
| [[Серік Нығметұлы Ахметов|Серік Ахметов]]
 | [[Бақытжан Әбдірұлы Сағынтаев|Бақытжан Сағынтаев]]
 | [[Асқар Ұзақбайұлы Мамин|Асқар Мамин]]
}}
| Ізашары              = ''лауазымы құрылған''
| Ізбасары             = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]
| Титулы_2             = [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі]]нің төрағасы
| Ту_2                 = Flag of Kazakhstan.svg
| Ту2_2                = Emblem of Kazakhstan latin.svg
| Реті_2               = 1
| Басқара бастады_2    = 21 тамыз 1991
| Басқаруын аяқтады_2  = 5 қаңтар 2022
| Ізашары_2            = ''лауазымы ұйымдастырылған''
| Ізбасары_2           = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]
| Титулы_3             = [[Аманат (партия)|Нұр Отан]] басшысы
| Ту_3                 = Flag of Kazakhstan.svg
| Ту2_3                = 
| Реті_3               = 1
| Бірігіп басқарушы1_3 = {{Collapsible list
 | title=
 | '''Міндетін атқарушы'''
 | [[Сергей Александрович Терещенко|Сергей Терещенко]]
 | [[Амангелді Дінұлы Ермегияев|Амангелді Ермегияев]]
 | [[Бақытжан Тұрсынұлы Жұмағұлов|Бақытжан Жұмағұлов]]
 | '''Орынбасарлары'''
 | [[Марат Тұрдыбекұлы Оспанов|Марат Оспанов]]
 | [[Жармахан Айтбайұлы Тұяқбай|Жармахан Тұяқбай]]
 | [[Александр Сергеевич Павлов|Александр Павлов]]
 | [[Амангелді Дінұлы Ермегияев|Амангелді Ермегияев]]
 | [[Әмзебек Рысбекұлы Жолшыбеков|Әмзебек Жолшыбеков]]
 | [[Бақытжан Тұрсынұлы Жұмағұлов|Бақытжан Жұмағұлов]]
 | '''Бірінші орынбасарлары'''
 | [[Бақытжан Тұрсынұлы Жұмағұлов|Бақытжан Жұмағұлов]]
 | [[Әділбек Рыскелдіұлы Жақсыбеков|Әділбек Жақсыбеков]]
 | [[Дархан Аманұлы Кәлетаев|Дархан Кәлетаев]]
 | [[Нұрлан Зайроллаұлы Нығматулин|Нұрлан Нығматулин]]
 | [[Бақытжан Әбдірұлы Сағынтаев|Бақытжан Сағынтаев]]
 | [[Бауыржан Қыдырғалиұлы Байбек|Бауыржан Байбек]]
 | [[Асқар Исабекұлы Мырзахметов|Асқар Мырзахметов]]
 | [[Мұхтар Абрарұлы Құл-Мұхаммед|Мұхтар Құл-Мұхаммед]]
 | [[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев|Мәулен Әшімбаев]]
 | [[Бауыржан Қыдырғалиұлы Байбек|Бауыржан Байбек]]
}}
| Басқара бастады_3    = 1 наурыз 1999
| Басқаруын аяқтады_3  = 28 қаңтар 2022
| Ізашары_3            = ''лауазымы ұйымдастырылған''
| Ізбасары_3           = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]
| Титулы_4             = [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] 1-[[Қазақ КСР президенті|Президенті]]
| Ту_4                 = Flag of the Kazakh SSR.svg
| Ту2_4                = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg
| Реті_4               = 1
| Басқара бастады_4    = 24 сәуір 1990 
| Басқаруын аяқтады_4  = 24 желтоқсан 1991
| Ізашары_4            = ''лауазымы ұйымдастырылған''
| Ізбасары_4           = ''лауазым ыдыратылған, [[Қазақстан Республикасының Президенті]] ретінде өзі''
| Титулы_5             = [[Қазақ КСР Жоғары Кеңесi]]нiң 13-төрағасы
| Ту_5                 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg
| Ту2_5                = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic.svg
| Реті_5               = 13
| Басқара бастады_5    = 22 ақпан
| Басқаруын аяқтады_5  = 24 сәуір 1990
| Ізашары_5            = [[Мақтай Рамазанұлы Сағдиев|Мақтай Сағдиев]]
| Ізбасары_5           = [[Ерік Мағзұмұлы Асанбаев|Ерік Асанбаев]]
| Титулы_6             = [[Қазақстан Коммунистік партиясы]] Орталық комитетінің 13-Бірінші хатшысы
| Ту_6                 = Symbol-hammer-and-sickle.svg
| Ту2_6                = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg
| Реті_6               = 13
| Басқара бастады_6    = 22 маусым 1989
| Басқаруын аяқтады_6  = 28 тамыз 1991 
| Ізашары_6            = [[Геннадий Васильевич Колбин|Геннадий Колбин]]
| Ізбасары_6           = ''лауазымы ыдыратылған''
| Титулы_7             = Қазақ КСР Министрлер Кеңесiнiң 10-төрағасы
| Ту_7                 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg
| Ту2_7                = 
| Реті_7               = 10
| Басқара бастады_7    = 22 наурыз 1984
| Басқаруын аяқтады_7  = 27 шілде 1989
| Ізашары_7            = [[Бәйкен Әшімұлы Әшімов|Бәйкен Әшімов]]
| Ізбасары_7           = [[Ұзақбай Қараманұлы Қараманов|Ұзақбай Қараманов]]
| Титулы_8             = [[ТМД мемлекет басшыларының кеңесі]]нің төрағасы
| Ту_8                 = Flag of the CIS.svg
| Ту2_8                = Emblem of CIS.svg
| Реті_8               = 8
| Басқара бастады_8    = 20 мамыр 2006
| Басқаруын аяқтады_8  = 5 қазан 2007
| Ізашары_8            = [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]]
| Ізбасары_8           = [[Құрманбек Сәлиұлы Бәкиев|Құрманбек Бәкиев]]
| Титулы_9             = 
| Ту_9                 = 
| Ту2_9                = 
| Реті_9               = 6
| Басқара бастады_9    = 1 қаңтар 2015
| Басқаруын аяқтады_9  = 31 желтоқсан 2015
| Ізашары_9            = [[Александр Григорьевич Лукашенко|Александр Лукашенко]]
| Ізбасары_9           = [[Алмазбек Сәрсенұлы Атамбаев|Алмазбек Атамбаев]]
| Туған күні           = 6.7.1940
| Туған жері           = [[Шамалған (ауыл)|Шамалған ауылы]], {{туғанжері|Қарасай ауданы{{!}}Қаскелең ауданы|Қарасай ауданында}}, [[Алматы облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
| Азаматтығы           = {{байрақ|КСРО}}&lt;br /&gt;{{байрақ|Қазақстан}}
| Қызмет еткен жылдары = 1992–2019
| Атағы                = [[Сурет:Kazakhstan-Army-OF-10-01 (horizantal).svg|60px]]&lt;br /&gt;[[Жоғарғы Бас Қолбасшы]]
| Әскер түрі           = [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері|Қазақстан Қарулы Күштері]]
| Қайтыс болған күні   = 
| Қайтыс болған жері   = 
| Жерленді             = 
| Діні                 = 
| Әкесі                = Әбіш Назарбаев
| Анасы                = Әлжан Назарбаева
| Жұбайы               = {{Unbulleted list
 |[[Сара Алпысқызы Назарбаева|Сара Қонақаева]]
 |Әсел Құрманбаева&lt;ref name=&quot;evrika&quot;&gt;{{Cite web|url= http://www.rikatv.kz/evrika/articles/nazarbaev-rasskazal-o-svoey-vtoroy-seme-zhene-i-dvukh-synovyakh.html |title= Назарбаев рассказал о своей второй семье - жене и двух сыновьях |lang= ru |publisher= ЭВРИКА |date= 2024-01-29 |accessdate= 2024-01-29}}&lt;/ref&gt;
}}
| Балалары             = {{hlist
 |[[Дариға Нұрсұлтанқызы Назарбаева|Дариға]]
 |[[Динара Нұрсұлтанқызы Құлыбаева|Динара]]
 |[[Әлия Нұрсұлтанқызы Назарбаева|Әлия]]
 |Тауман
 |Байкен
}}
| Династия             = [[Нұрсұлтан Назарбаев отбасы|Назарбаевтар]]
| Партиясы             = {{Unbulleted list
 |[[Аманат (партия)|Аманат]] (1999 бері)
 |[[Партиясыз]] (1991–1999)
 |[[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|КОКП]] (1962–1991)
}}
| Білімі               = {{Unbulleted list
 |Днепродзержинск техникалық училищесі (1960)
 |[[Әбілқас Сағынов атындағы Қарағанды техникалық университеті]] (1965)
 |[[Қарағанды индустриялық университеті|Қарағанды ​​металлургиялық комбинаты жанындағы зауыт-техникалық колледжі]] (1967)
 |КОКП ОК жанындағы сырттай оқитын [[Жоғарғы партия мектебі]]
}}
| Қолтаңбасы           = Signature of Nursultan Nazarbayev.svg
| Commons              = Nursultan Nazarbayev
| Марапаттары          = {{Қатар|'''Қазақстан'''}}
{{Қатар
  |{{Қазақстанның Еңбек Ері}}
  |{{Халық қаһарманы}}
}}
{{Қатар
  |{{Алтын Қыран ордені}}
}}
{{Қатар
  |{{Астана медалі}}
  |{{Отан ордені}}
  |{{ҚР тәуелсіздігіне 10 жыл медалі}}
  |{{ҚР ҚК 10 жыл}}
}}
{{Қатар
  |{{ҚР Конституциясына 10 жыл}}
  |{{Қазақстан темір жолына 100 жыл медалі}}
  |{{ҚР парламентіне 10 жыл медалі}}
  |{{Тыңға 50 жыл медалі}}
}}
{{Қатар
  |{{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}}
  |{{ҚР ҚК 20 жыл медалі}}
  |{{Астанаға 10 жыл медалі}}
  |{{Қазақстан халқы Ассамблеясына 20 жыл медалі}}
}}
{{Қатар
  |{{ҚР Конституциясына 20 жыл}}
  |{{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}}
  |{{ҚР ҰҚК 25 жыл медалі}}
  |{{Астанаға 20 жыл медалі}}
}}
{{Қатар
  |{{Астананың құрметті азаматы}}
}}
{{Қатар|'''КСРО'''}}
{{Қатар
  |{{Қазан төңкерісі ордені}}
  |{{Еңбек Қызыл Ту ордені}}
  |{{Құрмет Белгісі ордені}}
  |{{Владимир Ильич Лениннің туғанына 100 жыл мерекелік медалі}}
}}
{{Қатар
  |{{Тың жерлерді игергені үшін медалі}}
  |{{КСРО Қарулы күштеріне 70 жыл медалі}}
}}
{{Қатар|'''Шетелдік марапаттары'''}}
{{Қатар
  |{{Әулие Андрей ордені (Ресей Федерациясы)}}
}}
{{Қатар
  |{{Александр Невский ордені (Ресей Федерациясы)}}
  |{{Мәскеудің 850 жылдық естелік медалі}}
  |{{Санкт-Петербургтың 300 жылдық естелік медалі}}
  |{{Қазанның 1000 жылдық естелік медалі}}
}}
{{Қатар
  |{{Азаттық ордені (Украина)}}
  |{{1 дәрежелі Кінәз Дана Ярослав ордені}}
}}
{{Қатар
  |{{Халықтар достығы ордені (Беларусь)}}
  |{{Хейдар Әлиев ордені}}
  |{{1 дәрежелі Манас ордені}}
}}
{{Қатар
  |{{Үздік қызметі үшін ордені (Өзбекстан)}}
  |{{Эл-юрт хурмати ордені}}
  |{{Исмаил Самани ордені}}
}}
{{Қатар
  |{{1 дәрежелі Үш жұлдыз ордені}}
  |{{Ұлы Витаутас ордені}}
  |{{Ақ қыран ордені (Польша)}}
}}
{{Қатар
  |{{Сербия Республикасы орденінің үлкен тізбегі}}
  |{{Сербия Республикасы орденінің лентасы}}
  |{{Алтын Олимпиадалық орден}}
}}
{{Қатар
  |{{Мугунхва ордені}}
  |{{Достық ордені (ҚХР)}}
}}
{{Қатар
  |{{Қадыров ордені}}
}}
| Сайты            = {{URL|https://nazarbayev.kz/}}
}}
'''Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев''' ([[6 шілде]] [[1940 жыл]], [[Шамалған (ауыл)|Шамалған]], [[Алматы облысы]]) — [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|кеңестік]] және [[қазақстан]]дық зейнеттегі&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/31762258.html |title=Зейнеткер Назарбаев халық арасында Қонаев сияқты емен-жарқын жүре ала ма? |language=kk |publisher=[[Азаттық радиосы]] |last=Мамашұлы |first=Асылхан |date=2022-03-21 |accessdate=2026-03-09}}&lt;/ref&gt; саясаткер, [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]]ның тұңғыш [[Қазақстан Республикасының Президенті|президенті]] (1991–2019) және [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы]]ның соңғы басшысы (1989–1991).

2010 жылдан 2023 жылға дейін [[Елбасы|Қазақстан Республикасы Тұңғыш президенті — Елбасы]] ресми мәртебесіне ие болды.&lt;ref&gt;{{cite web | title = Конституционный закон Республики Казахстан от 20 июля 2000 года № 83-II «О Первом Президенте Республики Казахстан - Елбасы» | url= https://adilet.zan.kz/rus/docs/Z000000083_#z0 | accessdate=2021-07-20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://sputnik.kz/amp/20230115/nazarbaev-otbasy-neden-ayyryldy-31131371.html|title=Енді Елбасы емес: Назарбаев пен оның отбасы неден айырылды|lang=kk|publisher=SPUTNIK|date=2023-01-15|accessdate=2023-08-23}}&lt;/ref&gt;

Бұрын Назарбаев [[Қазақстан Конституциялық Соты|Қазақстан Конституциялық Кеңесі]]нің мүшесі (2019–2023), [[Аманат (партия)|Нұр Отан ХДП]] төрағасы (2007–2022), [[Қазақстан халқы ассамблеясы]]ның төрағасы (1995–2021), [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі]]нің төрағасы (1991–2022) лауазымдарының иесі болған. Қазақстан тәуелсіздігіне және өзінің президенттігіне дейін Нұрсұлтан Назарбаев [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] [[Қазақстан премьер-министрі|Министрлер кеңесінің төрағасы]] (1984–1989), [[КОКП орталық комитеті|КОКП ОК]] мүшесі (1986–1991), [[КОКП ОК саяси бюросы|КОКП ОК Саяси бюро]] мүшесі (1990–1991), [[Қазақстан Коммунистік партиясы (Қазақ КСР)|Қазақстан КП]] ОК хатшысы (1974–1984), Қазақстан КП ОК бірінші хатшысы (1989–1991), [[КСРО Жоғарғы Кеңесі]]нің 10–11-шақырылымының Солтүстік Қазақстан облысынан депутаты (1979–1989), [[КСРО халық депутаты]] (1989–1991), [[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі]]нің төрағасы (1990), [[Қазақ КСР президенті]] (1990–1991) болды.

Назарбаевтың президенттігін саясаттанушылар және бақылаушылар [[Назарбаевтың жеке басына табыну|жеке басына табыну]]ы бар,&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.azattyq.org/a/Kazakhstan_nazarbayev_kult/1756715.html |title= Назарбаевтың жеке басына табынушылық халықтың табиғатына да байланысты... |lang= kk |publisher= [[Азаттық радиосы]] |author= РЫСҚОЖА, Болат |date= 2009-07-18 |accessdate= 2023-08-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.azattyq.org/a/kazakhstan_president_nursultan_nazarbayev_personality_cult/28952308.html |title= Назарбаевтың жеке басына табыну бар ма? |lang= kk |publisher= [[Азаттық радиосы]] |author= ТОҒЫЗБАЕВ, Қазис |date= 2018-01-03 |accessdate= 2023-08-23}}&lt;/ref&gt; [[Авторитаризм|авторитарлық]],&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://ecfr.eu/article/kazakh-lessons-for-authoritarian-leaders-how-putin-and-lukashenka-could-fail-the-test/ |title= Kazakh lessons for authoritarian leaders: How Putin and Lukashenka could fail the test |lang= en |publisher= Еуропалық сыртқы саясат кеңесі |author= СЛУНКИН, Павел |date= 2022-01-19 |accessdate= 2023-08-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.france24.com/en/20190319-nursultan-nazarbayev-kazakhstans-authoritarian-moderniser |title= Nursultan Nazarbayev: Kazakhstan's authoritarian moderniser |lang= en |publisher= [[France 24]] |date= 2019-03-19 |accessdate= 2023-08-23}}&lt;/ref&gt; [[Непотизм|непотистік]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://rus.azattyq.org/a/dinastii-nepotizm-centralnaya-azia/27540387.html |title= Династии и непотизм в центральноазиатской политике |lang= ru |publisher= [[Азаттық радиосы]] |author= ПАННИЕР, Брюс және КЛЕВЦОВА, Анна |date= 2016-02-09 |accessdate= 2023-08-23}}&lt;/ref&gt; [[диктатура]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://rus.azattyq.org/a/kazakhstan-nazarbayev-era/31089315.html |title= Незавершенная эпоха Назарбаева и «дворцы неуверенных в себе диктаторов» |lang= ru |publisher= [[Азаттық радиосы]] |author= СЕҢГІРБАЙ, Мұхтар |date= 2021-02-06 |accessdate= 2023-08-23 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.washingtonpost.com/politics/2019/04/25/kazakhstans-year-leader-resigned-heres-how-transition-is-playing-out/ |title= What happens to Kazakhstan’s dictatorship now that its dictator has quit? |lang= en |publisher= [[The Washington Post]] |author= MATTHEWS, Austin S. |date= 2019-06-25 |accessdate= 2023-08-23}}&lt;/ref&gt; етіп сипаттайды. Назарбаев тұсында өткен сайлаулар ашық, әрі әділ өтпейтін&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.azattyq.org/a/30900599.html |title= Назарбаевтың демократия, “басқаға үлгі болатын Қазақстан” жайлы айтқандары орындалды ма? |lang= kk |publisher= [[Азаттық радиосы]] |last= Мамашұлы |first= Асылжан |date= 2020-10-19 |accessdate= 2024-11-01}}&lt;/ref&gt; және айтқан сөзіне қарамастан&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://kaz.inform.kz/news/kazakstanda-soz-bostandygy-tolyk-kolemde-kamtamasyz-etilgen-kr-prezidenti_a2459489/ |title= Қазақстанда сөз бостандығы толық көлемде қамтамасыз етілген - ҚР Президенті |lang= kk |publisher= kazinform |date= 2012-06-27 |accessdate= 2024-11-01}}&lt;/ref&gt; елде [[сөз бостандығы]] қатты шектелетін.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.azattyq.org/a/world-europarlament-about-kazakhstan/29821870.html |title= &quot;Назарбаев режимі азаматтардың бостандығын шектеп отыр&quot; |lang= kk |publisher= [[Азаттық радиосы]] |date= 2019-03-14 |accessdate= 2024-11-01}}&lt;/ref&gt; 30 жылға жуық билікте болған Назарбаев әлемдегі билігі ең ұзақ болған монарх емес мемлекет басшыларының бірі болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.aljazeera.com/news/2018/3/12/the-worlds-7-longest-serving-rulers |title= The world’s 7 longest-serving rulers |lang= en |publisher= [[Әл-Жазира телеарнасы]] |date= 2018-03-12 |accessdate= 2024-11-01}}&lt;/ref&gt;

2019 жылғы наурыздағы наразылық шараларына байланысты Назарбаев отставкасын жариялап, билікті өзіне жақын одақтасы [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]қа берді. Тоқаевтың [[Қазақстандағы президент сайлауы (2019)|2019 жылы сайлануы]]на қарамастан, Назарбаев қазақстандық саясаттағы билігі әлі де бар [[сұр кардинал]] ретінде қарастырыла берді, [[Қазақстан халқы ассамблеясы]], [[Аманат (партия)|Нұр Отан]] партиясы және [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі|Қауіпсіздік кеңесі]]нің төрағасы ретінде ол [[2022 жылғы Қазақстандағы наразылық шаралары|2022 жылғы ірі тәртіпсіздіктер]]ге дейін өз ықпалын көрсете берді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.reuters.com/markets/commodities/kazakhstan-government-resigns-after-violent-protests-over-fuel-price-2022-01-05/ |title= Kazakh president fails to quell protests, ex-Soviet states offer help |lang= en |publisher= [[Reuters]] |last= Әуезов |first= Олжас |date= 2022-01-06 |accessdate= 2024-11-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-transit-of-power-nursultan-nazarbaev-and-kassym-zhomart-tokaev/30345036.html |title= &quot;Кеттім&quot; деп, билікте қалған. Қазақстандағы &quot;транзит&quot; ерекшелігі |lang= kk |publisher= [[Азаттық радиосы]] |last= Тоғызбаев |first= Қазис |date= 2019-12-26 |accessdate= 2024-11-01}}&lt;/ref&gt; [[Қазақстандағы референдум (2022)|2022 жылғы референдум]]нан кейін көп ұзамай [[Елбасы]] ерекше атағынан айырылғанына қарамастан ол дербес құқығын, қолсұғылмаушылығын сақтап қалды,&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.azattyq.org/a/32220522.html |title= &quot;Елбасы заңы&quot; жойылса да, Назарбаевқа берілген артықшылықтар сақталмақ. Қалайша? |lang= kk |publisher= [[Азаттық радиосы]] |last= Асылбек |first= Бағдат |date= 2023-01-12 |accessdate= 2024-11-01}}&lt;/ref&gt; [[Нұрсұлтан Назарбаев отбасы|отбасы]] әлі де ықпалды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-nazarbayevs-luxurious-land-properties/31928110.html |title= Назарбаевтың астанадағы аралы. Жайлаудағы резиденция. Жекеге өткен Үшқоңыр |lang= kk |publisher= [[Азаттық радиосы]] |last= Қайыртайұлы |first= Манас |date= 2022-06-05 |accessdate= 2024-11-01}}&lt;/ref&gt;

== Ерте жылдары және мансабы ==
Нұрсұлтан Назарбаев [[1940 жыл]]ғы [[6 шілде]]де [[Алматы облысы]]ның [[Қарасай ауданы|Қаскелең ауданы]]ндағы [[Шамалған (ауыл)|Үшқоңыр]] ауылында Әбіш (1903–1971) пен Әлжанның (1910–1977) отбасында дүниеге келді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://nazarbayev.kz/kk/nursultan-nazarbaev |title= Балалық шағы |lang= kk |work= nazarbayev.kz |accessdate= 2024-11-01}} {{Webarchive|url= https://archive.ph/NbbHx |date= 2024-11-01}}&lt;/ref&gt; 1957 жылы Абай атындағы Қазақ орта мектебіндегі оқуын аяқтады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://nazarbayev.kz/kk/zhasospirim-shagy |title= Жасөспірім шағы |lang= kk |work= nazarbayev.kz |accessdate= 2024-11-01}} {{Webarchive|url= https://archive.ph/zJiS3 |date= 2024-11-01}}&lt;/ref&gt;

Метталург болуға ниеті бар Назарбаев 1958 жылдың алғашқы екі айында [[Қарағанды облысы]]нда [[Теміртау]] қаласынан 15 километр жердегі Токаревка ауылында жатақханада тұрды. [[Украин Кеңестік Социалистік Республикасы|Украина]]ның [[Каменское|Днепродзержинск]] қаласында бар Днепр металлургиялық зауытындағы №22 Кәсіптік-техникалық училищеде оқып, 1960 жылы тәмамдады. 1960 жылы Теміртау қаласында «Казметаллургстрой» трестінің құрылыс басқармасына жұмысшы болып орналасты. 1960 жылғы 3 шілдеде Қазақстан және Орталық Азиядағы алғашқы домна пеші іске қосылды, Назарбаев алғашқы қазақстандық шойын қайнатуға қатысты. Содан кейін Қарағанды металлургиялық комбинатында құю машинасының шойыншысы, домна пештің горновойы, домна цехтың диспетчері, газшысы, аға газшысы болып істеді. 1967 жылы Қарағанды металлургиялық комбинатындағы Жоғарғы техникалық оқу орнын бітірді.{{Дереккөзі келтірілмеген}}

1969 және 1973 жылдары Теміртау қаласында партиялық [[Бүкілодақтық лениндік коммунистік жастар одағы|комсомол]]дық қызмет атқарды. 1973–1978 жылдары Қарағанды металлургиялық комбинаты партия комитетінің хатшысы болды. Бұл лауазымды кәсіпорын комбинат директорынан кейінгі екінші тұлға дейді. Бұл жерде 30 мың адам жұмыс істейтін.

1978–1979 жылдары партияның Қарағанды облыстық комитетінің хатшысы, екінші хатшысы болды. 1979 жылы [[Қазақстан Коммунистік партиясы (Қазақ КСР)|Қазақстан компартиясы]] Орталық комитетінің хатшысы болып тағайындалды.

=== Билікке келуі ===
[[Сурет:RIAN archive 41059 CIS heads of state.jpg|нобай|солға|[[Алматы декларациясы]]на қол қою рәсіміндегі Назарбаев (алдыңғы қатарда, сол жақтан екінші), 21 желтоқсан 1991]]
1984–1989 жылдары 43 жасында болған Назарбаев [[Қазақ КСР Министрлер кеңесі]]нің төрағасы ретінде ([[Қазақстан премьер-министрі]]нің сол кездегі баламасы) одақ республикалары арасындағы ең жас басшы атанды. Бұл тағайындау [[Қазақстан Коммунистік партиясы (Қазақ КСР)|Қазақстан компартиясы]] бірінші хатшысы [[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев|Дінмұхамед Қонаев]]тың тұсында орын алды.&lt;ref name=&quot;biografia&quot;&gt;{{кітап|сілтеме= https://elbasy.kz/sites/default/files/2020-12/Nursultan%20Nazarbayev.%20Biography.pdf |тақырыбы= Нурсултан НАЗАРБАЕВ. Биография |баспасы= Деловой Мир Астана |жыл= 2012 |беттері= 84 |isbn= 978-601-7259-37-2}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20210402135618/https://elbasy.kz/sites/default/files/2020-12/Nursultan%20Nazarbayev.%20Biography.pdf |date= 2021-04-02}}&lt;/ref&gt; Бұл кезеңде [[Қайта құру кезеңі|Қайта құру]] саясаты [[Михаил Сергеевич Горбачёв|Михаил Горбачёв]] кезінде баяу жүзеге аса бастады, ал Назарбаевтың өзі тәжірибелі саясаткер ретінде қарастырылды, өйткені оның көзқарастары мен ұстанымдары [[Хрущёв жылымығы]] мен [[КСРО-дағы 1965 жылғы экономика реформасы|1965 жылғы кеңестік экономикалық реформа]] кезінде қалыптасқан болатын.&lt;ref name=&quot;biografia&quot; /&gt;

1986 жылғы желтоқсанда республика астанасы [[Алматы]] қаласында [[Желтоқсан көтерілісі|ереуіл басталды]]. Оған Қазақстан компартиясы ОК бірінші хатшысының қызметіне [[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев|Дінмұхамед Қонаев]]тың орнына бұрын-соңды Қазақстанда тұрмаған [[Геннадий Васильевич Колбин|Геннадий Колбин]] сайланғаны түрткі болды. Жастар ереуілі аяусыз жаншылды, оқиға қатысушылары қудаланды, тек 1989–1991 жылдары ғана қайта қаралды.

1989–1991 жылдары Назарбаев Қазақстан компартиясы Орталық комитетінің бірінші хатшысы болды. 1989–1992 жылдары [[КСРО халық депутаты]] болып сайланды. Сол уақытта 1990 жылғы ақпан-сәуірде Қазақ КСР Жоғарғы кеңесінің төрағасы болды. 1990 жылғы 14 шілде мен 1991 жылғы 23 тамыз аралығында КОКП ОК Саяси бюросының мүшесі және 1981–1986 жылдары КОКП Орталық ревизиялық комиссиясының мүшесі еді. КОКП ОК мүшесі (1986–1991).

1990 жылғы 24 сәуірде [[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі]]нің сессиясында Қазақ КСР президенті лауазымы құрылып, оған Нұрсұлтан Назарбаев лайық деп табылды.

1991 жылғы жазда [[Михаил Сергеевич Горбачёв|Михаил Горбачёв]] пен [[Борис Николаевич Ельцин|Борис Ельцин]] жаңа одақтық келісімшартқа қол қою барысында Назарбаев Тәуелсіз Мемлекеттер одағы үкіметінің төрағасы лауазымын иеленетін болды, алайда ТЖМК [[Тамыз бүлігі]] бұған кедергі келтірді.

Назарбаев КСРО-ны конфедерацияға айналдыруды қолдады.

== Президенттігі ==
28 тамызда Қазақстан КП ОК пленумында президент Назарбаев КОКП-дан шығатыны туралы мәлімдеді. 1991 жылғы 1 желтоқсанда бір ғана үміткердің қатысуымен Қазақ КСР-інің тұңғыш бүкілхалықтық президент сайлауы өтті. Нәтижесінде Назарбаев сайлаушылардың 98,7%-ын дауысын иеленді.

10 желтоқсанда Қазақ КСР атауы Қазақстан Республикасы деп өзгертілді. 1991 жылғы 16 желтоқсанда Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Қазақстан Республикасының мемлекеттік тәуелсіздігі туралы заң қабылдады, ал Нұрсұлтан Назарбаев Қазақстан Республикасының тұңғыш президенті болды. 5 күн өткен соң осы статусымен КСРО-ның тарағанын растайтын [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]] мақсаттары мен принциптерінің Алма-Ата декларациясына қол қойылды.

[[Қазақстандағы референдум (29 сәуір 1995)|1995 жылғы 29 сәуірде өткен референдум]] нәтижесінде Назарбаевтың президенттік өкілеттігі 2000 жылға дейін ұзартылды. 1999 жылғы 10 қаңтарда Назарбаев 79,78% дауыспен президент болып сайланды.

===2000–2010 жылдар ===
[[Қазақстандағы президент сайлауы (2005)|2005 жылғы 4 желтоқсанда өткен сайлау]]да Назарбаев Қазақстан президенті болып қайта сайланды, сайлауда 91,15% дауыс жинады.

2010 жылғы 15 маусымда Елбасы – Қазақстан Республикасының тұңғыш президенті мәртебесі ресми бекітілді.

2010 жылғы 23 желтоқсанда [[Өскемен]]де өткен форумда ел президентінің өкілеттігін 2020 жылға дейін ұзарту туралы ұсыныс айтылды, ол үшін жалпыреспубликалық референдум өткізу керек еді. Ұсыныс білдірушілердің бірі – Олжас Сүлейменов болатын. Көп ұзамай 2011 жылғы 7 қаңтарда Қазақстан президенті Нұрсұлтан Назарбаев Республика парламентінің Қазақстан Республикасы Конституциясына қазіргі президенті өкілеттігін 2020 жылғы жалпыхалықтық сайлауға дейін ұзарту бойынша өзгертулер мен толықтырулар енгізу бойынша республикалық референдумға салу туралы ұсынысынан бас тартты.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rian.ru/world/20110107/318483232.html|title=Назарбаев отказался объявить референдум о продлении своих полномочий|author=Ольга Коваленко|date=2011-01-07|work=|publisher=[[РИА Новости]]|accessdate=2011-01-07|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/61BheN6FO?url=http://ria.ru/world/20110107/318483232.html|archivedate=2011-08-24|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2011/01/110106_nazarbayev_referendum.shtml|title=Назарбаев отклонил референдум о президентстве до 2020|author=|date=2011-01-07|work=|publisher=[[Русская служба Би-би-си|BBC]]|accessdate=2011-01-07|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/61Bhk8q4s?url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2011/01/110106_nazarbayev_referendum.shtml|archivedate=2011-08-24|deadlink=no}}&lt;/ref&gt; Бірақ қол жинау тоқтаған жоқ, сөйтіп 2011 жылғы 13 қаңтарда осы бастаманы қолдап 5 миллион 16 мың қол жиналды. 2011 жылғы 14 қаңтарда Қазақстан Парламенті Конституцияға түзету енгізуді бірауыздан қабылдады. 31 қаңтарда Қазақстан Конституциялық кеңесі сайлауды референдумға ауыстыру туралы заңды конституцияға сай емес деп тапты.&lt;ref&gt;[http://www.rg.ru/2011/01/31/nazarbaev-anons.html Конституционный совет Казахстана признал незаконным продление полномочий Нурсултана Назарбаева] [[Российская газета]], 31.01.2011.&lt;/ref&gt;

Сол күні халыққа жолдауында президент Конституциялық кеңестің шешімін қолдап, мерзімінен бұрын президенттік сайлау өткізуді ұсынды.&lt;ref&gt;[http://news.ucoz.kz/board/1-1-0-208 Назарбаев отказался от референдума и решил провести досрочные выборы]&lt;/ref&gt; 3 сәуірде мерзімінен бұрын өткен сайлауда 2016 жылғы желтоқсанға дейін Қазақстан Республикасының президенті болып сайланды. Орталық сайлау комиссиясының соңғы есебі бойынша, Нұрсұлтан Назарбаев 95,5% дауыс жинады. Конституция бойынша бір тұлға екі реттен артық қатарынан сайлауға қатыса алмайды, бірақ бұл шектеудің Қазақстан Республикасының тұңғыш президентіне қатысы жоқ.

2015 жылғы наурызда Назарбаев 2015 жылғы 26 сәуірде өтетін Қазақстан Республикасының мерзімінен бұрын өтетін президенттік сайлауына қатысуға үміткер ретінде тіркелді.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://election.vlast.kz/article/centrizbirkom-zaregistriroval-nazarbaeva-kandidatom-v-prezidenty|title=Центризбирком зарегистрировал Нурсултана Назарбаева кандидатом в президенты|publisher=election.vlast.kz|date=2015-03-15}}&lt;/ref&gt; Сайлауда 97,75% дауыс жинады.

=== Қызметін доғаруы ===
2019 жылғы 19 наурызда 2019 жылғы 20 наурыздан бастап президенттік өкілеттігін өз қалауымен өткізетін қаулы қабылдады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6234286|title=Нурсултан Назарбаев ушел в отставку|publisher=[[ТАСС]]|accessdate=2019-03-19|lang=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.svoboda.org/a/29830559.html|title=Путин прощается с Елбасы. Казахстан и Россия после Назарбаева|publisher=Радио Свобода}}&lt;/ref&gt; Халыққа үндеуінде Назарбаев:

{{Quote|Мен Қазақстан Республикасының президенті ретінде өкілеттігімді тоқтату жөнінде шешім қабылдадым. Биыл еліміздің ең жоғарғы лауазымындағы қызметін атқарып келе жатқаныма отыз жыл толады. Мен Қазақстан Республикасының президенті ретінде өкілеттігімді тоқтату жөнінде шешім қабылдадым&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://informburo.kz/novosti/nursultan-nazarbaev-prinyal-reshenie-slozhit-polnomochiya-prezidenta-kazahstana.html |title=Нурсултан Назарбаев принял решение сложить полномочия Президента Казахстана |author=|website=Informburo.kz |date=2019-03-19 |publisher=}}&lt;/ref&gt;}}
– деп жариялады.

Қазақстан Республикасы Конституциясы бойынша президент өкілеттігі Парламент сенаты төрағасы Қасым-Жомарт Тоқаевқа беріледі, ол 20 наурызда Қазақстан парламенті қос палатасының біріккен отырысында ант берді. Бұдан кейін Назарбаев елдің Қауіпсіздік кеңесі төрағасы, Конституциялық кеңестің мүшесі және «Нұр Отан» партиясының төрағасы лауазамын сақтап қалды.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Жуков|first=Сергей|title=Президент Казахстана Нурсултан Назарбаев ушел в отставку|url=https://p.dw.com/p/3FItr|work=[[Deutsche Welle|DW]]|date=2019-03-19}}&lt;/ref&gt;

Сонымен қатар Тұңғыш президент қоры аясында қоғамдық қызметпен айналысуды жалғастырды. 2019 жылы қор «Ел үміті» және «Қамқорлық» жастарды қолдау жобаларын жүзеге асыра бастады. Біріншісі – өзгерістерді басқару бойынша жас менеджерлерді дайындауға бағытталған. Бағдарлама аясында қатысушылар әлемнің озық университеттері мен компанияларында білім алуға мүмкіндік алды, сондай-ақ олардың тәлімгері ретінде әрекет ететін үкімет, отандық және халықаралық сарапшылармен тікелей байланыс орната алады. «Қамқорлық» бағдарламасы бойынша ауруханаларда оңалту орталықтары, мектептерде инклюзияны қолдау кабинеттері ашылып, жылына 5 мыңға жуық балаға тегін кешендік оңалту жүргізеді.&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://egemen.kz/article/206759-el-umiti-dgane-qamqorlyq-dgobalary-daryndy-dgastardy-qoldaugha-baghyttalady | title = «Ел үміті» және «Қамқорлық» жобалары дарынды жастарды қолдауға бағытталады | publisher = Egemen Qazaqstan | lang = kk| date = 2019-08-16 | accessdate = 2020-06-10}}&lt;/ref&gt;

2020 жылғы маусым-шілдеде Нұрсұлтан Назарбаев [[COVID-19 пандемиясы|коронавирус]]пен ауырды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lenta.ru/news/2020/06/18/nazar/|title=Назарбаев заразился коронавирусом|website=lenta.ru|accessdate=2020-06-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.gazeta.ru/politics/2020/06/18_a_13121599.shtml|title=Ушел в изоляцию: у Назарбаева обнаружен коронавирус|website=Газета.Ru|accessdate=2020-06-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://ria.ru/20200618/1573101980.html|title=Назарбаев заразился коронавирусом|website=РИА Новости|date=20200618T1000|accessdate=2020-06-18}}&lt;/ref&gt; Коронавирус пандемиясы тұсында Нұрсұлтан Назарбаевтың «Біз біргеміз!» ұлттық акциясы бастама алды, оның аясында 2,3 миллион азаматқа көмек көрсетілді: мұқтаж отбасыларға азық-түлік, медицина қызметкерлеріне еріктілер көмегі беріліп, тұрмысы төмен отбасылардың балаларына қашықтан оқытуға компьютер алынды.&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://informburo.kz/novosti/nazarbaev-my-perezhivaem-odin-iz-samyh-slozhnyh-periodov-za-gody-nashey-nezavisimosti-109999.html | title = Назарбаев: Мы переживаем один из самых сложных периодов за годы нашей независимости | publisher = Informburo.kz | date = 2020-08-13 | accessdate = 2020-06-10}}&lt;/ref&gt;

2021 жылғы 28 сәуірде Нұрсұлтан Назарбаев Қасым-Жомарт Тоқаевқа Қазақстан халқы ассамблеясының төрағасы өкілеттегін өткізді. Оны Н.Назарбаев 1995 жылдан басқарған еді, жалпықазақстандық социумға барлық этноәлеуметтік топтарды біріктіруді жалғастыру қажеттігін алға тартты. Назарбаевқа «Ассамблеяның құрметті төрағасы» атағы берілді.&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/nazarbaev-peredal-tokaevu-polnomochiya-predsedatelya-ank-435980/ | title = Назарбаев передал Токаеву полномочия председателя АНК | publisher = Tengri News | date = 2021-04-28 | accessdate = 2020-06-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://lenta.ru/news/2021/04/28/nazarbaev/ | title = Назарбаев передал свой пожизненный пост Токаеву | publisher = Lenta.ru | date = 2021-04-28 | accessdate = 2020-06-10}}&lt;/ref&gt;

2021 жылғы сәуірде Назарбаевтың бастамасымен «Елбасы жылуы» ауқымды қайырымдылық акциясы басталды. Акция барысында Нұрсұлтан Назарбаев және «Дегдар» қайырымдылық қоры тұрмысы нашар, көпбалалы, ерекше қажеттілігі бар бала тәрбиелеп отырған, Ұлы Отоан соғысының ардагері бар отбасыларға көмек көрсетеді. 681 мұқтаж отбасының әрқайсысына салмағы 132 кг тауар берілді.&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://tengrinews.kz/news/kazahstane-startovala-masshtabnaya-blagotvoritelnaya-aktsiya-436191/ | title = В Казахстане стартовала масштабная благотворительная акция &quot;Елбасы жылуы&quot;| publisher = Tengri News | date = 2021-04-31 | accessdate = 2020-06-10}}&lt;/ref&gt;

=== Елбасы лауазымы және басқа да мәртебелерінен айырылуы ===
2023 жылғы қаңтарда Назарбаев отставкасынан бері иелеген «құрметті [[Қазақстан Парламентінің Сенаты|сенатор]]&lt;nowiki /&gt;» лауазымынан айырылған.&lt;ref name=&quot;QurmettiSenator&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/32219925.html|title=Назарбаев &quot;құрметті сенатор&quot; атағынан айырылды|lang=kk|author=МҰХИТҚЫЗЫ, Әсемгүл|date=2023-01-12|accessdate=2023-06-01|publisher=[[Азаттық радиосы]]}}&lt;/ref&gt; Келесі күні Парламенттің екі палатасының шешімі бойынша «ҚР Тұңғыш Президенті – Елбасы туралы» өз күшін мүлдем жоғалтты.&lt;ref name=&quot;EgemenQ&quot;&gt;{{Cite web|url=https://egemen.kz/article/332582-eks-prezident-nazarbaev-qanday-artyqshylyqtardan-ayyryldy|title=Экс-президент Назарбаев қандай артықшылықтардан айырылды?|lang=kk|author=БАҚБЕРГЕН, Ботакөз|date=2023-01-13|accessdate=2023-06-01|publisher=Егемен Қазақстан}}&lt;/ref&gt; Нәтижесінде экс-президент пен оның отбасын қамтамасыз ету, оларға қызмет көрсету және қорғау мемлекет есебінен жүзеге асырылуды тоқтатты, пәтер мен мемлекеттік саяжай жеке меншікке берілмей, қажетті қызмет көрсетумен, жеке күзетпен, жүргізушілері бар жеке автокөлікпен, ел бойынша тегін жол жүрумен, медициналық қызмет көрсетумен және санаторий-курорттық емдеумен қамтамасыз етілуі тоқтатылды.&lt;ref name=&quot;EgemenQ&quot; /&gt;

Парламент төрағасы [[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев|Мәулен Әшімбаев]] осы өзгерістердің себебін «[[Қазақстандағы референдум (2022)|2022 жылғы конституциялық референдум]]ның нәтижесі, «халықтың шешімі» деп айтып кеткен.&lt;ref name=&quot;QurmettiSenator&quot; /&gt; Алайда басқа дереккөздер оның себебін [[2022 жылғы Қазақстандағы наразылық шаралары|2022 жылғы «Қаңтар оқиғасын»]] атаған.&lt;ref name=&quot;Elbasızañı&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/32220522.html|title=&quot;Елбасы заңы&quot; жойылса да, Назарбаевқа берілген артықшылықтар сақталмақ. Қалайша?|lang=kk|author=АСЫЛБЕК, Бағдат|date=2023-01-12|accessdate=2023-06-02|publisher=[[Азаттық радиосы]]}}&lt;/ref&gt;

Назарбаевтың бірнеше мәртебесінен айырылуына қарамастан оның бірнеше артықшылықтары да қалған еді, мысалы ол президент кезіндегі істері үшін жауап бермейді, оған мемлекет есебінен қызмет көрсету және күзет беру қарастырылған, және т.б..&lt;ref name=&quot;Elbasızañı&quot; /&gt; 2023 жылғы 1 маусымнан бері Назарбаевты қорғайтын мемлекеттік күзет өз қызметін тоқтатты.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://el.kz/memlekettik-kuzet-qyzmetkerleri-endi-nazarbaevtyn-qauipsizdigine-zhauap-bermeydi_76907/|title=Мемлекеттік күзет қызметкерлері енді Назарбаевтың қауіпсіздігіне жауап бермейді|lang=kk|author=Алмас Абылай|date=2023-06-01|accessdate=2023-06-02|publisher=el.kz}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Vladimir Putin in Kazakhstan 4 June 2002-3.jpg|нобай|Нұрсұлтан Әбiшұлы Назарбаев пен [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]]]]
[[Сурет:Lula-Nazarbayev (2009).jpg|нобай|Нұрсұлтан Әбiшұлы Назарбаев және [[Луис Инасиу Лула да Силва|Лула Да Силва]], 2009]]
[[Сурет:LeadersNuclearSummit.JPG|нобай|Ядролық қаруға қарсы саммиті]]
[[Сурет:Medvedev and Nazarbayev.jpg|нобай|Нұрсұлтан Әбiшұлы Назарбаев және [[Дмитрий Анатольевич Медведев|Дмитрий Медведев]]]]

==Саяси көзқарасы ==
===Сыртқы саясат ===
Назарбаевтың президент ретінде қабылдаған бастамаларының бірі – Семей ядролық полигонын жауып, ізінше әлемде 4-орын алатын ядролық қару арсеналынан бас тартты. Қазақстан ядролық қаруды таратпау жөніндегі келісімшарттар мен институттардың белсенді қатысушысына айналды.&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://time.kz/articles/ugol/2020/07/01/dobavlyaya-druzej-i-sokrashhaya-vragov | title = Добавляя друзей и сокращая врагов | publisher = time.kz | accessdate = 2021-06-25 |date=2020-07-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.kp.ru/daily/27150/4246518/ | title = Нурсултан Назарбаев: миротворец и строитель государства | publisher = kp.ru | accessdate = 2021-06-25 |date=2020-07-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://24.kz/ru/news/policy/item/323630-politologi-korei-n-nazarbaev-mirotvorets-i-mediator | title = Политологи Кореи: Н. Назарбаев – миротворец и медиатор | publisher =24.kz | accessdate = 2021-06-25 |date=2019-06-22}}&lt;/ref&gt;

1990 жылдары президент Қазақстанның сыртқы саясатының көпвекторлы қырын жариялады, яғни халықаралық істерде маңызды роль атқаратын кез келген мемлекетпен достық қарым-қатынасты дамыту.&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://inbusiness.kz/ru/news/mnogovektornaya-politika-pozvolila-zarekomendovat-nas-kak-mirolyubivuyu-naciyu-nursultan-nazarbaev | title = Многовекторная политика позволила зарекомендовать нас как миролюбивую нацию – Нурсултан Назарбаев | publisher = inbusiness.kz | accessdate = 2021-06-25 |date=2021-04-28}}&lt;/ref&gt; Президенттік жылдарында Қазақстан 130 елмен дипломатиялық қарым-қатынас орнатты. Аймақтық интеграция аясында Назарбаев бұрынғы [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] мемлекеттерінің экономикалық-сауда қарым-қатынасын жандандыруға күш салды, Еуразия экономикалық одағының экономикалық маңызын алға тартты.

Қазақстан халықаралық ұйымдардың қызметіне белсене араласты. 2010 жылы Қазақстан ЕҚЫҰ-ға, 2011 жылы Ислам ынтымақтастығы ұйымына төрағалық етті. Шанхай ынтымақтастық ұйымының жұмысына бірінші күннен-ақ белсене кірісті, ал 2010–2011 жылдары  оған төрағалық етті. 2016 жылы БҰҰ Қауіпсіздік кеңесінің 2017–2018 жылдарға тұрақты емес мүшесі боп тағайындалды.&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.dw.com/ru/%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D0%B2%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B2%D1%8B%D0%B5-%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BB-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D1%81%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BC-%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D0%B0-%D0%BE%D0%BE%D0%BD/a-41988111 | title = Казахстан впервые стал председателем Совбеза ООН | publisher =dw.com | accessdate = 2021-06-25 |date=2019-07-25}}&lt;/ref&gt;

2015 жылы Нұрсұлтан Назарбаев қоры Astana Club халықаралық пікірталас алаңын ұйымдастырды, мұнда жыл сайын әлемдік және еуразиялық аймаққа ықпал ететін жаһандық тенденциялар мен түйткілдердің шешімін талдау мақсатында саяси қайраткерлер, дипломаттар және АҚШ, Ресей, Қытай, Еуропа, Таяу Шығыс және Азия елдерінің аналитикалық орталықтарының сарапшылары жиналады.&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://forbes.kz/finances/integration/nazarbaev_mir_nahoditsya_v_sostoyanii_tretey_mirovoy_voynyi/ | title = Назарбаев: Мир находится в состоянии третьей мировой войны | publisher = Forbes | accessdate =2021-06-25 |date=2017-11-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://vlast.kz/novosti/30451-nazarbaev-obsudil-s-karzaem-problemu-konfliktuusih-storon-v-afganistane.html | title = Назарбаев обсудил с Карзаем проблему конфликтующих сторон в Афганистане | publisher = Vlast.kz | accessdate =2021-06-25 |date=2018-11-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://24.kz/ru/news/top-news/item/354083-zasedanie-astana-club-s-uchastiem-elbasy-nachalos-v-stolitse | title = Заседание Astana Club с участием Елбасы прошло в столице | publisher = 24.kz | accessdate = 2021-06-25 |date=2019-11-12}}&lt;/ref&gt;.

1987 жылы Назарбаев [[Қарабақ қақтығысы]], [[Орыс-украин соғысы|2014 жылғы Украина дағдарысы]], Сирия бойынша Астана процесі және басқа да халықаралық қақтығыстар тұсында бейбіт бітімші ретінде әрекет етті.&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://tengrinews.kz/article/kazahstanu-siriyskie-peregovoryi-pochemu-provodilas-1241/ | title = Зачем Казахстану сирийские переговоры и почему проводилась операция &quot;Жусан&quot; | publisher =Tengri News | accessdate = 2021-06-25 |date=2019-07-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://thediplomat.com/2015/05/kazakhstan-to-host-syria-talks/ | title = Kazakhstan to Host Syria Talks| publisher =The Diplomat | accessdate = 2021-06-25 |date=2015-05-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://thehill.com/opinion/international/552838-us-must-prevent-a-security-vacuum-in-central-asia?rnd=1620744454 | title = US must prevent a security vacuum in Central Asia| publisher =The Hill | accessdate = 2021-07-20 |date=2021-05-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.independent.co.uk/voices/china-russia-us-diplomacy-b1846927.html | title = The world today resembles the Cold War years – but smaller states are becoming evermore powerful | publisher =Independent | accessdate = 2021-07-20 |date=2021-05-14}}&lt;/ref&gt;.

2011 жылы Назарбаев жаңа G-Global коммуникациялық алаңын құруды ұсынды, себебі оның ойынша G-20 және G-8 форматы әлемдік антикризистік жоспарды шешпеді. G-Global идеясы мынада, әлемдік мәселелердің тағдырын мейлінше көп ел мен планета азаматтарының қатысуымен демократиялық принциптер негізінде өткізген абзал. Осы мақсатта мемлекет көшбасшылары мен сарапшылар және олардың жауаптарын қамтитын мәселелерді талқылау үшін интернетте халықаралық ақпараттық-коммуникациялық платформа құрылды.&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.kazpravda.kz/articles/view/proekt-g-global-mir-innovatsii-i-vozmozhnostei | title = Проект G-Global: мир инноваций и возможностей | publisher =Казахстанская правда | accessdate = 2021-06-25 |date=2020-07-06}}&lt;/ref&gt;

2017 жылы Астанада 112 мемлекеттің қатысуымен баламал энергетика тақырыбына арналған Бүкіләлемдік ЭКСПО-2017 көрмесі өтті. Көрме аяқталған соң оның орнына «Астана» халықаралық қаржы орталығы ашылды.&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://vlast.kz/politika/24817-nazarbaev-ob-ekspo-sirii-i-svoej-rabote.html | title = Назарбаев об ЭКСПО, Сирии и своей работе | publisher = Vlast.kz | accessdate = 2021-06-25 |date=2017-09-14}}&lt;/ref&gt;

===Әлеуметтік-экономикалық даму ===
КСРО құлаған соң 4 жылдың ішінде Қазақстанның өнеркәсіптік өндірісі екі есе қысқарды, ауылшаруашылығы 30 пайызға қысқарды, көптеген ірі кәсіпорындар жабылды. Қазақстанды басқарған жылдары ел экономикасының көлемі (ЖІӨ) 15 есе өсті, халықтың табысы доллармен есептегенде 9 есеге артты, кедейлік 10 есеге яғни 90 пайызға азайды. 2018 жылы жалпы өнеркәсіптік көлемде өңдеу секторы 40 пайыздан асты. Қазақстанда баспанамен қамту көлемі жылына 10 миллион квадрат метрден асып түсті, бір адамды баспанамен қамту 21,8 м квадратқа өсті.

1997 жылы президент «Қазақстан-2030» даму стратегиясын жасақтады. Оның басты мақсаттарының бірі – шетелдік инвестиция мен ішкі қордың үлесі жоғары болатын ашық нарықтық экономикаға негізделген экономикалық өсім. Президенттің басшылығымен Шетелдік инвесторлар кеңесі құрылды. 1993–2006 жылдары Қазақстан 51,2 млрд доллар тікелей шетелдік инвестиция тартты (Орталық Азиядағы инвестицяның 80%-дан астамы).

Макроэкономикалық тұрақтылықты қамту мақсатында елдің мұнайдан түскен табысының жартысын жинау есебінен Қазақстан Республикасының Ұлттық қоры құрылды.

Назарбаев астананы Алма-ата қаласынан Астанаға көшіруді қолдады. 1995 жылғы 15 қыркүйекте «Қазақстан Республикасының астанасы туралы» қаулы қабылдады, оған сәйкес жоғарғы және орталық билік органдарын Ақмола қаласына көшіру жұмыстарын ұйымдастыру бойынша мемлекеттік комиссия құруды тапсырды. 1997 жылғы 10 желтоқсанда Ақмола Қазақстан астанасы болып бекітілді, ал 1998 жылғы 6 мамырда қаланың атауы Астана деп өзгертілді, 2019 жылы Нұр-Сұлтан деп аталды.

Түлектер қазақ, орыс және ағылшын тілдерінде таза сөйлеуі үшін білім саласында үш тұғырлы тіл қағидасы жарияланды. 1993 жылы президент «Болашақ» білім беру бағдарламасын ашты, оның аясында мектеп түлектері конкурс бойынша мемлекеттік стипендиямен шетелге оқуға жіберілді. Бағдарлама бойынша 15 мың маман дайындалды. 2010 жылы президенттің бастамасымен Назарбаев университеті және Назарбаев Зияткерлік мектебі ашылды.

Денсаулық сақтау саласында міндетті әлеуметтік медициналық сақтандыру жүйесіне біртіндеп өту жүзеге асырылды. Бұл халықтың, мемлекеттің және жұмыс берушінің ынтымақтас жауапкершілігіне негізделді.

2010 жылы президенттің қаулысымен Қазақстан Республикасының үдемелі индустиралды-инновациялық даму мемлекеттік бағдарламасы бекітілді. Экономиканың шикізат секторын дамыту арқылы экономиканың бәсекеге қабілеттілігін әртараптандыру және арттыру, табысты арттыру арқылы халықтың әл-ауқатын жақсарту мақсатында құрылды.

2012 жылғы желтоқсанда дамыған 30 елдің қатарына кіру мақсатында Қазақстанның 2050 жылға дейінгі даму бағдарламасы жасақталды.&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://ria.ru/20130319/928029566.html | title = Эксперты: программа &quot;Казахстан-2050&quot; - образ будущего для государства | publisher = РИА Новости | accessdate = 2021-06-25 |date=2013-03-19}}&lt;/ref&gt;

2008 жылы басталған жаһандық экономикалық дағдарысқа қарсы Назарбаев «Нұрлы жол» жаңа экономикалық саясатын ұсынды. Дағдарысқа қарсы бағдарлама шаралары 5 негізгі бағытқа шоғырланды: қаржы секторын тұрақтандыру; жылжымайтын мүлік нарығындағы түйткілдерді шешу; шағын және орта бизнеске қолдау көрсету; агроөнеркәсіп кешенін ынталандыру; индустриалды және инфрақұрылымдық жобаларды жүзеге асыру. Дағдарысқа қарсы бағдарламаның басты міндеттерінің бірі – халықты әлеуметтік қорғау, атап айтқанда инфляцияны ырықтандыру және негізгі азық-түлік бағасын ұстап тұру, бюджеттік қызметкерлердің еңбек ақысын көтеру, халықтың әлеуметтік қорғалмаған тобы: зейнеткерлер, мүгедектер, жетімдерге жас бойынша зейнетақыны, мүгедектік бойынша жәрдемақыны, асыраушысынан айрылуына байланысты жәрдемақыны көтеру арқылы әлеуметтік қамқорлықты жақсарту.&lt;ref&gt;{{cite web | title = Об утверждении Государственной программы инфраструктурного развития «Нұрлы жол» на 2020 – 2025 годы | url = https://adilet.zan.kz/rus/docs/P1900001055 | accessdate=2021-07-20}}&lt;/ref&gt;

===Партиясы===
КСРО күйрегенге дейін КОКП мүшесі болды. [[Қазақстандағы президент сайлауы (1999)|1999 жылғы президенттік сайлау]]ға дайындық тұсында Нұрсұлтан Назарбаевтың президенттікке үміткерлігін қолдайтын қоғамдық штаб құрылды. 1999 жылғы 19 қаңтарда президент инаугурациясы кезінде штаб отырысында соның базасында саяси партия құру туралы шешім қабылданды, 12 ақпанда «[[Аманат (партия)|Нұр Отан]]» республикалық саяси партиясы тіркелді. 1-съезде партияға Қазақстан халықтар бірлігі партиясы, Қазақстан демократиялық партиясы, Қазақстан либералды қозғалысы және «Қазақстан-2030» қозғалысы қосылды. 2007 жылы Конституцияға енгізілген түзетулерге байланысты Нұрсұлтан Назарбаев «Нұр Отан» партиясының төрағасы лауазымына ресми бекітілді.&lt;ref name=&quot;nurotan-nazarbay&quot;&gt;[http://www.zonakz.net/articles/18362 Глава государства Нурсултан Назарбаев возглавил партию «Нур Отан» / День за днём / Интернет-газета. Казахстан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160422042308/http://www.zonakz.net/articles/18362 |date=2016-04-22 }}&lt;/ref&gt;

==Атақ-даңқы және наградалары ==
Қазақстанның мемлекеттік наградалары:
* [[Халық қаһарманы]] атағы; және атаққа қоса берілетін [[Алтын жұлдыз|«Алтын жұлдызы»]] белгісі мен [[Отан ордені|«Отан» ордені]] (2019 жыл 20 наурыз) – Тәуелсіз Қазақстанды орнатудағы тарихи үлесі, экономикалық және әлеуметтік және гуманитарлық дамытудағы, қазақстандық қоғамды топтастырудағы аса үздік еңбегі үшін.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[http://www.akorda.kz/ru/legal_acts/decrees/o-prisvoenii-zvaniya-halyk-kaharmany-nazarbaevu-na Указ Президента Республики Казахстан от 20 марта 2019 года № 1 «О присвоении звания „Халық Қаhарманы“ Назарбаеву Н. А.»]&lt;/ref&gt;
* [[Қазақстанның Еңбек Ері Алтын жұлдызы|Қазақстанның Еңбек ері]] атағы; және атаққа қоса берілетін [[Қазақстанның Еңбек Ері Алтын жұлдызы|«Алтын жұлдызы»]] (2019 жыл 20 наурыз).

КСРО мемлекеттік наградалары: 
* Октябрь революциясы ордені;
* «Тыңайған жерлерді игергені үшін» медалі;
* «КСРО Қарулы күштеріне 70 жыл» мерекелік медалі;
* «Владимир Ильич Лениннің туғанына 100 жыл» медалі (1970)
* [[Еңбек Қызыл Туы ордені|Еңбек Қызыл туы ордені]] (1972)
* [[Құрмет Белгісі ордені|«Құрмет белгісі» ордені]] (1972)

2010 жылғы 12 мамырда Қазақстан парламентінің төменгі палатасы – Мәжіліс депутаттары Назарбаевқа Елбасы – Қазақстан Республикасы Тұңғыш президенті статусын беретін заң жобасына түзетулерді қарауға бірауыздан қабылдады. 2012 жылы Қазақстан Республикасының Тұңғыш президенті өз статусы бойынша Халық қаһарманы атағының иегері деген норма қабылданды.

2019 жылғы 30 мамырда «Құрметті сенатор» төсбелгісі берілді. Тұңғыш президент Нұрсұлтан Назарбаевқа «Қазақстан Республикасының демократиялық зайырлы, құқықтық және әлеуметтік мемлекет ретінде конституциялық-құқықтық негізде қалыптастыруға, сондай-ақ отандық парламентаризмнің қалыптасуы мен дамуына қосқан айрықша үлесі үшін» берілді.&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://rus.azattyq.org/a/29971525.html | title = Назарбаеву официально присвоили статус «почётный сенатор» | publisher = Радио Азаттык | date= 2019-05-30 | accessdate = 2019-07-31}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://informburo.kz/novosti/nazarbaev-poluchil-znak-pochyotnogo-senatora-budu-prihodit-budem-sovetovatsya-90892.html | title = Назарбаев получил знак почётного сенатора: Буду приходить, будем советоваться | publisher = Informburo.kz | date= 2019-06-06 | accessdate = 2019-07-31}}&lt;/ref&gt;

2021 жылы 28 сәуірде Қазақстан халқы ассамблеясының құрметті төрағасы статусы берілді.&lt;ref&gt;[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/11263637 Назарбаев решил передать Токаеву право возглавить Ассамблею народа Казахстана]&lt;/ref&gt;

==Мәдениет ==
Нұрсұлтан Назарбаеатың өмір жолы «Елбасы жолы» киноэпопеясында баяндалды. Киноэпопеяның алғашқы төрт фильмі – [[Балалық шағымның аспаны|«Балалық шағымның аспаны»]] (2011), «Отты өзен» (2013), «Темір тау» (2013), «Тығырықтан жол тапқан» (2014) болашақ президенттің балалық шағы, жасөспірім және жастық шағын баяндайды. Қазақстандық режиссер Рүстем Әбдірәшов түсірді. Назарбаевтың бала күнгі ролін жас актер Елжас Әлпиев сомдады, жастық шағын Нұрлан Әлімжанов сомдады. Әжесінің ролін Бибігүл Төлегенова, анасын Наталья Орынбасарова, әкесін Нұржұман Ықтымбаев ойнады. Қазақстан тарихы мен тұтас посткеңестік кеңістіктегі бетбұрысты кезең тура келген 90 жылдарды қамтитын эпопеяның қорытынды фильмі [[Жұлдыздар тоғысқанда|«Жұлдыздар тоғысқанда»]] деп аталды. Оның түсіріліміне ресейлік режиссер Сергей Снежкин шақыртылды. Аталған режиссердің күрделі тарихи сериалдарды қою тәжірибесі мол. «Жұлдыздар тоғысқанда» картинасындағы басты ролді Берік Айтжанов сомдады.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://tass.ru/kultura/2203925|title=В Казахстане российский режиссёр Снежкин снимает фильм о первом президенте республики|author=|date=2015-08-23|work=|publisher=[[ТАСС]]|accessdate=2016-03-01|lang=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://today.kz/news/article/2015-11-12/702504-702504-kazahstanskie-chinovniki-ozhidayut-ot-snezhkina-interesnyij-film-o-nazarbaeve/|title=Казахстанские чиновники ожидают от Снежкина интересный фильм о Назарбаеве|author=|date=2015-11-11|work=|publisher=Today.kz|accessdate=2016-03-01|lang=}}&lt;/ref&gt;

2011 жылы қыркүйекте НТВ телеарнасында режиссер Александр Моховтың «Ельцин. Тамыздың үш күні» фильмі жарыққа шықты. 2011 жылы қарашада Астанадағы Бейбітшілік сарайында Еркін Жуасбектің Қазақстан тәуелсіздігінің 20 жылдығына орай президенттің Қазақстан тәуелсіздігін алу мен бекіту кезеңіндегі ролі туралы «Терең тамырлар» драмасының тұсауы кесілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://segodnja.kz/2011/11/26/nazarbaev-okazalsya-geroem-spektaklya/ |title=Образ Назарбаева в театре |accessdate=2012-01-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111228071854/http://segodnja.kz/2011/11/26/nazarbaev-okazalsya-geroem-spektaklya |archivedate=2011-12-28 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;

2004 жылдан бастап «Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасы жүзеге асырылды. Бағдарламаның мақсаты – Қазақстандағы тарихи және мәдени ескерткіштерді қалпына келтіру.&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://e-history.kz/kz/e-resources/show/13230/ | title = «Мәдени мұра» бағдарламасы: жазба деректерді жинау және жариялау мәселелері | publisher = e-history.kz | accessdate = 2021-06-25 |date=2013-08-22}}&lt;/ref&gt;

Орталық Азиядағы ең ірі екі театр [[Астана Опера|«Астана опера»]] және «Астана балеттен» басқа Қазақстан астанасында Назарбаевтың бастамасымен Қазақ ұлттық хореография академиясы ашылды.

2017 жылы президент рухани құндылықтарды сақтап қалу мақсатында «Рухани жаңғыру» бағдарламасының негізін қалады. Қазақ тілін әлемдік кеңістікке интеграциялау үшін біртіндеп латын әліпбиіне ауысу жоспарланды. «Қазақстанның киелі географиясы» жобасының нысандары елдегі туризмді дамыту орталықтарына айналды. Тарих, саясаттану, әлеуметтану, философия, психология, мәдениеттану, филология бойынша 100 заманауи оқулық қазақ тіліне аударылды.&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.akorda.kz/ru/events/akorda_news/press_conferences/statya-glavy-gosudarstva-vzglyad-v-budushchee-modernizaciya-obshchestvennogo-soznaniya | title = Статья Главы государства &quot;Взгляд в будущее: модернизация общественного сознания&quot; | publisher = akorda.kz | accessdate = 2021-06-25 |date=2017-04-12}}&lt;/ref&gt;

2018 жылы [[Түркістан (қала)|Түркістан қаласы]] [[облыс орталығы]] болып бекітілді, содан кейін қаланы жаңарту мен дамыту жұмыстары басталып кетті. Түркістан – қазақ хандығының көне астанасы және «түркі әлемінің рухани астанасы» ретінде белгілі. [[Түркістан облысы|Түркістан облысын]] құру туралы қаулысына қол қоятын күні Назарбаев жиналыста ұлттық компаниялар мен ірі бизнес өкілдерін қала құрылысына белсене қатысуға шақырды. 2021 жылы Назарбаев Түркістанда жаңа салынған нысандар – әуежай, керуен-сарай және басқа да нысандарды аралап көрді. Түркістан жылдар бойы мұндай қайта жаңғыруды бастан өткермегенін айтты.

2020 жылы Назарбаевтың бастамасымен Астанада аумағы 22 мың метр квадрат болатын [[Қалибек Қуанышбаев атындағы Қазақ ұлттық музыкалық драма театры|Қ.Қуанышбаев атындағы қазақ ұлттық музыкалық-драма театры]] құрылды. Журналистермен сұхбатында ол астананы көшіргелі бері қалада жаңадан үлкен қазақ драмтеатрын тұрғызуды армандағанын жеткізді.

2020–2021 жылдары эксклюзив сұхбаттар негізінде көпсериялы деректі фильм «Штрихи к портрету» циклі жарық көрді. Фильм Нұрсұлтан Назарбаевтың өмірі мен қайраткерлігіне арналған.

2021 жылы Назарбаевтың өмірі туралы «Қазақ: алтын адамның тарихы» деректі фильмі жарыққа шықты. Режиссері Оливер Стоун және Игорь Лопатёнок.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/kultura/11914655|title=В Москве прошёл закрытый показ фильма Оливера Стоуна о Назарбаеве|website=ТАСС|access-date=2021-07-16}}&lt;/ref&gt;
== Жеке өмірі ==
{{Толық мақала|Нұрсұлтан Назарбаев отбасы}}
[[Сурет:Stamps of Kazakhstan, 2013-37.jpg|нобай|оңға|Назарбаевтар бейнеленген пошта маркалары]]

=== Жанұясы ===
Нұрсұлтан Назарбаев Ұлы жүз Шапырашты руынан шыққан. Өз шежіресін Нұрсұлтан бала кезден біледі: Нұрсұлтан, Әбіш (1903—1971), Назарбай, Еділ, Кенбаба, Мырзатай, Айдар, Көшек, [[Қарасай батыр|Қарасай]], Алтынай, Есқожа, Малды-Ыстық, [[Шапырашты]], Жалманбет, [[Бәйдібек Қарашаұлы|Бәйдібек]].  

Нұрсұлтанның 8-атасы [[Қарасай батыр]] 1640-1680 жылдары қазақ-жоңғар соғыстарында ерлік көрсеткен. Атасы Назарбаев би болған, Орталық мемлекеттік мұрағаттың дерегі бойынша 1880-жылдары өте ауқатты адам болып, диірмен салған. Әкесі Әбіш (1903-1971) [[шопан]] болған.  

Назарбаевтың шешесі – Әлжан Бұқарбайқызы. Нағашылары Ұлы жүз Дулат тайпасы Жаныс руынан тарайды. Әлжан 1910 жылы дүниеге келіп, 1977 жылы дүниеден өтті.  

Бауырлары: 

* Інісі — Сатыбалды Назарбаев (1947—1981).&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.azattyq.org/a/33169841.html |title= Экс-президенттің келіні Светлана Назарбаева қайтыс болды |lang= kk |publisher= [[Азаттық радиосы]] |date= 2024-10-23 |accessdate= 2024-11-01}}&lt;/ref&gt;
* Інісі — Болат Назарбаев (1953—2023).&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://kaz.zakon.kz/okiga/6034666-bolat-nazarbaev-aytys-boldy.html |title= Болат Назарбаев қайтыс болды |lang= kk |work= kaz.zakon.kz |date= 2023-11-13 |accessdate= 2024-11-01}}&lt;/ref&gt;
* Қарындасы — Әнипа Назарбаева (1951).&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/anipa-nazarbaeva-almatyi-oblyisyindagyi-kolledjnen-353799/ |title= Әнипа Назарбаева Алматы облысындағы колледжінен айырылды - БАҚ |lang= kk |work= kaz.tengrinews.kz |date= 2023-09-06 |accessdate= 2024-11-01}}&lt;/ref&gt;

'''Бірінші әйелі''' – [[Сара Алпысқызы Назарбаева]]. Нұрсұлтан мен Сараның жанұясында 3 қыз дүниеге келеді: 

# [[Дариға Нұрсұлтанқызы Назарбаева|Дариға]]
# [[Динара Нұрсұлтанқызы Құлыбаева|Динара]]
# [[Әлия Нұрсұлтанқызы Назарбаева|Әлия]]

Әлияның бірінші күйеуі – Айдар Ақаев, [[Қырғызстан|Қырғызстанның]] тұңғыш президенті [[Асқар Ақайұлы Ақаев|Асқар Ақаевтың]] ұлы. Сөйтіп Қазақстан мен Қырғызстан президенттері бір уақытта құда болып келген.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.azattyq.org/a/30419747.html |title= Мәскеуде Асқар Ақаевтың ұлы қайтыс болды |lang= kk |publisher= [[Азаттық радиосы]] |date= 2020-02-06 |accessdate= 2024-11-01}}&lt;/ref&gt; 

Екінші әйелі – [[Нұрсұлтан Назарбаев отбасы|Гүлнар Рақышева]].

Үшінші әйелі – Әсел Исабаева. Олардың некесінде Назарбаевтың 2 ұлы туады:

# Тауман (2005)
# Байкен (2008)

2020 жылғы 16 тамызда Назарбаевтың 29 жастағы жиені [[Айсұлтан Рахатұлы Назарбаев|Айсұлтан Назарбаев]] қайтыс болды. Ресми деректерге сүйенсек, Айсұлтан [[Лондон|Лондон қаласын]]да [[Жүректің тоқтап қалуы|жүрегі тоқтап]] қайтыс болды, алайда өлерден бірнеше күн бұрын ол әлеуметтік желілерде өзін Назарбаевтың ұлы деп атады да, жеке басына қауіп төнгені жайлы жазды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-ex-president-grandson-aisultan-nazarbayev-death/30791321.html |title= Экс-президент жиенінің өлімі Назарбаев әулетінің алдынан шыға бермек |lang= kk |publisher= [[Азаттық радиосы]] |last= Панниер |first= Брюс |date= 2020-08-19 |accessdate= 2024-11-01}}&lt;/ref&gt;

=== Өз өмірі ===
2020 жылғы 18 маусымда Назарбаев [[COVID-19]] ауруына шалдыққаны хабарланды; баспасөз хатшысы Назарбаевтың енді уақытша өз-өзін оқшаулағанын және қашықтан жұмыс істейтінін мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;COVID-june2020&quot;&gt;{{Cite web|url= https://qazaqtimes.com/article/77974 |title= Экс-президент Назарбаев COVID-19 вирусын жұқтырды |lang= kk |publisher= The Qazaq Times |date= 2020-06-18 |accessdate= 2024-11-01}}&lt;/ref&gt; 2020 жылғы 3 шілдеде Назарбаев сауығып, вирусты жұқтырғанынан үш апта өткенде «аяғына тұрды».&lt;ref&gt;{{cite web|title= Nazarbayev Recovers From Coronavirus, Back on His Feet After Three Weeks |url= https://astanatimes.com/2020/07/nazarbayev-recovers-from-coronavirus-back-on-his-feet-after-three-weeks/ |publisher= The Astana Times |last= Сатыбалдина |first= Әсел |date= 2020-07-03 |accessdate= 2024-11-01}}&lt;/ref&gt; Кейінірек Назарбаев [[Ресей президенті]] [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]]мен кездесуінде өзінің ауруын есіне алып, «бір топ ресейлік дәрігерлер он күн бойы жанымда болды. Бұл менің жазылуымда шешуші болды» деді.&lt;ref&gt;{{Cite web|date= 2021-06-30 |title= Встреча с Нурсултаном Назарбаевым |url= http://kremlin.ru/events/president/news/65975 |accessdate= 2024-11-01 |publisher= [[Ресей президенті]]нің ресми сайты |lang= ru}}&lt;/ref&gt;

2021 жылғы қазандағы сұхбатында Назарбаев 2011 жылы омыртқасының ауруға шалдыққанын, бұл ауру концертке барған кезде байқалғанын, нәтижесінде оны залдан мұқият шығарып салып, соңында омыртқасына ота жасалғанын айтты. Ақырында президенттіктен бас тартуына әсер еткен нәрселердің бірі осы болды.&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite web|date= 2021-10-21 |title= Какая болезнь повлияла на решение Назарбаева уйти в отставку |url= https://www.zakon.kz/5087603-kakaya-bolezn-povliyala-na.html |accessdate= 2021-10-22 |work= Zakon.kz |lang= ru}}&lt;/ref&gt;

2023 жылғы қаңтарда Нұрсұлтан Назарбаев [[Астана]]дағы Ұлттық ғылыми кардиохирургия орталығына жатқызылды. 2023 жылғы 20 қаңтарда жүрекке операция жасалды, ол сәтті өтті.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://egemen.kz/article/333190-nursultan-nazarbaevtynh-dguregine-ota-dgasaldy |title= Нұрсұлтан Назарбаевтың жүрегіне ота жасалды |publisher= [[Егемен Қазақстан]] |last= Тілеубек |first= Маржан |date= 2023-01-20 |accessdate= 2024-11-01}}&lt;/ref&gt;

Назарбаев [[Қазақ тілі|қазақ]]&lt;ref&gt;{{YouTube|HYB4Zhm_tqo|Назарбаев отставкаға кетті. Тоқаев президенттің міндетін атқарушы}}&lt;/ref&gt; және [[Орыс тілі|орыс]]&lt;ref&gt;{{YouTube|kkjTkVrU8oc|Назарбаев впервые с начала протестов обратился к жителям Казахстана и призвал поддержать реформы}}&lt;/ref&gt; тілдерін меңгерген. [[Ағылшын тілі|Ағылшынша]] кішкене білетіндей көрінеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/nazarbaev-pokazal-svoe-znanie-angliyskogo-prezidentu-317815/ |title= Назарбаев показал свое знание английского президенту университета |lang= ru |work= tengrinews.kz |date= 2017-05-11 |accessdate= 2024-11-01}}&lt;/ref&gt;

== Еңбектері ==
[[Сурет:ҚР Тұңғыш Перезиденті Н.Ә.Назарбай еңбектері.jpg|нобай|Назарбаев еңбектері]]Нұрсұлтан Назарбаев - экономика ғылымдарының докторы (1992). Оның докторлық диссертациясының тақырыбы - &quot;Нарықтың қалыптасу мен даму жағдайындағы ресурс үнемдеушілік стратегиясы&quot; (''Стратегия ресурсосбережения в условиях становления и развития рыночных отношений'')

=== Негізгі жұмыстары: ===
* «Әділеттің ақ жолы» (1991, қазақша)
* «Без правых и левых» (1991, орысша)
* «Абай туралы сөз» (1995)
* «На пороге ХХІ века» (1996, орысша)
* «Қазақстан жолы» (2006)
* «Сталной профиль Казахстана» (орысша)
* «Ресурстарды үнемдеу стратегиясы және нарыққа көшу»
* «Кремлёвский тупик»
* «Қазақстанды егемен мемлекет ретінде қалыптастыру және дамыту стратегиясы»
* «Нарық және әлеуметтік-экономикалық даму»
* «Н. Назарбаев. Еуразиялық одақ: идеялар, тәжірибе, перспективалар. 1994-1997»
* «Тарих толқынында»
* «Эпицентр мира» (2001, орысша)
* «Еуразия жүрегінде» ([[Астана]] туралы кітабы)
* «Тәуелсіздік дәуірі» (2017)&lt;ref&gt;[https://primeminister.kz/kz/news/all/tauelsizdik-dauiri-kitabi-kazakstannin-kazirgi-zamangi-tarihinin-zhane-alemdik-arenadagi-sayasattin-belgisiz-faktilerin-aship-korsetedi-g-nigimetov]{{Deadlink|date=January 2022|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt;
* «Ой бөлістім халқыммен» 
* «Жүз жылға татитын он жыл» 
* «Тәуелсіздік белестері» (2003)
* «Мәңгілік ел. Ғасырға бергісіз жылдар» (2014)
* «Критическое десятилетие» (2003, орысша)
* [[Өзекжарды ойлар (кітап)|«Өзекжарды ойлар»]]
* «Өмір өткелдері»
* «Жылдар мен ойлар»
* «Менің өмірім: Бодандықтан - бостандыққа»

=== Мақалалар ===
[[Сурет:Kazakhstan stamp N.Nazarbaev 1993 50t.jpg|thumb|right|200px|Қазақстан пошта маркасы, [[1993 жыл]], 50 [[рубль]] ([[Михель (маркалардың каталогы)|Михель]] 28)]]
[[Сурет:Stamp of Kazakhstan 028.jpg|thumb|right|200px|Қазақстан пошта маркасы, [[1993 жыл]], 100 [[рубль]]]]
[[Сурет:Stamp of Kazakhstan 358-360.jpg|thumb|right|200px|Қазақстан пошта маркасы, [[2001 жыл]]]]
* «Болашаққа бағдар: руха­ни жаңғыру» (2017)
* «Ұлы Даланың Жеті Қыры» (2018)
*«Абай аманаты» (2020)&lt;ref&gt;https://www.gov.kz/memleket/entities/karaganda/press/news/details/106566&lt;/ref&gt;
* «Шебер сақтық»
* «Қазақстан экономикасы: шындық және жаңару перспективалары»
* «Еңбек бөлімін бөлу мәселелері»
* «Кәсіподақтардың әсері: тәжірибесі мен мәселелері»
* «Жағдай жаңа, ал» тежегіштер «ескі»
* «Арал теңізінің мәселелері және оларды шешу жолдары»
* «Terra Incognita кейінгі тоталитарлық демократия»
* «Императорлық одақтан Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығына»
* «Экономикалық интеграция - ақылға қонымды балама жоқ»
* «Ұлтаралық бірлік және экономикалық эгемендік - бұл біздің жетістігіміздің басты және сенімді қолдаушысы»
* «Біздің нұсқауларымыз - бұл біріктіру, әлеуметтік прогресс, әлеуметтік әріптестік»
* «Нарықтық реформаларды жеделдету және экономикалық дағдарысты еңсеру шаралары туралы»
* «Еуразиялық кеңістік: интеграциялық әлеует және оны жүзеге асыру» және т.б.

== Сыни пікірлер ==

* Нұрсұлтан Назарбаевқа бірнеше құқық қорғаушы ұйымдар  адам құқығының бұзылуы бойынша айып таққан,  The Guardian-ның пікірінше басқаша ойлайтындарды тұншықтырды және авторитарлы режимді басқарды.&lt;ref&gt;https://www.theguardian.com/world/2015/mar/11/kazakhstan-president-early-election-nursultan-nazarbayev&lt;/ref&gt;  Қазақстанда тәуелсіздік алғаннан кейін өткізілген Назарбаев кезіндегі сайлауларды Батыс еркін және әділетті сайлау деп есептемеді.&lt;ref&gt;https://www.nytimes.com/2005/12/06/world/asia/kazakh-president-reelected-voting-flawed-observers-say.html&lt;/ref&gt;
* Бұрынғы Кеңес Одағы елдері арасында биліктегі мерзімі бойынша ұзақ отырудан рекорд орнатты. 1989 жылдан 2019 жылға дейін Республиканың бірінші тұлғасы ретінде болды. 
* Өз мемлекетінде шексіз билігі бар 1,1 млрд $ байлығымен  планетаның ең бақуатты және  шексіз билік рейтингінде 10-орын алды. Бұл тізімді Handelsblatt  басылымы құрастырған болатын.&lt;ref&gt;https://worldnewsage.com/ru/gallery/persony/top_10_bogateyshih_praviteley_sovremennosti_4d8b29a05ee12/60865{{Deadlink|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* Президенттің отбасында екі миллиардер бар (екінші қызы Кулибаева Динараның байлығы — 3,1 млрд доллар және екінші күйеу баласы Кулибаев Тимур — 3,1 млрд $ 2017 жылғы қарашадағы жағдай бойынша) және бірнеше миллионерлер (бірінші қызы Дариға Назарбаева   — 593 млн $ , немересі Нурали Алиевта  — 200 млн $ ), бұрынғы күйеу баласы Рахат Алиев, інісі Болат Назарбаев. Назарбаевтар кланының жағдайы $7 млрд-қа бағаланады.&lt;ref&gt;http://kabarlar.org/news/in-world/6638-sostoyanie-klana-nazarbaevyh-ocenivaetsya-v-7-mlrd.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190327233546/http://kabarlar.org/news/in-world/6638-sostoyanie-klana-nazarbaevyh-ocenivaetsya-v-7-mlrd.html |date=2019-03-27 }}&lt;/ref&gt;

== Қосымша ақпарат ==
{{Notelist}}

== Әдебиеттер ==
* Назарбаев Н. Н. менің өмірім: тәуелділіктен бостандыққа. - Астана: Фолиант, 2023. - 708 б. — &lt;nowiki&gt;ISBN 978-601-271-803-4&lt;/nowiki&gt;.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер|2}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{commonscat|Nursultan Nazarbayev}}
* [http://www.mfa.kz Қазақстан Республикасының Сыртқы Істер Министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110929145154/http://www.mfa.kz/ |date=2011-09-29 }}
* [http://www.akorda.kz/page.php?lang=3 Қазақстан Республикасы Президентінің ресми торабы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070418015528/http://www.akorda.kz/page.php?lang=3 |date=2007-04-18 }}
* [http://www.nazarbayev.kz «Менің Президентім» атты жастар жобасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190912171456/http://nazarbayev.kz/ |date=2019-09-12 }}

{{s-start}}
{{s-off}}
{{s-bef|before=[[Бәйкен Әшімұлы Әшімов|Бәйкен Әшімов]]}}
{{s-ttl|title=[[ҚКСР Министрлер Кеңесi|Қазақ КСР Министрлер Кеңесiнiң]] төрағасы|years=1984—1989}}
{{s-aft|after=[[Ұзақбай Қараманұлы Қараманов|Ұзақбай Қараманов]]}}
{{s-new}}
{{s-ttl|title=[[Қазақстан президенті]]|years=1991 (1990)&amp;nbsp;— 2019}}
{{s-aft|after=[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]}}
{{s-ppo}}
{{s-bef|before=[[Геннадий Васильевич Колбин|Геннадий Колбин]]}}
{{s-ttl|title=[[ҚКСР|Қазақстан]] [[Қазақстан Коммунистік партиясы|Коммунистік партиясы]] Орталық комитетінің бірінші хатшысы|years=1989—1991}}
{{s-non|reason=''Лауазымы ыдыратылған''}}
{{s-end}}

{{Қазақстан басшылары (1917 жылдан бастап)}}
{{Қазақстан үкіметі басшылары}}
{{Қазақстан Компартиясы ОК басшылары (1920—1991)}}

[[Санат:Нұрсұлтан Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]
[[Санат:Назарбаевтар әулеті]]
[[Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері]]
[[Санат:Қазақстан саясаткерлері]]
[[Санат:Қазақстан президенттері]]</text>
      <sha1>kvax3i0rxm52o0zusj3ifj1f3yqdh7r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Акционерлік қоғам</title>
    <ns>0</ns>
    <id>43956</id>
    <revision>
      <id>3575876</id>
      <parentid>2395608</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T05:27:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <origin>3575876</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5061" sha1="c2mxdupsgx74hqceax79nvkhf4s5w6e" xml:space="preserve">'''Акционерлік қоғам''' — [[капитал]]ды орталықтандырудың және ірі кәсіпорындарды ұйымдастырудың негізгі формасы. Акционерлік қоғамдар капиталдың алғашқы қорлану кезеңінде пайда болған. Акционерлік қоғам ашық және жабық болып екі түрге бөлінеді. Егер [[акция]]лар тек құрылтайшылар арасында ғана бөлінетін болса, онда жабық акционерлік қоғам болып саналады. Ал ашық акционерлік қоғам акциялары еркін сатылады және сатып алынады. Акционерлік қоғам заңды [[Акция|тұлға]] болып есептеледі. Оның жарғысында қоғамның мақсаты, капитал мөлшері, іс басқару тәртібі айқындалады. &lt;br /&gt;&lt;ref&gt;Биекенов К., Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7&lt;/ref&gt;

Акционерлік қоғамда басқарудың ең жоғары органы акционерлердің жалпы жиналысы болып табылады. Ол әдетте жылына бір рет өтеді, ал күнделікті істерге атқарушы орган — басқарма басшылық етеді. Мұның сыртында бақылаушы орган — тексеру комиссиясы сайланады. Акционерлік қоғамның тапқан пайдасы салықтар төлеуге, өндірісті кеңейтуге, резервтерді толықтыруға, жарғылық капиталды өсіруге және дивидендтер төлеуге жұмсалады. Қазақстан Республикасында [[1991]] жылғы 21 маусымда “Шаруашылық серіктестіктер мен акционерлік қоғамдар туралы” Заң қабылданғаннан кейін Акционерлік қоғамдар құрыла бастады. 1998 жылы олардың саны 3 мыңнан асты.Акционерлік  қоғамға  қатысушылардың әрқайсысы өзі қосқан капиталдың сомасына сәйкес көлемдегі акцияларға ие болады және тиісті мөлшерде табыс — дивиденд немесе белгіленген [[пайыз]] алады.&lt;ref&gt;“Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Банк терминдері мен ұғымдарының қазақша-орысша сөздігі. / Ғ. Сейіткасымов, Б. Бейсенғалиев, Ж. Бекболатұлы — Алматы: Экономика, 2006. ISBN 9965-783-20-9
&lt;/ref&gt;
        
Қоғамның негізгі жарғылық қорының мөлшері сол елдің қолданылып жүрген заңымен белгіленеді. Мәселен, жарғылық қор Австралияда - 1 000 000 шиллинг, ГФР-де -100000 марка, Швейцарияда - 50 000 швед маркасы, Ресейде: жабық акционерлік қоғамға - 10 000 сом, ал ашық қоғамға 100 000 сом мөлшерінде белгіленген.

Акционерлік қоғамның негізгі капиталы акцияларға бөлінеді, акцияның ақшалай сомасы негізгі капитал көлеміне сай келуі шарт.Ашық қоғамның акциялары еркін сату жолымен таратылады, оны кәсіпорындар да, жеке адамдар да сатып ала алады.Акционерлік қоғамда акционерлердің жалпы жиналысы өткізіліп тұрады. Онда тексеру және есеп (санақ) комиссиясы құрылады. Олардың мүшелері бір немесе бес жылға сайланады. Сонымен қатар директорлар кеңесі (бақылау кеңесі) ұйымдастырылып, оның төрағасы бір жыл мерзімге тағайындалады. Ал директорлар кеңесі атқарушы директорды және оның мүшелерін сайлайды

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Мекемелер]]
[[Санат:Акционерлік қоғамдар]]</text>
      <sha1>c2mxdupsgx74hqceax79nvkhf4s5w6e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дәулет Серікбаев атындағы Шығыс Қазақстан техникалық университеті</title>
    <ns>0</ns>
    <id>43987</id>
    <revision>
      <id>3576008</id>
      <parentid>3280159</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T07:25:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rasulbek Adil</username>
        <id>176232</id>
      </contributor>
      <origin>3576008</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30731" sha1="ngxq8lmt8trmqm90k1dvlct4xhvjflq" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                   = Д. Серікбаев атындағы Шығыс Қазақстан техникалық университеті 
 |Қысқартылған аты      = 
 |Сурет                 = [[Сурет:Ekstu.jpg|200px]]
 |Шынайы аты            = 
 |Халықаралық атауы     = D. Serikbayev East Kazakhstan technical university
 |Бұрынғы атауы         = Өскемен құрылыс-жол институты
 |Ұраны                 = 
 |Құрылған жылы         = [[1958 жыл|1958]]
 |Жабылған жылы         =
 |Қайта құрылған        =
 |Қайта құрылған жылы   =
 |Түрі                  = Мемлекеттік университет
 |Президенті            = 
 |Ғылыми жетекшісі      = 
 |Ректоры               = Рахметуллина Сәуле Жадігерқызы
 |Студенттер            = 12 000
 |Шетел студенттері     = 
 |Мамандар              = 
 |Бакалавриат           = 
 |Магистратура          = 
 |Аспирантура           = 
 |Докторантура          = 
 |Ғылым доктары         = 
 |Профессоры            = 
 |Оқытушылар            = 
 |Орналасқан жері       = {{KAZ}}, [[Өскемен]]
 |Метро бекеті          = 
 |Кампус                = 
 |Мекенжайы             = [[Өскемен]] қаласы, Серікбаев көшесі, 19
 |Сайты                 =  [http://www.ektu.kz/ ШҚТУ ресми сайты]
 |Марапаттары           = 
 |lat_dir =  |lat_deg =  |lat_min =  |lat_sec = 
 |lon_dir =  |lon_deg =  |lon_min =  |lon_sec = 
 |CoordScale            = 
 |edu_region            = 
}}

'''Дәулет Серікбаев атындағы Шығыс Қазақстан техникалық университеті''' '''(ШҚТУ)'''  – [[Өскемен]] қаласындағы техникалық және [[экономика]]лық бағыттағы мамандар даярлайтын жоғары оқу орны. 
*[[1958]] ж. құрылды.
*[[1996]] ж. университет мәртебесі берілген.
*[[1997]] жылдан Д. Серікбаев есімімен аталады.
* Оқу орны [[1958]] жылдан бері еліміз үшін 50 мыңнан астам [[инженер]]лер, [[тау]]-[[кен]] мамандарын, [[ақпараттық технология]] мен энергетика салаларының жоғары білімді мамандарын даярлады.
* Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2019 жылғы 11 қазандағы қаулысымен Қазақстан Республикасы Мемлекеттік мүлік және жекешелендіру комитетінің 2020 жылғы 02 маусымдағы № 345 бұйрығымен Д. Серікбаев атындағы ШҚМТУ КЕАҚ болып қайта құрылды.

Қазіргі күні университеттің 6 мектеп, 2 факультет, әскери кафедра және Жоғары ІТ колледжы бар. Университетте 11 мыңнан астам студент оқиды. Университет базасында Қазақстанда тұңғыш рет “университет-технопарк” аталатын [[инновация]]лық университет үлгісі құрылып, [[Алтай]] ғылыми-техникалық бағы жұмыс істейді. Оқу-ғылыми-инновация-өндірістік кешен жемісті жұмыс атқарып, студенттік технологиялық бизнес инкубатор құрылған. Университет қабырғасында Жоғары технологиялар аймағы бағдарламасы жемісті жүзеге асырылуда.&lt;ref name=&quot;source1&quot;&gt;Қазақстан ұлттық энциклопедиясы&lt;/ref&gt;

== Қазіргі университет ==
[[Сурет:ШКМТУ-2.jpg|thumb|left|180px|ШҚМТУ]]
Университет 6 мектептен, 3 факультеттен, әскери кафедрадан және Жоғары IT-колледжден  тұрады:
# Foundation
# Ақпараттық технологиялар және зияткерлік жүйелер мектебі
# Базалық инженерлік дайындық факультеті
# Бизнес және кәсіпкерлік мектебі
# Гуманитарлық білім беру және дене шынықтыру мектебі
# Д. Серікбаев атындағы Шығыс Қазақстан техникалық университетінің жоғары IT колледж
# Дәстүрлі және балама энергетика мектебі
# Әскери кафедра
# Жер және қоршаған орта туралы ғылымдар мектебі
# Машина жасау мектебі
# Сәулет, құрылыс және дизайн мектебі

=== Сәулет, құрылыс және дизайн мектебі ===
[[Сурет:ШКМТУ-СКФ.jpg|thumb|200px|left|Сәулет-құрылыс факультеті]]
1988 жылы«Сәулет-құрылыс факультеті» құрылды, оны техника ғылымдарының кандидаты, доцент Гольцев Анатолий Григорьевич басқарды. 1989 жылы факультет ғылым кандидаты, доцент Анисимов  Юрий Владиславович басшылық еткен сәулет және 1993 жылға дейін А.Г Гольцев жетекшілік еткен құрылыс факультеті болып қайта құрылды.
Сәулет-құрылыс факультеті 2006жылы бұрынға сәулет және құрылыс екі факультетін біріктіру арқылы құрылды.

Қазіргі кезде факультетте 1700студент бакалавриаттың 9 және магистратураның 5 бағыты бойынша оқиды. Факультет құрамына 5 кафедра кіреді, оның 4-і сәулет, дизайн, құрылыс, су ресурсы, стандарттау және метрология, қайта өңдеу өндірісінің технологиясы, құрылыс материалдары мен бұйымдарының өндірісі, ағаш өңдеу технологиясы, орман шаруашылығы ісі бағыттары бойынша мамандарды даярлап шығарады. 13 профессор, 48 ғылым кандидаттары мен доценттер, барлығы: 123 адамнан тұратын жоғары білікті профессор-оқытушылар құрамы, оқу және ғылыми зертханалардың ірі материалдық-техникалық базасы мамандарды дайындаудың жоғары сапасының кепілі болып табылады.

Барлық мамандықтардағы оқу жоспарлары мен курстардың мазмұны дамудың «Унивеситет - Технопарк» инновациялық үлгісіне, заманауи нарықтық қатынас-кіші және орта бизнес, жоспарлау және құрылыс бойынша қызмет көрсетуді ұйымдастыруда білім алу мен дағдылануға, дизайн, ғимараттарды, үймереттерді, су-газ және жылу беру құрылымын қайта құру мен жөндеуге бағытталған. Факультетте барлық мамандықтардағы студенттердің математика, физика, информатика, шет тілдері, экономика, менеджмент және маркетинг бойынша базалық деңгейдегі дайындықтары да қарастырылған.
Құрылғаннан бері факультет өңірдің, Қазақстан Республикасы мен одан тысқары жерлердің кәсіпорындары мен ұйымдарында сәтті еңбек етіп жатқан 10 мыңнан астам мамандарды даярлап шығарды.
=== Тау-кен металлургиялық факультеті ===
[[Сурет:ШКМТУ-ТКМФ.jpg|thumb|200px|left|Тау-кен металлургиялық факультеті]]
Тау-кен металлургиялық факультеті 1995 жылы құрылған. Тау-кен металлургиялық факультетінің құрылуы заңды болып табылады және де аймақ ерекшелігімен байланысты, онда Қазақстан Республикасындағы пайдалы қазбалар кенорындарының көп бөлігі, сол сияқты, ірі кен-металлургиялық кешеннің кен өндіру және қайта өңдеу кәсіпорындары шоғырланған. Олардың қалыпты жұмыс істеуі көбінесе инженерлік кадрлардың біліктілігіне байланысты, бұларды оқыту мен дайындау аталған факультетте жүзеге асырылады.

Факультет аймақта өте қажет етілген мамандық алу мүмкіндігін береді, мұнда кен-металлургиялық кәсіпорындар базалық болып табылады.

Қазіргі кезде факультетте 
#бакалавриаттың 8 мамандығы, 
#магистратураның 8  
#және докторантураның 2 бағыты бойынша 2000 студенттен артық адам оқиды.

=== Машина жасау мектебі ===
Машинажасау және көлік факультеті университеттің ең алғаш ашылған әрі аймақтағы бірден бір факультеті. Оның түлектері Қазақстан Республикасы мен ТМД елдерінің барлық аймақтарында жемісті еңбектенуде, олар жоғары беделге ие.

Студенттердің кәсіби дайындығын жоғары білікті профессор-оқытушылар құрамы жүзеге асырады – бұл 129-дан артық оқытушы, соның ішінде 65 оқытушының ғылыми дәрежесі мен атағы бар, олардың арасында: тоғызы – ғылым докторы, он екісі – профессор.

Кафедралар:
Технологиялық машиналар мен жабдықтар.
Машинажасау және құрылымдық материалдар технологиясы.
Көлік және логистика.
Техникалық физика.
Философия және адамның даму проблемалары.

Оқу үдерісі қазақ және орыс тілдерінде жүргізіледі. Мемлекеттік лицензиялар барлық мамандықтарға берілген.

Машинажасау және көлік факультетінің кафедралары жақсы материалдық-техникалық негізге ие, олардың ғылыми-зерттеу және техникалық зертханалары, &quot;Машиналар мен механизмдер сенімділігі проблемалары&quot; (т.ғ.д., профессор Ж.О.Құлсейітов), «САТиМ» ғылыми-техникалық орталықтары, және де &quot;ЭТОРА&quot; автотехникалық сынау орталығы бар. Студенттерді өндірістегі кафедралар филиалдарында практикалық дайындау кең түрде қолданылады. Гуманитарлық, әлеуметтік және жаратылыстану пәндері бойынша барлық студенттер дайындығының базалық деңгейі ескерілген.
=== Бизнес және кәсіпкерлік мектебі ===
[[Сурет:ШКМТУ-ЭМФ.jpg|thumb|80px|left|Бизнес және кәсіпкерлік мектебі]]
Факультет дербес бөлімше ретінде 1993 жылдан бастап іс-әрекет етеді.

Факультетте 6 кафедра бар, соның ішінде 3-уі шығарушы болып табылады:
#Қазақ, орыс тілдері және ісқағаздарын жүргізу.
#Қазақстан тарихы және құқық.
#Экономикалық теория және нарық.
#Қаржы, есеп және салық салу.
#Кәсіпорын экономикасы.
#Инновациялық менеджмент.

Факультетте оқыту қазақ және орыс тілдерінде, күндізгі, сырттай және қашықтықтан оқу түрлері бойынша жүргізіледі.

=== Ақпараттық технологиялар және зияткерлік жүйелер мектебі ===
[[Сурет:ШКМТУ-АТЭФ.jpg|thumb|200px|left|Ақпараттық технологиялар және энергетика факультеті]]
Факультет құрамына келесі кафедралар кіреді:
#«Ақпараттық жүйелер».
#«Аспаптар жасау және технологиялық үдерістерді автоматтандыру» .
#«Өнеркәсіптік энергетика» .
#«Математикалық және компьютерлік үлгілеу» .
#«Жоғары математика» .
#«Шетел тілдері» .

Оқытушылар – 2007 жылғы «ЖОО ең үздік оқытушысы» мемлекеттік грантының иегерлері:
#Е.М.Тұрғанбаев – АТЭФ деканы.
#Н.Г.[[Назиф Гарифуллаұлы Хисамиев|Хисамиев]] – «Жоғары математика» кафедрасының меңгерушісі.
#Д.Л.Алонцева – «Аспаптар жасау және технологиялық үдерістерді автоматтандыру» кафедрасының аға оқытушысы.
#М.Т.Ипалақова – «Ақпараттық жүйелер» кафедрасының аға оқытушысы.
=== Әскери кафедра ===
[[Сурет:ШКМТУ-кафедра.png|thumb|left|160px|Әскери кафедра]]
Жоғары оқу орындарындағы әскери кафедралардағы студенттердің әскери дайындығы - жүйелі және мақсатты түрде жүргізілетін оқыту және тәрбиелеу үдерісі.
Әскери кафедрадағы студенттердің әскери дайындығы Қазақстан Республикасының қорғаныс министрлігі мен білім және ғылым Министрлігінің басқарушы құжаттарының негізінде жүргізіледі.

Әскери кафедрадағы әскери дайындықтың оқыту үдерісін ұйымдастыру мынадай жұмыстардан құралады: оқыту жұмысы; оқытушылар мен оқытушы көмекшілердің кәсібін жоғарлату; әдістемелік жұмыс; әскери-ғылыми, ғылыми-зерттеу жұмыстары; оқыту үдерісін техникалық құралдар және оқу құралдарымен қамтамасыз ету жұмыстары; студенттердің әскер-патриоттық тәрбиесіне қатысты және жалпылама қорғану жұмыстары; ішкі тәртіпке байланысты жұмыстар; студенттердің әскери бөлімдердегі жиналыстары; зачеттар, курстық жұмыстар, бітіру экзамендері.

Д. Серікбаев атындағы ШҚМТУ Қазақстан Республикасының қарулы күштері үшін төрт түрлі әскери мамандық дайындайды:
# ВУС 021001– «Жаяу әскердің соғыс машиналарында мотобағыттық бөлімшелер, бөлімдер мен қосылымдарды пайдалану»
# ВУС 310101– «Әскердің соғыстық және шаруашылық істерінің экономикасы және оларды қаржылық қамсыздандыру»
# ВУС 420201 –«Базалық танкы машиналарын қирату және жөндеу»
# ВУС 560201– «Көпқырлы қолданыстағы автомобильді техниканы қирату және жөндеу жұмыстары»

Әскери кафедра штаттық тізбек бойынша келесідей құрамнан тұрады:
#Профессорлық-оқытушылық құрамы – 17 адам;
#Инженерлік-техникалық құрамы – 4 адам;
#Оқыту-көмекшілік құрамы – 7 адам;
:БАРЛЫҒЫ – 28 адам.
:Кафедрада оқитындар саны – 528 студент.
=== IT-колледж ===
[[Сурет:ШКМТУ-IT.jpg|thumb|200px|left|IT-колледж]]
ШҚМТУ колледжі Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің 08.07.1999ж. №340 бұйрығы негізінде Д.Серікбаев атындағы Шығыс Қазақстан мемлекеттік техникалық университетінің құрылымдық бөлімшесі ретінде «Мектеп – колледж – университет» жүйесіндегі үздіксіз кәсіптік білім беру тұжырымдамасын іске асыру мақсатында құрылды.

Оқытушылар құрамы тәжірибелі педагогтармен жиынтықталған. Колледждегі сабақтарды колледж оқытушылары ғана емес, сол сияқты университеттің тәжірибелі оқытушыдлары да – ғылым кандидаты, доцент және профессор ғылыми дәрежесі бар мамандар да жүргізеді. Оқушылардың пайдалануына университеттің зор материалдық-техникалық базасы берілген: кітапхана, спорт залдары, оқу кабинеттері және зертханалар, компьютерлік сыныптарда орналасқан жаңа деңгейдегі дербес ЭЕМ.
Колледждің 1-ші курсына – 9- немесе 10-сыныпты, 2-ші курсына 11-сыныпты бітірген жастар қабылданады. Таңдап алынған мамандыққа байланысты колледжде 9-сынып негізінде оқу мерзімі 2 жыл 10 ай, 3 жыл 6 ай және 3 жыл 10 ай. 11-сынып негізінде – 1 жыл 10 ай, 2 жыл 6 ай және 2 жыл 10 ай.

Колледждегі сабақтар қазақ және орыс тілдерінде жүргізіледі. Күндізгі оқі түрінің 1000-нан артық оқушысы компьютерлік, автомеханикалық, тау-кен металлургиялық, сәулет-құрылыс, жол және экономика-басқарушылық мамандықтар бойынша екі бөлімде оқиды: техникалық, ақпараттық технологиялар және басқару. 2004 жылдан бастап колледжде сырттай оқу бөлімі ашылды, онда 600-ден артық оқушы оқиды.

Колледж оқушылары үшін келешекте өз білімдерін күндізгі оқу түрінің, сол сияқты сырттай оқу түрінің тиісті немесе сабақтас мамандықтары бойынша ШҚМТУ-де жалғастырудың үлкен мүмкіндігі бар.

== Тарихы ==
[[1958]] жыл. 5 тамызда КСРО Министрлерлер Кеңесі № 866 қаулысы және 30 тамыздағы Қазақ КСР Министрлерлер Кеңесі № 765 қаулысы негізінде Өскемен құрылыс жол институты құрылды. ӨҚЖИ-дің бірінші ректоры Д.М.Серікбаев болды. Шығыс Қазақстан облысында техникалық жоғарғы оқу орнының ашылуы бұл өңірдегі экономиканың қарыштап дамуы және оған деген инженерлі-техникалық мамандардың қажеттілігін толтырумен байланысты болды.

Оқу корпустарын, студенттер жатақханаларын, спорттық алаңдармен тұрғын үйлерді салу үшін қалалық Кеңестің депутаттары Ертіс өзенінің жағасынан 66 га жерді бөліп берді. Алғашқы жылдары ЖОО құрылыс техникумының оқу корпусында, жобалаушы институт «Казгипроцвет»-тің әкімшлің ғимаратына орналастырылды, ал студенттер Шығысмашзаводтың 400 орындық жатақханасында тұратын болды.

Өндірістік және азаматтық құрылыс, бетонды және темірбетонды заттар мен құрастырмаларды өндіру, құрылыс-жол машиналары мен құрал-жабдықтары, автомобиль жолдары мен автомобиль транспорты мамандықтарына 175 адам қабылданды, соның ішінде күндізгі оқу бөлімінеде - 100 адам, сырттай оқу бөлімінеде 75 адам болды. Институт құрамына 8 кафедра кірді: маркзим-ленинизм, химия, жоғарғы математика, физика, сызба геометриясы мен графикасы, теориялық механика, құрылыс механикасы, геодезия, онда 13 оқытушы жұмыс істеді, соның ішінде 3 ғылым кандидаты мен 10 лаборанттар. 1959 жылы құрылыс, автомеханикалық факультеттері құрылған соң, металдар технологиясы жене арнайы дайындық кафедралары мен бұрынғы құрылыс механикасы, теориялық механика, жоғарғы математика, марксизм-ленинизм кафедралары автомеханикалық факультетке қарайтын болды, ал қалғаны құрылыс факультетінің құрамына кірді.

[[1959]] жылдың 1 қыркүйегінен бастап Өскемен бүкіл кеңестік сырттай инженерлі-құрылыс институты негізінде сырттай оқу факультеті құрылды. 1960 жылы дене тәрбиесі мен спорт кафедрасы құрылды, оны Левченко Б.Ф. басқарды. 1961 жылы ӨҚЖИ-де профессорлар-оқытушылар мен студенттер құрамында бірінші ғылыми-техникалық конференция өтті. 45 оқытушы мен 10 студенттің ғылыми докладтары тыңдалып, талқыға түсті. 1962 жылдан бастап Зырян қаласында жалпытехникалық жұмыс істеді. 1962 жылы институтты сәулет өнерінің докторы, профессор Сидоров А.К. басқарды. 60 жылдардың басы есептеу орталығын құруға жатады. 1962 жылы Минск қаласына арнайы дайындықтан өту үшін Каханов А. А., Смирнов Б. П., Коровина А. В., Чернявский В. С., Макарцев М. И. жіберілді. 1963 жылы институт бірінші 79 жас мамандар, оның ішінде 8-і &quot;ерекше диплом&quot;-мен даярлап шығарды. 1965 жылы институттың 3000 кв. м бас корпусы мен 516  орынға арналған жатақхана мен 48 пәтерлі тұрғый пайдалануға берілді. 1966-1967 жылдар аралығында зертханалық корпус, мәдени шаралар залы мен спорт зал, кітапхана, 3-ші жатақхана пайдалануға берілді.

Материалдық-базаның үлкеюі студенттер санының көбеюі мен сәулет (1964&amp;nbsp;ж.), инженерлі-кономикалық ([[1965]]&amp;nbsp;ж.), суландыру және канализация  ([[1967]]&amp;nbsp;ж.) факультеттерінің ашылуына әсер етті.

[[1967]] жылдң 25 ақпанында институттық газет  «За знание»-нің бірінші нөмірі жарыққа шықты. Оның редакторы болып КОКП тарихы кафедрасының меңгерушісі доцент Савостенко В бекітілді.

[[1967]] жылдан бастап біліктілігін көтеру кафедрасы жұмыс істеді.

Өзінің 10 жылдық мерейтойы жылында институт 1550 адамды қабылдады, соның ішінде 725 адам іштей оқу бөліміне болды. Барлығы 35 кафедрада 340 оқытушы жұмыс істеп, оның 36-ы түрлі ғалымдар болды

[[1972]] жылы Алматы қаласында ӨҚЖИ-дің кешке оқыту филиалы ашылды. Оның материалдық базасын республиканың автомобиль жолдары министрлігі қаржыландырды.

[[1972]] жылы жалпы инженерлік факультет құрылып, 13 кафедра жалпы инженерлік мамандықтарды мен 1,2 курстың 54 тобын біріктірді. Деканы - техника ғылымдарының кандидаты, доцент Токмурзин О. Т. болды.

[[1974]] жылы Халық шаруашылығы көрмесіне белсене қатысқаны үшін ӨҚЖИ  Қазақ ССР-нің I дәрежелі ВДНХ дипломымен марапатталды.

[[1975]] жылы 500 орындық клуб-асхана мен 5-ші студенттер жатақханасының негізі қаланды.

Д.Серікбаев атындағы ШҚТУ Шығыстағы жетекші орынды растай отырып, &quot;Top regional univerties&quot; номинациясында &quot;Лидер Науки- Wed of Science Awards&quot; -2020 беделді  сыйлығының иегері атанды.

== Ректорлары ==
* [[1958]] - [[1962]] [[Серікбаев Даулет Мірқасімұлы]]
* [[1962]] - [[1986]] [[Сидоров Анатолий Константинович]]
* [[1986]] - [[2000]] [[Баталов Юрий Васильевич]]
* [[2000]] - [[2003]] [[Геннадий Николаевич Гамарник]]
* [[2003]] - [[2010]] [[Ғалымқайыр Мұтанұлы Мұтанов|Мұтанов Ғалымқайыр Мұтанұлы]] 
* [[2010]] - [[Темірбеков Нұрлан Мұқанұлы]]
* [[2015]] - [[2022 жыл|2022]] [[Шаймарданов, Жасулан Кудайбергенович|Шаймарданов Жасулан Кудайбергенович]] &lt;ref&gt;[http://www.inform.kz/rus/article/2777255 Назначен новый ректор ВКГТУ им.Д.Серикбаева] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150626152426/http://www.inform.kz/rus/article/2777255 |date=2015-06-26 }}&lt;/ref&gt;
* [[2022 жыл|2022]] - Рахметуллина Сәуле Жәдігерқызы&lt;ref&gt;Жаңа ректор тағайындалды[https://www.ektu.kz/newsevents/uvazhaemaya-saule-zhadygerovna!.aspx]&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

== Әлеуметтік желілер ==
* [https://www.youtube.com/channel/UCWbNJ8XGUZyiSuNttDhIQHQ Youtube]
* [https://www.facebook.com/EKSTUniversity/ Facebook]
* [https://twitter.com/EkstUniversity Twitter]
* [https://vk.com/ekstu_official Вконтакте]
* [https://www.instagram.com/ektuniversity/?hl=ru Instagram]
* [https://www.linkedin.com/school/serikbaev-university/ Linkedin]
* [https://vm.tiktok.com/tVXGw8/ Tiktok]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://web.telegram.org/#/im?p=@ektu9 Telegram]

[[Санат:Өскемен жоғарғы оқу орындары]]
[[Санат:Қазақстан университеттері]]</text>
      <sha1>ngxq8lmt8trmqm90k1dvlct4xhvjflq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3576012</id>
      <parentid>3576008</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T07:31:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rasulbek Adil</username>
        <id>176232</id>
      </contributor>
      <origin>3576012</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30735" sha1="41f1sqbobhq3hivl5zl9n9yx27vnxrd" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                   = Д. Серікбаев атындағы Шығыс Қазақстан техникалық университеті 
 |Қысқартылған аты      = 
 |Сурет                 = [[Сурет:Ekstu.jpg|200px]]
 |Шынайы аты            = 
 |Халықаралық атауы     = D. Serikbayev East Kazakhstan technical university
 |Бұрынғы атауы         = Өскемен құрылыс-жол институты
 |Ұраны                 = 
 |Құрылған жылы         = [[1958 жыл|1958]]
 |Жабылған жылы         =
 |Қайта құрылған        =
 |Қайта құрылған жылы   =
 |Түрі                  = Мемлекеттік университет
 |Президенті            = 
 |Ғылыми жетекшісі      = 
 |Ректоры               = Рахметуллина Сәуле Жадігерқызы
 |Студенттер            = 12 000
 |Шетел студенттері     = 
 |Мамандар              = 
 |Бакалавриат           = 
 |Магистратура          = 
 |Аспирантура           = 
 |Докторантура          = 
 |Ғылым доктары         = 
 |Профессоры            = 
 |Оқытушылар            = 
 |Орналасқан жері       = {{KAZ}}, [[Өскемен]]
 |Метро бекеті          = 
 |Кампус                = 
 |Мекенжайы             = [[Өскемен]] қаласы, Серікбаев көшесі, 19
 |Сайты                 =  [http://www.ektu.kz/ ШҚТУ ресми сайты]
 |Марапаттары           = 
 |lat_dir =  |lat_deg =  |lat_min =  |lat_sec = 
 |lon_dir =  |lon_deg =  |lon_min =  |lon_sec = 
 |CoordScale            = 
 |edu_region            = 
}}

'''Дәулет Серікбаев атындағы Шығыс Қазақстан техникалық университеті''' '''(ШҚТУ)'''  – [[Өскемен]] қаласындағы техникалық және [[экономика]]лық бағыттағы мамандар даярлайтын жоғары оқу орны. 
*[[1958]] ж. құрылды.
*[[1996]] ж. университет мәртебесі берілген.
*[[1997]] жылдан Д. Серікбаев есімімен аталады.
* Оқу орны [[1958]] жылдан бері еліміз үшін 50 мыңнан астам [[инженер]]лер, [[тау]]-[[кен]] мамандарын, [[ақпараттық технология]] мен энергетика салаларының жоғары білімді мамандарын даярлады.
* Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2019 жылғы 11 қазандағы қаулысымен Қазақстан Республикасы Мемлекеттік мүлік және жекешелендіру комитетінің 2020 жылғы 02 маусымдағы № 345 бұйрығымен Д. Серікбаев атындағы ШҚМТУ КЕАҚ болып қайта құрылды.

Қазіргі күні университеттің 6 мектеп, 2 факультет, әскери кафедра және Жоғары ІТ колледжы бар. Университетте 11 мыңнан астам студент оқиды. Университет базасында Қазақстанда тұңғыш рет “университет-технопарк” аталатын [[инновация]]лық университет үлгісі құрылып, [[Алтай]] ғылыми-техникалық бағы жұмыс істейді. Оқу-ғылыми-инновация-өндірістік кешен жемісті жұмыс атқарып, студенттік технологиялық бизнес инкубатор құрылған. Университет қабырғасында Жоғары технологиялар аймағы бағдарламасы жемісті жүзеге асырылуда.&lt;ref name=&quot;source1&quot;&gt;Қазақстан ұлттық энциклопедиясы&lt;/ref&gt;

== Қазіргі университет ==
[[Сурет:ШКМТУ-2.jpg|thumb|left|180px|ШҚМТУ]]
Университет 6 мектептен, 3 факультеттен, әскери кафедрадан және Жоғары IT-колледжден  тұрады:
# Foundation
# Ақпараттық технологиялар және зияткерлік жүйелер мектебі
# Базалық инженерлік дайындық факультеті
# Бизнес және кәсіпкерлік мектебі
# Гуманитарлық білім беру және дене шынықтыру мектебі
# Д. Серікбаев атындағы Шығыс Қазақстан техникалық университетінің жоғары IT колледж
# Дәстүрлі және балама энергетика мектебі
# Әскери кафедра
# Жер және қоршаған орта туралы ғылымдар мектебі
# Машина жасау мектебі
# Сәулет, құрылыс және дизайн мектебі

=== Сәулет, құрылыс және дизайн мектебі ===
[[Сурет:ШКМТУ-СКФ.jpg|thumb|200px|left|Сәулет-құрылыс факультеті]]
1988 жылы«Сәулет-құрылыс факультеті» құрылды, оны техника ғылымдарының кандидаты, доцент Гольцев Анатолий Григорьевич басқарды. 1989 жылы факультет ғылым кандидаты, доцент Анисимов  Юрий Владиславович басшылық еткен сәулет және 1993 жылға дейін А.Г. Гольцев жетекшілік еткен құрылыс факультеті болып қайта құрылды.
Сәулет-құрылыс факультеті 2006жылы бұрынға сәулет және құрылыс екі факультетін біріктіру арқылы құрылды.

Қазіргі кезде факультетте 1700студент бакалавриаттың 9 және магистратураның 5 бағыты бойынша оқиды. Факультет құрамына 5 кафедра кіреді, оның 4-і сәулет, дизайн, құрылыс, су ресурсы, стандарттау және метрология, қайта өңдеу өндірісінің технологиясы, құрылыс материалдары мен бұйымдарының өндірісі, ағаш өңдеу технологиясы, орман шаруашылығы ісі бағыттары бойынша мамандарды даярлап шығарады. 13 профессор, 48 ғылым кандидаттары мен доценттер, барлығы: 123 адамнан тұратын жоғары білікті профессор-оқытушылар құрамы, оқу және ғылыми зертханалардың ірі материалдық-техникалық базасы мамандарды дайындаудың жоғары сапасының кепілі болып табылады.

Барлық мамандықтардағы оқу жоспарлары мен курстардың мазмұны дамудың «Унивеситет - Технопарк» инновациялық үлгісіне, заманауи нарықтық қатынас-кіші және орта бизнес, жоспарлау және құрылыс бойынша қызмет көрсетуді ұйымдастыруда білім алу мен дағдылануға, дизайн, ғимараттарды, үймереттерді, су-газ және жылу беру құрылымын қайта құру мен жөндеуге бағытталған. Факультетте барлық мамандықтардағы студенттердің математика, физика, информатика, шет тілдері, экономика, менеджмент және маркетинг бойынша базалық деңгейдегі дайындықтары да қарастырылған.
Құрылғаннан бері факультет өңірдің, Қазақстан Республикасы мен одан тысқары жерлердің кәсіпорындары мен ұйымдарында сәтті еңбек етіп жатқан 10 мыңнан астам мамандарды даярлап шығарды.
=== Тау-кен металлургиялық факультеті ===
[[Сурет:ШКМТУ-ТКМФ.jpg|thumb|200px|left|Тау-кен металлургиялық факультеті]]
Тау-кен металлургиялық факультеті 1995 жылы құрылған. Тау-кен металлургиялық факультетінің құрылуы заңды болып табылады және де аймақ ерекшелігімен байланысты, онда Қазақстан Республикасындағы пайдалы қазбалар кенорындарының көп бөлігі, сол сияқты, ірі кен-металлургиялық кешеннің кен өндіру және қайта өңдеу кәсіпорындары шоғырланған. Олардың қалыпты жұмыс істеуі көбінесе инженерлік кадрлардың біліктілігіне байланысты, бұларды оқыту мен дайындау аталған факультетте жүзеге асырылады.

Факультет аймақта өте қажет етілген мамандық алу мүмкіндігін береді, мұнда кен-металлургиялық кәсіпорындар базалық болып табылады.

Қазіргі кезде факультетте 
#бакалавриаттың 8 мамандығы, 
#магистратураның 8  
#және докторантураның 2 бағыты бойынша 2000 студенттен артық адам оқиды.

=== Машина жасау мектебі ===
Машинажасау және көлік факультеті университеттің ең алғаш ашылған әрі аймақтағы бірден бір факультеті. Оның түлектері Қазақстан Республикасы мен ТМД елдерінің барлық аймақтарында жемісті еңбектенуде, олар жоғары беделге ие.

Студенттердің кәсіби дайындығын жоғары білікті профессор-оқытушылар құрамы жүзеге асырады – бұл 129-дан артық оқытушы, соның ішінде 65 оқытушының ғылыми дәрежесі мен атағы бар, олардың арасында: тоғызы – ғылым докторы, он екісі – профессор.

Кафедралар:
Технологиялық машиналар мен жабдықтар.
Машинажасау және құрылымдық материалдар технологиясы.
Көлік және логистика.
Техникалық физика.
Философия және адамның даму проблемалары.

Оқу үдерісі қазақ және орыс тілдерінде жүргізіледі. Мемлекеттік лицензиялар барлық мамандықтарға берілген.

Машинажасау және көлік факультетінің кафедралары жақсы материалдық-техникалық негізге ие, олардың ғылыми-зерттеу және техникалық зертханалары, &quot;Машиналар мен механизмдер сенімділігі проблемалары&quot; (т.ғ.д., профессор Ж.О.Құлсейітов), «САТиМ» ғылыми-техникалық орталықтары, және де &quot;ЭТОРА&quot; автотехникалық сынау орталығы бар. Студенттерді өндірістегі кафедралар филиалдарында практикалық дайындау кең түрде қолданылады. Гуманитарлық, әлеуметтік және жаратылыстану пәндері бойынша барлық студенттер дайындығының базалық деңгейі ескерілген.
=== Бизнес және кәсіпкерлік мектебі ===
[[Сурет:ШКМТУ-ЭМФ.jpg|thumb|80px|left|Бизнес және кәсіпкерлік мектебі]]
Факультет дербес бөлімше ретінде 1993 жылдан бастап іс-әрекет етеді.

Факультетте 6 кафедра бар, соның ішінде 3-уі шығарушы болып табылады:
#Қазақ, орыс тілдері және ісқағаздарын жүргізу.
#Қазақстан тарихы және құқық.
#Экономикалық теория және нарық.
#Қаржы, есеп және салық салу.
#Кәсіпорын экономикасы.
#Инновациялық менеджмент.

Факультетте оқыту қазақ және орыс тілдерінде, күндізгі, сырттай және қашықтықтан оқу түрлері бойынша жүргізіледі.

=== Ақпараттық технологиялар және зияткерлік жүйелер мектебі ===
[[Сурет:ШКМТУ-АТЭФ.jpg|thumb|200px|left|Ақпараттық технологиялар және энергетика факультеті]]
Факультет құрамына келесі кафедралар кіреді:
#«Ақпараттық жүйелер».
#«Аспаптар жасау және технологиялық үдерістерді автоматтандыру» .
#«Өнеркәсіптік энергетика» .
#«Математикалық және компьютерлік үлгілеу» .
#«Жоғары математика» .
#«Шетел тілдері» .

Оқытушылар – 2007 жылғы «ЖОО ең үздік оқытушысы» мемлекеттік грантының иегерлері:
#Е.М. Тұрғанбаев – АТЭФ деканы.
#Н.Г.[[Назиф Гарифуллаұлы Хисамиев|Хисамиев]] – «Жоғары математика» кафедрасының меңгерушісі.
#Д.Л. Алонцева – «Аспаптар жасау және технологиялық үдерістерді автоматтандыру» кафедрасының аға оқытушысы.
#М.Т. Ипалақова – «Ақпараттық жүйелер» кафедрасының аға оқытушысы.
=== Әскери кафедра ===
[[Сурет:ШКМТУ-кафедра.png|thumb|left|160px|Әскери кафедра]]
Жоғары оқу орындарындағы әскери кафедралардағы студенттердің әскери дайындығы - жүйелі және мақсатты түрде жүргізілетін оқыту және тәрбиелеу үдерісі.
Әскери кафедрадағы студенттердің әскери дайындығы Қазақстан Республикасының қорғаныс министрлігі мен білім және ғылым Министрлігінің басқарушы құжаттарының негізінде жүргізіледі.

Әскери кафедрадағы әскери дайындықтың оқыту үдерісін ұйымдастыру мынадай жұмыстардан құралады: оқыту жұмысы; оқытушылар мен оқытушы көмекшілердің кәсібін жоғарлату; әдістемелік жұмыс; әскери-ғылыми, ғылыми-зерттеу жұмыстары; оқыту үдерісін техникалық құралдар және оқу құралдарымен қамтамасыз ету жұмыстары; студенттердің әскер-патриоттық тәрбиесіне қатысты және жалпылама қорғану жұмыстары; ішкі тәртіпке байланысты жұмыстар; студенттердің әскери бөлімдердегі жиналыстары; зачеттар, курстық жұмыстар, бітіру экзамендері.

Д. Серікбаев атындағы ШҚМТУ Қазақстан Республикасының қарулы күштері үшін төрт түрлі әскери мамандық дайындайды:
# ВУС 021001– «Жаяу әскердің соғыс машиналарында мотобағыттық бөлімшелер, бөлімдер мен қосылымдарды пайдалану»
# ВУС 310101– «Әскердің соғыстық және шаруашылық істерінің экономикасы және оларды қаржылық қамсыздандыру»
# ВУС 420201 –«Базалық танкы машиналарын қирату және жөндеу»
# ВУС 560201– «Көпқырлы қолданыстағы автомобильді техниканы қирату және жөндеу жұмыстары»

Әскери кафедра штаттық тізбек бойынша келесідей құрамнан тұрады:
#Профессорлық-оқытушылық құрамы – 17 адам;
#Инженерлік-техникалық құрамы – 4 адам;
#Оқыту-көмекшілік құрамы – 7 адам;
:БАРЛЫҒЫ – 28 адам.
:Кафедрада оқитындар саны – 528 студент.
=== IT-колледж ===
[[Сурет:ШКМТУ-IT.jpg|thumb|200px|left|IT-колледж]]
ШҚМТУ колледжі Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің 08.07.1999ж. №340 бұйрығы негізінде Д.Серікбаев атындағы Шығыс Қазақстан мемлекеттік техникалық университетінің құрылымдық бөлімшесі ретінде «Мектеп – колледж – университет» жүйесіндегі үздіксіз кәсіптік білім беру тұжырымдамасын іске асыру мақсатында құрылды.

Оқытушылар құрамы тәжірибелі педагогтармен жиынтықталған. Колледждегі сабақтарды колледж оқытушылары ғана емес, сол сияқты университеттің тәжірибелі оқытушыдлары да – ғылым кандидаты, доцент және профессор ғылыми дәрежесі бар мамандар да жүргізеді. Оқушылардың пайдалануына университеттің зор материалдық-техникалық базасы берілген: кітапхана, спорт залдары, оқу кабинеттері және зертханалар, компьютерлік сыныптарда орналасқан жаңа деңгейдегі дербес ЭЕМ.
Колледждің 1-ші курсына – 9- немесе 10-сыныпты, 2-ші курсына 11-сыныпты бітірген жастар қабылданады. Таңдап алынған мамандыққа байланысты колледжде 9-сынып негізінде оқу мерзімі 2 жыл 10 ай, 3 жыл 6 ай және 3 жыл 10 ай. 11-сынып негізінде – 1 жыл 10 ай, 2 жыл 6 ай және 2 жыл 10 ай.

Колледждегі сабақтар қазақ және орыс тілдерінде жүргізіледі. Күндізгі оқі түрінің 1000-нан артық оқушысы компьютерлік, автомеханикалық, тау-кен металлургиялық, сәулет-құрылыс, жол және экономика-басқарушылық мамандықтар бойынша екі бөлімде оқиды: техникалық, ақпараттық технологиялар және басқару. 2004 жылдан бастап колледжде сырттай оқу бөлімі ашылды, онда 600-ден артық оқушы оқиды.

Колледж оқушылары үшін келешекте өз білімдерін күндізгі оқу түрінің, сол сияқты сырттай оқу түрінің тиісті немесе сабақтас мамандықтары бойынша ШҚМТУ-де жалғастырудың үлкен мүмкіндігі бар.

== Тарихы ==
[[1958]] жыл. 5 тамызда КСРО Министрлерлер Кеңесі № 866 қаулысы және 30 тамыздағы Қазақ КСР Министрлерлер Кеңесі № 765 қаулысы негізінде Өскемен құрылыс жол институты құрылды. ӨҚЖИ-дің бірінші ректоры Д.М.Серікбаев болды. Шығыс Қазақстан облысында техникалық жоғарғы оқу орнының ашылуы бұл өңірдегі экономиканың қарыштап дамуы және оған деген инженерлі-техникалық мамандардың қажеттілігін толтырумен байланысты болды.

Оқу корпустарын, студенттер жатақханаларын, спорттық алаңдармен тұрғын үйлерді салу үшін қалалық Кеңестің депутаттары Ертіс өзенінің жағасынан 66 га жерді бөліп берді. Алғашқы жылдары ЖОО құрылыс техникумының оқу корпусында, жобалаушы институт «Казгипроцвет»-тің әкімшлің ғимаратына орналастырылды, ал студенттер Шығысмашзаводтың 400 орындық жатақханасында тұратын болды.

Өндірістік және азаматтық құрылыс, бетонды және темірбетонды заттар мен құрастырмаларды өндіру, құрылыс-жол машиналары мен құрал-жабдықтары, автомобиль жолдары мен автомобиль транспорты мамандықтарына 175 адам қабылданды, соның ішінде күндізгі оқу бөлімінеде - 100 адам, сырттай оқу бөлімінеде 75 адам болды. Институт құрамына 8 кафедра кірді: маркзим-ленинизм, химия, жоғарғы математика, физика, сызба геометриясы мен графикасы, теориялық механика, құрылыс механикасы, геодезия, онда 13 оқытушы жұмыс істеді, соның ішінде 3 ғылым кандидаты мен 10 лаборанттар. 1959 жылы құрылыс, автомеханикалық факультеттері құрылған соң, металдар технологиясы жене арнайы дайындық кафедралары мен бұрынғы құрылыс механикасы, теориялық механика, жоғарғы математика, марксизм-ленинизм кафедралары автомеханикалық факультетке қарайтын болды, ал қалғаны құрылыс факультетінің құрамына кірді.

[[1959]] жылдың 1 қыркүйегінен бастап Өскемен бүкіл кеңестік сырттай инженерлі-құрылыс институты негізінде сырттай оқу факультеті құрылды. 1960 жылы дене тәрбиесі мен спорт кафедрасы құрылды, оны Левченко Б.Ф. басқарды. 1961 жылы ӨҚЖИ-де профессорлар-оқытушылар мен студенттер құрамында бірінші ғылыми-техникалық конференция өтті. 45 оқытушы мен 10 студенттің ғылыми докладтары тыңдалып, талқыға түсті. 1962 жылдан бастап Зырян қаласында жалпытехникалық жұмыс істеді. 1962 жылы институтты сәулет өнерінің докторы, профессор Сидоров А.К. басқарды. 60 жылдардың басы есептеу орталығын құруға жатады. 1962 жылы Минск қаласына арнайы дайындықтан өту үшін Каханов А. А., Смирнов Б. П., Коровина А. В., Чернявский В. С., Макарцев М. И. жіберілді. 1963 жылы институт бірінші 79 жас мамандар, оның ішінде 8-і &quot;ерекше диплом&quot;-мен даярлап шығарды. 1965 жылы институттың 3000 кв. м бас корпусы мен 516  орынға арналған жатақхана мен 48 пәтерлі тұрғый пайдалануға берілді. 1966-1967 жылдар аралығында зертханалық корпус, мәдени шаралар залы мен спорт зал, кітапхана, 3-ші жатақхана пайдалануға берілді.

Материалдық-базаның үлкеюі студенттер санының көбеюі мен сәулет (1964&amp;nbsp;ж.), инженерлі-кономикалық ([[1965]]&amp;nbsp;ж.), суландыру және канализация  ([[1967]]&amp;nbsp;ж.) факультеттерінің ашылуына әсер етті.

[[1967]] жылдң 25 ақпанында институттық газет  «За знание»-нің бірінші нөмірі жарыққа шықты. Оның редакторы болып КОКП тарихы кафедрасының меңгерушісі доцент Савостенко В бекітілді.

[[1967]] жылдан бастап біліктілігін көтеру кафедрасы жұмыс істеді.

Өзінің 10 жылдық мерейтойы жылында институт 1550 адамды қабылдады, соның ішінде 725 адам іштей оқу бөліміне болды. Барлығы 35 кафедрада 340 оқытушы жұмыс істеп, оның 36-ы түрлі ғалымдар болды

[[1972]] жылы Алматы қаласында ӨҚЖИ-дің кешке оқыту филиалы ашылды. Оның материалдық базасын республиканың автомобиль жолдары министрлігі қаржыландырды.

[[1972]] жылы жалпы инженерлік факультет құрылып, 13 кафедра жалпы инженерлік мамандықтарды мен 1,2 курстың 54 тобын біріктірді. Деканы - техника ғылымдарының кандидаты, доцент Токмурзин О. Т. болды.

[[1974]] жылы Халық шаруашылығы көрмесіне белсене қатысқаны үшін ӨҚЖИ  Қазақ ССР-нің I дәрежелі ВДНХ дипломымен марапатталды.

[[1975]] жылы 500 орындық клуб-асхана мен 5-ші студенттер жатақханасының негізі қаланды.

Д.Серікбаев атындағы ШҚТУ Шығыстағы жетекші орынды растай отырып, &quot;Top regional univerties&quot; номинациясында &quot;Лидер Науки- Wed of Science Awards&quot; -2020 беделді  сыйлығының иегері атанды.

== Ректорлары ==
* [[1958]] - [[1962]] [[Серікбаев Даулет Мірқасімұлы]]
* [[1962]] - [[1986]] [[Сидоров Анатолий Константинович]]
* [[1986]] - [[2000]] [[Баталов Юрий Васильевич]]
* [[2000]] - [[2003]] [[Геннадий Николаевич Гамарник]]
* [[2003]] - [[2010]] [[Ғалымқайыр Мұтанұлы Мұтанов|Мұтанов Ғалымқайыр Мұтанұлы]] 
* [[2010]] - [[Темірбеков Нұрлан Мұқанұлы]]
* [[2015]] - [[2022 жыл|2022]] [[Шаймарданов, Жасулан Кудайбергенович|Шаймарданов Жасулан Кудайбергенович]] &lt;ref&gt;[http://www.inform.kz/rus/article/2777255 Назначен новый ректор ВКГТУ им.Д.Серикбаева] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150626152426/http://www.inform.kz/rus/article/2777255 |date=2015-06-26 }}&lt;/ref&gt;
* [[2022 жыл|2022]] - Рахметуллина Сәуле Жәдігерқызы&lt;ref&gt;Жаңа ректор тағайындалды[https://www.ektu.kz/newsevents/uvazhaemaya-saule-zhadygerovna!.aspx]&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

== Әлеуметтік желілер ==
* [https://www.youtube.com/channel/UCWbNJ8XGUZyiSuNttDhIQHQ Youtube]
* [https://www.facebook.com/EKSTUniversity/ Facebook]
* [https://twitter.com/EkstUniversity Twitter]
* [https://vk.com/ekstu_official Вконтакте]
* [https://www.instagram.com/ektuniversity/?hl=ru Instagram]
* [https://www.linkedin.com/school/serikbaev-university/ Linkedin]
* [https://vm.tiktok.com/tVXGw8/ Tiktok]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://web.telegram.org/#/im?p=@ektu9 Telegram]

[[Санат:Өскемен жоғарғы оқу орындары]]
[[Санат:Қазақстан университеттері]]</text>
      <sha1>41f1sqbobhq3hivl5zl9n9yx27vnxrd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Минералды сумен емдеу</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44389</id>
    <revision>
      <id>3575677</id>
      <parentid>2332828</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T18:50:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Milenioscuro</username>
        <id>18230</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Kazakhstan-Zhambyl.png]] → [[File:Jambyl in Kazakhstan.svg]] svg</comment>
      <origin>3575677</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4529" sha1="mswls1o9vsxa0rkh8su8tw49emgtxda" xml:space="preserve">[[File:Jambyl in Kazakhstan.svg|thumb|Alt=A.|[[Меркі ауданы]]]]
'''Минералды сумен емдеу''', [[бальнеотерапия]] (лат. balneum – [[монша]], [[су]]ға түсу және грек. therapeіa – [[емдеу]]) – [[курорт]]тық және [[курорт]]тан тыс емдік - профилактикалық мекемелерде әр түрлі ауруларды табиғи және жасанды жолмен дайындалған минералды сумен емдеу. Минералды сумен емдеу ішкі (ішу арқылы), сыртқы (жалпы [[ванна]] суына шомылу) ем үшін пайдаланылады. Минералдық сулар сонымен бірге ауызды шаю, [[ингаляция]] жасау, [[асқазан]] мен ішекті шайып тазарту, т.б. үшін де пайдаланылады. Минералдық сулардың құрамында [[көмірқышқыл]] газдың, [[күкіртті сутек]]тің, [[азот]]тың, тез ыдырайтын радиоактивті заттардың ([[радон]]ның) болуы оларға емдік әсер береді. Олардың температуралық, механикалық факторларының мәні зор. Минералды [[ванна]]лар алдымен [[жүрек]] - [[қан]] [[тамыр]] және [[жүйке жүйесі]]не әсер етіп, олардың жұмысын реттейді, [[организм]]дегі [[зат алмасу]] [[процес]]і мен ішкі [[секреция]] [[без]]дері жұмысының қалыпты жүруін қамтамасыз етеді. Жалпы және жергілікті минералды ванналарды [[жүрек]] - [[қан]] [[тамыр]], тірек-қимыл аппараты ([[буын]], [[сіңір]], [[бұлшық ет]]), [[жүйке жүйесі]], сондай-ақ гинекологиялық ауруларды емдеуге пайдаланылады. Минералды сумен шаю [[мұрын]] - [[жұтқыншақ]], жоғары [[тыныс]] алу жолдары ауруларына, шайып тазалау мен [[клизма]] – ішек ауруларына қолданылады. Минералды суды ішкенде [[ауыз қуысы]]ндағы, [[асқазан]]дағы [[рецептор]]ларға әсер етіп, [[асқазан]] ішкі [[секреция]] бездерінің жұмысын реттейді. Сондай-ақ минералды су ішу өт жолдарының қызметін дұрыстайды, соның нәтижесінде [[зат алмасу]] процесі жақсарады. Минералды сумен емдеуді [[дәрігер]] белгілейді және оның бақылауымен жүргізіледі. [[Бальнеотерапия]]мен [[тромбоз]] және [[эмболия]]ны, [[церебральді кризді|церебральді криздерді]], қатерлі ісіктерді, [[глаукома]]ны, т.б. ауруларды емдемейді. [[Қазақстан]]да Минералды сумен емдейтін “[[Алмаарасан]]”, “[[Ақжайық шипажайы|Ақжайық]]”, “[[Қапаларасан]]”, “[[Жаңақорған шипажайы|Жаңақорған]]”, “[[Көктем (санаторий)|Көктем]]”, “[[Мерке]]”, “[[Мойылды санаторий|Мойылды]]”, т.б. [[курорт]], [[санатория|санаторийлер]] жұмыс істейді.&lt;ref&gt;Қазақ энциклопедиясы, 6 том&lt;/ref&gt;
==Сілтемелер==
* [[Монша]]
* [[Курорт]]
* [[Мерке]]
== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

→Бейсембаева Р.С.Акушерия.
→Раисова А.Т.Акушерия және гинекология.
→Ғаламтор желісі www.google.kz
→Адам анатомиясы. І том. А.Р.Рақышев. Алматы, “Білім”, 1994.
→Адам анатомиясы. ІІ том. А.Р.Рақышев. Алматы, “Білім”, 1994.
→Денсаулығы баланың-қуанышы ананың Р.С.Бейсембаева. Алматы “Қазақстан” 1990ж.</text>
      <sha1>mswls1o9vsxa0rkh8su8tw49emgtxda</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Орақбай</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44597</id>
    <revision>
      <id>3575680</id>
      <parentid>2303599</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T18:52:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Milenioscuro</username>
        <id>18230</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Zhamb obl.svg]] → [[File:Jambyl in Kazakhstan.svg]] updated svg</comment>
      <origin>3575680</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1756" sha1="5ezbxopth3fzqqjmnviu5ltwohb16cr" xml:space="preserve">[[Сурет:Jambyl in Kazakhstan.svg|thumb|Alt=A|Жамбыл облысы]]
'''''Орақбай''''' (''1841, [[Жамбыл облысы]] [[Талас]] бойындағы [[Түймекент]] мекені – 1917, [[Шу ауданы]]'') – [[ақын]]. Жасынан ақындығымен елге танылған. Өлеңдерінде замана жайын, өмір мен жастық шақ туралы жырлады. '''''“Бәсеке мал жинауды әдет етті”''''' атты өлеңінде ел арасында кеңінен етек алған ''ұрлық-қарлық'', ''зорлық-зомбылық'', [[барымта]], [[жесір дауы]] секілді қиянат істер мен ел басқарғандардың байлық жолында бәсекеге түскен жемқорлық әрекеттері батыл сынаған. ''1880 жылы'' [[Жиенбай ақын]]мен айтысқан. Ақын өлеңдері баспасөз беттерінде жарияланған, әдеби мұрасы [[ҚР ҰҒА]] [[Әдебиет және өнер институтында]] сақтаулы.&lt;ref&gt;Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том&lt;/ref&gt;
== Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

[[Санат:Қазақстан әдебиеті]]
[[Санат:Тұлғалар]]


{{stub}}</text>
      <sha1>5ezbxopth3fzqqjmnviu5ltwohb16cr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Орал реалдық әскери училищесі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46357</id>
    <revision>
      <id>3575783</id>
      <parentid>2640504</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T20:36:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Milenioscuro</username>
        <id>18230</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Zap-Kz obl.svg]] → [[File:West Kazakhstan in Kazakhstan.svg]] updated svg</comment>
      <origin>3575783</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2414" sha1="bzdtj3ovyjiz46yy9gbml1l29ib4b0u" xml:space="preserve">[[Сурет:West Kazakhstan in Kazakhstan.svg|thumb|Alt=A|300px|Орал реалдық әскери училищесі Батыс Қазақстан обысында орналасқан]]
'''Орал реалдық әскери училищесі''' – арнаулы әскери оқу орны. ''1832 жылы'' Орал казактарының балаларын оқыту үшін ашылған. 

Училищеде пәндер ''1 жыл дайындық, 5 жыл жалпы және 3 жылдық арнайы'' курстарға бөліп оқытылды. Онда әскери пәндермен қоса ''дін, орыс тілі мен әдебиеті, неміс және француз тілдері, математика, жаратылыстану ғылымдары, география, тарих, статистика, заңтану, сурет және сызу'' сабақтары берілді. ''1840 жылдан'' жоғарғы сынып құрамында 1 жылдық [[артиллерия]]лық және инженерлік бөлімдер болды. ''1854 жылдан'' арнаулы артиллериялық, [[инженер]]лік [[училище]]лерге және әскери академияға оқуға түсуге дайындайтын қосымша сынып ашылды. Бұл оқу орнын ''20 ғасырдың басында 18 қазақ баласы бітіріп шықты''. Олардың арасында кейіннен жолдамамен [[Санкт-Петербург]]тегі [[Императорлық әскери-медициналық академия]]ны бітірген ''Н.Ипмағамбетов, Д.[[Дәулетше Күсепқалиев|Күсепқалиев]], Х.Досмұхамедов және Ж.Досмұхамедов'' болды. Училище [[Кеңес өкіметі]]нің орнауына орай ''1918 жылы'' жабылды.&lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{stub}}

[[Санат:1832 жылы құрылғандар]]
[[Санат:1918 жылы жойылғандар]]
[[Санат:Орал]]</text>
      <sha1>bzdtj3ovyjiz46yy9gbml1l29ib4b0u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сайрам шайқасы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48314</id>
    <revision>
      <id>3575723</id>
      <parentid>2746313</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T19:47:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Milenioscuro</username>
        <id>18230</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Uzhn-Kz obl.svg]] → [[File:Turkistan in Kazakhstan.svg]] updated svg</comment>
      <origin>3575723</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1842" sha1="earg2lw6y8xxl5pnv5j8jnjymavg012" xml:space="preserve">[[File:Turkistan in Kazakhstan.svg|thumb|Alt=A.|[[Түркістан облысы]]]]
'''Сайрам шайқасы ''' – қазақ-жоңғар арасындағы 1684 жылы болған шайқас.[[Қазақ хандығы]]нда қалыптасқан ауыр жағдайды пайдаланып, 1681 жылы жоңғар қонтайшысы [[Қалдан Бошигт]] қалың қолмен[[Жетісу]]ға басып кіреді. [[Шу]], [[Талас]] арқылы[[Арыс]]қа жеткен жоңғарлар қазақ жасақтарын жеңіліске ұшыратып, Сайрам қамалын қоршады. Бірақ, Сайрам қамалы берілмейді. [[Жоңғар]] әскері қысқа қарай кері шегініп, Іленің жағасына кетіп, күш жинады. 1682 – 83 жылдары соғыс Сайрамның түбінде жүрді. Екі жақ бір-біріне алдырмады. Ақыры, 1684 жылы жазда Қалданның інісі [[Севан Рабдан]] Сайрамды басып алды. Жоңғарлар мыңдаған тұтқындарды, қисапсыз олжаны қолға түсірді. Сайрам шайқасынан кейін Жетісу өлкесі жоңғарлардың билігіне көшті.
&lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, X том&lt;/ref&gt;
==Сілтемелер==
* [[Қазақ хандығы]]  
* [[Жоңғар]]  
* [[Түркістан облысы]]
== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

[[Санат:География]]


{{stub}}</text>
      <sha1>earg2lw6y8xxl5pnv5j8jnjymavg012</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Валериан Павлович Каретников</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48698</id>
    <revision>
      <id>3575813</id>
      <parentid>2759123</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T22:25:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3575813</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2935" sha1="eaibfj3qonop614bs07997qcie48cu7" xml:space="preserve">:'''Каретников Валериан Павлович'''&lt;ref name=&quot;source1&quot;&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том&lt;/ref&gt; (''15.12.1908, Ресей, Үркіт облысы Листвиничное селосы – 30.7.1983, Алматы'') – дирижер, концертмейстер.
*[[1979]] жылы Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері;
* [[Ұлы Отан соғысы]]на қатысқан;
*[[1929]] жылы [[Мәскеу]] музыка техникумы;
*[[1969]] жылы [[Алматы]] консерваториясы ( қазіргі Қазақ ұлттық консервтория);
==Шығармашылық өнер жолы ==
Шығармашылық өнер жолын Мәскеудің эксперименталды балетінде концертмейстерліктен бастады. 1931 – 41 жылдары [[Үркіт]], [[Челябинск]], [[Пермь]] қалаларының әр түрлі музыкалық ұжымдарында концертмейстер әрі дирижер қызметін атқарды. 1945–46 жылдары Новосибирск опера және балет театрының концертмейстері, 1946 – 55 жылы Қазақ опера және балет театрының концертмейстері және дирижері болды. Осы театр сахнасында ол [[С.В. Рахманиновтың]] “Алеко”, Р.Планкеттің “Корневиль қоңыраулары”, тағы басқа спектакльдер қойды. [[1946]] жылдан Алматы консерваториясының концертмейстері, [[1952]] жылдан осы консерватория жанындағы опера студиясының дирижері ([[1981]] жылдан доцент) болды.

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:15 желтоқсанда туғандар]]
[[Санат:1908 жылы туғандар]]
[[Санат:Үркіт облысында туғандар]]
[[Санат:30 шілдеде қайтыс болғандар]]
[[Санат:1983 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Алматыда қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақстан дирижерлері]]
[[Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткерлері]]
[[Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары]]
[[Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы түлектері]]


{{stub}}</text>
      <sha1>eaibfj3qonop614bs07997qcie48cu7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575913</id>
      <parentid>3575813</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T06:03:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Уикипедия:Гаджеттер/Санат шебері|Санат шебері]]: [[Санат:Үркіт облысында туғандар]] → [[Санат:Иркутск облысында туғандар]]</comment>
      <origin>3575913</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2939" sha1="poyt16mtirzd36kxcqinz3726p8r0zw" xml:space="preserve">:'''Каретников Валериан Павлович'''&lt;ref name=&quot;source1&quot;&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том&lt;/ref&gt; (''15.12.1908, Ресей, Үркіт облысы Листвиничное селосы – 30.7.1983, Алматы'') – дирижер, концертмейстер.
*[[1979]] жылы Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері;
* [[Ұлы Отан соғысы]]на қатысқан;
*[[1929]] жылы [[Мәскеу]] музыка техникумы;
*[[1969]] жылы [[Алматы]] консерваториясы ( қазіргі Қазақ ұлттық консервтория);
==Шығармашылық өнер жолы ==
Шығармашылық өнер жолын Мәскеудің эксперименталды балетінде концертмейстерліктен бастады. 1931 – 41 жылдары [[Үркіт]], [[Челябинск]], [[Пермь]] қалаларының әр түрлі музыкалық ұжымдарында концертмейстер әрі дирижер қызметін атқарды. 1945–46 жылдары Новосибирск опера және балет театрының концертмейстері, 1946 – 55 жылы Қазақ опера және балет театрының концертмейстері және дирижері болды. Осы театр сахнасында ол [[С.В. Рахманиновтың]] “Алеко”, Р.Планкеттің “Корневиль қоңыраулары”, тағы басқа спектакльдер қойды. [[1946]] жылдан Алматы консерваториясының концертмейстері, [[1952]] жылдан осы консерватория жанындағы опера студиясының дирижері ([[1981]] жылдан доцент) болды.

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:15 желтоқсанда туғандар]]
[[Санат:1908 жылы туғандар]]
[[Санат:Иркутск облысында туғандар]]
[[Санат:30 шілдеде қайтыс болғандар]]
[[Санат:1983 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Алматыда қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақстан дирижерлері]]
[[Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткерлері]]
[[Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары]]
[[Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы түлектері]]


{{stub}}</text>
      <sha1>poyt16mtirzd36kxcqinz3726p8r0zw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаған қорғаны</title>
    <ns>0</ns>
    <id>49385</id>
    <revision>
      <id>3575672</id>
      <parentid>2141162</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T18:46:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Milenioscuro</username>
        <id>18230</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Wost-Kzl obl.svg]] → [[File:East Kazakhstan in Kazakhstan.svg]] updated svg</comment>
      <origin>3575672</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1446" sha1="iu4vwjec73hr97ip1o3fbycwyt4dakx" xml:space="preserve">[[File:East Kazakhstan in Kazakhstan.svg|thumb| alt=A.| ''[[Шығыс Қазақстан облысы]]''.]]
'''Шаған''' – ежелгі заманнан қалған [[тас]] және [[топырақ]] үйінділерінен тұратын 22 қорған. [[Шығыс Қазақстан облысы]] [[Күршім ауданы]]ндағы [[Шаған оба-керген тас|Шаған обасынан]] 1,5 км жерде. 1909–1910 жылы Г.И.[[Бокий]] қорғандардың бірін қаза бастағанда діңге тіреліп, қабырғалары опырылып құлағандықтан жұмыс тоқтатылды. Зерттеу жұмыстарын [[1949]] жылы [[Шығыс Қазақстан археология]]лық [[экспедиция]]сы (жетекші С.С.[[Черников]]) жалғастырған. Шағаның аумағы 6×60 м, биіктігі 0,3–5 м. Кейбір қорғандар ормен қоршалған. Олардың бірі тастан тұрғызылған, оның ірге тасының шығыс жағында тас бағана болған.&lt;ref&gt;[[Қазақ Энциклопедиясы]], 9 том 18 бөлім&lt;/ref&gt;

==Сілтемелер==
*[[Аягөз]]
*[[Ақсуат]]
*[[Археология]]

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

[[Санат:Қорғандар]]


{{stub}}</text>
      <sha1>iu4vwjec73hr97ip1o3fbycwyt4dakx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Текес артезиан алабы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>49776</id>
    <revision>
      <id>3575655</id>
      <parentid>2692965</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T18:26:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Milenioscuro</username>
        <id>18230</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Kzk-alm.png]] → [[File:Almaty (province) in Kazakhstan.svg]] svg</comment>
      <origin>3575655</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1824" sha1="sotz698inj295q3rb6gobzdjpl9ur2q" xml:space="preserve">[[File:Almaty (province) in Kazakhstan.svg|thumb|Alt=A.|[[Алматы облысы]]]]
{{мағына|Текес (айрық)}}
'''Текес Артезиан алабы''' , [[Алматы облысы]]ның оңтүстік-шығысында орналасқан. Ауданы 1,8 мың км². Батыс бөлігі – Текес ойысы. [[Гидрокарбонат]]ты [[сульфат]]ты, кальцийлі-натрийлі тұщы су (минералдығы 0,15 – 0,9 г/л) жоғары [[плиоцен]] мен [[антропоген]]нің аллювий-пролювий текті шөгінділерінде жиылған. Барлау [[ұңғыма]]ларының тереңдігі 24 – 230 м, су шығымы тәулігіне 430 – 1700 м3. Алаптың болжамды ғасырлық қоры 19 миллиард м3 мөлшерінде анықталған. Пайдаланылатын қоры тәулігіне 1,5 миллион м3, мұның ішінде толық барланғанының тәуліктік шығымы 170 мың м3. Теріскей Алатаудың мұздықтары суымен толысады. Алап суы елді мекендерді сумен қамтамасыз етуге, егін суаруға пайдаланылады.
&lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, X том&lt;/ref&gt;
==Сілтемелер==
* [[Гидрокарбонат]]
* [[Алматы облысы]]
* [[Көктоғай кенті]]
== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

[[Санат:Артезиан алабы]]


{{stub}}</text>
      <sha1>sotz698inj295q3rb6gobzdjpl9ur2q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тұздыкөл шипалы балшығы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>49798</id>
    <revision>
      <id>3575691</id>
      <parentid>2692966</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T19:02:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Milenioscuro</username>
        <id>18230</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Kzk-kar.png]] → [[File:Karagandy in Kazakhstan.svg]] svg</comment>
      <origin>3575691</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1423" sha1="gnivyiqxmtlwz5iqk6ugn1d3jklg551" xml:space="preserve">[[File:Karagandy in Kazakhstan.svg|thumb|Alt=A.|[[Қарағанды облысы]]]]
'''Тұздыкөл шипалы балшығы'''  ,[[Қарағанды облысы]]ның [[Қарқаралы ауданы]]нда, [[Қарқаралы қаласы]]ның солтүстік-шығысында 45 км жерде. Көлдің ұзындығы 1 км, ені 250 м шамасында. [[Күкірті сутек]] иісі бар сұрғылт балшық тұздың қалың қабаты астына тұнған. Лайы адам денесіне жақсы жабысады, оңай жуылады. Емдік мақсатта ерте кезден бері қолданылуда. Тұздыкөл балшығы ревматизмдік [[полиартрит]]ті, [[полиневрит]]ті, [[невралгия]]ны, түрлі қабыну процестерін, т.б. емдеуге қолданылады.
&lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, X том&lt;/ref&gt;
==Сілтемелер==
* [[Ревматизм]]  
* [[Қарағанды облысы]]  
* [[Қарқаралы қаласы]]
== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

[[Санат:География]]


{{stub}}</text>
      <sha1>gnivyiqxmtlwz5iqk6ugn1d3jklg551</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Еренғайып Мәлікұлы Шайқұтдінов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>50499</id>
    <revision>
      <id>3575707</id>
      <parentid>3386166</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T19:33:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Milenioscuro</username>
        <id>18230</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Sew-Kz obl.svg]] → [[File:North Kazakhstan in Kazakhstan.svg]] updated svg</comment>
      <origin>3575707</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3070" sha1="ge9ykw8vudipvds2815tt537xlx8195" xml:space="preserve">[[File:North Kazakhstan in Kazakhstan.svg|thumb| alt=A.| ''[[Солтүстік Қазақстан облысы]]'']]
'''Еренғайып Мәлікұлы Шайқұтдінов''' (10.5.[[1933]], [[Солтүстік Қазақстан облысы]] [[Жамбыл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы)|Жамбыл ауданы]] Қазан ауылы) – [[химия]] ғылымдарының докторы (1975), [[профессор]] (1976), [[ҚР ҰҒА]]-ның академигі (1994).

[[Мәскеу]] Нәзік химия-технологиялық институтын (1956) және аспирантурасын (1962) бітірген. [[Қарағанды]] синтетикалық каучук зауытында технолог (1956–1958), [[Қазақ ұлттық университеті|ҚазҰУ]]-да аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі (1963–1978). [[Қазақ ұлттық техникалық зерттеу университеті|Қазақ ұлттық техникалық университеті]]нде проректор (1978–1994), ректор (1994-2000) болды. 2000 жылдан профессор қызметін атқарды.

''«Исследование в области радикальной сополимеризаций простых винилловых эфиров с некоторыми винилловыми мономерами»'' тақырыбында [[докторлық диссертация]] қорғады. 600-ден астам [[ғылыми жарияланым]]ның авторы. «[[Құрмет]]» (1998), «[[Парасат]]» (2004) ордендерімен марапатталған.&lt;ref&gt;[[Қазақ Энциклопедиясы]], 9 том  18 бөлім&lt;/ref&gt;

==Шығырмалары==
* Простые виниловые эфиры в радикальной полимеризаций, А.-А., 1985; 
* Новое о полимерах и их применений, А.-А., 1988;
* Физико-химические и биокибернетические аспекты онкогенеза, А., 1991;
* Жоғары молекулалық қосылыстар химиясы, А., 1995; 
* Органикалық химия, А., 1999.

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

[[Санат:10 мамырда туғандар]]
[[Санат:1933 жылы туғандар]]
[[Санат:Жамбыл ауданында (Солтүстік Қазақстан облысы) туғандар]]
[[Санат:Қазақстан химиктері]]
[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Химия ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Профессорлар]]
[[Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері]]
[[Санат:Құрмет орденінің иегерлері]]
[[Санат:Парасат орденінің иегерлері]]


{{Bio-stub}}</text>
      <sha1>ge9ykw8vudipvds2815tt537xlx8195</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шағай</title>
    <ns>0</ns>
    <id>52019</id>
    <revision>
      <id>3575652</id>
      <parentid>2585893</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T18:19:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Milenioscuro</username>
        <id>18230</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Alma-Kzl obl.svg]] → [[File:Almaty (province) in Kazakhstan.svg]] updated svg</comment>
      <origin>3575652</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2171" sha1="gv1ibwk5h429yuozi9bf987x20tnb7x" xml:space="preserve">[[File:Almaty (province) in Kazakhstan.svg|thumb| alt=A.| ''[[Шағай руы мекендеген Алматы облысы]]''.]]
'''Шағай''' — қазақ халқының құрамындағы ру. Шежіре деректері бойынша [[Ұлы жүз]] құрамындағы [[дулат]] тайпасының ботбайынан тарайды. Шағайдан [[Байкүшік]], [[Есенгелді]], [[Кішкентай]] өрбітіледі. 

Алғашқы екеуінің ұрпақтарын ел аузында “Кішкентай ботбай”, ал кейінгісін “Шоң ботбай” дейді. Олардың әрқайсысынан екі ұлдан өрбіп, алты немересінен тараған ұрпақтарды “Алты арыс шағай” дейді. Атақты Сыпатай батыр Шағайдың Байкүшігінен, Сәмен батыр Кішкентайдан шыққан. Сәмен батыр ботбай рулар бірлестігінің ұранына айналды. Би әрі батыр Тойшыбек, Кенесары Қасымұлы басқарған қозғалысқа қатысқан. Ел арасында Шағайдан тараған рулардың өкілдері Андас, [[Диқанбай Қапсәлемұлы|Диқанбай]], [[Байсейіт]], тағы басқа батырлардың ерлігі туралы әңгімелер көп тараған. Шағай ұрпақтары Алматы, Жамбыл және Оңтүстік Қазақстан облыстарының аумағын қоныстанған. Ұраны — [[Ботбай]], [[Сәмен]], жалпы таңбасы — дөңгелек сипатта.&lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том 18 бөлім&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

{{Қазақ рулары}}

[[Санат:Қазақ рулары]]</text>
      <sha1>gv1ibwk5h429yuozi9bf987x20tnb7x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шағырай Мырзагелдіұлы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>52292</id>
    <revision>
      <id>3575700</id>
      <parentid>3377341</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T19:15:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Milenioscuro</username>
        <id>18230</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Kiz obl.svg]] → [[File:Kyzylorda in Kazakhstan.svg]] updated svg</comment>
      <origin>3575700</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1535" sha1="87014ppojv0b65xe6cy95u51lwrpqzx" xml:space="preserve">[[File:Kyzylorda in Kazakhstan.svg|thumb| alt=A.| ''[[Шарығай өмір сүрген Қызылорда облысы]]'']]
'''Шағырай Мырзагелдіұлы''' (шамамен 1780, қазіргі [[Қызылорда облысы]] “[[Қарақ]]” өңірі — 1848/50, [[Қуаңдария]] өзені маңы) — батыр, би. [[Кіші жүз]] әлім тайпасының қарасақал руынан шыққан. Қол бастаған батырлығымен қатар, елдің бірлігін сақтаған әділетті би болған. Шағырайдың ерліктері мен билігі ауызша, жазбаша деректерде, [[Жанқожа батыр]] туралы архив құжаттарында, [[Төремұрат]] жыраудың жырында, ақын [[Бегежан]] Наурызбайұлының “[[Тоғанас батыр]]” (1992), [[Ә.Оспанов]]тың “[[Жанқожа батыр]]” (1993), [[Н.Мұсабаев]] пен ауылы [[Мұсабаева]]ның “Ортаймаған қазаны — қасиетті Қазалы” (1998) кітаптарында көрініс тапқан.  
&lt;ref&gt;[[Қазақ Энциклопедиясы]], 9 том 18 бөлім&lt;/ref&gt;
==Сілтемелер==
*[[Қызылорда]]
*[[Кіші жүз]]
*[[Билер]]
==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:Қазақ батырлары]]


{{stub}}</text>
      <sha1>87014ppojv0b65xe6cy95u51lwrpqzx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шағыркөл темір кен орны</title>
    <ns>0</ns>
    <id>52301</id>
    <revision>
      <id>3575696</id>
      <parentid>2514665</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T19:08:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Milenioscuro</username>
        <id>18230</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Kost obl.svg]] → [[File:Kostanay in Kazakhstan.svg]] updated svg</comment>
      <origin>3575696</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2925" sha1="6vwu9o9egujcmba5rzjc3mivxveb2nu" xml:space="preserve">[[File:Kostanay in Kazakhstan.svg|thumb| alt=A.| ''[[Қостанай облысы]]'']]
'''Шағыркөл темір кен орны''' - [[Қостанай облысы]] [[Тобыл (кент)|Тобыл]] темір жол станциясынан 115 км оңтүстік бағытта орналасқан. Оны [[1958 жыл]]ы Г. Мамиев  пен В.П. Серенко ашқан.

== Геологиялық құрылымы ==
Кен орнының қалыңдығы 60-80 м [[Мезозой|мезо]]-[[кайнозой]] шөгінділерімен көмкеріліп, Шағыркөл [[Синклиналь|синклинал]]інің батыс қанатын күрделілендірген [[Брахисинклиналь|брахисинклинал]]ды қатпарға бейімделе орналасқан. Мұндағы палеозойлық тау жыныстары қимасының негізін кристалкластикөлі [[алевропелит]]тер мен ірі сынықты литокластикөлі туфтар, олар арасындағы ортаңғы визелік сарбай шоғырының қалыңдығы 400 м-ден артатын [[порфирит]]тер түзеді. Оларды ортаңғы-жоғарғы визелік соколов шоғырының доломиттерімен алмаса қабаттасқан әктастар (200 м) жапқан.

== Жатыс сипаты ==
Қима жоғарғы визелік қоржынкөл шоғырының андезитті порфириттері мен туфты-лавобрекчияларымен көмкерілген. Тау жыныстары қабаттарына қабатаралық диориттер мен диоритті-порфириттердің интрузиялары кіріккен. Кен денелері соколов пен қоржынкөл шоғырларында таралған. Олар қатпардың орталығы тұйықталу белдемінде орналасқан Батыс, Шығыс және Солтүстік деп аталатын үш телімнен тұрады.

== Минералдары, құрамы ==
Негізгі кентастық минералдарына: [[магнетит]], мушкетовит, [[пирит]]; қосымша минералдарға: [[халькопирит]], [[гематит]], [[марказит]], [[пирротин]], тағы басқа жатады. Кен орнының генезисі — гидросиликатты-метасоматиттікөлі Қоры 80 миллион тонна шамасында.&lt;ref&gt;[[Қазақ энциклопедиясы]], 9 том 18 бөлім&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қостанай облысы кен орындары]]


{{stub}}</text>
      <sha1>6vwu9o9egujcmba5rzjc3mivxveb2nu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әуе көлігі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>52894</id>
    <revision>
      <id>3575507</id>
      <parentid>3281011</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T13:45:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rasulbek Adil</username>
        <id>176232</id>
      </contributor>
      <origin>3575507</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6040" sha1="ny9i64e40970utqzmdsoxazo1e4gvrg" xml:space="preserve">[[Сурет:MIAT Mongolian Airlines Antonov An-26 (JU-1014) at Chinggis Khaan International Airport.jpg|thumb|ұшақ]]
'''Әуе көлігі''' — әуемен жолаушылар, пошта және жүк таситын көлік түрі. Басқа көлік түрлерінен артықшылығы — жылдамдығында.

Әуекөлігі Америка мен Еуропаның бірқатар елдерінде [[Бірінші дүниежүзілік соғыс|1-дүниежүз. соғыс]]&lt;nowiki/&gt;тан кейін пайда болды. Франция мен [[Германия]]да көліктің бір түрі ретінде 1920 жылдан кейін дами бастады. [[Ресей]]де алғашқы әуежолы (Мәскеу—Төм. Новгород) 1923 жылы ашылды.

==Қазақстандағы әуе көлігі==
Қазақстанға тұңғыш ұшақ 1918 жылы 9 қаңтарда ұшып келді. Ұшқыштар — Н. С. Горбунов пен В.Р. Браунц басқарған “Фарман-30” ұшағы Мартөк (Ақтөбе қаласыныңмаңында) — Новосергеевка бағытымен 1 сағ. 20 минутта 350 км қашықтықты ұшып өтті. [[Қазақстан]]да 1923 жылы “Добролет” қоғамы құрылып, ол әуепошта мен жолаушылар тасымалдау ісін ұйымдастыруды қолға алды. 1924 жылы “Ю-13” ұшағымен [[Ташкент]] — [[Алматы]], [[Алматы]] — [[Ташкент]] бағытында бірінші рет ұшу сынағы өткізілді. 1925 жылы Бішкек — [[Алматы]] әуе жолымен алғашқы пошта тасымалы жасалды. 1929 жылы [[Қызылорда]] — [[Мәскеу]] әуежолы ашылды. 1930 жылы Әуекөлігін пайдалану мен дамытуға жағдай жасау мақсатында [[Қазақ]] азаматтық авиация басқармасы (ҚААБ) ұйымдастырылды. Сол жылы ҚААБ-тан 27 жігіт [[Мәскеу]] ұшқыштар мектебіне оқуға жіберілді. Бұлардың арасында алғашқы [[Қазақ]] ұшқыштарының бірі — [[салық]] Ахметов те болған.

Қазақстан [[КСРО]] құрамында болған жылдары еліміздің әуежолдарында Ил-12, Ил-14, Ил-18, Ил-62, Ил-86, Ан-2, Ан-24, Як-40, Як—42, Ту-134, Ту-154 және Ил-76, Ту-144 ұшақтары пайдаланылды. [[Алматы]]дан [[Қазақстан]]ның барлық облыс орталықтарына, басқа да қалаларға тұрақты әуежолы қатынасы орнатылды. [[Қазақстан]]ның тәуелсіздігі жарияланып, нарықтық экономикаға көшуіне байланысты Ә. к. саласында да түбірлі өзгерістер орын алып, бірнеше әуекомпаниялары құрылды. 1998 жылы қаңтарда 51 әуекомпаниясы тіркеліп, олардың ішінде “Эйр Қазақстан” және 12 аймақтық әуекомпаниясы [[мемлекет]]тік меншік нысанын сақтады. [[Қазақстан]] әуекомпаниялары ішкі және халықар. жолаушылар, пошта, жүк тасымалдауды, сондай-ақ ауыл шаруашылығы, орман ш., энергетика, газ және мұнай өнеркәсібі салаларының тапсырмаларын орындайды. Әуетасымал әсіресе, Ресей, Біріккен Араб Әмірліктері, Түркия және [[Германия]] елдерімен арада жақсы жолға қойылған. “Эйр Қазақстан” әуекомпаниясының ұшақтары 37 әуежолы бағыттарында ұшады. [[Қазақстан]]дағы ішкі және халықар. әуежолдарының жалпы ұзындығы 76320 км шамасында (1999).

Қазіргі кезде 21 [[Республика]]сы әуежай, 10 облысы және облыс ішіндегі әуежайлар жұмыс істейді (1998). [[Астана]], [[Алматы]], [[Ақтау]], [[Ақтөбе]], [[Атырау]], Қарағанды, [[Қостанай]], Орал және [[Шымкент]] әуежайлары еліміздегі ең үлкен әуеайлақтары болып саналады. [[Қазақстан]] әуежолдарында Ту-134, Ту-154, Як-40, Ил-86, Боинг-737, Аэробус — А-310 шапшаң ұшақтары пайдаланылады.

1996 жылы әуежолы басқармасы автоматтандырылған жүйесінің [[Алматы]] орт., ал 1998 жылы [[Ақтөбе]] орталық іске қосылды. Әуежолы басқармасы ғылыми-техникалық даму бағытының бір саласы ретінде әуе кеңістігінің өткізу мүмкіндігін арттыруды, диспетчерлік қызметтің өндірістік процесін автоматтандыруды қолға алған.&lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, I том&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

[[Санат:Логистика]]
[[Санат:Авиация]]


{{stub}}</text>
      <sha1>ny9i64e40970utqzmdsoxazo1e4gvrg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шағырай Төбетұлы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>54466</id>
    <revision>
      <id>3575708</id>
      <parentid>3081652</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T19:33:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Milenioscuro</username>
        <id>18230</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Sew-Kz obl.svg]] → [[File:North Kazakhstan in Kazakhstan.svg]] updated svg</comment>
      <origin>3575708</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1533" sha1="02hubifmcuwehgzdk4dzrqc3ps025g1" xml:space="preserve">{{merge|Шағырай шешен}}[[File:North Kazakhstan in Kazakhstan.svg|thumb| alt=A.| ''[[Солтүстік Қазақстан облысы]]'']]
'''Шағырай Төбетұлы''' (1836, қазіргі Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданы Архангелка ауылы — 1933, сонда) — әнші-ақын. 

Жас кезінде Біржан салға ілесіп, шәкірт болған. Өзі ән шығармаса да халық әндерін, ұстазы Біржан мен Арқаның басқа да әйгілі әншілерінің шығармаларын орындап, әнші-ақын ретінде танылған. Нұралы (1897), Есенбай (1903), [[Доскей Әлімбайұлы|Доскей]] (1923) тәрізді белгілі ақындармен айтысқан. Кейбір өлең-жырлары Солтүстік Қазақстан облысы “Бостандық туы” газетінде жарияланған. Қопабайұлы Қарсақпен айтысы (1923) арнайы жинақта (“Айтыс”, 3-том, 1966) басылған.&lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том 18 бөлім&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

[[Санат:Тұлғалар]]


{{stub}}</text>
      <sha1>02hubifmcuwehgzdk4dzrqc3ps025g1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Камиль Рахматұлы Рахмати</title>
    <ns>0</ns>
    <id>54878</id>
    <revision>
      <id>3575681</id>
      <parentid>3503838</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T18:52:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Milenioscuro</username>
        <id>18230</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Zhamb obl.svg]] → [[File:Jambyl in Kazakhstan.svg]] updated svg</comment>
      <origin>3575681</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2180" sha1="j89i0uwydd35k3cdyzyhx7l1ue0m5ma" xml:space="preserve">[[File:Jambyl in Kazakhstan.svg|thumb| alt=A.| ''[[Жамбыл облысы]]''.]]'''Камиль Рахматұлы Рахмати''' (25 шілде 1924, [[Өзбекстан]], [[Ташкент]] – 29 маусым 1985) – [[сәулетші]], КСРО [[сәулетші]]лер одағының мүшесі. Орта Азия политехникалық институтын бітірген (1957). 1953 – 55 жылы «Ташқалажоба» институтының бас сәулетшісі. 1955 – 60 жылы партия-кеңес органдарының шақыруы бойынша Жамбыл қаласында бас сәулетші және құрылыс және сәулет істері жөніндегі облыстық бөлімінің бастығы, 1960 – 63 жылы КСРО Құрылыс және сәулет академиясының [[Алматы]] қаласындағы қазақ филиалының аспиранты, 1965 – 70 жылы Оңтүстік Қазақстан өлкесі коммуналдық шаруашылығы басқармасының бастығы, 1978 – 79 жылы «Оңтүстікқалаауылжоба» институты [[филиал]]ының бас сәулетшісі, «Ежелгі Тараз ескерткіштері» мұражай-қорының директоры болып қызмет етті. 
Жамбыл қаласындағы белгілі ескерткіштер, аудан орталықтары Меркі, Луговое, Бурное ауылындағы орталық алаңдар, қаланың орталық көшелеріндегі, мөлтек аудандардағы және тұрғын-жай кварталдарының және т.б. құрылыстар сияқты облыс аумағында жүзеге асырылған 50-ден аса жобаның авторы.&lt;ref&gt;Тараз энциклопедиясы&lt;/ref&gt;
==Сілтемелер==
* [[Жамбыл ауданы]]
* [[Мерке]]
* [[Луговой]]
==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

[[Санат:Мәдениет]]


{{stub}}</text>
      <sha1>j89i0uwydd35k3cdyzyhx7l1ue0m5ma</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Базархан Рүстембаев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>54992</id>
    <revision>
      <id>3575682</id>
      <parentid>2425227</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T18:52:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Milenioscuro</username>
        <id>18230</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Zhamb obl.svg]] → [[File:Jambyl in Kazakhstan.svg]] updated svg</comment>
      <origin>3575682</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1993" sha1="mczkv4a5ye4f9iu54sqlisizerp2x6p" xml:space="preserve">[[File:Jambyl in Kazakhstan.svg|thumb| alt=A.| ''[[Жамбыл облысы]]''.]] '''Базархан Рүстембаев''' (28 наурыз 1960 жылы туған, [[Жуалы ауданы]] Бурное селосы) – ғалым, экономика ғылымының докторы Қазақ ауыл шаруашылығы институтын бітірген (1982). Еңбек жолын аталмыш институттың комсомол комитетінің хатшысы болып бастап, Қазақстан ЛКЖО Орталық комитетінде, [[Жамбыл облысы]] комсомол комитетінде жалғастырады. Қазақ мемлекеттік ауыл шаруашылығы институтының механикаландыру факультетінде ассистент, доцент, институттың проректоры болды. ҚР Жастар және туризм мен спорт жөніндегі [[Министр]]ліктің Бас басқармасының бастығы, Қазақ ауыл шаруашылығы академиясы ғылым [[кадр]]лар бөлімінің бастығы, Қазақ мемлекеттік аграрлық университетінің жастар ісі жөніндегі төрағасы, мал шаруашылығын [[механика]]ландыру кафедрасының доценті, осы университеттің инженерлік оқу-ғылыми өндірістік кешені жетекшісінің орынбасары болып істеді. Рүстембаевтың 100-ден астам [[ғылыми еңбек]]тері бар, бес [[патент]]тің иесі.&lt;ref&gt;Тараз энциклопедиясы&lt;/ref&gt;
==Сілтемелер==
* [[Ғалым]]
* [[Экономика]]
* [[Ауыл шаруашылығы]]
==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}


{{stub}}</text>
      <sha1>mczkv4a5ye4f9iu54sqlisizerp2x6p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шақшақ Көшекұлы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>57783</id>
    <revision>
      <id>3575709</id>
      <parentid>2113187</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T19:33:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Milenioscuro</username>
        <id>18230</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Sew-Kz obl.svg]] → [[File:North Kazakhstan in Kazakhstan.svg]] updated svg</comment>
      <origin>3575709</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2024" sha1="dmfw7f2okynj2ncw7xjnc56j549ohbv" xml:space="preserve">[[File:North Kazakhstan in Kazakhstan.svg|thumb| alt=A.| ''[[Солтүстік Қазақстан облысы]]'']]
'''Шақшақ Көшекұлы''' (1740, қазіргі [[Солтүстік Қазақстан облысы]] [[Жамбыл ауданы]] Майбалық ауылына жақын жердегі қыстау — 1837, сонда) — батыр, би. [[Ашамайлы керей]] тайпасының көшебе руынан шыққан. Жоңғарларға және Еділ қалмақтарына қарсы азаттық соғыстарына қатысып, жүзбасы, кейіннен мыңбасы болған. 18 ғасырдың аяғы мен 19 ғасырдың басында Марал ишан Құрманұлының Ресей өкіметінің отарлау саясатына қарсы азаттық үшін күресіне қолдау көрсеткен. 1819 жылға дейін керей және уақ тайпаларына басшылық етіп, әділ би атанды. 1830 — 37 ж. аға сұлтан [[Жалбыр Абдуллин]] мен [[Шыңғыс Уәлиханов]] өздері иелік ететін рулардың біріне старшина етіп сайлаған. Меккеге барып, қажылық сапарын өтегеннен кейін Петропавл қаласында өз қаражатына мешіт пен медресе тұрғызған. Шақшақтың “Ақтық пен шақтық” өлеңі біздің заманымызға жеткен. Шақшақ — белгілі ақын, әнші әрі композитор Сегіз серінің туған атасы.
&lt;ref&gt;[[Қазақ Энциклопедиясы]], 9 том 18 бөлім&lt;/ref&gt;
==Сілтемелер==
*[[Жоңғар шапқыншылығы]]
*[[Батырлар]]
*[[Сегіз сері]]
==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

[[Санат:Тұлғалар]]


{{stub}}</text>
      <sha1>dmfw7f2okynj2ncw7xjnc56j549ohbv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шақша қонысы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>57803</id>
    <revision>
      <id>3575710</id>
      <parentid>2740058</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T19:33:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Milenioscuro</username>
        <id>18230</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Sew-Kz obl.svg]] → [[File:North Kazakhstan in Kazakhstan.svg]] updated svg</comment>
      <origin>3575710</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1478" sha1="pfcvds0o8bfzyfd0ufgjrvzj5pv0umt" xml:space="preserve">[[File:North Kazakhstan in Kazakhstan.svg|thumb| alt=A.| ''[[Солтүстік Қазақстан облысы]]'']]
'''Шақша қонысы''' , [[Солтүстік Қазақстан облысы]] [[Қызылжар]] ауданында Есіл өзенінің аңғарын бойлай орналасқан. Тарихи әдебиетте [[Есіл]] өзенінің жағасында 18 ғасырдың 2-жартысынан бастап әулие Петрдің бекінісін салуға және мұнда орыс-казак шаруаларын қоныстандыруға байланысты айтылады. Шақша қонысының топырағы құнарлы, көлдерінің суы тұщы, қайыңды орманы ну. 19 ғасырда Шақша қонысы аң аулап, саят құратын жер болған. Кейбір жерлерінде реликті өсімдіктер мен шоқ тоғайлар сақталған. Қоныс аймағында демалыс үйлері мен балаларды сауықтыру лагерьлері орналасқан.&lt;ref&gt;[[Қазақ Энциклопедиясы]], 9 том 18 бөлім&lt;/ref&gt;
==Сілтемелер==
*[[Андронов мәдениеті]]
*[[Зеленая балка]]
*[[Бәғазы Дәндібай]]
==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

[[Санат:Қазақстан қоныстары]]


{{stub}}</text>
      <sha1>pfcvds0o8bfzyfd0ufgjrvzj5pv0umt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қалғұтты (тоған)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>57988</id>
    <revision>
      <id>3575683</id>
      <parentid>2115199</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T18:53:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Milenioscuro</username>
        <id>18230</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Zhamb obl.svg]] → [[File:Jambyl in Kazakhstan.svg]] updated svg</comment>
      <origin>3575683</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="653" sha1="hjqsjnxec8zg80u3xcr6iyypve12dse" xml:space="preserve">[[File:Jambyl in Kazakhstan.svg|thumb| alt=A.|''Жамбыл облысы'']]
'''Қалғұтты''' – [[Жамбыл облысы]] [[Қордай ауданы]]ндағы тоған. [[Қалғұтты]] өзен бойында салынған. Тоғанның су сыйымдылығы 0,8 млн. м3. Суымен Қордай ауданының егістіктері суғарылады.&lt;ref&gt;Қазақстан Республикасының табиғаты 3 том, 2 бөлім&lt;/ref&gt;

==Сілтемелер==
*[[Өзен]]
*[[Тоған]]

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

[[Санат:Табиғат]]


{{stub}}</text>
      <sha1>hjqsjnxec8zg80u3xcr6iyypve12dse</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қалимола</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58283</id>
    <revision>
      <id>3575719</id>
      <parentid>2150098</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T19:41:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Milenioscuro</username>
        <id>18230</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Pawl obl.svg]] → [[File:Pavlodar in Kazakhstan.svg]] updated svg</comment>
      <origin>3575719</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="938" sha1="goh0l448klfr7tc6t2tzgi4f6jmnvsa" xml:space="preserve">[[File:Pavlodar in Kazakhstan.svg|thumb| alt=A.|''Павлодар облысы'']]
'''Қалимола''' – [[Павлодар облысы]] [[Баянауыл ауданы]]ның оңтүстік-шығысындағы қыстау. Жуантөбе ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 12 км жерде, [[Үлкен Қоянды]] тауының оңтүстікнде орналасқан. Жазықтағы қыстаудың қызғылт қоңыр топырағында қараған, [[жусан]] аралас бетегелі-бозды өсімдіктерден тұратын дала қалыптасқан.&lt;ref&gt;Қазақстан Республикасының табиғаты 3 том, 2 бөлім&lt;/ref&gt;

==Сілтемелер==
*[[Павлодар облысы]]
*[[Қыстау]]

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

[[Санат:Қыстаулар]]


{{stub}}</text>
      <sha1>goh0l448klfr7tc6t2tzgi4f6jmnvsa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қамысқұдық</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58597</id>
    <revision>
      <id>3575686</id>
      <parentid>2661598</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T18:56:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Milenioscuro</username>
        <id>18230</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Kar obl.svg]] → [[File:Karagandy in Kazakhstan.svg]] updated svg</comment>
      <origin>3575686</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1134" sha1="0b7ac2kttkmmgpt3zee6qzhe50kokj0" xml:space="preserve">[[File:Karagandy in Kazakhstan.svg|thumb| alt=A.|''Қарағанды облысы'']]
'''Қамысқұдық''' – [[Қарағанды облысы]] [[Жаңаарқа ауданы]]ның қиыр оңтүстікндегі құдық. Шалқия кентінен оңтүстікке қарай 110 км жерде, теңіз деңгейінен 400 м биіктікте жатыр. Тереңдігі 3 м, су шығымы 300 л/сағ. Қамысқұдықтың оңтүстікнде салыстырмалы биіктігі 40 м болатын Жуантөбе, шығысында [[Хребет]] және бірнеше қыстаулар орналасқан. Суы тұщы Қамысқұдықтың жер бедері қиыршықтасты келген. Құдық жанынан қаланың қара жолы өтеді.&lt;ref&gt;Қазақстан Республикасының табиғаты 3 том, 2 бөлім&lt;/ref&gt;

==Сілтемелер==
*[[Қарағанды облысы]]
*[[Құдық]]

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

[[Санат:Құдықтар]]


{{stub}}</text>
      <sha1>0b7ac2kttkmmgpt3zee6qzhe50kokj0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қамыстыкөл (сор алқабы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58696</id>
    <revision>
      <id>3575784</id>
      <parentid>3398176</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T20:36:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Milenioscuro</username>
        <id>18230</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Zap-Kz obl.svg]] → [[File:West Kazakhstan in Kazakhstan.svg]] updated svg</comment>
      <origin>3575784</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1544" sha1="hc4fzu063cljksqaeehn474brkoszwq" xml:space="preserve">[[File:West Kazakhstan in Kazakhstan.svg|thumb| alt=A.| ''Батыс Қазақстан облысы''.]]
'''Қамыстыкөл''' – [[Аралсор (көл, Бөкей ордасы ауданы)|Аралсор]] көлінің солтүстік-шығысындағы сор алқабы. [[Сарыөзен (өзен, Еділ-Жайық алабы)|Сарыөзен]] өзеннің аңғарында. [[Батыс Қазақстан облысы]] [[Казталов ауданы]] Нұрсай ауылының оңтүстік-шығысында 15 км жерде орналасқан. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 20 км-ге созылып жатыр, енді жері 8 км шамасында. Шығысында [[Төркесор]], оңтүстігінде [[Бояр]], батысында Аралтөбе сорлары жатыр. Көктемде еріген қар, жауын-шашын суларымен толығады, жазда тартылып батпақты сорға айналады. Батпақты жерлерінде қамыс өседі. Сор етегінде [[Жұмыр]], [[Бөгет]], [[Ақкөлмек]] қыстаулары орналасқан.&lt;ref&gt;Қазақстан Республикасының табиғаты 3 том, 2 бөлім&lt;/ref&gt;

==Сілтемелер==
*[[Батыс Қазақстан облысы]]
*[[Батпақ]]

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

[[Санат:Сорлар]]


{{stub}}</text>
      <sha1>hc4fzu063cljksqaeehn474brkoszwq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қамысты полиметалл кен орны</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58703</id>
    <revision>
      <id>3575673</id>
      <parentid>2315603</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T18:46:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Milenioscuro</username>
        <id>18230</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Wost-Kzl obl.svg]] → [[File:East Kazakhstan in Kazakhstan.svg]] updated svg</comment>
      <origin>3575673</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3755" sha1="kobbhumbgfx2opc86j3ta82swvkymqe" xml:space="preserve">[[File:East Kazakhstan in Kazakhstan.svg|thumb| alt=A.| ''Шығыс Қазақстан облысы''.]]
'''Қамысты полиметалл кен орны''' - [[Шығыс Қазақстан облысы]]ның [[Шемонаиха ауданы]] [[Шемонаиха]] қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 8 км жерде, [[Кенді Алтай]]дағы алей антиклинорийінің оңтүстік-батыс қанатында орналасқан. Кен орнын Т. Жәутіков, Э.С. Пономарев, Г.Д. Ганженко, М.Тойбазаров, т.б. геологтар зерттеген. 

== Геологиялық құрылымы ==
Кен орнында ерте [[Девон кезеңі|девон]]ның кварц-хлоритті, кварц-альбит-эпидотты тақтатастары және олардың үстіне үйлесімсіз бүркелген төменгі – жоғарғы девонның базальт-риолиттік формациясының [[Магмалық тау жыныстары|жанартаулық шөгінді түзілімдері]] таралған. Жанартаулық шөгінді тау жыныстары көптеген жоғарғы девондық қышқыл және негізгі құрамды субжанартаулы интрузиялармен қиылған. Олар геологиялық қимада [[силл]] тәрізді пішінімен ерекшеленеді. Кен орны батыс және солтүстік-батыс жағынан Змеиногорск кешенінің (С3 – Р1) [[гранитоидтар]]ымен жиектеледі. Кен орнындағы кен денелері түзу бойымен созылған Қамысты синклинальдық құрылымында орналасқан. 

== Жатыс сипаты ==
Кен шоғырларының ұзындығы 300 м-ден 1080 м-ге дейін, ені 90 м-ден 270 м-ге дейін, ал қалыңдығы 4-15 м, кейде 40 м-ге дейін жетеді. Кен орнында негізгі кен шоғыры және бірқатар ұсақ линзалар мен кен денелері кездеседі. Негізгі кен шоғырының пішіні күрделі. Кентастың [[Полиметалл|полиметал]]ды және [[мыс]]ты-[[мырыш]]ты екі түрі кездеседі. Полиметалды кендер алтыны бар барий-полиметалды және колчеданды-полиметалды болып екі минералдық түрге ажыратылады. 

== Минералдары, құрамы ==
Мысты-мырышты кендер колчеданды-мысты-мырышты, мысты-колчеданды және күкіртті-колчеданды болып үш минералдық түрді құрайды. Негізгі бағалы құраушылары – [[мыс]], [[қорғасын]], [[мырыш]], серіктестері – пириттік күкірт, [[барий]], [[алтын]], [[күміс]]. Пайдалы қосындылары – [[кадмий]], [[висмут]], [[сынап]], [[селен]], [[молибден]], ал зияндылары – күшәла және [[сүрме]].&lt;ref&gt;Қазақстан Республикасының табиғаты 3 том, 2 бөлім&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Шығыс Қазақстан облысы кен орындары]]
[[Санат:Полиметалл кендері]]

{{stub}}</text>
      <sha1>kobbhumbgfx2opc86j3ta82swvkymqe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қандыағаш орманды алқабы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58898</id>
    <revision>
      <id>3575646</id>
      <parentid>2125803</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T18:02:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Milenioscuro</username>
        <id>18230</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Akmol obl.svg]] → [[File:Akmola in Kazakhstan.svg]] updated svg</comment>
      <origin>3575646</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1869" sha1="r4g4w7jmur4f4v4en9dqzwxj1kuy191" xml:space="preserve">[[File:Akmola in Kazakhstan.svg|thumb| alt=A.| ''Ақмола облысы''.]]
'''Қандыағаш орманды алқабы''', [[Ақмола облысы]] [[Ерейментау]] таулы алқабындағы ботаникалық қорықша. 1974 жылы құрылған. Ауданы 0,86 мың га. Қандыағашты орман немесе қандыағаштар осы Ерейментау тауларының көрікті аймағы саналады. [[Реликт]] ағаш саналатын қандыағаштың жеңіл сүрегі ағаш өңдеу өнеркәсібінде құнды саналады, жаңғақты жемісі медицинада пайдаланылады. [[Қандыағаш]]тан басқа Қандыағаш орманды алқабында 300-ден астам өсімдік түрлері өседі: оның 26-сы – ағаштар мен бұталар. Сирек өсімдіктерге [[қазақ аршасы]], [[қос масақшалы қылша]], [[жартасты қарақат]], [[қырыққұлақ]], [[сүйсін]], [[қарғакөз]] жатады. Сонымен бірге [[сәлбен]], [[шерменгүл]], [[таспашөп]], [[тентекмия]], [[жебір]], [[киікоты]] ([[көкемарал]]) кең тараған. Жануарлардан [[арқар]], [[қасқыр]], [[түлкі]], [[суыр]], [[қоян]]; құстардан [[құр]], [[тырна]], [[аққу]], [[саңырау құр]], т.б. мекендейді.&lt;ref&gt;Қазақстан Республикасының табиғаты 3 том, 2 бөлім&lt;/ref&gt;

==Сілтемелер==
*[[Ақмола облысы]]
*[[Қорықша]]

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

[[Санат:Табиғат]]


{{stub}}</text>
      <sha1>r4g4w7jmur4f4v4en9dqzwxj1kuy191</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Авторлық құқық</title>
    <ns>0</ns>
    <id>61242</id>
    <revision>
      <id>3576025</id>
      <parentid>3555244</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T07:49:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheWikipedian1250</username>
        <id>88966</id>
      </contributor>
      <origin>3576025</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3367" sha1="iimju14tcemloil8eg7zxsvngwq4cb6" xml:space="preserve">[[Сурет:Grey copyright.svg|thumb|right|200px|Авторлық құқық белгісі]]
'''Авторлық құқық''' — программалық бұйымды әзірлеуге қатысты автордың құқықтық жағдайын анықтайтын [[заң]] шығаратын нормалар жиынтығы.&lt;br /&gt;
Авторлық құқық [[ғылым]], [[әдебиет]], [[өнер шығарма]]ларын шығару және пайдалануға байланысты қатынасты реттейтін [[азаматтық құкық]] тарауы; ол [[ұлттық құқық]] пен авторлық құқықты қорғау жөніндегі халықаралық [[конвенция]]лармен реттеледі.&lt;ref&gt;Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Информатика және компьютерлік техника / Жалпы редакциясын басқарған – түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А. Қ. Құсайынов.
– Алматы: «Мектеп» баспасы» ЖАҚ, 2002 жыл. – 456 бет. ISBN 5-7667-8284-5&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Ғылымтану. Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын- Павлодар: ҒӨФ «ЭКО», 2006 жыл. - 430 б. ISBN 9965-808-78-3&lt;/ref&gt;

Ғылым, әдебиет және өнер шығармаларын жасаумен және пайдаланумен (басып шығару,орындау және т.б.) байланысты қатынастарды реттейтін [[азаматтық құқық]] бөлімі. Авторлық құқықты қорғау жөніндегі ұлттық құқықпен және халықаралық [[конвенция]]лармен реттеледі. Құқықты калпына келтіру, сондай-ақ келтірілген залалды өтеу туралы талап арыздың көмегімен, бұзылған құқықтарды қорғау, сотта істі қарау тәртібімен жүзеге асырылады.&lt;ref&gt;Орысша-қазақша заңдық түсіндірме сөздік-анықтамалық. — Алматы: «Жеті жарғы» баспасы, 2008 жыл. ISBN 9965-11-274-6&lt;/ref&gt;

'''Авторлық шарт'''
[[Автор]](немесе оның мұрагерлері) мен баспа, театр, киностудия және т.б. арасында әдебиет, ғылым немесе өнер шығармаларын қолдану жөніндегі шарт. Авторлық шарт жағдайы [[азаматтық заңнама]]лармен айқындалады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{wikify}}

{{stub:Заң}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Авторлық құқық]]</text>
      <sha1>iimju14tcemloil8eg7zxsvngwq4cb6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Машиналық сөз</title>
    <ns>0</ns>
    <id>63562</id>
    <revision>
      <id>3575839</id>
      <parentid>2421983</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T03:08:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Тұрысбек Жанеля 7д</username>
        <id>174521</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>сөзді дұрыстап жаздым</comment>
      <origin>3575839</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2028" sha1="jjlpxf0gg2fime8ok882il9u4rbz68u" xml:space="preserve">'''Машиналық сөз''' (Машинное слово; Machine word; computer word) — 1) компьютер жадында сақталатын және өңдеген кезде машина құрьшғылары оны біртұтас сөз (команда) ретінде қабылдайтын әріптер, цифрлар және осы сияқты басқа символдардың реттелген жиынтығы. Машиналық сөздегі негізгі символдардың саны оның ұзындығы деп аталады. Әдетте, машиналық сөздегі байттардың саны бүтін санға тең болады; 2) біртұтас бүтін ретінде компьютердің апараттық бөлігімен қарастырылатын биттер немесе таңбалар тізбегі; мөтіннің мағыналық бөлігінде есептеуіш машинамен өңдеу біртүтас бүтін ретінде қарастырылатын биттер тізбешесі.

&lt;ref&gt;Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Информатика және компьютерлік техника / Жалпы редакциясын басқарған, түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А. Қ. Құсайынов.
 – Алматы: «Мектеп» баспасы» ЖАҚ, 2002 жыл. – 456 бет. ISBN 5-7667-8284-5&lt;/ref&gt;
==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Ақпараттану]]
[[Санат:Компьютерлік техника]]</text>
      <sha1>jjlpxf0gg2fime8ok882il9u4rbz68u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575840</id>
      <parentid>3575839</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T03:10:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Тұрысбек Жанеля 7д</username>
        <id>174521</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>сөзді дұрыстап жаздым</comment>
      <origin>3575840</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2028" sha1="g2rej254n4ri0207izzlm7mlt0orgr8" xml:space="preserve">'''Машиналық сөз''' (Машинное слово; Machine word; computer word) — 1) компьютер жадында сақталатын және өңдеген кезде машина құрьлғылары оны біртұтас сөз (команда) ретінде қабылдайтын әріптер, цифрлар және осы сияқты басқа символдардың реттелген жиынтығы. Машиналық сөздегі негізгі символдардың саны оның ұзындығы деп аталады. Әдетте, машиналық сөздегі байттардың саны бүтін санға тең болады; 2) біртұтас бүтін ретінде компьютердің апараттық бөлігімен қарастырылатын биттер немесе таңбалар тізбегі; мөтіннің мағыналық бөлігінде есептеуіш машинамен өңдеу біртүтас бүтін ретінде қарастырылатын биттер тізбешесі.

&lt;ref&gt;Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Информатика және компьютерлік техника / Жалпы редакциясын басқарған, түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А. Қ. Құсайынов.
 – Алматы: «Мектеп» баспасы» ЖАҚ, 2002 жыл. – 456 бет. ISBN 5-7667-8284-5&lt;/ref&gt;
==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Ақпараттану]]
[[Санат:Компьютерлік техника]]</text>
      <sha1>g2rej254n4ri0207izzlm7mlt0orgr8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сүзгі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>64593</id>
    <revision>
      <id>3575837</id>
      <parentid>2422792</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T03:04:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Тұрысбек Жанеля 7д</username>
        <id>174521</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>сөзді дұрыстап жаздым</comment>
      <origin>3575837</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1878" sha1="qxoskfei74yjjzs5qkxi3bb0cype196" xml:space="preserve">'''Сүзгі''' ''(сүзгілеу программасы, көмей)'' (Фильтр (программа фильтрации, шлюз); filter)  
* Көрсетілген кейбір белгілері бойынша теріп алынған мәліметтерді өңдеу процесі (программасы). Ол қажетгі мәліметтерді басқалардан айырып алуға мүмкіндік береді. Мысалы, электрондық пошта программасында белгілі бір адрестен келген немесе көрсетілген мерзімнен бұрын келген хабарларды өшіріп тастауға болады; 
* Cтандартты енгізу құрылғысынан ғана мәліметтер алып, оны өндеп болған соң, стандартты құрылғыға нәтиже беру.&lt;ref&gt;Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Информатика және компьютерлік техника / Жалпы редакциясын басқарған – түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А. Қ. Құсайынов.
 – Алматы: «Мектеп» баспасы» ЖАҚ, 2002 жыл. – 456 бет. ISBN 5-7667-8284-5&lt;/ref&gt;
==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Ақпараттану]]
[[Санат:Компьютерлік техника]]


{{Stub}}</text>
      <sha1>qxoskfei74yjjzs5qkxi3bb0cype196</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ералиев минералды суы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>65085</id>
    <revision>
      <id>3575703</id>
      <parentid>2101938</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T19:26:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Milenioscuro</username>
        <id>18230</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Mang obl.svg]] → [[File:Mangystau in Kazakhstan.svg]] updated svg</comment>
      <origin>3575703</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1999" sha1="9rechcaqwjm4jq1am4it58cdoimoe09" xml:space="preserve">[[File:Mangystau in Kazakhstan.svg|thumb|[[Маңғыстау облысы]]]]

'''Ералиев минералды суы''' (''Ералиевские минеральные воды'') — [[Маңғыстау облысы]], Ералиев кентінен ұңғыма бұрғылау кезінде [[1961]] жылы табылған. Температурасы ''69,7°С'' , тәулігіне ''1235 м&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;'' арынды су шығатын бұл шипалы қор ''966—1031 м'' аралығында жоғары-орта алып жікқабатында жиналғаң. Ералиев минералды суы ем үшін ішуге де, [[ванна]]ға шомылу үшін де [[1972]] жылдан бері пайдалануда. Құрамы [[сульфат]]ты-[[хлор]]лы-[[натрий]]лі, аздап [[сілті]]лі, шамалы [[сульфид]]ті, минералдылығы — ''8,1—8,8 г/л''. Иондар мөлшері (г/л): ''С/— 1,0-3,2; 502~4—1,8—2,1; СоО,09-0,1; ОН-—2,9—3,0''. Емдік белсенді және органикалық заттар мөлшері (мг/л):/— 1,69; В)—13,3; 5і0-48,6; [[метабор қышқылы]] 80; [[гумин қышқылы]] 1,1; [[фенол]]дар 12; май қышқылдары 66,4-ке дейін. [[Азот]] басым болатын газ қүрамында 1 литрде ''11 м''г-га дейін күкіртті [[сутек]], [[макроэлемент]]тер (мг/л): [[марганец]] — 0,08; [[темір]] — 0,12 және т.б. болады.&lt;ref&gt;Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі. Су шарушылығы. – [[Алматы]], Мектеп, 2002.&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

[[Санат:Қазақстан минералды сулары]]
[[Санат:Маңғыстау облысы]]


{{stub}}</text>
      <sha1>9rechcaqwjm4jq1am4it58cdoimoe09</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жанат Әскербекқызы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>82869</id>
    <revision>
      <id>3575581</id>
      <parentid>3278184</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T15:49:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rasulbek Adil</username>
        <id>176232</id>
      </contributor>
      <origin>3575581</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4195" sha1="t1ees2m5woapq26mhk2m0stc8239h7u" xml:space="preserve">'''Жанат Әскербекқызы'''&lt;ref&gt;Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса   - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл&lt;/ref&gt; [[1966]] жылы 1 қаңтарда [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Тарбағатай ауданы]], Қарасу ауылында дүниеге келген. [[1987]] жылы Қазақ Мемлекеттік университетінің филология факультетін бітірген. [[1987]]–[[1995]] жылдары Шығыс Қазақстан облысы, Тарбағатай ауданы [[Құйған]] ауылындағы орта мектепте қазақ тілі мен әдебиеті пәнінен сабақ береді. [[1995]]–[[2000]] жылдары Шығыс Қазақстан мемлекеттік университетінің қазақ әдебиеті кафедрасында аға оқытушылық қызметте болады. [[1999]] жылы ''«Оралхан Бөкей прозасындағы мифологизм мәселесі»'' тақырыбына кандидаттық диссертация, 2010-шы жылы &quot;Мифтің поэтикадағы қызметі&quot; тақырыбында докторлық диссертация қорғаған. [[2000]] жылдан бастап [[Гумилев Лев Николаевич|Л.Н.Гумилев]] атындағы Еуразия ұлттық университетінің қазақ  әдебиеті кафедрасында қызмет етеді. ''«Әлем әдебиеті»'' журналында поэзия бөлімінің меңгерушісі.
== Шығармашылығы ==
[[1995]] жылы ''«Қарлығаш»'' жас ақындар жинағына өлеңдері енген. ''«Ғарыш билер ғүмырымды»'' ([[1999]]), ''«Қаракөз бұлақ»'' ([[2001]]), ''«Қаңтардағы қызыл гүл»'' ([[2001]]), ''«Көктүріктер әуейі»'' ([[2002]]), ''«Қаз қанатындағы ғұмыр»'' ([[2007]]) жыр жинақтары шыққан. ''«Миф дүниесі және көркемдік әлем»'' ([[2004]]), ''«Көркемдік өріс»'' ([[2008]]), &quot;Мифтің поэтикадағы қызметі&quot; (20010) ғылыми-зерттеу кітаптарының авторы. Орыс ақындары [[Лермонтов Михаил Юрьевич|М. Лермонтовтың]], [[Гумилев Лев Николаевич|Н. Гумилевтің]], жапон ақыны [[Сай-ге]]нің, Басенің, тәжік ақыны [[Фарзона]]ның өлеңдерін қазақ тіліне аударған. Өз өлеңдері қырғыз тілінде шыққан ''«Қазақ поэзиясының антологиясы»'' жинағына енген.
== Жетістіктері ==
[[1993]] жылы ұйымдастырылған республикалық ''«Аққұс»'' ақындар мүшәйрасының жүлдегері. Республикалық ''«Шабыт»'' шығармашылық жастар фестивалінің бас жүлдегері.  [[Қасым Аманжолов]]тың 90 және 100 жылдығына арналған республикалық ақындар мүшәйрасының  жүлдесін иемденді. Қазақстан Тәуелсіздігінің 10 жылдығына ұйымдастырылған бәйгеде ''«Көктүріктер әуені»'' өлеңдер топтамасы үшін үшінші жүлдені жеңіп алды. Әбдіраштың Жарасқаны атындағы сыйлықтың лауреаты ([[2004]]), &quot;Шығыс шынары&quot; Халықаралық жыр мүшәйрасының екінші жүлдегері.
==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақстан жазушылары]]
[[Санат:1966 жылы туғандар]]</text>
      <sha1>t1ees2m5woapq26mhk2m0stc8239h7u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575582</id>
      <parentid>3575581</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T15:49:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rasulbek Adil</username>
        <id>176232</id>
      </contributor>
      <origin>3575582</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4196" sha1="t4mh89a3txf9f320zvd5fvn85kkcr51" xml:space="preserve">'''Жанат Әскербекқызы'''&lt;ref&gt;Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса   - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл&lt;/ref&gt; [[1966]] жылы 1 қаңтарда [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Тарбағатай ауданы]], Қарасу ауылында дүниеге келген. [[1987]] жылы Қазақ Мемлекеттік университетінің филология факультетін бітірген. [[1987]]–[[1995]] жылдары Шығыс Қазақстан облысы, Тарбағатай ауданы [[Құйған]] ауылындағы орта мектепте қазақ тілі мен әдебиеті пәнінен сабақ береді. [[1995]]–[[2000]] жылдары Шығыс Қазақстан мемлекеттік университетінің қазақ әдебиеті кафедрасында аға оқытушылық қызметте болады. [[1999]] жылы ''«Оралхан Бөкей прозасындағы мифологизм мәселесі»'' тақырыбына кандидаттық диссертация, 2010-шы жылы &quot;Мифтің поэтикадағы қызметі&quot; тақырыбында докторлық диссертация қорғаған. [[2000]] жылдан бастап [[Гумилев Лев Николаевич|Л.Н. Гумилев]] атындағы Еуразия ұлттық университетінің қазақ  әдебиеті кафедрасында қызмет етеді. ''«Әлем әдебиеті»'' журналында поэзия бөлімінің меңгерушісі.
== Шығармашылығы ==
[[1995]] жылы ''«Қарлығаш»'' жас ақындар жинағына өлеңдері енген. ''«Ғарыш билер ғүмырымды»'' ([[1999]]), ''«Қаракөз бұлақ»'' ([[2001]]), ''«Қаңтардағы қызыл гүл»'' ([[2001]]), ''«Көктүріктер әуейі»'' ([[2002]]), ''«Қаз қанатындағы ғұмыр»'' ([[2007]]) жыр жинақтары шыққан. ''«Миф дүниесі және көркемдік әлем»'' ([[2004]]), ''«Көркемдік өріс»'' ([[2008]]), &quot;Мифтің поэтикадағы қызметі&quot; (20010) ғылыми-зерттеу кітаптарының авторы. Орыс ақындары [[Лермонтов Михаил Юрьевич|М. Лермонтовтың]], [[Гумилев Лев Николаевич|Н. Гумилевтің]], жапон ақыны [[Сай-ге]]нің, Басенің, тәжік ақыны [[Фарзона]]ның өлеңдерін қазақ тіліне аударған. Өз өлеңдері қырғыз тілінде шыққан ''«Қазақ поэзиясының антологиясы»'' жинағына енген.
== Жетістіктері ==
[[1993]] жылы ұйымдастырылған республикалық ''«Аққұс»'' ақындар мүшәйрасының жүлдегері. Республикалық ''«Шабыт»'' шығармашылық жастар фестивалінің бас жүлдегері.  [[Қасым Аманжолов]]тың 90 және 100 жылдығына арналған республикалық ақындар мүшәйрасының  жүлдесін иемденді. Қазақстан Тәуелсіздігінің 10 жылдығына ұйымдастырылған бәйгеде ''«Көктүріктер әуені»'' өлеңдер топтамасы үшін үшінші жүлдені жеңіп алды. Әбдіраштың Жарасқаны атындағы сыйлықтың лауреаты ([[2004]]), &quot;Шығыс шынары&quot; Халықаралық жыр мүшәйрасының екінші жүлдегері.
==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақстан жазушылары]]
[[Санат:1966 жылы туғандар]]</text>
      <sha1>t4mh89a3txf9f320zvd5fvn85kkcr51</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Атырау мұнай және газ университеті</title>
    <ns>0</ns>
    <id>88117</id>
    <revision>
      <id>3576005</id>
      <parentid>3529937</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T07:23:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rasulbek Adil</username>
        <id>176232</id>
      </contributor>
      <origin>3576005</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9002" sha1="8lqhsyl0ab7kdr271bvvdt0is34eh7y" xml:space="preserve">{{Университет 
|Аты = Сафи Өтебаев атындағы Атырау мұнай және газ университеті
|Қысқартылған аты = 
|Эмблемасы = [[Сурет:Лого АУНГ 3.png|300px]]
|Сурет = [[Сурет:Atmgi main building.jpg|300px]]
|Шынайы аты = 
|Халықаралық атауы = Atyrau Oil and Gas University
|Бұрынғы атауы = Атырау мұнай және газ институты
|Ұраны = 
|Құрылған жылы = [[1959 жыл|1959]]
|Жабылған жылы = 
|Қайта құрылған = 
|Қайта құрылған жылы = 
|Түрі = Мемлекеттік университет 
|Бюджет = 
|Басшы лауазымы = 
|Басшы есімі = 
|Президенті = 
|Ғылыми жетекшісі = 
|Ректоры =  Шакуликова Гүлзада Тәңірбергенқызы
|Студенттер = 3500
|Шетел студенттері = 
|Мамандар = 
|Бакалавриат = 
|Магистратура = 
|Аспирантура = 
|Докторантура = 
|Ғылым докторы = 
|Профессоры = 
|Оқытушылар = 
|Орналасқан жері = {{KAZ}}, [[Атырау]]
|Метро бекеті = 
|Кампус = 
|Мекенжайы = [[Атырау]] қаласы, Баймұханов көшесі, 45А
|Сайты = https://aogu.edu.kz/kk/
|Марапаттары = 
|lat_dir = 
|lat_deg = 
|lat_min = 
|lat_sec = 
|lon_dir = 
|lon_deg = 
|lon_min = 
|lon_sec = 
|CoordScale = 
|edu_region = 
}}

'''Сафи Өтебаев атындағы Атырау мұнай және газ университеті''' (АтМГУ, {{lang-ru|Атырауский университет нефти и газа имени Сафи Утебаева, АУНиГ}}) — [[Атырау]] қаласында орналасқан [[Қазақстан|Қазақстан Республикасының]] мұнай-газ саласында мамандар даярлайтын мамандандырылған мемлекеттік [[Жоғары оқу орындары|жоғары оқу орны]].

== Даму кезеңдері  ==
* 1980 ж. — [[Қазақ ұлттық техникалық зерттеу университеті|ҚазПТИ]]-ның жалпытехникалық факультеті
* 1988 ж. — [[Қазақ ұлттық техникалық зерттеу университеті|ҚазПТИ]]-ның ғылыми-ағарту орталығы
* 1990 ж. — [[Қазақ ұлттық техникалық зерттеу университеті|ҚазПТИ]]-ның Атыраулық филиалы
* 1994 ж. — [[Қазақ ұлттық техникалық зерттеу университеті|Қ.И. Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университетінің]] Мұнай және газ институты 
* 1996 ж. — [[Атырау университеті]]нің мұнай және газ институты
* 1998 ж. — Атырау мұнай және газ институты
* 2016 ж. — Атырау мұнай және газ университеті
* 2019 ж. — Сафи Өтебаев атындағы Атырау мұнай және газ университеті
* 2025 ж. - Губкин атындағы Ресей мемлекеттік мұнай және газ университетінің филиалында оқыту басталды

[[1999]] жылы Қазақстанда алғаш рет мамандардың даярлық деңгейін арттыру және ғылыми-техникалық потенциалдың мұнай-газ саласындағы көкейкесті мәселелерді шешуге шоғырландыру мақсатымен ЖОО (Атырау мұнай және газ институты) мен [[ғылыми-зерттеу институты]] (мұнай және табиғи тұздар химиясы институты) біріктіріліп, Атырау мұнай және газ институты құрылды (ҚР Үкіметінің [[1999]] ж. 28 маусымдағы № 869 қаулысы).
ЖОО ең алғаш құрылғаннан бастап, 2011 ж. 21 шілдесіне дейін институтты [[химия ғылымдарының докторы]], [[профессор]], халықаралық инженерлік академиясының [[академик|академигі]] және Қазақстан Республикасының [[Ұлттық инженерлік академиясы]]ның академигі - [[Төлеуіш Пәуеденұлы Серіков|Төлеуіш Серіков]] басқарды. 2016 жылы шілдеде институт университет мәртебесін алды&lt;ref&gt;[http://azh.kz/kz/news/view/22669 Атырау мұнай және газ институты университет мәртебесін алды]&lt;/ref&gt;.
Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2019 жылғы 14 ақпандағы қаулысымен университетке Сафи Өтебаевтың есімі берілді.

2020 жылдың маусым айында университет Білім берудегі тәуелсіз сапаны қамтамасыз ету агенттігі (IQAA) тарапынан халықаралық стандарттарға сәйкестікке аккредиттелді.
Қазақстан Республикасы Энергетика министрінің бұйрығымен университет энергетика саласындағы технологиялық инновациялар бойынша сараптамалық қолдау көрсететін Қазақстан Республикасы Энергетика министрлігінің алғашқы салалық технологиялық құзыреттіліктер орталығына айналды. Университет цифрландыру жобаларына сараптамалық қолдау көрсетуге және «болашақ мамандықтары» үшін эксперименттік білім беру бағдарламаларын әзірлеуге жауапты.
Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2023 жылғы 28 наурыздағы №248 қаулысымен бекітілген «2023–2029 жылдарға арналған Қазақстан Республикасындағы жоғары білім мен ғылымды дамыту тұжырымдамасында» С. Өтебаев атындағы Атырау мұнай және газ университеті индустриалды университет ретінде сипатталған. Үш жыл бойы Атырау мұнай және газ компанияларының сұранысы бойынша кадрларды даярлап, іргелі және қолданбалы зерттеулерді оңтайлы түрде біріктіруге, ірі ғылыми-техникалық әзірлемелерді жүргізуге және осы әзірлемелерді кадрмен қамтамасыз етуге тырысып келеді. Университет Атырау мұнай және газ компанияларының жетекші басшыларынан тұратын Атырау мұнай және газ университетінің Қамқоршылар кеңесі мен Өнеркәсіптік комитетінен тиісті қолдау алады. Олар университеттің қазіргі және болашақ даму мәселелерін шешуде тиімді және нәтижелі көмек көрсетеді.


Басқарма төрағасы – ректор [[Гүлзада Тәңірбергенқызы Шақұлықова]]

== Факультеттер ==
* '''Мұнай-газ факультеті'''
* '''Н.К. Нәдіров Мұнай-химия инженериясы және экология институты'''
* '''Ақпараттық технологиялар факультеті'''
* ''' Индустриалды-технологиялық факультеті'''

== Тағы қараңыз ==
* [[Атырау аграрлы техникалық колледжі]]
* [[Атырау университеті]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* [http://aogu.kz/ Ресми торабы ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170906223528/http://aogu.kz/ |date=2017-09-06 }}

[[Санат:Атырау жоғарғы оқу орындары]]
[[Санат:Қазақстан университеттері]]</text>
      <sha1>8lqhsyl0ab7kdr271bvvdt0is34eh7y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Халел Досмұхамедов атындағы Атырау университеті</title>
    <ns>0</ns>
    <id>88305</id>
    <revision>
      <id>3575932</id>
      <parentid>3510041</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T06:19:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rasulbek Adil</username>
        <id>176232</id>
      </contributor>
      <origin>3575932</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11170" sha1="erqz6wl63k7exc26rersiu6u9pgxfc0" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                   = Халел Досмұхамедов атындағы Атырау университеті
 |Қысқартылған аты      = AU
 |Эмблемасы             = [[Сурет:Логотип Атырауского университета имени Халела Досмухамедова.png|200px]]
 |Сурет                 = [[File:Atyrau university.jpg|300px]]
 |Шынайы аты            = 
 |Халықаралық атауы     = Atyrau University
 |Бұрынғы атауы         = Гурьев педагогикалық институты
 |Ұраны                 = 
 |Құрылған жылы         = 1950
 |Жабылған жылы         =
 |Қайта құрылған        =
 |Қайта құрылған жылы   =
 |Түрі                  =[[Акционерлік қоғам]]
 |Бюджет                = 
 |Басшы лауазымы     = 
 |Басшысы            = 
 |Президенті            = 
 |Ғылыми жетекшісі      = 
 |Ректоры               = [[Саламат Нұрмұханұлы Идрисов]]
 |Студенттер            = 7500
 |Шетел студенттері     = 
 |Мамандар              = 
 |Бакалавриат           = 
 |Магистратура          = 
 |Аспирантура           = 
 |Докторантура          = 
 |Ғылым докторы         = 
 |Профессоры            = 
 |Оқытушылар            = 
 |Орналасқан жері       = [[Атырау]], [[Қазақстан]]
 |Метро бекеті          = 
 |Кампус                = 
 |Мекенжайы             = Атырау қаласы, Студенттер даңғылы, 1
 |Сайты                 = https://asu.edu.kz/
 |Марапаттары           = 
  |lat_deg= 43|lat_min= 14|lat_sec=55
  |lon_deg= 76|lon_min= 56|lon_sec= 45
 |CoordScale            = 
 |edu_region            = 
}}
'''Халел Досмұхамедов атындағы Атырау университеті''' — Қазақстан Республикасының білім беру жүйесінде өзіндік тарихы мен тәжірибесі бар халықаралық деңгейдегі бәсекеге қабілетті мамандар даярлайтын жоғары оқу орындарының бірі. 

== Тарихы ==
Университет 1950 жылы 14 маусымда мұғалімдер институты ретінде ашылды. Алғашқы оқу жылында институтта 3 бөлім ашылып, әр бөлімде қазақ және орыс тілдерінде оқитын 50 студенттен 150 адам қабылданды.
1955 жылы мұғалімдер институты педагогикалық институтқа айналды. 1994 жылы педагогика институты Атырау университеті болып құрылды. Осы жылы оқу орнына көрнекті қайраткер, ғұлама ғалым [[Халел Досмұхамедов|Халел Досмұхамедовтың]] есімі берілді. Жоғары оқу орны мемлекеттік аттестаттаудан өтіп, Қазақстанның батыс аймағында алғашқы аймақтық университет дәрежесіне ие болды. 2005 жылы оқу орнының білім берудегі бәсекеге қабілеттілігімен және әлемдік білім беру саласындағы талаптарды қамтамасыз етуге бағытталған Сапа менеджменті жүйесі енгізілді. Оқу орны «Mody International ertification» ұйымының «ИСО 9001-2000» және «Эксперттеу және сертификаттау ұлттық орталығы» АҚ-ның [[Батыс Қазақстан облысы|Батыс Қазақстандық]] филиалының сертификатына ие болды.

2007 жылы Университет ғалымдары [[Қазақстан Республикасының Президенті]]нің «Сапа саласындағы жеткен жетістіктері үшін» сыйлығының жеңімпаздарын анықтау мақсатында болған «Алтын сапа» көрме байқауына қатысып, белсене қатысушы мекеме ретінде Алғыс хатқа ие болды. 2009 жылдың 18 қыркүйегінде ([[Болонья]]) [[Университет|университет]]тер Ұлы Хартиясына қол қойды, бұның өзі – университеттің қабілеттілігі мен мол дәстүрінің белгісі. 2010 жылы Х. Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университеті Ұлы Хартиясына біріккен 600 әлемдік университеттер қатарына енді.

Соның нәтижесінде университет Болон процесінің толық қатысушысы болып есептілді. Болон үдерісі талаптарына сәйкес білім алушылардың қос диплом алуларына, оқу орнын қысқа мерзімде бітіруге салалы университеттердің ішінде алтыншы орынға ие.

Түлектерді жұмысқа орналасу деңгейін арттыру және білікті мамандарға тапсырыстарды қанағаттандыру үшін жыл сайын жұмысқа орналасу жәрмеңкесі өтеді, оған аймақтағы отандық және шетелдік компаниялар, түрлі деңгейдегі банк өкілдері, облыстық білім беру департаментінің жауапты адамдары қатысады. «Дипломмен ауылға» мемлекеттік бағдарламасы бойынша жұмыстар атқарылып келеді.
2020 жылы маусым айында университет «Х. Досмұхамедов атындағы Атырау университеті» коммерциялық емес акционерлік қоғамға айналды.

== Құрылымы ==
Университеттің 6 факультеті бар:
# Инновациялық білім беру факультеті
# Жаратылыстану ғылымдары факультеті
# Физика, математика және ақпараттық технологиялар факультеті 
# Гуманитарлық ғылымдар және өнер факультеті
# Экономика және құқық факультеті
# Көптілді білім беру факультеті

Оларда 34 мамандық бойынша 7937 студент оқиды, (4542-сі күндізгі, ал 3395-і сырттай оқу бөлімдерінде). 43 кафедрада 560 оқытушы жұмыс істейді, оның 20-сы [[ғылым докторы]], өздерін-өздері толық қаржыландыру (коммерциялық) топтарында 3222 студент оқиды. Университетте — [[Ресей]], [[Түркия]], [[Қырғызстан]], [[Түрікменстан]], [[Өзбекстан]]нан т.б. шет елдерден  50-ден астам студент білім алады. [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]-ға еңбек сіңірген [[спорт шебері]], [[Токио Олимпиадасы]]ның  күміс жүлдегері Ә. Тұяқов, ҚР Мемлекеттік сыйлығының иегері, ақын [[Фариза Оңғарсынова]], т.б. осы университеттің түлектері.&lt;ref&gt;[[Қазақ энциклопедиясы]]&lt;/ref&gt;

‎[[Сурет:Atyrauuniv1.jpg|400px|right|Университет ғимараты]]
[[File:Atyrauuniv2.jpg|thumb|300px|Университеттің жаңадан салынған ғимараттарының бірі]]

== Ректорлар ==
[[Құспан Еспендіұлы Темірғалиев|Құспан Темірғалиев]] - 1950-1955 жылдар.

[[Сүгірбай Байтықұлы Байтықов|Сүгірбай Байтықов]] - 1956-1957 жылдар.

[[Бәкір Білеубаев|Бәкір Білеубаев]] - 1957-1958 жылдар.

[[Қадыр Жаманбайұлы Жаманбаев|Қадыр Жаманбаев]] - 1958-1961 жылдар.

[[Садырбай Тоқпанұлы Қожабаев|Садырбай Қожабаев]] - 1961-1969 жылдар.

[[Сәнду Дүймағанбетқызы Дүймағамбетова|Сәнду Дүймағамбетова]] - 1969-1972 жылдар.

[[Ғапуролла Даиров|Ғапуролла Даиров]] - 1972-1976 жылдар.

[[Ерен Бахытұлы Сахипов|Ерен Сахипов]] - 1976-1983 жылдар.

[[Нәжіман Разахұлы Күнхожаев|Нәжіман Күнхожаев]] - 1983-1986 жылдар.

[[Жамбыл Сәулебекұлы Ақылбаев|Жамбыл Ақылбаев]] - 1986-1991 жылдар.

[[Хисмет Бозанұлы Табылдиев|Хисмет Табылдиев]] - 1991-1999 жылдар.

[[Асхат Сәлімұлы Иманғалиев|Асхат Иманғалиев]] - 1999-2008 жылдар.

[[Киікбай Мыңбайұлы Жаулин|Киікбай Жаулин]] - 01.08.2011-01.10.2011

[[Алтай Ғабдрахманұлы Қазмағамбетов|Алтай Қазмағамбетов]] - 2008-2011 жылдар.

[[Бейбіт Баймағамбетұлы Мамраев|Бейбіт Мамраев]] - 2012-2016 жылдар.

[[Абзал Ахатұлы Талтенов|Абзал Талтенов]] - 2016-2019 жылдар.

[[Саламат Нұрмұханұлы Идрисов|Саламат Идрисов]] - 2020 жылдан бері университет ректоры.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

==Сілтемелер==
*[https://asu.edu.kz/ Ресми торабы]
*[https://asu.edu.kz/en/ Atyrau State University ...]{{Deadlink|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[https://portal.kundelik.kz/articles/39-atyrauskii-gosudarstvennyi-universitet-imeni-h--dosmuhamedova Күнделік порталы]
*[https://www.netacad.com/ru/node/3665 Х. Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университеті 60 ...]
{{stub}}

[[Санат:Атырау жоғарғы оқу орындары]]
[[Санат:Қазақстан университеттері]]</text>
      <sha1>erqz6wl63k7exc26rersiu6u9pgxfc0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бейресми босқындар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>89354</id>
    <revision>
      <id>3575906</id>
      <parentid>2115512</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T05:58:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таттибаева Гулжас</username>
        <id>179345</id>
      </contributor>
      <origin>3575906</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="683" sha1="8cswvr7ty1npgvz0961p9pktjhht8m0" xml:space="preserve">'''Бейресми босқындар''' - тіркелмеген [[босқын]]дар мен [[Миграция|мигранттар]].&lt;ref&gt;Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Әлеуметтану және саясаттану бойынша / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын - Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2006. - 569 б.
ISBN 9965-808-89-9&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==

&lt;references/&gt;

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Ғылым]]
[[Санат:Әлеуметтану]]
[[Санат:Саясаттану]]


{{stub}}

''Тағы қараңыз''</text>
      <sha1>8cswvr7ty1npgvz0961p9pktjhht8m0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575963</id>
      <parentid>3575906</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T06:38:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Таттибаева Гулжас|Таттибаева Гулжас]] ([[User talk:Таттибаева Гулжас|т]]) өңдемелерінен [[User:ArystanbekBot|ArystanbekBot]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>2115512</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="654" sha1="sie1btlyes5kfvvbmdmaxt5jep4si3a" xml:space="preserve">'''Бейресми босқындар''' - тіркелмеген [[босқын]]дар мен [[Миграция|мигранттар]].&lt;ref&gt;Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Әлеуметтану және саясаттану бойынша / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын - Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2006. - 569 б.
ISBN 9965-808-89-9&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==

&lt;references/&gt;

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Ғылым]]
[[Санат:Әлеуметтану]]
[[Санат:Саясаттану]]


{{stub}}</text>
      <sha1>sie1btlyes5kfvvbmdmaxt5jep4si3a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қозғалмайтын фазаның тасымалдауышы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>119254</id>
    <revision>
      <id>3575494</id>
      <parentid>2148187</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T13:24:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3575494</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2335" sha1="hf9fwwm6js0tk4rvg2zc3uv7yunw5ro" xml:space="preserve">ГСХ тасымалдауышы хроматографиялық [[Процесс|процеске]] әсер етпеуі керек, оның жеткілікті меншікті беті (ауданы), беріктігі, қуыстарының біркелкі орналасуы, бөлшек өлшемі мен жүгіру қабілеті, қозғалмайтын сұйық [[фаза]]ны адсорбциялауға бейімділігі, [[химия]]лық әрекеттесуге тұрақтылығы болуы керек. Мұндай тасымалдауыш ретінде [[диатомит]] - су өсімдіктері мен жәндіктерінің қалдықтарынан пайда болған тас сияқты шөгінді жыныс қолданылады. Бұл жыныстарды қышқылмен және сілтімен өңдеп, жоғарғы [[температура]]да күйдірсе, [[кремний]]лі кеуекті тасымалдауыш шығады. Ол негізінен кремний және оның силикатты тұзынан тұрады. Сондай-ақ [[газ]] сұйықты хроматографияда төсеніш ретінде [[шыны]] микрошариктер, силикагелдер, отқа төзімді қыш бөлшектері, тефлон мен басқа да заттар қолданыла береді. Тасымалдауыш бөлшектері барынша ұсак және біркелкі болуы керек. Бөлшектердің қалыпты өлшемі қысқа шекте болуы керек, мысалы, олардың диаметрі 0,18-0,25 мм, 1,15-0,18 мм, сияқты. Түйіршіктер неғұрлым кіші болса, соғұрлым тасымалдауыш газдың қысымы жоғары болады.&lt;ref&gt;Құлажанов Қ.С.Аналитикалық химия: II томдық оқулық . II - том. Оқулық. Алматы:«ЭВЕРО» баспаханасы, 2005. - 464 б. ISBN 9965-680-95-7&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{Суретсіз мақала}}
{{wikify}}

[[Санат:Аналитикалық химия]]
[[Санат:Химия]]
[[Санат:Ғылым]]</text>
      <sha1>hf9fwwm6js0tk4rvg2zc3uv7yunw5ro</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Белград</title>
    <ns>0</ns>
    <id>120053</id>
    <revision>
      <id>3575974</id>
      <parentid>3464647</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T06:49:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Оразбаева Жанна</username>
        <id>179344</id>
      </contributor>
      <origin>3575974</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9452" sha1="301c4s8tvtcexvvd91b2mnnorl7vh26" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = Қала
 |қазақша атауы           = Белград
 |шынайы атауы            = {{lang-sr|Београд, Beograd}}
 |сурет                  = Beograd collage.jpg
 |жағдайы                 = Астана
 |ел                      = Сербия
 |елтаңба                 = Coat of Arms Belgrade.png
 |ту                      = Flag of Belgrade, Serbia.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = 44|lat_min = 49|lat_sec = 00
  |lon_dir = E|lon_deg = 20|lon_min = 28|lon_sec = 00
  |CoordAddon             = type:city(745514)_region:GR
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 200
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Сербия әкімшілік бөлінісі{{!}}Округ
 |аймағы                   = Белград (округ)
 |кестедегі аймақ         = Белград (округ){{!}}Белград
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 17 қауым
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = Зоран Радойичич
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = б.з.б. III ғасыр
 |бұрынғы атаулары        = [[Сингидунум]]&lt;br /&gt;Белиград
 |статус алуы               = 
 |жер аумағы                  = 359,92&lt;ref name=&quot;webrzs&quot;&gt;[http://webrzs.stat.gov.rs/axd/en/pok.php?god=2008 Републички завод за статистику Србије]&lt;/ref&gt;
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 116,75
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = серб 
  |тұрғыны                = {{өсім}} 1 233 796
  |санақ жылы             = 2014
  |тығыздығы              = 506
  |шоғырлануы             = {{өсім}} 1 659 440 (2014)
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = +381 11
 |пошта индексі           = 11000
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = BG
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Belgrade
 |сайты                   = http://www.beograd.rs/
 |сайт тілі               = 
}}
'''Белград''' ({{lang-sr|{{audio|Sr-beograd.ogg|Бео́град, Beograd}}}}) — [[Сербия]]ның астанасы және ең ірі қаласы. 1403 жылы Сербияның астанасы, 1918 -2003 жылдары [[Югославия Одақтық Республикасы|Югославия]]ның астанасы, 2003-2006 жж. [[Сербия және Черногория]]ның астанасы болды. Сербияның ірі экономикалық, өндірістік және мәдени орталығы. Қала Сербияның орталық бөлігінде Сава өзенінің [[Дунай]]ға ағысы тұсында орналасқан. Белград қаласының өңірінің аумағы 3227 км²-ді құрайды. Қала 1999 жылы НАТО-лықтардың бомбалауы кезеңінде қатты зардап шекті. 1.233.796&lt;ref&gt;http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/Popis2011/Starost%20i%20pol-Age%20and%20sex.pdf&lt;/ref&gt; (2 млн. тіркелмеген адам санымен.) тұрғыны бар.

== Географиясы ==
[[Сурет:Belgrad Save Donau.jpg|thumb|left|250px|[[Сава]]ның [[Дунай]]ға құятын жері]]
Белград - Нови-Белград пен Земун аудандарының географиялық орналасуы Сремде болғанымен, [[Сава]] мен [[Дунай]] атты екі өзеннің бойында орналасқан, оның аймағына енеді (бұл екі аудан Белград бөлігі болып табылады.) Палилула ауданының бір бөлігі Банатта жатыр, бірақ оның аймағына енбейді. Срем мен Банат – [[Орталық Еуропа]], ал қалған оңтүстіктегілер - [[Балқан түбегі|Балқандікі]]. Нақты дерекке сүйенсек, [[Балқан түбегі]]нің және Орталық Еуропаның шекаралары Белградта жатыр&lt;ref name=&quot;География Белграда&quot;&gt;[http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=1027 Град Београд: Географски положај] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131006154937/http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=1027 |date=2013-10-06 }} {{ref-sr}} {{ref-en}} {{ref-de}}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
[[Сурет:Fortress Belgrade.jpg|250px|thumb|right|[[XVI ғасыр]]дағы Белград]]
Қаланың шығу тарихы [[Сава]] мен Дунай өзендерінің құйылысындағы Сингидунум қонысының  негізін қалаған [[кельттер]] (скордиск ұлысы) дәуіріне алып келеді. Белград қарқынды өткен шағында 40 әскерді жеңіп алып, 38 рет қайтадан сапқа тұрғызды.Қаланың ескі қамалы [[кельттер]] мен [[Рим|римдіктерді]], [[Готтар (субмәдениет)|готтар]] мен [[франктер]]ді, [[Славяндар|славян]] мен [[Түріктер|түріктерді]] жолықтырып отырды.

Қала сербтік атауымен алғашқы рет ІХ ғасырда шыға бастады. Белградқа [[Болғар|бұлғарлар]] иелік етті, ХІ-ХІІ ғғ. Ол Византия қоластында болды, ал кейін бұлғар, сербтер, мажарлықтар иелік етті. 1427 жылдан бері Белград –  1456 жылы мажарлық әскербасы Яноша Хуньяди Түрік сұлтаны МЕХМЕТ ІІ қоршауға алынған қаласындағы әскерін талқандаған дуалы болған мажарстанның шекаралық бекінісі. 1521 жылы Белградты түріктер басып алды. Аустриялықтар мен түріктер шайқасында Белград аустриялықтар қолына үш рет өтті. (1688—1690, 1717—1739, 1789—1791). [[1806 жыл]]ы түріктерден азат етілген Белград сербтер княздігінің астанасы болды. (корольдік – 1882 жылдан бері).

1813 – 1830 жылдар аралығында қала 1867 жылға дейін қала ортасында тұрғызылған бекінісін бермей қойған түріктер қожалығында болды. Бірінші дүние соғысында Белградты екі рет аустрия әскері жаулап алды. (18 қараша — 2 желтоқсан 1914; 26 қыркүйек 1915 — 18 қазан 1918). [[1918 жыл]]дың 1 желтоқсанында [[сербтер]], [[хорваттар]], [[словендер]] Корольдігі болды. (1929 жылдан бері  - Югославия).

[[1941 жыл]]дың 13 сәуірінде Герман басқыншылары басып алып, [[1944 жыл]]ы 20 қазанда кеңес әскерінің және [[Югославия]]ның халықтық – азаттық әскері күшімен азат етілді. [[1945 жыл]]дың қараша айында [[Белград]] ЮФХР астанасы деп жарияланды (1963 жылы – Югославия Социалистік Федеративтік Республикасы)&lt;ref&gt;[http://slovari.yandex.ru/dict/bse/article/00007/43600.htm?text=Белград Большая советская энциклопедия: Белград]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Әкімшілік-аймақтық бөлініс ==

== Климаты ==

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{geo-stub}}
{{Еуропа елордалары}}

[[Санат:Сербия қалалары]]
[[Санат:Еуропа елордалары]]
[[Санат:Дунай өзенінің бойындағы қалалар]]
[[Санат:Белград]]</text>
      <sha1>301c4s8tvtcexvvd91b2mnnorl7vh26</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Kasymov</title>
    <ns>3</ns>
    <id>122375</id>
    <revision>
      <id>3575654</id>
      <parentid>3571150</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T18:25:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>QazPaluan</username>
        <id>179154</id>
      </contributor>
      <comment>/* Айдос Ғалымов туралы мақала */ жаңа бөлім</comment>
      <origin>3575654</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="164952" sha1="j5e7g26n1ndqcotjfdlbdkpo5ifboru" xml:space="preserve">{{Мұрағат|қыркүйек 2011 — қаңтар 2015|қаңтар 2015 — 2016 қаңтар|қаңтар 2016 — қаңтар 2017|қаңтар 2017 — сәуір 2019|маусым 2019 — желтоқсан 2020|ақпан 2021 — қаңтар 2022|ақпан 2022 — қаңтар 2023|қаңтар 2023 — сәуір 2024}}
{{астынан}}

== Жою №1 ==

Қайырлы күн. Мына қажетсіз айрық бетті &lt;s&gt;Мұқыр ауылдық округі&lt;/s&gt; жою керек болып тұр. -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 05:29, 2024 ж. сәуірдің 28 (+05)

:Алматы облысындағысының атауы шынымен Мұқыры ма? [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 08:34, 2024 ж. сәуірдің 28 (+05)
::Иә, шынымен Мұқыры. Орысшасы ''Мукры''. -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 04:51, 2024 ж. сәуірдің 29 (+05)
:Жетісу облысында мұндай ауыл бар ғой [[Қатысушы:Madi Dos|Madi Dos]] ([[Қатысушы талқылауы:Madi Dos|талқылау]]) 16:51, 2024 ж. сәуірдің 28 (+05)

== Павел Архипович Загребельный‎ ==

Павел Архипович Загребельный‎ мақаласынан не үшін «КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері» деген санатты алып тастадың? Себебін айта кетсең, келесіде қоймас үшін. [[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылау]]) --[[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылау]]) 12:38, 2024 ж. мамырдың 1 (+05)
: Түсіндім, кешірерсің, автоматты шығатын болып тұр ғой.--[[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылау]]) 12:41, 2024 ж. мамырдың 1 (+05)
::Кеш жарық {{@|Мағыпар}}! Сонымен қатар {{tl|туғанжері}}, {{tl|қайтысболғанжері}} деген үлгілерді қолдансаңыз, автоматты түрде туған/қайтыс болған жерлердің санаты пайда болады --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:58, 2024 ж. мамырдың 1 (+05)

== Үлгі:Азаматтық қақтығыс ==

Қайырлы күн, ''[[Үлгі:Азаматтық қақтығыс|Азаматтық қақтығыс]]'' үлгісін дұрыстап жібересіз ба? ''Себеп'' деген істемей тұр. [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 15:30, 2024 ж. мамырдың 7 (+05)

:Сосын, ''Нәтиже'' дегенде алғашқы сөйлемде * белгісі істемейді, мысалы [[Қазақстандағы жер наразылығы (2016)]] мақаласында көрсеңіз болады. [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 15:41, 2024 ж. мамырдың 7 (+05)
:Иә, енді істейді. Бірақ &quot;жұлдызшаны&quot; білмедім. -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 17:29, 2024 ж. мамырдың 7 (+05)
::{{@|Casserium}}''*'' барлық үлгілерде солай дұрыс көрсетпейді, метауикиден болу керек --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 01:15, 2024 ж. мамырдың 8 (+05)
:::Иә солай шығар онда -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 01:27, 2024 ж. мамырдың 8 (+05)

== Албан тілі мақалам жоққа шығарылды.  ==

Менің жақында істегем мақаламда қате кеткен болар, мақаланың қате кеткен жері бар ма? Болмаса жоққа шығарудың себе не? [[Қатысушы:Nafpeg|Nafpeg]] ([[Қатысушы талқылауы:Nafpeg|талқылау]]) 17:21, 2024 ж. мамырдың 8 (+05)
:Себебі, сіз аудару функция арқылы мақаланы аяғына дейін өңдеген жоқсыз. Тыныс белгілер, дереккөздер арасында интервал қалып қойған, сонымен қатар дайын үлгіні пайдаланбай отырсыз --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:46, 2024 ж. мамырдың 9 (+05)

== Мақалада қате бар ==
Қайырлы күн, [[Egov.Press|мына мақалада]] суретті жойып жіберген екен. Қырғызша нұсқасындағыдай түзеп жіберсеңіз керемет болар еді. [[Арнайы:Үлесі/37.99.97.162|37.99.97.162]] 17:42, 2024 ж. мамырдың 11 (+05)
: Қайырлы күн! Суретті түзеп қойдым;-[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 20:52, 2024 ж. мамырдың 11 (+05)

== Қате ==

Қайырлы кеш. Біраздан бері [[Үлгі:Елді мекен-Қазақстан]] дұрыс істемей тұр. Атырау облысының барлық елді мекендерінде '''&lt;imagemap&gt;: 2 жолдағы кескін жарамсыз, әрбір жол мынаның біреуінен басталу қажет:''' деген жазу шығады. -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 23:06, 2024 ж. мамырдың 15 (+05)
::{{@|Casserium}}, үлгі қате емес. Позкарта үлгісіне қосымша үлгі жасалды. Түзетілді --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:39, 2024 ж. мамырдың 16 (+05)
:::Көп рақмет -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 22:52, 2024 ж. мамырдың 16 (+05)

== Жеңіл атлетші ==

Сәлеметсізбе! Жеңіл атлетші‎ үлгісі дүрыс істемей жатыр. ең төменгі жағында ақпаратты көрсетпейді (10 000м ден бастап). мүмкін шаблон тым созылғандықтан шығар? қалай түзетуге болады? [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 22:54, 2024 ж. мамырдың 18 (+05)
:{{@|TalgatSnow}}Қайырлы күн, уақыт болғанда тексерістен өткіземін. Ұзақ үлгі екен, асықпай қарау керек --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 16:56, 2024 ж. мамырдың 19 (+05)
::Ok [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 21:56, 2024 ж. мамырдың 19 (+05)

== Мақалаларды жою ==

Қайырлы кеш, мына мақалаларды жоюға ұсынамын.
* &lt;s&gt;Атбасар түсті металдар тресі (Атбасцветмет)&lt;/s&gt;
* &lt;s&gt;ХVІІІ ғасырдың екінші жартысы – ХІХ ғасырдың басында Ертістің оң жағалауына көшу.&lt;/s&gt;
* &lt;s&gt;Қорғанысқа және басқаруға жұмсалатын шығыстар&lt;/s&gt;
* &lt;s&gt;Гринвуд Джеймс&lt;/s&gt;
* &lt;s&gt;Зат мөлшері. Авогадро саны. Молярлық масса&lt;/s&gt;
* &lt;s&gt;Ең кіші шекті өлшем&lt;/s&gt;
* &lt;s&gt;Ең үлкен шекті өлшем&lt;/s&gt;
* ''Есенжол Қаниұлы Әлиаров''
* &lt;s&gt;Шіркеулік славянизмдер&lt;/s&gt;
* ''Байзақ ауданының ескерткіштері''
* &lt;s&gt;Иоганни Густав Ренат&lt;/s&gt;
* &lt;s&gt;Әбілқайыр Мұқамбет Ғази Баһадур хан&lt;/s&gt;
* &lt;s&gt;Әуе-десанттық күштер күні&lt;/s&gt;
* &lt;s&gt;Өздігінен даму&lt;/s&gt;
* &lt;s&gt;Сесиль Джон Родс&lt;/s&gt;
[[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 02:25, 2024 ж. мамырдың 20 (+05)

:Қалғандары не себеппен жойылмады? [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 04:37, 2024 ж. мамырдың 21 (+05)

== Үш мақала жою ==
Мыналарды жоюға ұсынамын:
* &lt;s&gt;Өзіндік маркетинг&lt;/s&gt;
* ''Өзін-өзі өлтіру‎''
* &lt;s&gt;Мен&lt;/s&gt;
--[[Қатысушы:Жанна Ж|Жанна Ж]] ([[Қатысушы талқылауы:Жанна Ж|талқылау]]) 14:38, 2024 ж. мамырдың 24 (+05)

== Өзін-өзі өлтіру‎ ==
Бұл мақаланы неге жоймадыңыз? --[[Қатысушы:Жанна Ж|Жанна Ж]] ([[Қатысушы талқылауы:Жанна Ж|талқылау]]) 13:30, 2024 ж. мамырдың 26 (+05)
:{{@|Жанна Ж}} Керек мақала, әлде дубликаты бар ма? Ретке келтіру керек --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:43, 2024 ж. мамырдың 26 (+05)
:: Ол сізге не үшін керек? Оны қашан ретке келтіресіз? Менің ойымша, бұл мақала қажет емес. --[[Қатысушы:Жанна Ж|Жанна Ж]] ([[Қатысушы талқылауы:Жанна Ж|талқылау]]) 07:18, 2024 ж. мамырдың 27 (+05)
:::{{@|Жанна Ж}}, маған керек деп жазбадым, сосын мен ретке келтіремін деген жоқпын. Мақала маңызды, сіз жой деп талқыға салмай мұндай керек мақалалар жойыла бермейді. Сіздің талқылау бетіңізге қалдырып кеткен жұмысты жасасаңыз дұрыс болар еді, уақытыңыз бен ынтаңыз бар сияқты --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:54, 2024 ж. мамырдың 27 (+05)
:::: Бірақ мен айтқан ''Өзіндік маркетинг'' және ''Мен'' мақалаларын жойдыңыз ғой. Оларды талқыға салған жоқсыз. Ендеше мына мақаланы да жойыңыз. Оның тіпті '''Суицидтік ой''' деген дубликаты да бар. --[[Қатысушы:Жанна Ж|Жанна Ж]] ([[Қатысушы талқылауы:Жанна Ж|талқылау]]) 11:56, 2024 ж. мамырдың 28 (+05)
:{{@|Жанна Ж}} Себебі басқа тілмен байланыспаған, сондықтан маңыздылығы төмен болғандықтан, жойылды. Ендеше жойыңыз деп бұйрық бере алмайсыз, мұнда өз еркімен. Қай нұқасының атауы ресми түрде дұрыс, соны қалдыру керек. 

Сізге айтылған жұмысты орындау қолыңыздан келмейтін сияқты --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:30, 2024 ж. мамырдың 30 (+05)
: Мен сізді түсінбей отырмын: сапасы жоғары ''Өзіндік маркетинг'', ''Өздігінен даму'' және ''Мен'' мақалаларын сіз оңай жойып, сапасы төмен ''Өзін-өзі өлтіру''‎ мақаласын белгісіз бір себеппен қалдырып отырсыз, оның тіпті дубликаты да бар. Бұл екіжүзділік пе? --[[Қатысушы:Жанна Ж|Жанна Ж]] ([[Қатысушы талқылауы:Жанна Ж|талқылау]]) 11:26, 2024 ж. мамырдың 30 (+05)
: Жалпы сіз маңыздылықтың басқа тілдерге қатысы жоқ екенін білмейді екенсіз. Бірақ бұған соншама қадалып қалсаңыз, мысалы, ''Мен'' мақаласының 27 интеруики сілтемесі бар екенін біліп жүріңіз. --[[Қатысушы:Жанна Ж|Жанна Ж]] ([[Қатысушы талқылауы:Жанна Ж|талқылау]]) 11:32, 2024 ж. мамырдың 30 (+05)
::{{@|Жанна Ж}}Жақсы, сізге айтылған жұмысты білмейді екенсіз. Жасай алмайды екенсіз, бірақ маған сын айтып, білгіш болып, екіжүзділік танытып отырсыз. Немесе өтірікші екенсіз. 134 мақаланы тексерістен өткізіп, жоюға болатын мақалаларға үлгі қалдырып кетсеңіз. Ақыры сондай нәрсенің сарапшысына қатты ұқсайсыз. Іске сәт. Уақыт пен энергияны маған құртпаңыз, өмір онсызда қысқа. Пайдалы нәрсеге жұмсаңыз --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:09, 2024 ж. мамырдың 31 (+05)
::: Әңгімені басқа жаққа бұрудың шебері екенсіз! Екіжүзділік дегеніміз екі бірдей тақырыпты қарама-қарсы тәсілдермен шешу. Мысалы, мен айтқан '''Өзіндік маркетинг''' мақаласын сіз тез-ақ жоя салдыңыз, бірақ мен айтқан ''Өзін-өзі өлтіру''‎ мақаласын сіз «жой деп талқыға салмай мұндай керек мақалалар жойыла бермейді» деген сылтаумен қалдырдыңыз. Яғни мұнда екіжүзділік таныттыңыз!!! --[[Қатысушы:Жанна Ж|Жанна Ж]] ([[Қатысушы талқылауы:Жанна Ж|талқылау]]) 10:38, 2024 ж. мамырдың 31 (+05)
:{{@|Жанна Ж}}Егер басқа сұрақтарыңыз бен артық әңгімеңіз бітсе, құр босқа менің мазамды алмаңыз. Сау болыңыз, іске сәт --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 01:00, 2024 ж. маусымның 1 (+05)
:: Екіжүзді болып танылмас үшін жаңағы үш мақаланы жойғандай [[Өзін-өзі өлтіру]] мақаласын да жойыңыз! --[[Қатысушы:Жанна Ж|Жанна Ж]] ([[Қатысушы талқылауы:Жанна Ж|талқылау]]) 10:06, 2024 ж. маусымның 1 (+05)
:::Ол мақаланы не себеппен жою керек? '''Біріншіден''', бұл бетке көп бет сілтеніп тұр. '''Екіншіден''', энциклопедиялық маңызы сіз айтқандай жоқ емес айтарлықтай маңызы бар ([[wikidata:Q10737|141 тілде жазылған]]). '''Үшіншіден''', мақаланы жоюға [[Талқылау:Өзін-өзі өлтіру#Жедел жоюға ұсынысы|қарсылықтар бар]]. Нақты аргументтер ұсынсаңыз. [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 10:44, 2024 ж. маусымның 1 (+05)
:::: Бірақ ол '''Өздігінен даму''' және '''Мен''' мақалаларын жойды ғой. Олардың сапасы шамамен бірдей, оларға да көп тілде сілтеме қойылған. Бұл кедергі болған жоқ қой. Сонда бұны да жойсын, әлде алдыңғы мақалаларды қайтара ма? --[[Қатысушы:Жанна Ж|Жанна Ж]] ([[Қатысушы талқылауы:Жанна Ж|талқылау]]) 11:44, 2024 ж. маусымның 1 (+05)
:::::Тағы айтам '''нақты аргументтер''' келтірсеңіз. Өздігінен даму бетіне [[Арнайы:Мында сілтегендер/Өздігінен даму|еш бет сілтеніп тұрған жоқ]], ал Мен бетіне [[Арнайы:Мында сілтегендер/Мен|2 бет қана сілтеніп тұр]]. Сонымен қатар, бұл мақалалар көлемі аз және сапасы жағынан өте нашар жазылған. Өтіп кеткен нәрсені қайта қозғаудың қажеті жоқ. Осымен бұл тақырып жабылсын. [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 03:00, 2024 ж. маусымның 2 (+05)

== Күндерек ==

Сәлеметсізбе! неліктен басты беттегі күндерек жаңартылмайды? кейбір күндері мүлдем бос тұр [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 19:10, 2024 ж. мамырдың 26 (+05)
:{{@|TalgatSnow}} Кеш жарық, себебі ешкім жасамаған, жасалғандардың өзі ескі ақпарат сияқты. Егер ынтаңыз болса жасауға болады --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:47, 2024 ж. мамырдың 26 (+05)
::жазсам қосқан ақпарат басты бетте көрстілмейді. Бетті жаңалау батырмасы істемейді [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 10:28, 2024 ж. мамырдың 27 (+05)
:::{{@|TalgatSnow}} қайырлы күн! Сіз тек ақпаратты «26 мамыр» сияқты деген бетке қосып жатқанға ұқсайсыз. Басты беттегі күндеректі өңдеу үшін «Уикипедия:Бүгін/26 мамыр» дегенді өңдеу қажет -- [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 13:10, 2024 ж. мамырдың 27 (+05)
::::Ок [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 13:23, 2024 ж. мамырдың 27 (+05)

== [[Әйелдердің қоғамдағы орны]] ==
Kasymov, сізге не болды??? Бұл мақалаға енгізіп жүрген түзетулерімді неге жойып жүрсіз? Бір жерден қатені таптыңыз ба? --[[Қатысушы:Амантаева Дарига|Амантаева Дарига]] ([[Қатысушы талқылауы:Амантаева Дарига|талқылау]]) 22:49, 2024 ж. мамырдың 30 (+05)
:{{@|Амантаева Дарига}} Ешнәрсе болған жоқ) Сіз мақалаға тікелей қатысы '''жоқ''' сөздерге сілтеме қойып жатыр екенсіз. Олай дұрыс емес, ''Әйелдердің қоғамдағы орны'' мақаласында ''генерал'', ''қазақ әйелдері'' (жоқ мақала, әрі ондай мақала болмайды да) сөздерге сілтенген соң кері қайтардым. Сіз қойған санатты қойдым --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:04, 2024 ж. мамырдың 31 (+05)
:: Салт-дәстүр, қоғам, дала сөздерінің бұл мақалаға қатысы жоқ деп неге санайсыз?  Тарихымызда болған төрт әйгілі әйелдің есіміне сілтеме қосу қалайша бұл мақалаға қатысты емес болады? Қайтарыңыз ол сілтемелерді... --[[Қатысушы:Амантаева Дарига|Амантаева Дарига]] ([[Қатысушы талқылауы:Амантаева Дарига|талқылау]]) 22:26, 2024 ж. мамырдың 31 (+05)
:::Есімдерді сілтеймін, бірақ сал-дәстүр сияқты сөздер мақалаға тікелей қатысы жоқ --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 01:02, 2024 ж. маусымның 1 (+05)

== Аралтұз ==

Қайырлы күн, ''Аралтұз'' мақаласын жойып, &lt;s&gt;Аралтұз комбинаты&lt;/s&gt; мақаласын ''Аралтұз'' бетіне жылжытсаңыз. Себебі ол бұрын басталған және мен оны толықтырдым. 

Сосын ''Арал теңізі мәселелері жөніндегі мемлекетаралық кеңес'', ''Арал теңізі мәселелері жөніндегі мемлекетаралық келісім'' мақалаларын жоя салсаңыз. Арал теңізі мәселелері жөніндегі келісім дубликаты. [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 15:58, 2024 ж. мамырдың 31 (+05)

== Сайт ==

Қайырлы кеш. [[Үлгі:Компания|Мына үлгінің кодына]] сайтқа қойылатын ''URL'' үлгісін қоса қоясыз ба. -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 04:18, 2024 ж. маусымның 1 (+05)
:{{@|Casserium}}, өңдеуге болады. Болғаннан кейін, жаза салыңыз. Қайтадан жабамын --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 02:46, 2024 ж. маусымның 2 (+05)
::Рақмет, қостым. Жаба берсеңіз болады -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 01:52, 2024 ж. маусымның 4 (+05)
:::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]], Енді [[Үлгі:Мемлекеттік орган|мына]] үлгіні уақытша аша тұрасыз ба. Өткендегі себеппен -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 04:18, 2024 ж. маусымның 6 (+05)
:::Қайырлы күн, сіздер осы [[Үлгі:Компания]] үлгісінде логотиптен бөлек '''сурет''' бөлімін қоса аласыздар ма, яғни компания логотипі сосын астында мысалға штаб-пәтерінің суреті тұрады. Мәселен, орыс уикипедиясындағы [https://ru.m.wikipedia.org/wiki/Apple Apple] мақаласынан қарасаңыздар болады. Солай істелсе, жақсы болар еді. [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 14:24, 2024 ж. маусымның 6 (+05)
::::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]], екі үлгіні қайта аша қойыңызшы онда. -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 19:47, 2024 ж. маусымның 7 (+05)
:{{@|Casserium}}, {{@|Тұран}} дайын --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:53, 2024 ж. маусымның 10 (+05)

== [[Әйелдің отбасындағы орны]] ==

Сіз антифеминистсіз бе? Бұл мақаланы неге жойдыңыз? Өте жақсы жазылған мақала еді ғой. [[Қатысушы:Амантаева Дарига|Амантаева Дарига]] ([[Қатысушы талқылауы:Амантаева Дарига|талқылау]]) 19:04, 2024 ж. маусымның 3 (+05)
:Иә ''сексистпін''!! Мақаланың маңыздылығы төмен, мәселе әйел, ер болсын! Энциклопедиялық мақалаға қандай қатысы бар??? 

Неге жойдыңыз деудің орнына, ойыңызға келгенін ойланбай жазуға бола ма?!. Ескерту, бір-бірімізді танитын құрбы емеспіз, этика пен шекараны ұстаңыз! --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:50, 2024 ж. маусымның 4 (+05)

:Админ дұрыс айтады. Сексист болу ең ауыр күнәлардың бірі болып саналады. Ол Ібіліс шайтанның ісі ғой [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 13:36, 2025 ж. шілденің 4 (+05)

== Медиа Уики ==

&lt;s&gt;Қайырлы кеш. Уикипедияда [https://translatewiki.net/wiki/MediaWiki:Tooltip-n-portal/kk-cyrl Translatewiki] сайтында аударылып қойған [[МедиаУики:Tooltip-n-portal]] [[МедиаУики:Articleexists]] бар. Соны жою мүмкін бе екен?&lt;/s&gt; -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 19:46, 2024 ж. маусымның 7 (+05)

== Procter &amp; Gamble ==

''Проктер мен Гэмбл'' мақаласын '''Procter &amp; Gamble''' деп жылжытып бересіз бе? Себебі бұл компанияның ресми атауы. Сосын, &lt;s&gt;Проктер және Гэмбл&lt;/s&gt;, ''Проктер мен Гэмбл'' жоя салу керек, ешкім олай іздемейді. [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 01:24, 2024 ж. маусымның 9 (+05)
:{{@|Тұран}} Дайын, есік атауға мақалалар сільеніп тұр  --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:55, 2024 ж. маусымның 10 (+05)
::Рақмет, оны өзім жөндей саламын. [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 10:23, 2024 ж. маусымның 11 (+05)
::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] енді &lt;s&gt;Проктер мен Гэмбл&lt;/s&gt; жоя салыңыз. [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 11:08, 2024 ж. маусымның 11 (+05)

== Жақсы мақалалардағы хаос ==

Сәлеметсіз бе, Kasymov мырза! Жақсы мақалаларда бүртүрлі жағдай. [[Қымыз]] мақаласы жақсы мақалалар қатарында болса да, ол таңдаулы мақала белгсіне ие. [[Биология]] мақаласында белгі мүлдем жоқ. Бұл ситуацияны түзейсіз бе [[Қатысушы:Рахман999|Рахман999]] ([[Қатысушы талқылауы:Рахман999|талқылау]]) 00:35, 2024 ж. маусымның 13 (+05)
:{{@|Рахман999}}Кеш жарық, шешімді қателеспесем Амангелді мен Нұрлан мырзалар шешкен. Солардан нақты жауап алып, түзетпесе. --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 02:05, 2024 ж. маусымның 14 (+05)
::Солардан сұрап көрейім бе? [[Қатысушы:Рахман999|Рахман999]] ([[Қатысушы талқылауы:Рахман999|талқылау]]) 02:08, 2024 ж. маусымның 14 (+05)
:Иә --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 02:09, 2024 ж. маусымның 14 (+05)

== Вандализм  ==

‎Мықтыбек Оразтайұлы деген қатысушы менің [[Футболдан 2024 жылғы Еуропа чемпионаты (финал)]] мақаламды жойып, жылжытудың орнына көшіріп басқа атпен бастады [[Футболдан 2024 жылғы Еуропа біріншілігі (финал)]]. өзгенің еңбегін өзіңе жатқызу админге сай келмейтін нәрсе. бұған дейін менің рұқсатымсыз жеке бетімді бастап өндеген [[Қатысушы:TalgatSnow]]. сан үшін мақалаларды бастап бітірмейді:[[Футболдан Литва чемпионаты 2023]], [[Футболдан Украина кубогы 2021/22]]. мақала санатаулары дұрыс емес. әрекет етуіңізді сұраймын
@[[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]], @[[Қатысушы:Amangeldi Mukhamejan|Amangeldi Mukhamejan]], @[[Қатысушы:Салиха|Салиха]] [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 16:13, 2024 ж. шілденің 17 (+05)
:{{@|TalgatSnow}}Қалпына келді --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:46, 2024 ж. шілденің 18 (+05)
::@[[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] біреудің мақаласын жойып дәл сол мәтінді өз атыңызбен жариялағыңыз шындық па? @[[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] осылай шағымданып жатыр екен, бұл тіпті бір жарым жыл бұрынғы талқыалу, енді телеграмдағы топта шағымданып жатыр. --&lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 13:10, 2026 ж. ақпанның 10 (+05)
:::Бұл бетті де [[2026 Қысқы Олимпиада ойындары]]. Егер мен бұл бетке редирект жасамағанымда - [[2026 жылғы Қысқы Олимпиада ойындары]] жағдай дәл осындай болар еді. Ол жәй ғана атауын өзгертпейді, бірақ мәтінді авторлығын көрсетпестен көшіріп алады [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 02:04, 2026 ж. ақпанның 11 (+05)

== Мақаланың көрінуі ==

Қайырлы күн!

[[Айбар Қайнарұлы Олжаев]] мақаласы неге гуглдан іздесе шықпайды? Тек уикидің ішінен іздегенде ғана шығады екен. 

Жауабыңызға алдын ала рақмет. [[Қатысушы:Daniyal.aidarov5|Daniyal.aidarov5]] ([[Қатысушы талқылауы:Daniyal.aidarov5|талқылау]]) 12:41, 2024 ж. шілденің 22 (+05)
:{{@|Daniyal.aidarov5}} кеш жарық, меніңше біршама уақыт керек сияқты --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:54, 2024 ж. шілденің 22 (+05)

== Research about the tools on Wikimedia projects by the CEE Hub ==

Hi everyone, 

We would like to invite you to submit your responses to the survey dedicated to the tools that are used currently across the Wikimedia projects and the tools that you want to have.

This survey was made by the working group of the [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]], and your responses will be reviewed afterwards, as we want to continue supporting the communities. That support can be documentation for certain most used tools by other communities across the region per specific topics, finding solutions for new tools to be created in the future, creating most needed tools in the region (so called &quot;regional wishlist list&quot;), and many other options.

''Deadline to fill in the survey is '''20th of August, 2024'''.''

Submit your answers [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSeIwzCDKs6jXPG7EpZe-JH2Mm1odU0_MAv1bO-z-nLOq9dlug/viewform?usp=sf_link '''here''']

Thank you in advance for your time that you will dedicate in filling in this survey --[[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 18:07, 2024 ж. шілденің 26 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tools&amp;oldid=27177596 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Мақаладағы қате ==

Қайырлы күн, [[Egov.Press|мына мақалада]] Instagram-парақшасы қате сілтемеге жолдайды екен. Сілтемені алып тастасаңыз жақсы болар еді. [[Арнайы:Үлесі/37.99.45.88|37.99.45.88]] 18:49, 2024 ж. шілденің 27 (+05)
:Түзетілді --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 19:38, 2024 ж. шілденің 29 (+05)

== [[Жоба:Инкубатор/Astana Vision]] ==

Қайырлы күн Мен өңдеуге жіберген мақаланы тексере аласыз ба? Қарау кезегінде әлі көп мақалалар бар екенін түсінемін және осы мақалаға ерекше назар аударғаным үшін кешірім сұраймын. Алдын ала көп рахмет! [[Қатысушы:Nomini Meo|Nomini Meo]] ([[Қатысушы талқылауы:Nomini Meo|талқылау]]) 13:48, 2024 ж. тамыздың 9 (+05)

== Мақаланы жою ==

Какого хуя менің қазақша мақалаларымды жоясыз ? Мен оларды орысша мақаладан өз қолыммен аударып, толықтай өзім өңдеп жарияласам, өшіріп тастағансыз. Какого хуя ? Қазақ тіліне деген құрметсіздік пе ?[[Қатысушы:Balgymbek Has Been|Balgymbek Has Been]] ([[Қатысушы талқылауы:Balgymbek Has Been|талқылау]]) 07:37, 2024 ж. тамыздың 14 (+05)
:{{@|Balgymbek Has Been}} Мақалаңызда '''қ**тақта''' ақпарат жоқ екен, саған ескерткенмін! Мақаласымақты артынан құл сияқты тегін кім өңдеп толықтыру керек?? Дым ақпарат жоқ, өтірік аудару функциясы арқылы топаста жасай алады --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:57, 2024 ж. тамыздың 16 (+05)

== &quot;Бергамаск Сиютасы&quot; мақаласы жойылды.  ==

Сәлеметсіз бе! Менің &quot;Бергамаск Сиютасы&quot; атты мақалам тамыздың 4, сағат 21:00-де жойылды. Не себеппен жойылғанын айтып береңізші, мен қателерін түзетіп қайта жазып көрейін. Деректер ағылшын тілді мақала нұсқасынан алынды өйткені қазақ тілінде Бергамаск Сиютасы туралы мәлеметтер жоқ. [[Қатысушы:Nafpeg|Бекзат Азатұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Nafpeg|талқылау]]) 22:18, 2024 ж. тамыздың 17 (+05)
: {{@|Nafpeg}}Сіз мақала емес, жоба бастапсыз, атауы өзгеріп, тексерістен өтпей тұр: ''Бергамаск сюитасы'' --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 19:45, 2024 ж. тамыздың 19 (+05)

== Шақырым — километрдің қазақшасы ==

Қайырлы күн! Мен кей елді мекендердегі орысша сөздерді қазақшалап жатсам, оларды неге қайтадан орыс нұсқасына келтіріп жүрсіз? --[[Қатысушы:Kyzyljar muzei|Kyzyljar muzei]] ([[Қатысушы талқылауы:Kyzyljar muzei|талқылау]]) 13:35, 2024 ж. тамыздың 20 (+05) Мысалы, мынау жерде [[Ақшоқы (Солтүстік Қазақстан облысы)]].
:{{@|Kyzyljar muzei}}Ресми түрде қалай? шақырым деген сөзге дереккөздер көрсетсеңіз. Халықаралық сөзді аударған дұрыс па? --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:16, 2024 ж. тамыздың 22 (+05)
:: Ойбай, сіз жаңалықтарды қай тілде көресіз, оқисыз?! [https://egemen.kz/article/371013-kolik-infraqurylymyn-damytugha-568-mlrd-tenhge-bolinedi Мынау кешегі жаңалықта] басты газетте шыққан ақпарат — километр емес. --[[Қатысушы:Kyzyljar muzei|Kyzyljar muzei]] ([[Қатысушы талқылауы:Kyzyljar muzei|талқылау]]) 07:03, 2024 ж. тамыздың 28 (+05)
:::{{@|Kyzyljar muzei}} Осы туралы телеграмм тобына қосылып, сонда талқылаңыз. Егер шақырым деген 100 пайыз сенімді болсаңыз СІЗ барлық мақала өзгерте аласыз ба???? --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:44, 2024 ж. тамыздың 28 (+05)
:::: Бұл талқылайтын дүние емес. Бұны бәрі біледі, сізден басқа. --[[Қатысушы:Kyzyljar muzei|Kyzyljar muzei]] ([[Қатысушы талқылауы:Kyzyljar muzei|талқылау]]) 09:03, 2024 ж. тамыздың 30 (+05)
:{{@|Kyzyljar muzei}} Сізден 100 пайыз дәлел болмағандықтан '''км''' қалады. ''Бұны бәрі біледі'', 20 млн халықтан немесе осында белсенді 250 қатысушыдан сұрадыңыз ба? --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:21, 2024 ж. тамыздың 30 (+05)
:: Сіз теледидардан референдум сияқты сөздерді естіп, шақырым деген сөзді қалай елемей қалғансыз? --[[Қатысушы:Kyzyljar muzei|Kyzyljar muzei]] ([[Қатысушы талқылауы:Kyzyljar muzei|талқылау]]) 12:18, 2024 ж. қыркүйектің 1 (+05)

== Түркістан облысы бауырлас қалалары  ==

неге алынып тасталды? [[Қатысушы:Nurbol9393|Nurbol9393]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurbol9393|талқылау]]) 18:53, 2024 ж. тамыздың 20 (+05)

== Үлгі-инфобокс керек еді ==

Қайырлы күн! Тарихи нысандар мен ескерткіштер бойынша енгізілген беттерді өңдеп, жаңа материалдар енгізбекші едім, соған үлгі-инфобокс жасап бере аласыз ба? (мен жасауды білмеймін). Жасау барысында үлгіде - атауы/суреті/орналасқан жері/ескерткіш түрі/кезеңі/авторы/нысан мәртебесі деген тұстар көрсетілсе. Мысалы, [[Тәнеке батыр мазары]]. Алдын ала рахмет! Салиха 16:39, 2024 ж. тамыздың 21 (+05)
:{{@|Салиха}} Кеш жарық, мысалға көрсетіп жіберсеңіз (үлгіні) --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:17, 2024 ж. тамыздың 22 (+05)

:Қайырлы күн! Мысалы,
:{{Тарихи нысан
: | атауы =  Тәнеке батыр мазары
: | Суреті = 
: | сурет атауы = 
: | орналасуы =  Жетісу облысы, Ақсу ауданы
: | жасалу кезеңі = ХІХ ғасыр  
: | сәулетші =
: | мүсінші = 
: | нысанның түрі = қала құрылысы және сәулет 
: | нысан мәртебесі = киелі нысан 
:}}
: қосарыңыз болса қосуға болады. Салиха 11:06, 2024 ж. тамыздың 23 (+05)
:Жақсы --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:59, 2024 ж. тамыздың 24 (+05)

== “Мұса пайғамбар” мақалаға енгізілген өзгерістерді қайтару ==

Bekzat Alibek есімді қолданушы жазған мәтін Уикипедияның стильдік талаптарына сәйкес келмейді. Мысалы, бүкіл мәтін тек жеке және исламдық тұрғыдан сипатталған. (&quot;Ғ.С&quot;, стиль, анықтама) [[Қатысушы:Jondjas|Jondjas]] ([[Қатысушы талқылауы:Jondjas|талқылау]]) 09:24, 2024 ж. тамыздың 25 (+05)
:{{@|Jondjas}} Ол жағы дұрыс, бірақ сіз неге '''Киелі кітапқа''' сілтеп тұрсыз --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:40, 2024 ж. тамыздың 26 (+05)

== Мақалаларды жою ==

Ассалаумағалейкүм! [[Назар]] мен [[Абыл Өтембетұлы]] мақалаларын жоюға ұсынамын. Біріншісі түсініксіз, екіншісі қайталанған. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 16:47, 2024 ж. тамыздың 25 (+05)

== Үлгі-инфобокс туралы ==

Қайырлы таң, Айдын! Тарихи нысанға үлгі-инфобокс жасауға мысал ретінде [[Қызыл таң маталар үйі]] бетін көріңізші, жаңа ғана жаздым. Салиха 11:30, 2024 ж. тамыздың 31 (+05)
:Жақсы, уақыт тығыз болғандықтан, уикипедияға көңіл бөле алмай жатырмын --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:15, 2024 ж. қыркүйектің 2 (+05)

== Жою №2 ==
Кеш жарық! ''Асыл Тұрсынбекұлы Шубай''‎ және ''Әйел тілі'' мақалаларын жоюды ұсынамын. --[[Қатысушы:І Хәріполла|І Хәріполла]] ([[Қатысушы талқылауы:І Хәріполла|талқылау]]) 00:33, 2024 ж. қыркүйектің 5 (+05)
:Жойылды, {{@|І Хәріполла}} --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 14:35, 2024 ж. қыркүйектің 8 (+05)

== Мақалада қате бар ==

Қайырлы күн. [[Egov.Press|Мына мақаладағы]] Instagram сілтемесі дұрыс емес екен. Түзеп жіберсеңіз. egov.kz орнына egovpress болуы керек. [[Арнайы:Үлесі/37.99.44.42|37.99.44.42]] 09:58, 2024 ж. қыркүйектің 8 (+05)
: Инстапарашаңызды түзеп қойдым. --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 10:24, 2024 ж. қыркүйектің 8 (+05)

== Қ.К. Тоқаев туралы ==

Тоқаевтың Тимурдан басқа тағы Манира (1987 ж.т.) деген қызы бар екен ғой. Оны неге ешкім жазбайды ? Рақмет  [[Қатысушы:Шайнүсіп|Шайнүсіп]] ([[Қатысушы талқылауы:Шайнүсіп|талқылау]]) 11:06, 2024 ж. қыркүйектің 8 (+05)

== Аналды секс ==
Сәлем, ''бұл мақаланы'' жою керек! Масқара емес пе? --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 21:31, 2024 ж. қыркүйектің 11 (+05)
:Кеш жарық, енді ол масқара болғанда көп тілде жазылған, бар нәрсені қайтіп жоямыз. Басқа админдерден сұрап көріңіз --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:56, 2024 ж. қыркүйектің 12 (+05)

== Қазақстанның темір жол бекеттері ==

Жалпы фотосуреттер қосқанда түсірген жылы міндетті түрде болу керек деп ойлаймын. Себебі қай жылы түсірілгенін оқырман білу керек. Екіншіден сол суретті, мысалы вокзалдардың дизайны өзгерсе, қайта жіберсең сурет бар деп қабылдамайды, егер жылы болмаса. 
Мен 10 жылдан бері Фотопланета энциклопедиясына суреттер жіберіп жүрмін, бәрінде де түсірген күнін, айын сұрайды. [[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылау]]) 09:54, 2024 ж. қыркүйектің 13 (+05)
:{{@|Мағыпар}}Кеш жарық, суреттің атауы ұзақ сияқты. Сипаттамасы бөлімінде бәрін жазып көрсетуге болады --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:21, 2024 ж. қыркүйектің 14 (+05)
::Жақсы, келесілерін қысқартармын. [[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылау]]) 10:40, 2024 ж. қыркүйектің 15 (+05)

== Үлгілер ==


== Үлгілер ==
Ассалаумағалейкум! [[АФК чемпиондар лигасы элитасы|АФК чемпиондар лигасы]] мен [[КОНКАКАФ чемпиондары кубогы|КОНКАКАФ чемпиондар лигасы]]ның атауы өзгеріпті. Үлгілерді қайтеміз? Атауын өзгертеміз бе? --[[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылау]]) 12:27, 2024 ж. қыркүйектің 16 (+05)
:Кеш жарық! Навигациялық үлгілерді ма, егер сол болса иә. Әрі ескі атаудағы үлгіні жою керек --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 20:01, 2024 ж. қыркүйектің 16 (+05)

== Жою №3 ==
Қайырлы кеш. Мақала атауларын бір үлгіге келтіру үшін мына сілтеме беттерді жою керек болып тұр:
* ''КИМЭП''
* Үлгі:Кәрім Мәсімовтың министрлер кабинеті (2016 жыл 6 мамыр)
-- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 00:40, 2024 ж. қыркүйектің 30 (+05)
:{{@|Casserium}}Екіншісін не үшін жою керек? Атын өзгерту керек, тарихы сақталады --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:45, 2024 ж. қазанның 1 (+05)
::Ол дубликат болып тұрған үлгі. Ішіндегі мазмұны [[Үлгі:Кәрім Мәсімовтің II министрлер кабинеті]] осы үлгімен біріктірілген. -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 22:57, 2024 ж. қазанның 1 (+05)

== Санат ==

Кеш жарық! &quot;Қазақ билері&quot; санатында [[Би (өнер)]] мен [[Би (тұлға)]] аралас екен. Бұл санатты [[Би (өнер)]]-ге қалдырып, қазақ тұлғаларын &quot;Қазақ би-шешендері&quot; санатына көшірсек қайтеді? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 23:19, 2024 ж. қазанның 2 (+05)

* Санаттар дұрысталды, мәселе шешілді. --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 20:39, 2024 ж. қазанның 3 (+05)

== Results from the survey about the tools on Wikimedia projects by the CEE Hub ==

Hi everyone,

During August 2024, we sent you a survey about the tools, so now we would like to bring to your attention the conclusions and results from the survey, which you can explore on this '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Tools|Meta page]]'''.

I hope you will enjoy exploring the mentioned tools on the page, along with other conclusions from the survey. Thanks for your time, and we will continue working on this important topic. --[[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 17:10, 2024 ж. қазанның 7 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tools&amp;oldid=27177596 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Біріктіруге немесе жоюға ұсынылған мақалалар тізімі ==

Біріктіруге немесе жоюға ұсынылған мақалалар тізімі:

1.0 – ''Қазақстандағы хандық биліктің жойылуы'' (жақсысы) 

1.1 – &lt;s&gt;Қазақ хандығындағы биліктің жойылуы&lt;/s&gt;

1.0 – Саңырақ Тоқтыбайұлы батыр (жақсысы)

1.1 – Саңырық Тоқтыбайұлы

1.2 – Саңырақ батыр Тоқтыбайұлы

1.0 – Хангелді Сырымбетұлы

1.1 – Ханкелді батыр 

1.0 – олбарыс би

1.1 – Жолбарыс Жылқайдарұлы

1.0 – Әлмерек абыз

1.1 – Әлмерек Жаншықұлы

[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 20:03, 2024 ж. қазанның 9 (+05)

== Translation request ==

Hello, Kasymov.

Can you translate and upload the article about the prominent Turkish economist [[:en:Dani Rodrik]]/[[:ru:Родрик, Дэни]] in Kazakh Wikipedia?

Yours sincerely, [[Қатысушы:Oirattas|Oirattas]] ([[Қатысушы талқылауы:Oirattas|талқылау]]) 16:14, 2024 ж. қазанның 14 (+05)

== Координаттар ==

Ассалаумағалейкум! Қала туралы мақала жазғанда картадан географиялық орнын көрсетпей жатыр ғой. [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылау]]) 13:50, 2024 ж. қазанның 28 (+05)
: Уағалейкум салам! Бұл кемшілік кейбір үлгілердің әлі жазылмағанына байланысты болып отыр. Мысалы, мен екі жаңа үлгіні жүктеп қойдым, енді [[Кайенна]] мен [[Уагадугу]] қалалары картада көрсетіліп тұр. --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 17:25, 2024 ж. қазанның 28 (+05)
::{{@|Мықтыбек Оразтайұлы}} қай мақала? Позкартасы жасалмаған болу керек --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:14, 2024 ж. қазанның 29 (+05)
:::[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt;, [[Сан-Томе (қала)|Сан-Томе]], [[Сент-Джорджес]] мақалаларында тұр. Кей қалалардікі әдемі боп шығады, ал кейбіреуде олай емес--[[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылау]]) 00:39, 2024 ж. қазанның 30 (+05)
:жақсы --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 20:04, 2024 ж. қазанның 31 (+05)
: Иә, мәселе Позкартада болып тұр. Мен тағы Сальвадор және Эритреяны қостым, әрі қарай іліп әкетсеңдер жақсы болар ед... --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 20:26, 2024 ж. қазанның 31 (+05)
::Иә, жасап жатырмын--[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:27, 2024 ж. қазанның 31 (+05)
:{{@|Мықтыбек Оразтайұлы}} Елді мекен үлгісін толық толтыру керек. Ауданы, халқы, телефоны сияқты мәліметтер жоқ қой және дұрыс толтыру керек, ел деген параметрге ешқандай сілтеме немесе туды қоюға болмайды --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:27, 2024 ж. қазанның 31 (+05)
::[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt;, ел деген параметрге тек елдің атын жазып жатырмын, еш сілтемесіз, үлгісіз--[[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылау]]) 01:15, 2024 ж. қарашаның 1 (+05)

== Неге жойдың? ==
''Махмет Құлмағамбетов'' деген танымал саясаткер туралы мақаланы не пиғылмен жойғансың? --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 21:53, 2024 ж. қарашаның 24 (+05)
:{{@|Елмұрат Х}} жедел жоюға ұсыныпты, содан соң жойылды. '''Пиғылға келсек ата жауым болу керек''' --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:00, 2024 ж. қарашаның 24 (+05)
:: Ата жауың болатындай саған бірдеңке істеп қойған ба? [[File:Face-smile-big.svg|23px]] Негізі әйгілі тұлға, сақтап қалуға болатын еді. --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 22:05, 2024 ж. қарашаның 24 (+05)
:{{@|Елмұрат Х}} Қалпына келтірілді, жедел жоюға ұсынған қатысушыдан сұрап көріңіз. Мүмкін дубликат мақала ма екен? --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:11, 2024 ж. қарашаның 24 (+05)
:Мақала тым қысқа, екіншіден қайталанған. Сондықтан жедел жоюға ұсынылған. Міне жақсысы: [[Махмет Ибатоллаұлы Құлмағамбетов]]. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 22:15, 2024 ж. қарашаның 24 (+05)
::{{@|Елмұрат Х}} мақаланы жоюға ұсынған себебім көрсетілген, бір тұлға туралы екі мақала бола алмайды, &quot;Махмет Ибатоллаұлы Құлмағамбетов&quot; мақаласы бірінші басталған, сондықтан сол қалуға құқылы деп ойлаймын. Жалпы бұл тұлғаның маңыздылығы күмән тудырады. Қосатын ақпаратыңызды осы мақалаға қосуды сұраймын.--[[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 22:37, 2024 ж. қарашаның 24 (+05)
::: Алғашқыда жоюға себеп ретінде дубликат деп көрсетілмеген еді. Дубликат болса, жояйық әрине. --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 22:57, 2024 ж. қарашаның 24 (+05)

== Үлгі ==

Ассалаумағалейкүм. &lt;nowiki&gt;{{Договор}}&lt;/nowiki&gt; үлгісі жарамсыз сияқты, дұрыстап бересіз ба? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 12:34, 2024 ж. қарашаның 27 (+05)
: Уағалейкум салам! Үлгі жарамды, бірақ орысша қалып қойған сөзді қазақшаға ауыстыру керек, сонда бәрі жақсы шығады. Мен қазір осы үлгіні мақалаға қосамын. --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 09:57, 2024 ж. қарашаның 28 (+05)
::Рақмет! [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 10:45, 2024 ж. қарашаның 28 (+05)

== Неге жойылды? ==

Сурет:Maska--kazahstan-shou1.jpeg осы суретті &quot;Маска&quot; мақаласына кірістіріп қоям деп жүктеп қойсам жойып тастапсыз. Адамның еңбегін еш етуді білесіз, ә. Толықтырамын оны әлі!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!! [[Қатысушы:Madi Dos|Madi Dos]] ([[Қатысушы талқылауы:Madi Dos|талқылау]]) 23:39, 2024 ж. желтоқсанның 14 (+05)
:{{@|Madi Dos}}Екеуі де жойылады, себебі авторы мен қайнаркөзі көрсетілмеген. дайын суретті жүктеу қандай еңбек? --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:42, 2024 ж. желтоқсанның 14 (+05)
::Білем, оны көрсету керек екендігін. Менің енгізген бұрынғы суреттерімде дереккөздер бар. Кейінірек енгіземін, оның үстіне бұл еркін сурет емес. Тек осы Қазуикиде ғана орналасатын сурет, сосын адамның жасаған ісін құнсыздандырмаңыз. Админ болсаңыз, өзіңізге админсіз.Дайын суреті де енгізілмеген қаншама мақала бар.  [[Қатысушы:Madi Dos|Madi Dos]] ([[Қатысушы талқылауы:Madi Dos|талқылау]]) 23:48, 2024 ж. желтоқсанның 14 (+05)
:::Қалпына келтіремін, бірақ авторы мен дереккөзін көрсете кетсеңіз --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:54, 2024 ж. желтоқсанның 14 (+05)

== Координат модулін жаңарту ==
Module:Coordinates модуліне көптеген жаңартулар енгізілді, соларды қазақша нұсқасына енгізіп, координаттардың мақаладағы орналасуын дұрыстау керек. Модульді соңғы рет сіз өңдепсіз, жаңартып жіберуіңізді сұраймын. [[Қатысушы:Murat Karibay|Murat Karibay]] ([[Қатысушы талқылауы:Murat Karibay|талқылау]]) 22:45, 2024 ж. желтоқсанның 22 (+05)
&lt;s&gt;:Дайын --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:41, 2024 ж. желтоқсанның 23 (+05)&lt;/s&gt; Нақтылау керек

:Мысалы: [[Екібастұз]] немесе кез келген қала жайлы мақаланы ашқанда, коориднаттар инфобокспен бірге жабысып тұрады. Соны түзесеңіз. [[Қатысушы:Murat Karibay|Murat Karibay]] ([[Қатысушы талқылауы:Murat Karibay|талқылау]]) 23:38, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05)
::{{@|Murat Karibay}}Ол үлгіден емес, уикипедияның интерфейсі жаңарғаннан болып тұр. --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:09, 2024 ж. желтоқсанның 27 (+05)

== Кедергі  ==

Саламатсыз ба, мазалағыныма кешірім сұраймын. Мен қазақша Википедияға өз үлесімді қосқым келеді, алайда шегіндіруші 1nter pares деген адам менің әрбір өңдеуімді себепсіз жойып жатыр. Мен одан неге өңдеулерімді жойғаның сұрадым, бірақ нақты жауап ала алмадым. Осы жайында шара қолдансаңыз. Алдын ала рақмет  [[Қатысушы:Әбдіқадыр Асхат|Әбдіқадыр Асхат]] ([[Қатысушы талқылауы:Әбдіқадыр Асхат|талқылау]]) 20:33, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05)

== Айдаушы мақала ==

Француз және үнді соғысы деген жойылған мақаланы айдаушы бет ретінде қалпына келтіру үшін сыртқы сілтемелерді қалай қолдансам болады және оған рұқсатым бар ма [[Қатысушы:Әбдіқадыр Асхат|Әбдіқадыр Асхат]] ([[Қатысушы талқылауы:Әбдіқадыр Асхат|талқылау]]) 20:43, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05)

== Администраторды сайлау ==

Кеш жарық! [[Уикипедия:Администраторларды сайлау‎|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 21:56, 2025 ж. қаңтардың 1 (+05)

== Үлгі ==

Кеш жарық! Осы үлгінің басқасы бар ма? (Үлгі:Апат). Көрсетілімі нашарлау, не қолдануға болады орнына? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 00:08, 2025 ж. қаңтардың 22 (+05)
:Бсақасын біле алмадым, мүмкін дубликат жасай бермей, осы үлгіні жаңарту керек шығар --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:11, 2025 ж. қаңтардың 22 (+05)

== Администратор құқығынан айыру ==

Кеш жарық! [[Уикипедия:Администратор құқығынан айыру|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 19:31, 2025 ж. қаңтардың 23 (+05)

== Thank you for being a medical contributors! ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
{| style=&quot;background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;&quot;
|rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;vertical-align: middle; padding: 5px;&quot; | [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|130px]]
|style=&quot;font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;&quot; |'''The 2024 Cure Award''' 
|-
| style=&quot;vertical-align: middle; padding: 3px;&quot; |In 2024 you '''[[mdwiki:WikiProjectMed:WikiProject_Medicine/Stats/Top_medical_editors_2024_(all)|were one of the top medical editors in your language]]'''. Thank you from [[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med]] for helping bring free, complete, accurate, up-to-date health information to the public. We really appreciate you and the vital work you do! 

Wiki Project Med Foundation is a [[meta:Wikimedia_thematic_organizations|thematic organization]] whose mission is to improve our health content. '''[[meta:Wiki_Project_Med#People_interested|Consider joining for 2025]]''', there are no associated costs.

Additionally one of our primary efforts revolves around translating health content. We invite you to '''[https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php try our new workflow]''' if you have not already. Our dashboard automatically [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/leaderboard.php collects statistics] of your efforts and we are working on [https://mdwiki.toolforge.org/fixwikirefs.php tools to automatically improve formating].
|}

Thanks again :-)  -- [[mdwiki:User:Doc_James|&lt;span style=&quot;color:#0000f1&quot;&gt;'''Doc James'''&lt;/span&gt;]] along with the rest of the team at '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' 11:23, 2025 ж. қаңтардың 26 (+05)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_Other_Language_Editors_2024&amp;oldid=28172893 тізімін пайдаланып User:Doc James@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Байланыс ==

Kasymov мырза сізбен қалай байланысқа шықсақ болады, мақала өңдеуге қатысты кейбір сұрақтар бар еді? [[Қатысушы:Nirvana 0099|Nirvana 0099]] ([[Қатысушы талқылауы:Nirvana 0099|талқылау]]) 11:21, 2025 ж. ақпанның 5 (+05)

== Бітікші сайлауы ==

Қайырлы таң! [[Уикипедия:Бітікшілерді сайлау|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 07:34, 2025 ж. ақпанның 19 (+05)

== Господин Касымов  ==

Господин Касымов, как с вами связаться? У нас есть вопросы по редактированию статьи [[Қатысушы:1lockeny|1lockeny]] ([[Қатысушы талқылауы:1lockeny|талқылау]]) 19:54, 2025 ж. наурыздың 14 (+05)

== Assistance with Template Updates on Kazakh Wikipedia ==

Hello Kasymov, I hope you're doing well. I recently made a request on the Kazakh Wikipedia village pump regarding updating certain country data templates to align with standard formatting. Since this impacts multiple pages, I’d appreciate your input or assistance in addressing it. You can find my request here: [[Уикипедия:Форум#Replacing &quot;Country data&quot; templates with &quot;Үлгі:Байрақ&quot;.]] Please let me know if you need any clarification. Thank you for your time and consideration! Best regards. [[Қатысушы:OperationSakura6144|OperationSakura6144]] ([[Қатысушы талқылауы:OperationSakura6144|талқылау]]) 07:35, 2025 ж. наурыздың 26 (+05)

== Sorting files in categories ==

Hi! I hope you can help me a bit.
[[Үлгі:Non-free media]] seems to put files in [[:Category:Тегін мақалалар]] and according to Google Translate it means free files. It should say something like &quot;All non-free files&quot; like [[:en:Template:Non-free media]].
Also [[Үлгі:Free media]] should put files in &quot;All free files&quot; like [[:en:Template:Free media]]. Can you help fix?
Finally there seems to be a lot of redundant categories in [[:Санат:Уикипедия:Суреттер]]. Can you delete those that are not needed? 
If you want to rename the categories wit files without machine-readable source, author etc. you need to use Translatewiki. You can see more at [[:m:File_metadata_cleanup_drive/How_to_fix_metadata#Finding_images_without_an_information_template]]. [[Қатысушы:MGA73|MGA73]] ([[Қатысушы талқылауы:MGA73|талқылау]]) 23:23, 2025 ж. сәуірдің 11 (+05)
== Бетті жою ==
Қайырлы күн, Қасымов мырза. ''Қатысушы:Austrian Cat/зертхана/Осман империясы'' бетімді жоюыңыздың себебі не? [[Қатысушы:Austrian Cat|Austrian Cat]] ([[Қатысушы талқылауы:Austrian Cat|талқылау]]) 09:55, 2025 ж. сәуірдің 25 (+05)
:қалпына келтірдім, бірақ ондай мақала бар ғой. Бұрынғы автордың еңбегін жоққа шығарып, зертханаңыздан көшіре салу болмайды --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:54, 2025 ж. сәуірдің 26 (+05)
::неге? Қазақша Уикипедияда мақалалардың көбісі безендіру, яғни эстетика, дереккөздер мен сілтемелердің болуы тараптарынан біраз ақсап, және жалпы сапа критерийлерін қанағаттандырмайды деп айтуға болады. Әсіресе ол басқа тілдік бөлімдермен салыстырғанда байқалады. Егер де біздегі мақаланы ағылшын бөлімінде қолданылған сілтемелер мен деректерге негізделіп, оны бейімдеп һәм безендіріп, қайтадан жазғаннан не залал? Бір түсіндіріп жіберсеңіз [[File:Face-grin.svg|25px]] [[Қатысушы:Austrian Cat|Austrian Cat]] ([[Қатысушы талқылауы:Austrian Cat|талқылау]]) 23:15, 2025 ж. сәуірдің 26 (+05)
:::соны неге мақаланың өзің безендіріп, толықтырып жаңартпасқа --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:22, 2025 ж. сәуірдің 26 (+05)
::::әзірше жазылу үрдісінде, зертханамда мәтін толық дайын болған соң, мақаланың өзіне бір-ақ өңдеме арқылы көшіре салам деген ой болған негізі. Себебі қазуикидегі кейбір үлгілер, мысалға [[Үлгі:Sfn]] жеке өзіме қазірше шамалы түсініксіз болып тұр (себебі орыс Уикипедиясында бұл үлгіні қолдану үшін, [[Үлгі:Cite book]] дегеннің &quot;| ref =&quot; қатарында автор есімін енгізіп, дәл соны ''sfn'' үлгісіне қоясың). Жазып аяқтаған соң, бұл үлгі дұрыс жұмыс істеп, барлық ақпарат толық екеніне көзім жеткенде жария етемін (деп ойлағанмын). Ондайға тыйым салынған ба? [[Қатысушы:Austrian Cat|Austrian Cat]] ([[Қатысушы талқылауы:Austrian Cat|талқылау]]) 23:32, 2025 ж. сәуірдің 26 (+05)
:Сапаға көмектесер еді, түсінгенім көп өңделген уикипедия тереңдігі көп болады екен --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:46, 2025 ж. сәуірдің 26 (+05)

Балам, ''Абсурдизм'' деген мақаланы неге жойдың? Қайтара салшы... --[[Қатысушы:І Хәріполла|І Хәріполла]] ([[Қатысушы талқылауы:І Хәріполла|талқылау]]) 23:37, 2025 ж. Мамырдың 2 (+05)
:Қалпына келді, {{@|І Хәріполла}} --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:38, 2025 ж. Мамырдың 9 (+05)
Сәлем, [[Хасанкейф]] және [[Ойжұмбақ]] мақалаларын неге жойғансың? Қалпыларына келтіргенің дұрыс болады. --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 22:05, 2025 ж. Мамырдың 7 (+05)
:Кеш жарық! {{@|Елмұрат Х}} Ол қатысушы тоқтамай мақалалар жазған екен, барлық мақаласын жойғанмын. Қалпына келтірмеймін, себебі біреудің шала жұмысын админдер артынан неге ретке келтіріп отыру керек? --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:38, 2025 ж. Мамырдың 9 (+05)
:: Сәлем! Жалпы ондай жерде «тексерілмеген мақала» деген үлгіні қолданған жөн. Басқа қатысушылардың еңбегін елейтін болсақ, әрине. Немесе «бастама» деген үлгі де бар және оған қатысты көптеген нақтылау белгілерін қолдануға болады, егер мақалалар санын күрт азаюын қаламасақ. --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 23:57, 2025 ж. Мамырдың 11 (+05)
:{{@|Еститін Азамат}} кеш жарық! Онсызда сондай үлгі қойылады, бірақ оның мазмұнын, сапасын, грамматикасын кім тексереді. Біреудің артын кім тегін тексеріп, көзді қызартып, қиналып отыру керек. Ынтасы мен жауапкершілігі жоғары адам жазатын нәрсені жазады, жай шетелге барып қайту үшін жасамайды. Шындық солай --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:49, 2025 ж. Мамырдың 13 (+05)
:: Қызықсың. Сені мұнда біреу мәжбүрлеп жатыр ма? --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 20:00, 2025 ж. мамырдың 15 (+05)
:Бірнеше қатысушы ғана тексеріп, уақытын бөліп, сапасыз дүниемен күресіп жүр. Соның ішінен Сені байқамадым. Сондықтан уақытты маған құрта бермей, жақсы мақалалар дамытуға үлес қоссаң немесе қате, жетіспейтін үлгілерлі толықтырса жақсы болар еді. Егер оларды түзетіп тексеріске салсаң, жоюға болмайды. Осыны әсіресе оқушылар мен студенттер көп пайдаланады. Мазмұны копи паст жасалған нәрседен қазуикипедияның сапасына күмәнмен қарайтын болады. Айдаладағы біреудің мақаласына басты ауыртудың қажеті шамалы. Болмаса телеграм топқа жаз, осы мәселені шулатып жүргенімізге біраз болды. Бірақ көбісі робот сияқты, қыстырмайды,  бір рет қана өңделген, аударылған, конвейер мақалаларын минут сайын жазып отырады.  --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:58, 2025 ж. мамырдың 15 (+05)
:: Әлгі [[Абсурдизм]] мақаласын алайықшы — оны өзің жойдың, өзің қалпына келтірдің. Жалпы оны жоятындай ештеңе көріп жатқан жоқпын, әжептәуір мақала. Орфографиялық қателер бар әрине, бірақ ол енді басқа әңгіме. Мүмкін, жойғанда сен оны оқымаған да шығарсың? Солай болып көрінеді. --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 17:36, 2025 ж. мамырдың 18 (+05)
:Ол да мүмкін, себебі жоймай қарап шыққанымда түзететін заттары көп болды. Сондықтан 2-3 минут аралықта жасалған мақалалардың сапасына күмн тудырдым. Сондықтан соған ұқсас дүниелерді қарамай жойғаным бар. --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:09, 2025 ж. мамырдың 20 (+05)
:: Сөйтіп жүріп сапалы мақалаларды құртып жүрсің. Басқа қатысушылар Қазақ уикипедиясындағы мақалалар санын арттырып жатқанда, сен осындай керағар әрекетпен айналысып, не пайда таппақшысың? --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 23:17, 2025 ж. мамырдың 21 (+05)
:{{@|Еститін Азамат}} сені және басқа да ұқсас '''фейк''' аккаунтарды бұғаттау жайлы талқылап жатыр. Соған қарағанда шынымен 4-5 аккаунт бір адамға тиесілі болу керек. Сен мені қадалағанша басқа шаруалармен айналыссай, істейтін тірлігін, жұмысын жоқ па? --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:58, 2025 ж. мамырдың 22 (+05)
:: Мұнда фейк жұмыспен айналысқанды сені ғана көріп тұрмын. Жарайды, сен мылжи бермей, қатесіз жазуды үйреніп алсаш. Әртүрлі фейк тапсырмаларды «қадалағамай». --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 08:09, 2025 ж. мамырдың 23 (+05)
:::Бұл даудың қажеті жоқ, бір-біріміздің уақытымызды алып нестейміз?
:::Әркім барынша жұмыстанып жатыр, арасында қателерде болады, мінсіз адам жоқ)
:::@[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]], сізге ұсыныс, басқа қатысушылардың әрекеттерін «қадағаламай» өзіңіз де мақала жазып бастаңыз. Мүмкін сіздікі ең үздігі болып шығар?
:::Осы талқылау былай (агрессивті түрде) жалғаса берсе шынымен де бұғаттау шараларын еңгізуге тура келеді. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 08:25, 2025 ж. мамырдың 23 (+05)
:::: Артық кетсем, кешірерсіз. Жалпы бейтарап болуға тырысқанмын... --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 09:18, 2025 ж. мамырдың 23 (+05)
:{{@|Еститін Азамат}} не деген екі жүзділік пен жасанды жауап. Бейтарап дей ма... деп Сен, не пайда таппақшысың деген жауаптар ше? --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 13:33, 2025 ж. мамырдың 24 (+05)
*{{@|Еститін Азамат}} Айтқаным келді. Құрметті админдер осы және осыған ұқсас '''ФЕЙК-ПРОВОКАТОР''' аккаунттың бәрін бұғаттап жою керек. ''Мира бел, Джамбул, осы аккаунт, Хәриполла'' деген аккаунт бір адамның артында. Кім екенін де сезіп тұрмын. {{@|Batyrbek.kz}}, {{@|Нұрлан Рахымжанов}} шара қолдансаңыздар. '''Ң''' әрпіне әдейі қате жіберіп, айтқан жауабынан байқадым. Өзінің жұмысы мен жеке өмірі жоқ па? Дені дұрыс емес-ау (осындай сөздер жазуға тура келіп тұр). Егер сіздер әрекет қылмасаңыздар өзім ретке келтіремін --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 13:28, 2025 ж. мамырдың 24 (+05)
*:Еститін Азамат деген қатысушыны 6 айға блоктадым. [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 16:29, 2025 ж. мамырдың 29 (+05)

== CEE Meeting 2025 ==

Сәлеметсізбе. Биыл Грекияның Салоники қаласында CEE Meeting 2025 конференциясы болады. Біздің қауымдастық атынан 2 делегат қатыса алады. [[Уикипедия:Форум/Жаңалықтар#CEE_Meeting_2025|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:TheNomadEditor|Muzaffar Turgunov]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 23:25, 2025 ж. мамырдың 15 (+05)
:дауыс берілді --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:01, 2025 ж. мамырдың 16 (+05)

== Техникалық мәселе ==

Ұлы мәртебелім, мен жоқ кезде қандай техникалық мәселе туындады? Мүмкін кейбіреуін шеше алармын. Талқылау легінне жазайын десем жаза алмай қалыппын, бұл менде ғана ма білейін деп едім. Әзірге себебін таба алмай жатырмын. Санатта неге мақалалар қазақ алфавитімен ретттелмейді деген сұраққа әлі жауап тапқам жоқ, мен жоқта анау үш нұсқа деген пәле жоғалыпты, қуанып қалдым.  &lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 20:51, 2025 ж. мамырдың 21 (+05)

:Арыстанбек, үш нұсқаны алдырттық қой әйтүп-бүйтіп. Талқылау легін барлық уики бойынша аламыз деп жатыр еді. Сол алып тастаған болар. Санаттар туралы сұрап көрейін. Осы бет иесінен кешірім өтінем, оның атынан жауап беріп отырғаным үшін. [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 08:52, 2025 ж. мамырдың 22 (+05)
::@[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek.kz]] Талқылау легі деген керемет дүние еді, жақсы дүниені неге құртқанды жақсы көреді екен. Фейсбуктың да алғашқы кездегі дизайны мен талқылау құрылымы өте әдемі еді, қазір быт-шыт бірдеңе болып кетткен.  &lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 10:18, 2025 ж. мамырдың 22 (+05)

== [[Бауыржан]] ==

Why are you removing the name I added? [[Қатысушы:Altenmann|Altenmann]] ([[Қатысушы талқылауы:Altenmann|талқылау]]) 00:25, 2025 ж. мамырдың 28 (+05)

== Join us at the Next CEE Catch up! Learn about Temporary accounts! ==

Hi everyone, 

We want to announce the tenth '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Catch up|CEE Catch Up]]''' session, which will be dedicated to the '''Temporary accounts''', as this important change is going to affect every Wikipedia soon, so it is important for patrollers and functionaries like you to understand this change. On wikis where temporary accounts are enabled, IP addresses of unregistered editors are not visible publicly. Only those who fight spam, vandalism, harassment and disinformation have access to IP addresses there.

The session will take place on '''10th of June 2025, 18:00-19:00 CEST''' (check your ''[https://zonestamp.toolforge.org/1749571200 local time]'').

If you are interested in this topic, then '''[[:m:Event:CEE Catch up Nr. 10 (June 2025)|sign-up for the session here]]'''.

[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|талқылау]]) 16:17, 2025 ж. мамырдың 29 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&amp;oldid=28802724 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Үлгі ==

Қайырлы кеш! Апат және Оқиға үлгілерін ретке келтіре аласыз ба? Нашарлау екен. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 21:56, 2025 ж. маусымның 1 (+05)
:Кеш жарық! Қазір өңдей алмаймын, кейінірек --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:57, 2025 ж. маусымның 1 (+05)
::Қайырлы түн. Осыны ұмытып кетпеңізші. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 00:05, 2025 ж. маусымның 18 (+05)

== Жеке кеңістігімдегі мақалалар ==

Қайырлы күн.Неліктен менің жеке кеңістігімдегі мақалаларды түсіндірместен өшірдіңіз? Мен негізгі мақала кеңістігін толтырмау үшін бос уақытымда жұмыс істейтін жаңа мақалалар жасадым. (Қатысушы:Programman/Kickstarter, т.д.). Барлық жойылған мақалаларды қалпына келтіруді сұраймын. [[Қатысушы:Programman|Programman]] ([[Қатысушы талқылауы:Programman|талқылау]]) 15:46, 2025 ж. маусымның 11 (+05)

:Кеш жарық! Ол жерде ешқандай мақалалар көріп тұрған жоқпын. Бәрі бос бет қой? [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 01:05, 2025 ж. маусымның 13 (+05)
::Иә, әзірге бос беттер болды, онда мен мәтінді біртіндеп қосуды жоспарладым. Осы беттердің барлығын қайта жасауым керек пе, әлде оларды қалпына келтіре аласыз ба? [[Қатысушы:Programman|Programman]] ([[Қатысушы талқылауы:Programman|талқылау]]) 13:40, 2025 ж. маусымның 13 (+05)
:::асықпай, біртіңдеп жазған дұрыс-ау. [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:24, 2025 ж. маусымның 14 (+05)

== Мыстангер жайлы ақпаратты мақұлдау ==

Сәлем! Мыстангер жайлы бетті қазақшаға аударып, ақпарат қосып едім. Соны мақұлдап, жариялап жіберсеңіздер. [[Қатысушы:Aweworthy|Aweworthy]] ([[Қатысушы талқылауы:Aweworthy|талқылау]]) 14:19, 2025 ж. маусымның 13 (+05)

:Жалпы, қарап жіберетін біреу-міреу бар ма екен мұнда?)) [[Қатысушы:Aweworthy|Aweworthy]] ([[Қатысушы талқылауы:Aweworthy|талқылау]]) 11:47, 2025 ж. маусымның 16 (+05)
:Сілтемесін беріңіз. Қарап берейін. [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 15:42, 2025 ж. маусымның 17 (+05)
::{{@|Aweworthy}} кеш жарық! Басқа да белсенді қатысушылар мен админдерден көмек сұрасаңыз болады--[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:57, 2025 ж. маусымның 17 (+05)
::Қайырлы күн! https://en.wikipedia.org/wiki/The_Witcher осының қазақшасын бастап берсеңіз)) [[Қатысушы:Aweworthy|Aweworthy]] ([[Қатысушы талқылауы:Aweworthy|талқылау]]) 15:26, 2025 ж. маусымның 25 (+05)
::Өтініш жасағаныма 9 айдың жүзі болып қалыпты... 
::https://en.wikipedia.org/wiki/The_Witcher [[Қатысушы:Aweworthy|Aweworthy]] ([[Қатысушы талқылауы:Aweworthy|талқылау]]) 11:44, 2026 ж. ақпанның 11 (+05)
:[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] сіз көмектесе аласыз ба? [[Қатысушы:Aweworthy|Aweworthy]] ([[Қатысушы талқылауы:Aweworthy|талқылау]]) 11:46, 2026 ж. ақпанның 11 (+05)
::Сізге бетті бастап беру керек пе? Әрі қарай өзіңіз толықтырасыз ба? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 11:51, 2026 ж. ақпанның 11 (+05)
:::Дәл солай. Жаңа материал бастауға әлі құқығым жеткіліксіз, сондықтан тек өңдей аламын. [[Қатысушы:Aweworthy|Aweworthy]] ([[Қатысушы талқылауы:Aweworthy|талқылау]]) 11:56, 2026 ж. ақпанның 11 (+05)
::::Бастадым, өңдей беріңіз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 12:08, 2026 ж. ақпанның 11 (+05)

== Жою ==

Сәлеметсіз бе! &lt;s&gt;Асқар Алтынбекұлы Күлібаев&lt;/s&gt; осы мақаланы жоюыңызды сұраймын [[Қатысушы:Шайнүсіп|Шайнүсіп]] ([[Қатысушы талқылауы:Шайнүсіп|талқылау]]) 03:48, 2025 ж. маусымның 15 (+05)
:дайын --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 13:45, 2025 ж. маусымның 15 (+05)

== Біріктіру ==

Сәлеметсіз бе! [[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжіліс төрағасының орынбасарлары]] мен оның ағылшынша нұсқасын (Deputy Chairman of the Mäjilis) біріктіріп, барлық мақалаларда қолдана берсек қалай жалпы ? Егер рұқсат болса, біріктіруіңізді сұраймын. Рақмет [[Қатысушы:Шайнүсіп|Шайнүсіп]] ([[Қатысушы талқылауы:Шайнүсіп|талқылау]]) 03:19, 2025 ж. маусымның 16 (+05)
:жақсы, өзіңіз жұрыс деп шешсеңіз, жылжыта беріңіз --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:56, 2025 ж. маусымның 17 (+05)

== Бетті уақытша жартылай қорғау ==

Сәлеметсізбе, менің жаңа мақаламда вандализмнің алдын алу үшін уақытша қорғауыңызды сұраймын.

Мерзімі - 1 ай.

Мақала аты: [[Яковлев Як-42]] және [[Zhezkazgan Air]] [[Жетісу Әуекомпаниясы]] [[Эрдэнэт қаласы]] 
1 айға жартылай қорғау қылдырып беріңіз

[[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 10:45, 2025 ж. шілденің 4 (+05)

== Мағынасыз мақала ==
Кеш жарық, [[PewDiePie T-Series-ге қарсы]] деген мақаланы жоюға ұсынамын. --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 20:39, 2025 ж. шілденің 4 (+05)

:Кеш жарық! Неге, мазмұнын оқымадым. Басқа тілдерде бар екен, себебін жаза кетсеңіз [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:23, 2025 ж. шілденің 5 (+05)
::Енді адам деген мазмұнын білу үшін мәтінді оқымай ма?? Қарапайым нәрсе ғой, жоя салыңыз. --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 17:24, 2025 ж. шілденің 6 (+05)
:::Не себепті жою керек? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 17:34, 2025 ж. шілденің 6 (+05)
::::Ол қазақ болмысына, әдетіне жат шетелдердің еріккен күйбең тіршілігін сипаттайтын еш маңыздылығы жоқ мақала ғой. Анық көрініп тұр ғой, мағынасы жоқ екені. --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 19:03, 2025 ж. шілденің 6 (+05)
:::::Мақала басты бетте тұрған жоқ. Тек басқа тілдерден аударып жазылған. 18 тілде жазылған екен. 17 тілде жазылғандарын жойсаңыз, қазақ тілінде де жоямын. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 19:08, 2025 ж. шілденің 6 (+05)
::::::Түсінбедім, сонда басқа тілдерде санасыз, мағынасыз мақалалар болса, бізде де қала бере ма? --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 19:46, 2025 ж. шілденің 6 (+05)
:::::::{{@|Елмұрат Х}} қайырлы кеш! Қандай да бір мақаланы жойылуға лайықты деп санасаңыз, онда сол мақалаға «[[Үлгі:Жедел жойылсын|Жедел жойылсын]]» үлгісін қойып, себебін жаза кетіңіз. Ары қарай жойылу туралы сол мақаланың талқылау бетінде жүруі қажет. Қандай да бір қатысушының талқылау бетіне жеке келіп, &quot;мақаланы жоя салыңыз&quot; деген болмайды -- [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 20:10, 2025 ж. шілденің 6 (+05)
:::Елмұрат этика ұстаңыз. Көшеде, базарда жүрген жоқсыз, мен СЕНІ танымаймын. Арақашықтықты сақтаңыз! Қарапайым болса, нақты себебін көрсет, жоя сал, ала сал демей [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 01:52, 2025 ж. шілденің 8 (+05)

== Мақала жойу ==

Сәлеметсіз бе. Сіз [[Kazakhstan Airlines]] мақаласын жойыңызшы. Мен оның орнына жаңа мақаласын жасамақпын [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 11:50, 2025 ж. шілденің 5 (+05)

:Кеш жарық! Сол мақаланы уикипедияға сәйкес толықтырыңыз. Жоя алмаймын [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:24, 2025 ж. шілденің 5 (+05)
::Неге сіз мен мақалалардың атын толықтай жазып қойсам қысқа қылдырып өзгертіп тастайсыз? Қысқа жазған біртүрлі ғой толық жазып қойу керек қой Ан-30 емес Антонов Ан-30 деп қойу керекқой [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 06:40, 2025 ж. шілденің 6 (+05)
:::енді қайта толықтырып қойыңыз [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 06:42, 2025 ж. шілденің 6 (+05)
::::[[Жезқазған әуежайы]] деген мақаланы неге қайта қалпына келтіріңіз? Мен инфобокс және қосымша ақпараттар қосытымғой. Дереккөздердіде қосып қойғам [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 12:42, 2025 ж. шілденің 6 (+05)

== беттің атын өзгертпей туралы ==

сәлеметсізбе, мен мақалалардың бетін тотықтап жазып қойсам сіз неге атын ауыстыра бересіз.
Ан-30 жан Антонов Ан-30 деп өзгертсем қысқа сына ауыстырып жібере бересіз, бұл қандай себептермен??? [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 11:42, 2025 ж. шілденің 7 (+05)

:кеш жары! Орыс тілінде қысқа нұсқадағы атауын маған ыңғайлы көрінді, яғни оқырман іздегенге оңай болады. Бірақ та қалған админдер дұрыс деп шешкен екен, сіздің қайта жылжытқан нұсқаңыз қалатын болды. Ескерту мақала атауларын ойланбай, талқыға салмай жатып жылжытпауды өтінемін. Рахмет [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 01:54, 2025 ж. шілденің 8 (+05)
::жауап бергеніңіз үшін рахмет [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 08:52, 2025 ж. шілденің 8 (+05)

== ПозКарта ==

сәлемктсізбе. Айта аласыз ба қалай ПозКарта жасау керегін [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 13:47, 2025 ж. шілденің 8 (+05)

== ескі өңдемеге қайтармау ==

Сәлеметсіз, [[Үржар (ауыл)]] деген бетті ескі өңдемесіне қайтармауды сұраймын. [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 20:24, 2025 ж. шілденің 9 (+05)

== Growth features - Mentorship and Community updates ==

Hi everyone, 

Wikimedia Foundation worked on evolving some of the growth features, primarily dedicated to the newcomers in our movement and communities. If you do not know, everyone can access them, activating them from Preferences (in the below of the page).

You can learn about these features '''[[mw:Growth|here]]'''.

CEE Hub is contacting you (patrollers/admins) directly as we would like to bring to your attention two of these features that we think can be useful for your community: '''[[mw:Growth/Mentor dashboard|Mentorship]]''' and '''[[mw:Growth/Community Updates|Community Updates]]'''.

We noticed that the majority of the CEE language editions of Wikipedia does not have active one of these features, so we are encouraging you to check whether your wiki has these features and if not to begin community discussion if you want to introduce them to your editors. If you want to check it, you need to go to the Special:CommunityConfiguration page on your wiki, where all of the growth features are listed.

If you need more support with this, please contact Growth team [[mw:Growth/Team|here]].

--[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|талқылау]]) 17:28, 2025 ж. шілденің 16 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&amp;oldid=28802724 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Әсел Құрманбаева ==

Сәлеметсіз бе! Әсел Құрманбаеваға уикипедия мақаласын жазсам қалай болады ? Әлде ол орынсыз ба ? [[Қатысушы:Шайнүсіп|Шайнүсіп]] ([[Қатысушы талқылауы:Шайнүсіп|талқылау]]) 12:33, 2025 ж. шілденің 28 (+05)

:Кеш жарық! кешірерсіз кім екенін білмедім) [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:10, 2025 ж. шілденің 28 (+05)
::Нұрсұлтан Назарбаевтың екінші әйелі 😉 жай ғаламторда оның өмірбаяны, жеке өмірі, отбасы, байлығы жазылған, соның бәрін қолданып уикипедия мақаласын арнасам ба деп едім [[Қатысушы:Шайнүсіп|Шайнүсіп]] ([[Қатысушы талқылауы:Шайнүсіп|талқылау]]) 21:14, 2025 ж. шілденің 28 (+05)
:::өз еркіңіз, маңызды болып көрінер. қазаққа біреудің өмірі мен өсек қызық болу керек) [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:20, 2025 ж. шілденің 28 (+05)
::::Жақсы 😅 [[Қатысушы:Шайнүсіп|Шайнүсіп]] ([[Қатысушы талқылауы:Шайнүсіп|талқылау]]) 21:30, 2025 ж. шілденің 28 (+05)

== Бет жою ==

Сәлеметсіз бе сіз меннің ''Бозанбай өзені'' деген мақаламды Бозанбай (өзен) деп жылжытыңыз. Ал ''Бозанбай өзені'' деп қалған мақаланы жойып бере аласызба [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 17:45, 2025 ж. шілденің 29 (+05)

:Түсінбедім? [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:09, 2025 ж. шілденің 31 (+05)
::Іздемеге жазсам (Гуглдың) Бозанбай өзені деп шығады соны бассам ол бет [[Бозанбай (өзен)]]іне айдатылған Kasymov деп тұр. жойылған бетті жойып бере аласызба [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 01:18, 2025 ж. тамыздың 2 (+05)
:::Ол онсызда жойылған [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:35, 2025 ж. тамыздың 3 (+05)

== Бет жою ==

&lt;s&gt;Нарын&lt;/s&gt; бетін жойып беріңізші. Түпнұсқа бетін ''Нарын (айрық)'' дегенге айдағанмын. Мен бұл сөздің орнына ''Нарын (қала)''ның өзгертетін деп тұрмын [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 06:44, 2025 ж. тамыздың 4 (+05)

:Рахмет [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 17:07, 2025 ж. тамыздың 13 (+05)

== Стивенсон Роберт Льюис ==
Сәлеметсізбе, мына мақаланы қалпына келтіре аласыз ба, өте әйгілі жазушы ғой? --[[Арнайы:Үлесі/2.133.132.177|2.133.132.177]] 14:21, 2025 ж. тамыздың 21 (+05)
:Касымов мырза, неге жауап бермейсіз? Басқа жүз шақты тілде бар мақала қазақ тілінде де болу керек қой!! --[[Арнайы:Үлесі/2.133.132.177|2.133.132.177]] 17:06, 2025 ж. тамыздың 24 (+05)

== Саддам Хусейн ==

Hello. 

There is something wrong with the childhood photo of Saddam Hussein in the [[Саддам Хусейн]] article. His date of birth is 1937, but in the photo, supposedly from 1940, he looks no older than one year old. Either the year is incorrect, or the child is not Saddam Hussein. The same issue was raised back in 2012 on the Wikimedia Commons discussion page for this photo, but there was no response. https://commons.wikimedia.org/wiki/File_talk:Saddam_in_childhood.jpg 

If the discrepancies cannot be identified, then this photo should be removed from the article. 

Yours sincerely, [[Арнайы:Үлесі/78.174.55.43|78.174.55.43]] 07:11, 2025 ж. тамыздың 30 (+05)

== Тілдер vs. Infobox Language үлгілері ==

Сәлеметсіз бе. Тілдерге қатысты мақалаларды реттеуге үлес қосықым келді, және әдеттегідей басқа сапалы мақалалардың үлгісі бойынша жазуға тырысамын, мысалы [[Қазақ тілі]]. Бұл мақалада Үлгі:Тілдер үлгісі қолданылған. Кейбір беттерде қазақшаға аударылған  Үлгі:Infobox Language тұр. Қайсысын қолданған дұрыс? &quot;Тілдер&quot; үлгісін ұстануға тырысып тұрмын, бірақ оны да пішімдеу тұрғыдан сәл өңдеу керек. [[Қатысушы:Aisford|Aisford]] ([[Қатысушы талқылауы:Aisford|талқылау]]) 19:55, 2025 ж. қыркүйектің 5 (+05)

:кеш жарық! Тілдер үлгісін қолданған дұрыс. Егер үлгі қате болса, үлгіні толықтықтырып, әрлер қатесін түзетуге болады. Үлгіні жасай алатын шығарсыз [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:13, 2025 ж. қыркүйектің 7 (+05)

== Execution of Saddam Hussein ==
Good afternoon! Would you be so kind to translate [[en:Execution of Saddam Hussein|this article]] into Kazakh language?! --[[Қатысушы:Edrilizer|Edrilizer]] ([[Қатысушы талқылауы:Edrilizer|талқылау]]) 01:48, 2025 ж. қыркүйектің 9 (+05)

== Жазған мақаламды тексеріп, Wikidata тізіміне қосу ==

Ассалаумағалейкум ''Kasymov'' мырза, мен кеше [[Майлысу]] атты мақала жазған едім, соны тексеріп, Wikidata элементіне қосуыңызды сұраймын [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 22:58, 2025 ж. қыркүйектің 21 (+05)

== Ту үлгісін жасау ==

Кеш жарық! 
{{ту|Тайвань}} үлгісінің екінші нұсқасы бар ма екен? Олимпиада және спорт жарыстарына спортшылар басқа байрақпен шығады. Спорт жарыстарында да басқа ту көрсетіледі. Бізде сол тудың нұсқасын жасауға болар ма еді? Екінші өтініш, '''спорт жарысы''' үлгісінде атауы дегенді жасыл түспен белгілемесек бола ма? Сұр түсті қалдырсақ немесе шрифт жасыл фонда ақ болуы керек сияқты?. [[Қатысушы:Ashina|Ashina]] ([[Қатысушы талқылауы:Ashina|талқылау]]) 18:56, 2025 ж. қыркүйектің 22 (+05)

== Тәулік суреті ==

Тәулік суретін бот ортаққордан импортайтындай жасап қойсақ қалай? Сен басқа пайдалырақ жұмыстарға көңіл бөле аласың. Бұндай қайталанатын шаршататын жұмыстарды ботқа тапсырған дұрыс. Бот күн сайын бір бетті сосын ай сайын бір бетті импорттап отырады. Келісесің бе? &lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 17:54, 2025 ж. қыркүйектің 28 (+05)

:@[[Қатысушы:Arystanbek|Arystanbek]] Әрине соны баяғыдан атйып жүргенмін, бұрындары солай болатын. Жасап қоя салыңыз) [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:30, 2025 ж. қазанның 1 (+05)
::Скрипт істеп тұр ма тексеру үшін сен бастаған осы айдың POTD үлгілерін жоямын. Түсіністікпен қарайды деп ойлаймын &lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 18:39, 2025 ж. қазанның 1 (+05)
::@[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek.kz]] [[Қатысушы:ArystanbekBot|менің ботыма]], мерзімі шектеусіз уикиаралық импорттаушы тобына қосып бергенің керек болып тұр.  Уикиаралық импорттау құқығын алудағы мақсат: Commons-тан Potd үлгілерін күнделікті импорттау &lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 18:55, 2025 ж. қазанның 1 (+05)
:::Ондай құқығым жоқ деп тұр. :( Нұрлан ағадан сұрап көрші. [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 14:26, 2025 ж. қазанның 2 (+05)
::Тәулік суретіне қатысты үлгілерге ештеңе жасмай тұра тұруыңды сұраймын. Сынақ ойдағыдай болды, енді бот өзі үлгілерді бастай береді. &lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 18:33, 2025 ж. қазанның 4 (+05)
:::Тамаша! Ортаққордан жүктейді ма? [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 18:11, 2025 ж. қазанның 5 (+05)
::::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] иә &lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 21:23, 2025 ж. қазанның 6 (+05)
:::::суреттің сипаттамасы жасанды интелеккт арқылы қазақша бірден жазылатындай жасауға бола ма екен негізі? Не сурет екенін көрсететіндей? [[Қатысушы:Madi Dos|Madi Dos]] ([[Қатысушы талқылауы:Madi Dos|талқылау]]) 16:47, 2025 ж. қазанның 23 (+05)
::::::@[[Қатысушы:Madi Dos|Madi Dos]] көп нәрсені жасауға болады, бірақ оның бәріне уақыт керек қой. Көбіміз уақытты дұрыс бағаламаймыз. Уақыты келсе жасаймын, басымдықтарға, маңыздылықтарға бірінші көңіл бөлемін. Уикипедияға жасанды интеллект тікелей қосып қоямын ба деген ой да келген. Ең маңызды істер тұрғанда бұндағы істерім өзінің сәтті уақытын күте тұрады, мүмкін ондай сәтті уақыты мүлдем келмейтін де шығар, себебі Уикипедиядағы істерімнің маңыздылығы 1/10, 1/20, 1/40 геометриялық прогрессиямен маңыздылығы төмендеп барады. &lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 22:39, 2025 ж. қарашаның 2 (+05)
@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] айлық үлгілерін өзің жазып жүр екенсің ботқа ай сайынғы үлгіні де жазып отыруға тапсырма беріп қойғанмын. Егер бет бар болса бот  елемейді сондықтан боттың не жасағысы келгенін көре алмаймыз. --&lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 10:41, 2025 ж. қарашаның 22 (+05)

:жақсы, бастысы Бот санат пен интеруикиді қоюды ұмытпасың) [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:21, 2025 ж. қарашаның 23 (+05)
::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] интеруикиді өзіміз қоятын сиқтымыз. Бот қоя алмайды деп ойлай бер. Бізге де жұмыс қалсын ))) &lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 18:46, 2025 ж. қарашаның 24 (+05)

== Крем ==

Добрый день! Поясните причину [https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=Сары_май_кремі&amp;diff=prev&amp;oldid=3508291вашей отмены], пожалуйста. [[Қатысушы:Рефлексист|Рефлексист]] ([[Қатысушы талқылауы:Рефлексист|талқылау]]) 19:13, 2025 ж. қазанның 5 (+05)

:Кеш жарық! Стақан сияқты сөздерге мақалаға тікелей қатысы болмағандықтан, кері қайтардым [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:57, 2025 ж. қазанның 7 (+05)

== Me editing my user page ==

For some reason, every time I add links to my user page on different Wikipedia language editons on my user page '[[User:PK2]]' in Kazakh, the following warning comes up: 'This action has been automatically identified as harmful, and therefore disallowed. If you believe your action was constructive, please inform an administrator of what you were trying to do. A brief description of the abuse rule which your action matched is: Қатысушы жеке бетіне мақала жазу'. [[Қатысушы:PK2|PK2]] ([[Қатысушы талқылауы:PK2|талқылау]]) 04:27, 2025 ж. қазанның 27 (+05)

== Өңдеу қателігі ==

Асхат Советханұлы Жұмабеков бетінде мақала өңдегенде қателік шықты. Не істесем болады? Администраторға хабарлассын деген

@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] [[Қатысушы:Daniyal.aidarov5|Daniyal.aidarov5]] ([[Қатысушы талқылауы:Daniyal.aidarov5|талқылау]]) 21:19, 2025 ж. қазанның 30 (+05)

:Кеш жарық! Түсінбедім [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:26, 2025 ж. қазанның 31 (+05)

== Оңтүстік Қазақстан жастары Уикипедия бағдарламасы ==

Қайырлы күн! [[Уикипедия:Форум/Ұсыныстар#Оңтүстік_Қазақстан_жастары_Уикипедия_бағдарламасы|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 14:30, 2025 ж. қарашаның 14 (+05)

== Invitation for a session &quot;Tools and features for Users with Extended Rights&quot; ==

Hi, you are receiving this invitation as you are either patroller and/or admin in your community and [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] is preparing a session called '''Tools and features for Users with Extended Rights''', which we think that it will be interesting for you.

The session is organised by the CEE Hub along with Wikimedia Foundation’s Movement Communications regional specialist Natalia Szafran-Kozakowska. Speakers in the session are Product Managers and Software Engineers from Wikimedia Foundation, so you will hear recent updates, new developments, and they will answer questions. So, please think what you want to ask them and come to the session.

The session will be held on '''Tuesday, December 2nd, 2025 at 17:00 CET'''. Please register yourself '''[[:m:Event:CEE Catch Up: Tools for Users with Extended Rights|here]]'''.

If you have any questions, please contact me. --[[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 18:45, 2025 ж. қарашаның 19 (+05) (on behalf of the CEE Hub)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&amp;oldid=29165186 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Қызыл ту ордені мақаласына бағыттайтын беттер қателігі ==

Сәлеметсіз бе! ҚҰРМЕТТІ @[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]]!

Қызыл ту ордені бетіне бағыттайтын келесі беттер:
''Еңбек Қызыл Ту''


Бұл беттерді тез арада жобға ұсынамын, себебі Еңбек Қызыл Ту ордені - өз алдына басқа марапат. 

[[Қатысушы:Daniyal.aidarov5|Daniyal.aidarov5]] ([[Қатысушы талқылауы:Daniyal.aidarov5|талқылау]]) 08:43, 2025 ж. қарашаның 20 (+05)

&lt;s&gt;:Жақсы&lt;/s&gt; Біраз мақалаларға сілтеніп тұр, әзірше жойылмайды. [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:56, 2025 ж. қарашаның 23 (+05)

== Уикижобалар ==

Саламатсыз ба қазір қандай уикижобалар бар [[Қатысушы:Galumzhan|Galumzhan]] ([[Қатысушы талқылауы:Galumzhan|талқылау]]) 15:15, 2025 ж. желтоқсанның 18 (+05)

== Администраторды сайлау ==

Қайырлы күн! [[Уикипедия:Администраторларды сайлау‎|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 11:58, 2026 ж. қаңтардың 1 (+05)

== Райымбек батыр мақаласын қорғау жөнінде ==

Қайырлы күн, мырза!

[[Райымбек батыр]] мақаласын уикилендірдім. Дереккөздерге сілтеме жасадым. Мақаланың қазіргі нұсқасын қорғауға алуларыңызды сұраймын. Трайбалистік сипаттағы вандализмнің (тұлғаларды негізсіз мадақтау және артық эпитеттер мен метафорларды қолдануы) алдын алу үшін. 

Алдын ала рақмет! [[Қатысушы:Daniyal.aidarov5|Daniyal.aidarov5]] ([[Қатысушы талқылауы:Daniyal.aidarov5|талқылау]]) 13:10, 2026 ж. қаңтардың 8 (+05)

:Кеш жарық! жартылай қорғадым [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:13, 2026 ж. қаңтардың 10 (+05)
::Кеш жарық!
::Енді көріп отырмын, рақмет! [[Қатысушы:Daniyal.aidarov5|Daniyal.aidarov5]] ([[Қатысушы талқылауы:Daniyal.aidarov5|талқылау]]) 20:13, 2026 ж. қаңтардың 27 (+05)

== '''Уикипедия 25''' ==

Уикипединың [[Уикипедия: 25 жылдық мерейтой|25 жылдық мерейтойын]] тойлауға шақырамыз [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 14:33, 2026 ж. қаңтардың 9 (+05)

== Қазақстан Республикасындағы педагогикалық практика ==

Сәлеметсіз бе, менің мақаламды жойып тастапсыз. Себептерін айтсаңыз жақсы болар еді [[Қатысушы:Мақалалар жинағы|Мақалалар жинағы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мақалалар жинағы|талқылау]]) 11:45, 2026 ж. қаңтардың 13 (+05)

:@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]]Жауап бересіз бе? Басқаларға комментарий жазып жатырсыз, маған да мақаланың өшірілуі туралы жазған жоқсыз [[Қатысушы:Мақалалар жинағы|Мақалалар жинағы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мақалалар жинағы|талқылау]]) 08:53, 2026 ж. қаңтардың 20 (+05)
::Энциклопедиялық мақалаға келмейді [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:32, 2026 ж. қаңтардың 21 (+05)

== Орфографиялық қате ==

Сәлеметсіз бе. Неге менің [[Сәрсенбі]] бетіне жасаған өңдемемді қайтарып тастадыңыз? Қазақ тілінің орфографиялық ережесіне сәйкес бастауыш пен баяндауыш арасына [[дефис]] (-) емес ұзын сызық (—, [[сызықша]]) қолданылады. Мысалы, &quot;Алма — жеміс&quot;. Сондықтан өзгеріс әдейі жасалды. [[Қатысушы:Wikuiser|Wikuiser]] ([[Қатысушы талқылауы:Wikuiser|талқылау]]) 20:23, 2026 ж. қаңтардың 14 (+05)

:[[Бристоль]] бетіне жасаған өңдемемді де қайтарып тастапсыз. [[Қатысушы:Wikuiser|Wikuiser]] ([[Қатысушы талқылауы:Wikuiser|талқылау]]) 20:26, 2026 ж. қаңтардың 14 (+05)
::Бірінші мақала сол қалпында тұр. Екіншісінде орынсыз сілтеме қойылған. ** өзені деп сілтенбейді [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 20:30, 2026 ж. қаңтардың 14 (+05)
:::Сәлеметсіз бе. Сонда &quot;&lt;nowiki&gt;[[Эйвон өзені]]&lt;/nowiki&gt;&quot; емес &quot;&lt;nowiki&gt;[[Эйвон]]&lt;/nowiki&gt; өзені&quot;, яғни тек [[жалқы есім]]ді сілтемеге алу керек пе? Дереккөз көрсете аласыз ба? [[Қатысушы:Wikuiser|Wikuiser]] ([[Қатысушы талқылауы:Wikuiser|талқылау]]) 15:05, 2026 ж. қаңтардың 17 (+05)
::::Кеш жарық! Осындай аттас басқа заттар аталмаса ешқандай өзені, көлі деген керек емес. Болып жатса *** (өзен) деген дұрыс болады [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:08, 2026 ж. қаңтардың 17 (+05)

== Одиссейді жою ==
Сәлем, мына мақаланы неғып жойдың? --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 00:08, 2026 ж. қаңтардың 18 (+05)

:сәлем! Ол қатысушының біраз өңдемелері кері қайтарылды. Бастаған мақалалары әлі тексерісен өткізілмеген. Қалпына келтірдім. Соны әрлеп, санаттарын қойып, мазмұнын тексеріп жіберсең жақсы болар еді. Жалпы сол қатысушының барлық бастаған мақаласын тексерістен өткізіп жіберсең, қазуикиге қосқан үлкен үлес болар еді [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:26, 2026 ж. қаңтардың 18 (+05)

== Айлық үлгілер ==

Тәулік суретінің айлық үлгілерін ай сайын айдың соңында 26-күні басталатын етіп қойдым. Енді өзің бастамай тек бақылап жүрсең жеткілікті болар. Бірдеңе дұрыс болмай жатса айтасың ғой. Уақытым болса дұрыстауға тырысамын. &lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 22:12, 2026 ж. қаңтардың 31 (+05)

:Рахмет бірақ қате болып жатыр. Қазақша емес, басқа тілге сілтенбеген екен [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:29, 2026 ж. ақпанның 1 (+05)

== Бетті жою ==

Сәлеметсіз бе. Мен жасаған [[Лимбург (Бельгия)]] бетін жоюыңыздың себебі не? [[Қатысушы:Wikuiser|Wikuiser]] ([[Қатысушы талқылауы:Wikuiser|талқылау]]) 13:18, 2026 ж. ақпанның 1 (+05)

:Қайырлы күн! Қателесіп кеткен шығар, [[Лимбург (Бельгия)|мақалаңыз]] қалпына келтірілді. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 13:30, 2026 ж. ақпанның 1 (+05)
:Жоқ, қателескен жоқпын. Қысқа мақалалар онсыз да толып жатыр. Неге оны толықтырып жазбасқа? [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:31, 2026 ж. ақпанның 1 (+05)
::Негізі осындай бас-аяғы жоқ мақалаларда бастамаған дұрыс.--[[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылау]]) 10:09, 2026 ж. ақпанның 2 (+05)
:::Белгі қойып кетсеңіздер, неше күннен кейін жойылады. Әдетте жаңа жазылған мақалаға кемінде бір апта беру қажет. Егер жазылған күннен бастап толықтырылмаса бірден жойылуы тиіс. [[Қатысушы:Ashina|Ashina]] ([[Қатысушы талқылауы:Ashina|талқылау]]) 15:57, 2026 ж. ақпанның 10 (+05)


== Навигациялық үлгіні жою себебі түсіндірілмеген ==
Үлгі:FIFA Futsal World Cup 2024 деген үлгіні неге жойдыңыз? Қатесі болса, ескерту жасау мәдениеті бар ма? Жою тарихына да еш белгі, дерек қалдырмаған екенсіз? Қатесі болса жөндесіп жіберіңіз немесе ескертіп кеңес беріп кетсеңіз орынды болар еді. Тағы ескерту айтамын өзіңізге, бұл әкеңізден қалған мұра емес. Ескертіп, мәтінмен түсіндіріңіз шешіміңізді. Бірден жойылатын мақалалардың параметрлері болады. Бірақ бұл үлгіде дөрекі қате жоқ, өңдеуге және жетілдіруге болатын. Жауабыңызды толыққанды жазып, түсіндірірмесін беріңіз. Үлгіні қалпына келтіремін. [[Қатысушы:Ashina|Ashina]] ([[Қатысушы талқылауы:Ashina|талқылау]]) 16:11, 2026 ж. ақпанның 10 (+05)

:себебі басқа тілден ондай нав. үлгі таба алмадым. Әрі ол жерде құрамалар ғана көрсетілген. Меніңше сол жарысқа қатысты мақалалар болы керек шығар (финал, іріктеу, тағы сол сияқты) [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:55, 2026 ж. ақпанның 11 (+05)
::Басқа тілде дәл осындай навигация үлгісі болмауы мүмкін. Қолдан жасалған яғни код мәселесі болмаған нәрсеге басқа уики үлгі болуы да мүмкін. Бірақ тақырып жаңадан ұарқын алып келе жатқан мәселеге арналғандықтан, біздің жағдайда футзал спорт түрі, онда оларда жоқ болуына таңғалмауымыз керек. Бізде бар екен. Әлем чемпионатына қатысқан және белгілі орын алған құрамалардың навигациялық кестесі жаңадан құрастырыла береді. Айып етпеңіз, бірақ бұл аргументіңізді қабылдай алмаймын. Керісінше, сол навигациялық кестеге ұсыныстарыңыз бен санаттарын және басқа үлгілерді кіріктіруге кеңес берсеңіз? Одан кейін, менің жасаған және басқа адам жасаған болсын талқыламай, пікір алмаспай жоймауыңызды сұраймын. Ережеге сәйкес егер ескерту айтылған уақыттан екі апта ішінде мақала жақсы жаңына қарай өзгермесе бірден жою қажет. [[Қатысушы:Ashina|Ashina]] ([[Қатысушы талқылауы:Ashina|талқылау]]) 15:08, 2026 ж. ақпанның 12 (+05)

== Жедел жойылсын ==

Қайырлы түн. [[Америка Құрама Штаттарының 250 жылдығы|Мына]] мақаланың жойылуын қолдайсыз ба әлде қарсысыз ба? Талқылау бетінде өз пікіріңізді жазып кетсеңіз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 00:29, 2026 ж. ақпанның 12 (+05)

== Олимпиада ойындары туралы үлгі ==

Қасымов, Олимпиада туралы үлгіні түзеткен едім. Олимпиадалық ойын деген қазақша сөз жоқ. Сіз неге өзгерісті шегірттіңіз? Әлде қате жазуды қолдайсыз ба? Егер сауатыңыз жетпесе, талқылауға сұранбайсыз ба? [[Қатысушы:Ashina|Ashina]] ([[Қатысушы талқылауы:Ashina|талқылау]]) 21:33, 2026 ж. ақпанның 22 (+05)

:'''Олимпиа ойындары''' дегенді естімедім? сіз солай өзгертіпсіз. -''лық'' деген шылауды енді байқадым, алып тастадым. Қалпына келді
:Футзал үлгісінде ешқандай санат жоқ сосын неге ағылшынша? Тексеру үлгісі тұра берсін, басқа біреулер ерінбей біреудің жүмысын аяқтап шығар. [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 01:25, 2026 ж. ақпанның 24 (+05)

== Администратор құқығынан айыру ==

Қайырлы күн! [[Уикипедия:Администратор құқығынан айыру|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 14:50, 2026 ж. ақпанның 23 (+05)

== Панорама бостандығы ==

Қайырлы кеш, 1886 жылғы мешіттің бейнесін рұқсат сұрамай салу ешқандай мәселеге әкелмейдіғой? Және егер мен ғимарат иесінің немесе директорының рұқсатымен файлды, сондай-ақ Creative Commons Attribution 4.0 International лицензиясына келісетінін көрсететін қолтаңба мен мөрді тіркесем, 70 жасқа толмаған ғимараттардың фотосуреттерін жариялай аламын ба, себебі сәулетшілер мен жобалау фирмасының атаулары оларға белгісіз және ғимараттың қасбетінің қарапайым фотосуретін жариялау қиын процесс. Шетелдік модераторлар менің жұмысымды жоя ма? [[Қатысушы:Almatoswiki|Almatoswiki]] ([[Қатысушы талқылауы:Almatoswiki|талқылау]]) 19:55, 2026 ж. наурыздың 13 (+05)

:Қайырлы күн! Сіздің сұрағыңызға нақты жауап бере алмадым. Өзіңіз түсірген сурет болса ешқандай мәселесіз жүктеуге болады. Сырттай болса авторлық құқық пен қайнаркөзін көрсету керек сияқты. Бұл мәселені Арыстанбек немесе Батырбек мырзалардан сұрап көріңіз. [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 14:13, 2026 ж. наурыздың 14 (+05)

== Жоққа шығару ==
{{жабық}}
@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] Саламатсыз ба! Атырау облысын мақаласын неге жоққа шығардыңыз мені мен қатені түзетіп едім [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 15:41, 2026 ж. наурыздың 14 (+05)

:Гектар неге үлкен әріппен, сөйлемнің ортасында тұрған сөз емес па? [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 15:43, 2026 ж. наурыздың 14 (+05)
::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] нүктеден кейін үлкен әріппен жазылуы керек. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 15:46, 2026 ж. наурыздың 14 (+05)
:::қай жерде нүкте, сөйлемнің ортасы ғой. Сәл асықпай қараңыз [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 15:47, 2026 ж. наурыздың 14 (+05)
::2 млн. Деп тұр мақалада сосын мен Гектар деп үлкен әріппен жазып жібердім дұрыстап қараңызшы нүкте тұр. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 15:59, 2026 ж. наурыздың 14 (+05)
:::Сізге енді грамматиканы оқытып отырайық енді? ''млн.'' қысқартылған сөз, онда ''2000 ж.'' деп жазсақ артынан үлкен әріп жазыла ма? [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 16:01, 2026 ж. наурыздың 14 (+05)
::::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] жоқ [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 16:06, 2026 ж. наурыздың 14 (+05)
:::::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] 2000 ж. дегенге не қатысы бар? [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 16:12, 2026 ж. наурыздың 14 (+05)
::::::Саған мысал ретінде айтып отыр [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 16:17, 2026 ж. наурыздың 14 (+05)
:::::::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] негізі 2 млн. Гектар деп басталуы дұрыс. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 16:31, 2026 ж. наурыздың 14 (+05)
{{жабық-соңы}}

== Жоққа шығару ==

қайырлы күн! Неге өңдемелерімді жоққа шығарып жатырсыз? &quot;Алфавит бойынша ...&quot; деп басталған тақырыптағы санаттар [[:Санат:Алфавит бойынша санаттар]] санатына қосылмай ма? Сосын [[:Санат:Шатқалдар]] санаты өз-өзіне қосылуы керек пе? Шатқал аңғардың бір түрі емес пе? -- [[Қатысушы:Wikuiser|Wikuiser]] ([[Қатысушы талқылауы:Wikuiser|талқылау]]) 12:12, 2026 ж. наурыздың 18 (+05)

:Қалпына келтірдім, мен қателесіп керісінше ойлап қалдым. [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:43, 2026 ж. наурыздың 19 (+05)

== Бетті жою ==
{{жабық}}
@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] неге @[[Қатысушы:AdilBot|AdilBot]] деген бетті жойдыңыз? [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:13, 2026 ж. наурыздың 25 (+05)

:Себебі сізде бот мәртебесе жоқ. [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:20, 2026 ж. наурыздың 25 (+05)
::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] Өз аккаунтымда AutoWikiBrowser ді қолдануға бола ма? [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:24, 2026 ж. наурыздың 25 (+05)
:::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] бот жүргізбей @[[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] осы аккаунтыма AutoWikiBrowser жұмыс жасауға рұқсат беріңізші. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 17:00, 2026 ж. наурыздың 26 (+05)
::::Кеш жарық! Сізде әлі тәжірибе аз, қателессеңіз біз артынан түзетіп әлек боламыз. Әзірше жоқ [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:08, 2026 ж. наурыздың 27 (+05)
:::::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] Бот жүргізбеймін ғой тек өзімнің аккаунтыма AutoWikiBrowser ге жұмыс жасауға рұқсат беріңіз деп айттым [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:11, 2026 ж. наурыздың 27 (+05)
::::::Ол жартылай автомат, сіз қателессеңіз, біз сияқты админдер артынан түзету үшін уақыт пен күшті құртамыз. Егер шынымен де жаны ашар болсаңыз, мақаладарды әрлеп, толықтырып, сапасын жақсартуға болады. Талай админ мен қатысушы солай жұмыс жасап жатыр. Сіз әлі тіпті үлгіні дұрыс қолдана алмайсыз, ''актриса'' деген үлгіні қойдыңыз ба? Болмаса, соны жасаңыз. Сау бол! [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:17, 2026 ж. наурыздың 27 (+05)
:::::::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] Басқа қатысушылар да AutoWikiBrowser пайдаланып жүр ғой тәжірибе аз болса да. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:21, 2026 ж. наурыздың 27 (+05)
::::::::Басқа админдерден сұраңыз, менің жауабым жоқ. Қандай қатысушылар? тізімін көрсетіп берсеңіз [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:24, 2026 ж. наурыздың 27 (+05)
:::::::::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] Zscout370 осы қатысушы егер қателеспесем. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:31, 2026 ж. наурыздың 27 (+05)
::::::::::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] рұқсат бересіз бе өтініш [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 01:13, 2026 ж. наурыздың 27 (+05)
:::::::::::Берілмейді. Тіпті оны менде айттым, саған тәжірибе жинау керек. Талқылау аяқталды. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 01:15, 2026 ж. наурыздың 27 (+05)
{{жабық-соңы}}

== Айдос Ғалымов туралы мақала ==

Сәлеметсіз бе! Инкубаторға Айдос Ғалымов туралы толық мақала енгіздім. Тексеріп, негізгі бетке көшіруге көмектесесіз бе? Рақмет! [[Қатысушы:QazPaluan|QazPaluan]] ([[Қатысушы талқылауы:QazPaluan|талқылау]]) 23:25, 2026 ж. сәуірдің 2 (+05)</text>
      <sha1>j5e7g26n1ndqcotjfdlbdkpo5ifboru</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қанатбек Бейсенбекұлы Сафинов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>123972</id>
    <revision>
      <id>3575873</id>
      <parentid>3388381</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T05:25:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <origin>3575873</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3106" sha1="eui8iahfk6caez79mze6utzd08l7eoe" xml:space="preserve">'''Қанатбек Бейсенбекұлы Сафинов''' (1962, [[Жамбыл облысы]]) ҚазМҰ-ді бітірген. (1985) Заң ғылымдарының докторы. 
* [[Дулат]] тайпасы [[Сиқым]] руынан шыққан.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= Ә.Дәуітбеков|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Сиқым Тоғатай шежіресі|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Шымкент|баспасы= ЖШС Кітап|жыл= 2015|томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn=978-601-7404-68-0|тиражы= }}&lt;/ref&gt;
*1985 жылы-М.В.Ломоносов атындағы [[Мәскеу]] Мемлекеттік университетінде тәжірибе жинақтау, зерттеуші, 
*1986 жылы мемлекетттік институттың және ҚазКСР ҒА заң ғылымдарының аспиранты. 
*1990 жылы [[Ғылым академиясы|ҚазКСР заң Ғылымдар Академиясы]] мен Мемлекеттік институттың кіші ғылыми қызметкері. 
*1992 жылы [[Мәскеу]] Жоғарғы экономикалық кеңесінің жанындағы «Қазақстан сервис» сыртқы сауда-саттық компаниясының бас директорының орынбасары. 
*1994жылы [[Қазақстан]]ның ГФР, Аустрия республикаларындағы тауар өкілінің орынбасары. 
*1996 жылы «Қазақстанәуежолы» мұнай компаниясының сыртқы байланыстар вице - президенті. 
*1997 жылы ҚР мемлекеттік комитетінің инвестициялар бойынша келіссөздер жүргізу және жобаларды бағалау дирекциясының менеджері. «ҚазақОйл» мұнай компаниясы заң департаментінің директоры, құқықтық-сараптама бөлім меңгерушісі, 
*1999 жылы -құқықтық тәртіп, қорғаныс, заң шығару бөлімдерінің меңгерушісі 
*2000 жылы-[[Қазақстан премьер-министрі|ҚР премьер-Министр]] канцелчриясының заң бөлімі меңгерушісі. 
*2002 жылы-«ҚазТранс Ойл» ЖАҚ бас директорының орынбасары, «ҚазМұнайГаз» мұнай компаниясы АҚ басқару директоры.&lt;ref&gt;Қазақстанның мұнай энциклопедиясы. 2 томдық - Алматы: &quot;Мұнайшы&quot; Қоғамдық қоры, 2005. ISBN 9965-9765-1-1&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==

&lt;references/&gt;

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақстан мұнайшылары]]
[[Санат:Тұлғалар]]</text>
      <sha1>eui8iahfk6caez79mze6utzd08l7eoe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қаратай Тұрысов атындағы Геология және мұнай-газ ісі институты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>130443</id>
    <revision>
      <id>3576001</id>
      <parentid>3386335</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T07:21:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rasulbek Adil</username>
        <id>176232</id>
      </contributor>
      <origin>3576001</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="447" sha1="82zq7my144kor2x6y815b0nk5wwrm7b" xml:space="preserve">'''Геология және мұнай-газ ісі Институты''' - [[Қазақ ұлттық техникалық зерттеу университеті|Қ.И. Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университетінің]] [[геология]] және [[мұнай]]-[[газ]] саласындағы мамандарды дайындайтын [[факультет]].

{{Uncategorized}}</text>
      <sha1>82zq7my144kor2x6y815b0nk5wwrm7b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чак Норрис</title>
    <ns>0</ns>
    <id>137616</id>
    <revision>
      <id>3575625</id>
      <parentid>3574008</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T16:59:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Maktakyz</username>
        <id>51067</id>
      </contributor>
      <origin>3575625</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3388" sha1="r2bl6bljrojwmpzk7tzhhwryifzpe9i" xml:space="preserve">{{Кинематограф
|есімі                     = Чак Норрис
|шынайы есімі              = Chuck Norris
|сурет                     = ChuckNorris200611292256.jpg
|сурет ені                 = 
|сурет атауы               = Норрис, 2006 жыл
|туған кездегі есімі       = Карлос Рэй Норрис
|туған күні                = 10.03.1940
|туған жері                = {{туғанжері|Райан (Оклахома){{!}}Райан|Джефферсон округінде (Оклахома)}}, [[Оклахома]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]
|қайтыс болған күні        = 20.03.2026
|қайтыс болған жері        = {{қайтысболғанжері|Кауаи|Кауаи округінде}}, [[Гавайи]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]
|мамандығы                 = {{актер|АҚШ}}
|азаматтығы                = {{USA}}
|белсенді жылдары          = 1969–2026
|бағыты                    = 
|киностудия                = 
|марапаттары               = 
|imdb_id                   = 0001569
|сайты                     = [http://www.chucknorris.com/ www.chucknorris.com]
}}
'''Чак Норрис''' ({{lang-en|Chuck Norris}}) атымен белгілі '''кіші Карлос Рэй Норрис''' ({{lang-en|Carlos Ray Norris Jr.}}; [[10 наурыз]] [[1940 жыл|1940]], [[Райан (Оклахома)|Райан]], [[Оклахома]] – [[20 наурыз]] [[2026 жыл|2026]], [[Кауаи]], [[Гавайи]]&lt;ref&gt;[https://www.forbes.ru/forbeslife/557641-umer-akter-cak-norris ШАҚ НОРРИС ДҮНИЕ САЛДЫ]&lt;/ref&gt;) — америкалық киноактёр.

[[Голливуд]] жұлдызы, өзінің туған ағасы Аарон Норристің танымал боевик-фильмдерінде басты рөлдерді сомдаған. [[Каратэ]]ден қара белдіктің иегері 1963 жылы алғашқы каратэ мектебін ашады. 1965 жылы [[Лос-Анджелес]]те өткен чемпионатқа қатысып, жеңімпаз атанады. 1968 жылы бірнеше каратэ мектебін ашады (барлығы 32). 

Кино әлеміне оны актер [[Стив МакКуин]] алып келеді. Алғашқы рөлін Брюс Лидің қатысуымен түсірілген «Айдаһар жолы» фильмінде сомдаған. Осыдан кейін оның мансабы шарықтай түседі.

==Өмірбаяны==
кіші Карлос Рей Норрис 1940 жылғы 10 наурызда [[Райан (Оклахома)|Райан]] желбіре қалашықта, [[Оклахома]] штатында дүниеге келді. Әкесі автомеханик, ал анасының ұлты [[чероки]] болды. Чактың атасы ирландық болды.

Норрис 2026 жылғы 20 наурызда қайтыс болды.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
{{Сыртқы сілтемелер}}
[[Санат:Алфавит бойынша каратэшілер]]</text>
      <sha1>r2bl6bljrojwmpzk7tzhhwryifzpe9i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Василий (Васо) Алексеевич Абашидзе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>137704</id>
    <revision>
      <id>3575659</id>
      <parentid>2704242</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T18:33:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3575659</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1771" sha1="gx6xb96xthz6mzajyi7l3cow55aaxju" xml:space="preserve">[[File:Василий_Абашидзе.jpg|thumb|Василий Абашидзе]]
'''Василий (Васо) Алексеевич Абашидзе''' (1854 жылы Душети қаласында дүниеге келіп, 1926 жылы 9 қазанда [[Тбилиси]]де дүниеден өткен) – Грузия актері 1922 жылы Республиканың халық әртісі атағына ие болған. Василий Абашидзе [[1874]] жылдан бастап шағын қойылымдарға қатыса бастаған. Бұдан бес жыл өткеннен кейін, 1879 жылы [[Тифлис театры]] тобы құрамымен сахнаға шыға бастайды. Абашидзе ашық мінезді және комедия актері болады. Сонымен қатар ол бірнеше пьесаның авторы және режиссер болған. 1874 жылы Васо Абашидзе А.Н. Островскийдің грузин тіліндегі ''«Доходное место»'' қойылымының бірінші бөліміне қатысады. Тбилисидегі грузин музыка театры Василий Абашидзе атымен аталған.&lt;ref&gt;[http://www.musictheatre.ge/eng/ Tbilisi Vaso Abashidze  Music and Drama State Theatre] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721025942/http://www.musictheatre.ge/eng/ |date=2011-07-21 }}. Accessed on January 3, 2010&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

== Сыртқы сілтемелер ==
*{{imdb name|nm0007726}}
*{{findagrave|91617919}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:КСРО актерлері]]
[[Санат:Режиссёр]]</text>
      <sha1>gx6xb96xthz6mzajyi7l3cow55aaxju</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аксель Шпрингер-Ферлаг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>141037</id>
    <revision>
      <id>3575877</id>
      <parentid>2007641</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T05:27:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <origin>3575877</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2229" sha1="83xq1tppgym6l6moo9h5e9lfiyea1df" xml:space="preserve">'''«Аксель Шпрингер-Ферлаг»''' (Axel Springer- Verlag AC) — [[Еуропа]] континентіндегі ірі газет-баспа [[концерн]]і. &lt;ref&gt;Қазақ телевизиясы. Энциклопедия. – Алматы: «ҚазАқпарат», 2009, 1-т. – 640 б.ISBN 978-601-03-0070-5&lt;/ref&gt;

[[Гамбург]]та [[1947 жыл]]ы Аксель Цезарь Шпрингер негізін қалады. [[1970 жыл]]ы [[акционерлік қоғам]] болып қалыптасты. 

Концерннің саясатын анықтайтын 51% пакет акциясы Шпрингер [[баспа]]сына және (24,9%) пакет акциясы Фридер мен Хуберт Бурда ағайындыларға тиесілі. Сонымен қатар (49%) Ф.В. Кристианс («Неміс банкінің төрағасы»), М. Отто («Оттоферзанд» сауда фирмасы), Х. Крамп (Батыс [[Берлин]]дегі «Шеринг» химиялық концерні) акционерлеріне тиесілі. [[1985 жыл]]ы Аксель Шпрингер қайтыс болғаннан кейін акцияның көпшілік бөлігі оның жары Фриде Шпрингерге өтті. 

Күнделікті ірі бес [[газет]] шығарады: «Вельт», «Гамбургер абендблат», «Бильд», «Бильд Берлин», «Берлинер морген-пост», «БэЦэт», екі жексенбілік «Ведьтамзонтаг», «Бильдамзонтаг» газеттерін және «Херцу», «Функ ур» [[радио]]сы мен [[теледидар]]ының күнделікті суретті журналдарын шығарады. 
ГФР-дағы шпрингерлік күнделікті және жексенбілік барлық газеттердің таралымы 80%-дан асады. 

==Дереккөздер==
{{Дереккөздер}}

{{Суретсіз мақала}}
[[Санат: Журналистика]] 
[[Санат:Бұқаралық ақпарат құралдары]]</text>
      <sha1>83xq1tppgym6l6moo9h5e9lfiyea1df</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Queen Mary 2</title>
    <ns>0</ns>
    <id>141299</id>
    <revision>
      <id>3575958</id>
      <parentid>3463660</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T06:37:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>165</id>
      </contributor>
      <comment>«[[:File:Queen_Mary_II_Einlaufen_Hamburg_Hafengeburtstag_2006_-2.jpg]]» деген «[[:File:Queen_Mary_2_Einlaufen_Hamburg_Hafengeburtstag_6_May_2006.jpg]]» дегенмен алмастырылды.</comment>
      <origin>3575958</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9649" sha1="hz9x4ye3nuq31tx4xwp7sq774gvff1a" xml:space="preserve">{{Азаматтық кеме
  |Қазақша атауы          = «Куин Мэри 2»
  |Шынайы атауы           = Queen Mary 2
  |Сурет                  = Queen Mary 2 Einlaufen Hamburg Hafengeburtstag 6 May 2006.jpg
  |Кеменің түрі           = [[Лайнер]]
  |Мемлекет               =  [[Сурет:Civil Ensign of the United Kingdom.svg|20px]] [[Құрама Патшалық]]
  |Айлақ                  = Саутгемтон (2003 — 2011 қараша)&lt;br&gt; Гамильтон (1 желтоқсан 2011)
  |Класс                  = 
  |ИМО нөмірі             = 9241061
  |Қысқаша атауы          = GBQM
  |Операторы              = [[Cunard Line]]
  |Мекеме                 = Carnival Corporation &amp; plc
  |Соғушы                 = Chantiers de l'Atlantique, [[STX Europe]], Сен-Назер,  [[Франция]]
  |Суға түсірілді         = [[2003]]
  |Қолданысқа берілді     = 2003
  |Қолданыстан шықты      = 
  |Қазіргі уақытта        = Қолданыста
  |Салмағы                = 148&amp;nbsp;258 [[Тонна|т]]
  |Ұзындығы               = 345,00 м
  |Ені                    = 41,00 м
  |Биіктігі               = 72 м (кильден бастап құбырдың басына шейін)
  |Шөгуі                  = 10,00 м
  |Қозғалтқыштар          = Қуаттылығы 21,5 [[Ватт|МВт-тық]] төрт қозғалмалы электр қозғалтқыш
  |Винттер                = 4
  |Қуаттылығы             = 157 000 [[Ат күші|а.к.]]
  |Жылдамдығы             = 30 [[Түйін (өлшем бірлігі)|түйін]]
  |Экипаж                 = 1&amp;nbsp;245
  |Жолаушылар сыйымдылығы = 2&amp;nbsp;620
  |Жүк сыйымдылығы        =  
}}
'''''RMS Queen Mary 2''''' ({{lang-kk|«Мэри Патшайым 2»}}) — әлемдегі алып лайнерлердің бірі. [[Франция]]ның [[Сен-Назер]] верфінде соғылып, 2003 жылы қолданысқа берілді. Queen Mary 2   атақты [[Титаник|«Титаниктен»]] 76 метр ұзын. Лайнер «[[Cunard Line]]» Британ кеме соғу компаниясының меншігі. 2003 жылы қолданысқа берілгенінде ''Queen Mary 2'' әлемде теңдесі жоқ ең алып лайнер болған. Ол өзінің статусын ұзақ ұстай алмады. 2006 жылы [[Royal Caribbean International]]-дің 154,407 тонналық «[[Freedom of the Seas]]» лайнерін, кейіннен 2009 жылы 225,282 тонна құрайтын «[[Oasis of the Seas]]» лайнерін қолданысқа береді. Бірақ та ''Queen Mary 2'' әлемде теңдесі жоқ кеме болып саналады.

Лайнердің аты [[«Queen Mary»]] лайнердің құрметіне қойылған. Ал ол өз кезегінде Ұлыбритания патшасы [[Георг V]]-нің жұбайы Мария Тектің құрметіне қойылған болатын.

== Құрылысы ==
[[Сурет:QM2 St Nazaire.jpg|thumb|left|''Queen Mary 2'' құрылысы, Сен-Назер, [[Франция]], Желтоқсан, 2003 ж.]]
1998 жылдың желтоқсанында Cunard Line ''Queen Mary-дің жобасы'' атты жобасын іске асырады. Жоба ''Queen Elizabeth 2'' лайнеріне сыңар болады деп есептелді. [[Солтүстік Ирландия]]ның [[Harland and Wolff]], [[Норвегия]]ның [[Aker Kværner]], [[Италия]]ның [[Fincantieri]],  [[Германия]]ның [[Meyer Werft]] және [[Франция]]ның [[Chantiers de l'Atlantique]] кеме соғу компанияларына осы жобаға қатысуға шақырады. Нәтижесінде [[2000]] жылы 6 [[қараша]]да Францияның  Chantiers de l'Atlantique компаниясымен келісімшартқа отырады.

[[2002]] жылы 4 [[Шілде]]де Франциядағы Сен-Назер қаласында лайнердің килі қойылады. Корпусқа ''G32'' нөмірі беріледі. Кеменің құрылысына шамамен 3,000-дай жуық шеберлер мен 20,000-ға жуық жұмысшылар '''сегіз миллион сағат''' уақыттарын жұмсаған. Құрғақ докта 300,000 болат бөлшектерден тұратын 94 блоктан кемені құрастырады.&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.worldshipny.com/qm2pt1.htm | title = Construction of the Largest Liner in the World, Part One, шілде 4, 2002 ~ наурыз 16, 2003 | publisher = World Ship Society | accessdate = 2009-07-16 |archiveurl = http://web.archive.org/web/20080419083557/http://www.worldshipny.com/qm2pt1.htm |archivedate = April 19, 2008}}&lt;/ref&gt;

''Queen Mary 2'' 2003 жылы наурыздың 4 жұлдызында суға түсіріледі. 25-29 Қыркүйек пен 7-11 Қараша аралығында, Сен-Назер мен Иль Д'йё және Бель-Иль аралдары арасымен кеменің жүру сынағын жүргізеді.&lt;ref&gt;{{cite book | title = Queen Mary 2: The Birth of a Legend | author = Plisson, Philip | publisher = Harry N. Abrams, Inc | year = 2004 | isbn = 0810956136}}&lt;/ref&gt; Кеменің соңғы жұмысы қалған кезде 2003 жылы 15 Қарашада оқыс жағдай орын алады: жұмысшылар мен кемені көруге келген олардың туысқандарына 15 м. биіктіктен арнайы өткел құлап түседі. Соның салдарынан 32 адам жараланып, 16 адам қайтыс болады.&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.ctv.ca/servlet/ArticleNews/story/CTVNews/20031116/quennmary2gangwaycollapse_20031116?s_name=&amp;no_ads= | publisher = CTV News | title = Toll climbs in Queen Mary 2 shipyard accident'' | date = 2003-11-16}}&lt;/ref&gt;

2003 жылы 26 Желтоқсанда Саутгемтон айлағынан шығып, өз саяхатын бастайды.

== Қолданылуы ==
Лайнер круиз ретінде және трансатлантикамен жүзуге де қолданылады.

== Лайнердің ішінде ==
[[Сурет:Queen-Mary-Titanic-Airbus-comparaison-RU.svg|thumb|right|300px|''[[Титаник]]тің'', ''[[Airbus A-380]]'', автобустың, автомобильдің және адамның өлшемдерін ''Queen Mary 2-мен'' салыстыру ]]
* 1310 [[каюта]]
* екі үлкен каюта «Grand Duplex»: [[Атлант мұхиты|Атлантиканы]] кесіп өткеннің бағасы 25&amp;nbsp;000-нан 82&amp;nbsp;000 [[Еуро]]
* Кәдімгі каюталар 18-25 м²: [[Атлант мұхиты|Атлантиканы]] кесіп өткеннің бағасы 1&amp;nbsp;380 Еуро 
* 4 [[бассейн]]
* [[тікұшақ]]қа арналған алаңқай
* Теңіздегі ең үлкен [[кітапхана]] (8&amp;nbsp;000 [[кітап]])
* 12 [[камбуз]]
* 6 [[мейрамхана]]
* 2 [[интернет-кафе]]
* әр қабатта тегін кір жуатын орын
* [[Теннис корты]] және [[минигольф]]ке арналған алаңқай
* теңіздегі алғашқы және жалғыз [[планетарий]] (150 адамға арналған)
* «Royal Court Theatre», 1&amp;nbsp;000 орындық [[театр]]
* 2 [[кинотеатр]]
* сауда орталығы
* қысқы бақ
* [[Казино]]
* Теңіздегі ең үлкен балл залы

== Қызықты ақпарат ==
[[Сен-Назер]]дегі Chantiers de l’Atlantique верфінде соғылған. Осы верфьтен «[[Иль де Франс]]», «[[Нормандия]]», «[[Франс]]» атты Францияның атақты лайнерлері соғылған.

== Queen Mary 2-нің суреттері ==

&lt;gallery&gt;
Сурет:RMS Queen Mary 2 in san francisco bay.jpg|Queen Mary 2 [[Сан-Франциско]] шығанағында
Сурет:QM2.jpg|Queen Mary 2
Сурет:QueenMary2 in Hamburg.jpg|Queen Mary 2 Гамбургте
Сурет:Queen Mary 2 04 KMJ.jpg|Кеменің тұмсығы
Сурет:Queen_Mary_2_outbound_from_Southampton_2_Sept_2013.jpg|QM2
Сурет:Queen Mary2 at Osaka Bay.jpg|QM2
&lt;/gallery&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[Cunard Line]]
* [[Queen Mary]]
* [[Queen Elizabeth]]
* [[Queen Victoria]]
* [[Queen Elizabeth II]]

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

== Сыртқы сілтемелер ==
{{commons|Queen Mary 2 (ship, 2003)}}
* [http://www.cunard.com Cunard Line компанияның ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100218173733/http://www.chriscunard.com/queen_elizabeth.php |date=2010-02-18 }}

{{start box}}
{{s-ach|rec}}
{{s-bef|before=[[Navigator of the Seas|''MS Navigator of the Seas'']]}}
{{s-ttl|title=Әлемдегі ең үлкен жолаушы кемесі|years=[[2004]] — [[2006]]}}
{{s-aft|after=[[Freedom of the Seas|''MS Freedom of the Seas'']]}}
{{end box}}

[[Санат:Круизді кемелер]]</text>
      <sha1>hz9x4ye3nuq31tx4xwp7sq774gvff1a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Азы (өзен)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145547</id>
    <revision>
      <id>3575676</id>
      <parentid>3021074</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T18:48:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Су реестрінің мәліметтері */</comment>
      <origin>3575676</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3956" sha1="ixf3pxogwvlo4fx2x3hkzj0a2g8gzem" xml:space="preserve">{{Өзен
 |атауы                   = Азы 
  |шынайы атауы           = 
 |сурет                  = 
  |сурет ені             = 
  |сурет атауы           = 
 |карта                  = 
  |карта ені             = 
  |карта атауы           = 
 |ұзындығы               = 13 
 |су алабының ауданы     = ? 
 |су алабы               = [[Ертіс]] [[Есіл]] өзенінің құйылысынан [[Тобыл]] өзенінің құйылысына дейін 
 |өзендердің су алабы    = Ертіс 
 |су шығыны              = 
  |өлшеу орны            = 
 |бастауы                = 
  |бастауының орны        = 
  |бастауының биіктігі    = 
  |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = 
  |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = 
 |сағасы                 = [[Кіші Бича]] өзенінің оң жағалауынан 19 км қашықтықта 
  |сағасының орны        = 
  |сағасының биіктігі    = 
  |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = 
  |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = 
 |еңістігі               = 
 |ел                     = [[Ресей]] 
  |аймақ                  = Түмен облысы, Омбы облысы, Курган облысы 
 |commons                = 
}}

'''Азы''' — [[Ресей]]дегі өзен. Түмен облысы, Омбы облысы, Курган облысы&lt;ref name='РФГМ'&gt;{{cite journal|title=Ресейлік «Гидротехникалық құрылыстарды және мемлекеттік су кадастрларын» тіркеу орталығы}}&lt;/ref&gt; жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы [[Кіші Бича]] өзенінің оң жағалауынан 19 км қашықтықта орналасқан.  Өзен ұзындығы 13 км-ді құрайды.

== Су реестрінің мәліметтері ==
[[Ресей мемлекеттік су тізілімі]]нің мәліметі бойынша [[Ертіс су алабы өңірі]]не жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — [[Ертіс]] [[Есіл]] өзенінің құйылысынан [[Тобыл]] өзенінің құйылысына дейін. Өзен саласы — Есілден Тобылға дейінгі [[Ертіс]] тармағының су алаптары, өзен алабы — Ертіс&lt;ref name='Ресей МСР'/&gt;.

[[Ресей су ресурстары федералды агенттігі]] дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша&lt;ref name='Ресей МСР'&gt;{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=182724|title=РФ мемлекеттік су реестрі: Азы}}&lt;/ref&gt;:
* Мемлекеттік су реестріндегі су объектісінің коды — 14010400112115300012229
* Гидрологиялық тұрғыдан зерттелу (ГЗ) коды — 115301222
* Су алабының коды — 14.01.04.001
* ГЗ томының нөмірі — 15
* ГЗ бойынша шығарылуы — 3

== Дереккөздер ==
{{reflist}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.mnr.gov.ru/ Ресей Федерациясы Табиғи ресурстар және экология министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }}

{{Суретсіз мақала}}
{{тексерілмеген өзен}}

[[Санат:Ресей өзендері]]


{{hydro-stub}}

[[ru:Азы (река)]]</text>
      <sha1>ixf3pxogwvlo4fx2x3hkzj0a2g8gzem</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жаңаөзен оқиғасы (2011)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>184179</id>
    <revision>
      <id>3575586</id>
      <parentid>3439346</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T15:59:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rasulbek Adil</username>
        <id>176232</id>
      </contributor>
      <origin>3575586</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50710" sha1="71dncegxnauzq4fm5wkktss2p0slby3" xml:space="preserve">{{Қарулы қақтығыс
 |қақтығыс    = Жаңаөзен оқиғасы
 |бөлім       = 
 |сурет       = Mangystau Union Square Protest (2011-12-18).jpg
 |сурет атауы = «Қазақстан, өз халқыңды өлтіруді доғар»&lt;br&gt;АҚШ-тың Сан-Франциско қаласында Жаңаөзендегі наразылықтарды күшпен басуға қарсы демонстрациясы (18 желтоқсан, 2011)
 |дата        = : 16–18 желтоқсан 2011
 |орын        = : {{Ту|Қазақстан}} [[Жаңаөзен|Жаңаөзен қаласы]], [[Маңғыстау облысы]]
 |себеп       = * Мұнай-газ саласында жұмыс істейтін жергілікті жұмысшыларға жалақыны көтеру;
* Еңбек жағдайларын жақсарту
 |нәтиже      =
 |статусы     = 
 |өзгерістер  = 
 |қарсылас1   = 
 |қарсылас2   = 
 |қарсылас3   = 
 |қарсылас4   = 
 |командир1   = 
 |командир2   = 
 |командир3   = 
 |командир4   = 
 |күштер1     = 
 |күштер2     = 
 |күштер3     =  
 |күштер4     = 
 |шығындар1   = : 17+&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.azattyq.org/content/kazakhstan_police_investigation_started_over_zhanaozen_riots/24433251.html|Azattyq.org|date=25 желтоқсан 2011|title=Полиция Назарбаевқа жолыққан мұнайшыны іздеп жатыр}}&lt;/ref&gt;
 |шығындар2   = : Белгісіз
 |шығындар3   = 
 |шығындар4   = 
 |жалпы шығындар     = 
 |азаматтық шығындар = 
 |ортаққор    = 
 |ескерту     = 
}}
'''Жаңаөзен оқиғасы''' — [[2011 жыл]]дың [[16 желтоқсан]] күні Қазақстан Республикасы, [[Маңғыстау облысы]]ның [[Жаңаөзен|Жаңаөзен қаласында]] ереуілге шыққан жергілікті жұмысшылар мен [[құқық қорғау органдары]] қызметкерлері арасында болған қақтығыс.

16  желтоқсан күні Жаңаөзен қаласының орталық алаңына еңбек дауына байланысты жеті айдан бері ереуілге шыққан ''Өзенмұнайгаз'' мекемесінің бұрынғы қызметкерлері мен жергілікті құқық қорғау органдары арасында болған қақтығыс. Құқық қорғау органдарының қызметкерлері тарапынан қару қолданылып, оқ атылды. Қаладағы тәртіпсіздіктер коммерциялық нысандар мен мемлекеттік органдардың ғимараттарына ауысты. Полиция  оқ қару қолдануы салдарынан ереуілшілер тарапынан көп адам опат болып, көбі жараланды.

[[17 желтоқсан]] күні [[Маңғыстау ауданы]]ның орталығы болып саналатын [[Шетпе|Шетпе станциясында]] жергілікті тұрғындар Жаңаөзендегі ереуілшілерді қолдау мақсатында жолаушыларды тасымалдайтын поезді басып алды. Поездың алдында жатқан шпалдарды бұза бастады. Поезд өртке айналып адамдарға қауіп төнді. Полиция қызметкерлері қару қолдану салдарынан бір адам оққа ұшты.

== Хронология ==
2011 жыл Маңғыстау облысында орын алған Қаражанбасмұнай және Өзенмұнайгаз кәсіпорындарындарындағы жұмысшылардың ереуілдері 2008 жылдан бері жалғасып келе жатқан ереуілдердің жалғасы болды.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! # !! Жыл !! [[Кәсіпорын]] !! Сипаттамасы !! Ұзақтығы
|-
| 1. || 2004 || Өзенмұнайгаз ӨФ ||  || 
|-
| 2. || 2008 маусым || Өзенмұнайгаз ӨФ|| көлік мекемелерінің жұмысшылары ереуілге шықты. Ереуілшілер жоспарланған қайтақұруға және активтерді жекеменшікке өткізу бағдарламасымен келіспеушіліктен туындады. Кейіннен талаптар саны 7 дейін өсті. || 15 күн
|-
| 3. || 2009 наурыз || Бұрғылау ЖШС || жұмысшылар кәсіпорынның жекеменшік қолда болуына қарсы болды және қайтадан Өзенмұнайгаз ӨФ қайта оралуын талап етті.  || 2 күн
|-
| 3. || 2009 қыркүйек|| Өзенмұнайгаз ӨФ || жұмысшылар еңбекақысын төлеу жүйесіне қарсылық ретінде аштық жариялаған әріптестерін қолдау мақсатында ереуілге шықты. Артынан жаңа 8 талап қосылды || 
|-
| 4. || 2010 наурыз|| Өзенмұнайгаз ӨФ || Ереуілдің негізгі себебі еңбек ақы төлеу жүйесіне эәне оны ендіру амалдарына қарсылық болды. Ереуілшілердің 14 талабын орындау мақсатында келісім комиссиясы құрылды.Қазан айында Өзенмұнайгаз ӨФ көлік қызметкерлері УОС-5 жүргізушісі Т. Кашановты құқық қорғау органдарының тұтқынға алуына қарсы ереуілге шықты. Т. Кашанов есірткі сақтағаны және тасымалдағаны үшін тұтқындалған болатын || 2 күн
|-
| 5. || 2011 || Қаражанбас || Қаражанбасмұнай және Өзенмұнайгаз өнеркәсіптерінің қызметкерлері еңбек ақыларын өсіруді талап етіп ереуілге шықты. || Ұяшық мәтіні
|}

== Жаңаөзен қаласы ==
16 желтоқсан күні Жаңаөзен қаласының орталық алаңында жиналған ереуілшілер Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күніне орай ұйымдастырылған шаралардың өтуіне қарсы екендерін хабарлаған болатын. Алайда қала әкімшілігі алаңға киіз үйлер тігіп, мерекелік концерт өткізуді жоспарлаған еді. Ереуілшілер алаңға қарай бағытталған мектеп оқушыларының мерекелік шеруін тоқтатып, оның өтуіне тосқауыл қойды. Араға полиция қызметкерлері араласты. Ереуілшілер тобы полиция қызметкерлерінің ескертулерін тыңдамастан, арада тұрған қоршауды бұзып өтіп, сахнада тұрған техниканы құлатуға және сындыруға кірісті. Ереуілшілер арасында үгіттеуші әйел адамдар да болды.

Жаңаөзен қаласында болған қанды оқиғаға байланысты желтоқсанның 24-і полиция, 26 мұнайшыға іздеу жариялады.

Әлеуметтік желіде белсенділігімен танымал болған бірнеше блогерлер Қазақстан Республикасының Премьер-Министрінің шақыруы бойынша  Маңғыстау облысына аттанды. Блогерлерге жүктелген міндет қаладағы жағдайды барынша әділ суреттеп жеткізу.&lt;ref&gt;[http://pm.kz/zhanaozen/kz «Жаңаөзен. Куәгерлердің көзімен»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112023903/http://pm.kz/zhanaozen/kz |date=2012-01-12 }}&lt;/ref&gt;

22 желтоқсан күні Бас Прокуратура Жаңаөзен қаласының ауруханасына түскен азаматтардың тізімін хабарлады &lt;ref&gt;[http://prokuror.kz/kaz/novosti2/?cid=0&amp;rid=3080 2011 жылдың 16 мен 18 желтоқсаны аралығында жаппай тәртіпсіздіктер нәтижесінде жәбірленіп, Жаңаөзен қаласы орталық ауруханасының қабылдау бөлімшесіне түскен адамдардың ТІЗІМІ]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

Жаңаөзен коменданты Аманжол Қабылов журналистерге қақтығыс орын алған алаңнан және қатысушылардың үйлерінен тәркіленген суық қарулар мен травматикалық қару жарақтарды көрсетті &lt;ref&gt;[http://lada.kz/another_news/1559-pravoohranitelnye-organy-pokazali-izyatoe-s-mest-besporyadkov-v-zhanaozene-oruzhie.html Правоохранительные органы показали изъятое с мест беспорядков в Жанаозене оружие]&lt;/ref&gt;.

Бірнеше полиция қызметкерінің үстінен қызметін асыра пайдаланғаны үшін қылмыстық істер қозғалды. Аталған шараларға наразылық танытқан Жаңаөзен полиция қызметкерлері жаппай жұмыстан кетуге арыз жазуға дайын екендерін хабарлады &lt;ref&gt;[http://lada.kz/aktau_news/society/1897-v-zhanaozene-nazrevaet-protestnaya-akciya-sredi-policii.html В Жанаозене назревает протестная акция среди полиции]&lt;/ref&gt;.

2012 жылдың 6 ақпан  күні Қаржы полициясы Жаңаөзен қаласының әкімі Орақ Сапбөпеевті тұтқынға алды. Қазақстан заңдарына сәйкес 3 күнге тұтқындалды &lt;ref&gt;[http://tengrinews.kz/events/207614/ Финансовая полиция задержала акима Жанаозена]&lt;/ref&gt;. 9 ақпан күні Жаңаөзен қаласының әкімі болып Маңғыстау облысының Түпқараған ауданының әкімі Серікбай Трумов тағайындалды &lt;ref&gt;[http://lada.kz/aktau_news/vlast/2089-v-zhanaozene-novyy-akim.html В Жанаозене новый аким]&lt;/ref&gt;.

== Шетпе ==
17  желтоқсан күні Жаңаөзендені ереуілшілерді қолдау ниетімен бір топ адам Шетпе станциясына ереуілге шықты. Ереуілшілер станцияға келіп тоқтаған барлық теміржол көлігін тоқтатып, рельстарды бұза бастады.

Шетпеде болған толқулар кезінде 30 жастағы төтенше жағдайлар жөніндегі департаменттің өрт сөндіру қызметінің сержанты Төребек Төлегенов қайтыс болды, 12  адам жараланды.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.azattyq.org/content/kazakhstan_azattyq_correspondent_visits_family_of_torebek_tolegenov/24433642.html|Azattyq.org|date=26 желтоқсан 2011|accessdate=26 желтоқсан 2011|title=«Аяғынан неге атпады?»}}&lt;/ref&gt; 22 желтоқсан күні Бас Прокуратура Шетпедегі зардап шеккен азаматтардың тізімін жариялады.&lt;ref&gt;[http://prokuror.kz/kaz/novosti2/?cid=0&amp;rid=3082 2011 жылдың 17 желтоқсанында Шетпе кентіндегі жаппай тәртіпсіздіктер нәтижесінде құрбан болғандар мен жәбірленгендердің ТІЗІМІ]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

==Төтенше жағдай==
2011 жылдың 17  желтоқсан күні [[Қазақстан Республикасының Президенті]] [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Н.Ә. Назарбаев]] №197 Жарлығымен Маңғыстау облысы Жаңаөзен қаласының аумағында [[Төтенше жағдай]] енгізу туралы жарлыққа қол қойды. Аталған Жарлық 17 желтоқсан күні кешкі сағат 18:00 ден бастап күшіне еніп 2012 жылдың 5 қаңтарына дейін жалғасты.&lt;ref&gt;[http://www.akorda.kz/files/f0000000000000000001/j_197_1324610511507.pdf Қазақстан Республикасының Президентінің ресми сайты, Маңғыстау облысының Жаңаөзен қаласында төтенше жағдайды енгізу туралы]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}; Желтоқсан 16, 2011&lt;/ref&gt;

====Президент====
[[22 желтоқсан]] күні Маңғыстау облысына арнайы сапармен Президент [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрcұлтан Назарбаев]] келді. Маңғыстау обллыстық әкімдігінің ғимаратында жергілікті активпен кездесті. Маңғыстау облысының әкімі [[Көшербаев Қырымбек Елеуұлы|Қырымбек Көшербаевты]] өз еркімен қызметтен босататындығын және жаңа әкім ретінде [[Бауыржан Мұхамеджанов]]ты тағайындайтынын хабарлады&lt;ref&gt;[http://kaztrk.kz/kaz/news/tema_dnya/Elbasi_Mangistau_oblisinda_zhiin_otkizdi.html Қазақстан ұлттық арнасы, Елбасы Маңғыстау облысында жиын өткізді] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120109050654/http://kaztrk.kz/kaz/news/tema_dnya/Elbasi_Mangistau_oblisinda_zhiin_otkizdi.html |date=2012-01-09 }}&lt;/ref&gt;,&lt;ref&gt;[http://www.akorda.kz/kz/news/2011/12/segodnya_glava_gosudarstva_nursultan_nazarbaev_pribyl Қазақстан Республткасы Президентінің ресми сайты, Бүгін Мемлекет басшысы Нұрсұлтан Назарбаев жұмыс сапарымен Маңғыстау облысына келді.]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

Сонымен қатар [[ҚазМұнайГаз|&quot;ҚазМұнайГаз&quot; Ұлттық Компаниясы АҚ-ның]] басшысы ретінде [[Ләззат Кетебайұлы Қиынов|Ләззат Қиынов]]&lt;ref&gt;[http://www.kmg.kz/kz/press/company_news/press_release/8159 «ҚазМұнайГаз» ҰК АҚ Басқарма төрағасы болып Ләззат Киинов тағайындалды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402200854/http://www.kmg.kz/kz/press/company_news/press_release/8159 |date=2015-04-02 }}&lt;/ref&gt;, ал ҚазМұнайГаз Барлау және Өндіру компаниясының басшысы ретінде [[Алик Айдарбаев]] тағайындалды&lt;ref&gt;[http://www.kmg.kz/kz/press/company_news/press_release/8162 «ҚазМұнайГаз» Барлау Өндіру» АҚ жаңа Бас директор сайланды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402201207/http://www.kmg.kz/kz/press/company_news/press_release/8162 |date=2015-04-02 }}&lt;/ref&gt;.

Президент алдына қойылған тапсырманы орындамағандықтан [[Тимур Құлыбаев|Тимур Асқарұлы Құлыбаев]] [[Самұрық-Қазына|&quot;Самұрық-Қазына&quot; ұлттық әл-ауқат қорының]] Басқарма төрағасы қызметінен босатылатынын хабарлады &lt;ref&gt;BAQ.kz, ҚР Президенті «Самұрық-Қазына» қорының басшысы Тимур Құлыбаевты отставкаға жібереді [http://baq.kz/kaz/news/cat/1/7576/?PHPSESSID=53759aa922eb5c0e760039ca4ae5a81c]&lt;/ref&gt;.

== Бас Прокуратура ==
2012-ші жылдың 25-ші қаңтар күні Қазақстан Республикасының Бас Прокуроры [[Асқат Қайзоллаұлы Дауылбаев|Асхат Дауылбаев]] Жаңаөзен оқиғасына қатысты тергеу жұмыстарының алғашқы қорытындысын хабарлады. Оның айтуынша жастардың жаппай тәртіпсіздігінің салдарынан қаланың 125 нысанына зардап тиген. Олардың ішінде Жаңаөзен қаласы мен Теңге кенті әкімдіктерінің, Зейнетақы төлеу жөніндегі орталықтың ғимараттары, полиция бекеттері, «Өзенмұнайгаз» компаниясының офисі, «Аруана» қонақ үйі, «Сулпак», «Атлант» және «Шолпан» сауда орталықтары, 5 (бес) банк мекемесі, 9 (тоғыз) банкомат, 21 (жиырма бір) автокөлік, тұрғын үйлер, сондай-ақ көптеген кіші және орта бизнес объектілері бар.

Жаппай тәртіпсіздіктердің жолын кесу және бейбіт азаматтарды қорғау үшін облыстық ішкі істер департаментінің басшылығы оқиға орнына полицияның жиынтық жасағын аттандырды.
Олар суық қаруды, тас, таяқ және жанғыш қоспасы бар бөтелкелерді қолданған топтың шабуылына тап болды.  Полиция күштерімен болған қақтығыс  кезінде 64 адам атылған оқтан жараланды, оның 14 мерт болды. Одан тыс 2 адамның өлімі қақтығыс салдарынан болмаған. 35 полиция қызметкері әртүрлі дәрежеденгі жарақаттар алған &lt;ref name=&quot;prokuror.kz&quot;&gt;[http://prokuror.kz/kaz/novosti2/?cid=0&amp;rid=3119 Қазақстан Республикасы Бас Прокурорының 2011 жылғы 16 желтоқсанда Жаңаөзен қаласында орын алған оқиғаға қатысты мәлімдемесі]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

Арнайы прокурор бастаған ведомствоаралық іздестіру тобының тергеу жұмыстарының нәтижесінде полициямен қақытығыс қйымдастырған 6 адам анықталды. Бұзақылық әрекеттер жасап, тонаумен айналысқан белсенді адамдар анқталып қамауға алынды. Жаппай тәртіпсіздіктердің 6 (алты) ұйымдастырушысы – Сақтағанов, Жарылғасинов, Ирмуханов, Досмағамбетов, Уткилов және Тулетаева анықталып, оларға Қылмыстық кодекстің 241 (екі жүз қырық бірінші) бабының 1 (бірінші) бөлігі бойынша айып тағылып, қамауға алынды. Сонымен қатар, жаппай тәртіпсіздіктердің 23 (жиырма үш) белсенді қатысушысы және бүліншілік пен тонаушылық жасаған 11 (он бір) адам анықталып, қамауға алынған. Олардың басым бөлігі жаппай тәртіпсіздіктерді ұйымдастырғанын және қатысқандарын растады.

Президенттің тапсырмасы бойынша қоғамдық тәртіпті орнатуға қатысқан полиция қызметкерлері әрекеттерінің заңдылығын тексеру жұмыстары басталды. Әсіресе қару қолдану мәселелеріне қатысты. Тергеу полиция қызметкерлері бейбіт тұрғындар мен өздерінің өмірі мен денсаулығына шынайы қауіп-қатер төну жағдайында негізінен заңды әрекет еткенін көрсетті.

Бағынышты қызметкерлердің заңсыз әрекеттерінің жолын кесуге бағытталған шаралар қолданбай, қызметтік міндеттерін тиісті орындамағаны үшін полицияның жиынтық жасағын басқарған Маңғыстау облыстық ішкі істер департаменті бастығының орынбасары Утегалиев қылмыстық жауапкершілікке тартылды.

Адамдардың өліміне әкеп соққан қару-жарақты лауазымдық өкілеттіктерін асыра пайдаланып қолданғаны үшін қылмыстық жауапкершілікке:
:- Маңғыстау облыстық ішкі істер департаментінің экстремизмге қарсы күрес бөлімінің бастығы Бағдабаев;
:- Жаңаөзен қалалық ішкі істер басқармасы бастығының бірінші орынбасары Бақытқалиұлы;
:- Маңғыстау облыстық ішкі істер департаментінің жедел уәкілі Жолдыбаев қылмыстық жауапкершілікке тартылуда.

Тергеу арқылы Базарбай Кенжебаевтың қаза болу фактісіне де баға берілді. Туыстарының айғақтары бойынша оның өліміне Жаңаөзен қалалық Ішкі істер басқармасының уақытша ұстау абақтысында келтірілген дене жарақаттары себеп болған.

Аталған факті бойынша Кенжебаевты абақтыда заңсыз ұстауға жол бергені және оның дер кезінде ауруханаға жатқызылуын қамтамасыз етпегені үшін Жаңаөзен қалалық ішкі істер басқармасының уақытша ұстау абақтысының бастығы Теміров қылмыстық жауапкершілікке тартылуда.
Сонымен қатар, қаза болғанды ұрып-соғуға кінәлі тұлғаларды анықтау жөніндегі шаралар қабылдануда.

Нәтижесінде жаппай тәртіпсіздіктерге ұласқан мұнайшылардың ұзақ ереуіліне және әлеуметтік шиеленістің үдеуіне жергілікті атқарушы органдар мен мұнай кәсіпорындарының лауазымды тұлғаларының заңсыз әрекеттері ықпал еткен.

Қаржы полициясы органдары аталған тұлғалар, қала тұрғындарының мүдделеріне қарамастан, бірнеше жылдар бойы жергілікті халық пен мұнай-газ саласындағы жұмысшыларды әлеуметтік-экономикалық қолдауға бөлінген қаражатты ұрлағандарын анықтады. Тергеу мәліметтері бойынша қаражатты ұрлауды Жаңаөзен қаласының бұрынғы және қазіргі әкімдері Бабаханов және Сарбөпеев «Жанашыр» және «Жарылқау» қоғамдық қорлары арқылы жүзеге асырған.

Аталған қорларда «Қазмұнайгаз» Барлау Өндіру» акционерлік қоғамының қала тұрғындарына әлеуметтік қолдау көрсетуге арналған демеушілік көмегінен түскен қаражат шоғырланған.
Ақшаның басым бөлігі кейіннен қолма-қол ақшаға айналдырылып, иемделген.
Көрсетілген лауазымды тұлғалар мен аталған қорлардың басшылары қылмыстық жауапкершілікке тартылуда.

Жекелеген тұлғалардың жұмыстан босатылған жұмысшыларды наразылық акцияларын жалғастыруға және билікке қатаң қарсы тұруға бейімдеу жөніндегі белсенді әрекеттері жаппай тәртіпсіздіктердің себептерінің бірі болып табылады.
Сараптамамен олар таратқан үгіт материалдардың мазмұнында әлеуметтік араздықты қоздыру белгілері бар екендігі анықталды&lt;ref name=&quot;prokuror.kz&quot;/&gt;. .

'''2 наурыз 2012'''
Жаңаөзен қаласының прокуроры Марат Тойжан заңсыз ереуілге қатысқан азаматтарға қатысты тергеу жұмыстарының аяқталғандығын және сот процессі Ақтау қаласында өтетіндігін хабарлады&lt;ref&gt;[http://www.zakon.kz/4477181-sud-nad-uchastnikami-pogromov-v-gorode.html Суд над участниками погромов в городе Жанаозен будет проходить в Актау] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402115426/http://www.zakon.kz/4477181-sud-nad-uchastnikami-pogromov-v-gorode.html |date=2015-04-02 }}&lt;/ref&gt;.

==== Қоғам реакциясы====
22-желтоқсан күні бірнеше қоғам қайраткерлері мен оппозиция мүшелері Жаңазен оқиғасын тергеу жөнінде қоғамдық комиссия құратындықтарын және комиссия құрамында Жаңаөзен қаласында жұмыстарын бастайтындықтарын хабарлады. [http://www.fergananews.com/news.php?id=17830  В Казахстане создана общественная комиссия по расследованию событий в Жанаозене и Шетпе]

Жаңаөзен оқиғасына қатысты &quot;[[Руханият партиясы|Руханият]]&quot; партиясы үндеу жариялады. Партияның ұстанымы бойынша Төтенше жағдай орнаған аймақта Парламент сайлауын өткізу дұрыс емес. Дегенмен, Жаңаөзен трагедиясына пікір білдіре отырып, әлеуметтік араздық тудырғаны үшін сотталған Қаражанбасмұнай өнеркәсібінің заңгері Н.Соколованы бостатуды да талап етті.&lt;ref&gt;[http://rukhaniyat.kz/141.html «Руханият» партиясының Маңғыстау облысындағы оқиғаларға байланысты МӘЛІМДЕМЕСІ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131217012726/http://rukhaniyat.kz/141.html |date=2013-12-17 }}&lt;/ref&gt;

24-желтоқсан күні Ақтауда Жаңаөзен оқиғасына қатысты құрылған үкіметтік комиссияның жетекшісі, бірінші вице-премьер Өмірзақ Шүкеев және &quot;Қазмұнайгаз&quot; ұлттық компаниясының жаңа тағайындалған басшысы Ләззат Қиынов, &quot;Қазмұнайгаз&quot; Барлау. Өндіру&quot; компаниясының жаңа басшысы Алик Айдарбаев &quot;Қаражамбасмұнай&quot; кәсіпорнының жұмыстан шығарылған 200 еңбеккерімен кездесті.&lt;ref&gt;[http://www.azattyq.org/content/news/24432198.html Ақтауда билік өкілдері мұнайшылармен кездесіп жатыр]&lt;/ref&gt;

Қазақтың біртуар перзенті, [[қазақ әдебиеті]]н зерттеуші ғалым, жазушы [[Мұхтар Мұқанұлы Мағауин|Мұхтар Мағауин]] Жаңаөзендегі оқиғаға қатысты өз пікірін білдірді.&lt;ref&gt;[http://www.azattyq.org/content/kazakhstan_comment_on_zhanaozen_events_from_mukhtar_magauin/24430354.html  Қан төгілді!..]&lt;/ref&gt;

==== Халықаралық ұйымдар ====
2-ақпан күні Норвегияның Хельсинки комитетінің Ослода өткен семинары Жаңаөзен оқиғасына және Қазақстандағы кәсіподақ ұйымдарының жағдайына арналды. Аталған жиынға Қазақстаннан «Жаңарту» тәуелсіз кәсіподақ ұйымының жетекшісі Есенбек Өктешбаев пен азаматтық белсенді Айнұр Құрманов қатысқан.&lt;ref&gt;[http://www.azattyq.org/content/news/24471651.html Хельсинки комитеті Жаңаөзенге байланысты жиын өткізді]&lt;/ref&gt;

2012 жылдың 6-ақпан күні Америка Құрама Штаттарының Қазақстандағы Төтенше және Өкілетті Елшісі Кеннет Фэйрфакс мырза өз елінің Жаңаөзен оқиғасын ұйымдастыруға еш қатысы жоқ екендігін мәлімдеді &lt;ref&gt;[http://www.zakon.kz/kazakhstan/4471839-fjejjrfaks-oproverg-prichastnost-ssha-k.html  Фэйрфакс опроверг причастность АҚШ к событиям в Жанаозене] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402153204/http://www.zakon.kz/kazakhstan/4471839-fjejjrfaks-oproverg-prichastnost-ssha-k.html |date=2015-04-02 }}&lt;/ref&gt;.

2012 жылдың 8-ақпан күні АҚШ-тың Қазақстандағы елшісі К.Фэйрфакс Қазақстан Республикасының Сыртқы Істер Министрлігі тарапынан АҚШ-тың Федералды Тергеу Бюросына Жаңаөзен оқиғасын тексеруге қатысу үшін арнайы шақыру жіберілгендігін хабарлады. Алайда аталған мекеменің қызметкерлері оқиғаның тексерілуіне елеулі үлес қосатындай жылдам келе алмағандығын және оған қатыса алмайтындығын айтты. Мұндай шақыру Біріккен Ұлттар Ұйымына да жіберілген екен.&lt;ref&gt;[http://tengrinews.kz/kazakhstan_news/207796/ ФБР не смогло поучаствовать в расследовании событий в Жанаозене]&lt;/ref&gt;

===Шет мемлекеттер===
Желтоқсанның 24-і күні Мәскеуде Сахаров алаңына Мемлекеттік Дума сайлауының қорытындысына наразылық таныту мақсатында халық митингіге шықты. Мемлекеттік Думаның «Справедливая Ресей» фракциясынан сайланған депутаты Илья Пономарев Сахаров даңғылына жиналғандарға Қазақстанның Жаңаөзен қаласындағы оқиғаларда құрбан болғандарды еске алып, рухтарына тағзым етуді ұсынды &lt;ref&gt;[http://www.azattyq.org/content/news/24432910.html Мәскеуде Гавел мен Жаңаөзен құрбандарын еске алды]&lt;/ref&gt;

=== Үкіметтік комиссия жұмысының қорытындысы ===
2011-ші жылдың [[18 желтоқсан]] күні [[Қазақстан Республикасының Премьер-министрі]] [[Кәрім Қажымқанұлы Мәсімов|К.Мәсімов]]тың &quot;Маңғыстау облысының Жаңаөзен қаласындағы жаппай тәртіпсіздіктерге байланысты туындаған әлеуметтік-экономикалық, гуманитарлық және өзге де проблемаларды жедел шешу үшін үкіметтік комиссия құру туралы&quot; № 1546 [[қаулы]]сы қабылдданды&lt;ref&gt;[http://online.zakon.kz/Document/?doc_id=31099553 Маңғыстау облысының Жаңаөзен қаласындағы жаппай тәртіпсіздіктерге байланысты туындаған әлеуметтік-экономикалық, гуманитарлық және өзге де проблемаларды жедел шешу үшін үкіметтік комиссия құру туралы Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2011 жылғы 18 желтоқсандағы № 1546 Қаулысы]&lt;/ref&gt;. Аталған үкіметтік комиссияның төрағасы болып Бірінші вице-премьер [[Өмірзақ Естайұлы Шөкеев]] тағайындалды.

==Қаза болған адамдардың тізімі ==
Қазақстан Республикасы Бас Прокуратурасының ресми сайтында 16 желтоқсан күні Жаңаөзен қаласында орын алған тәртіпсіздіктер кезінде қаза болған адамдардың тізімі жарияланды:&lt;ref&gt;[http://prokuror.kz/kaz/novosti2/?rid=3084   Жаңаөзен қаласындағы жаппай тәртіпсіздік нәтижесінде қаза болған адамдардың ТІЗІМІ]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

# Құбайдұллаев Байбек, 21.07.1989 жылы туған;
# Аязов Шадияр Елджанүлы, 21.01.1978 жылы туған;
# Оңғаров Серік Алпысбайұлы, 12.11.1959 жылы туған;
#  Юсупов Радик Расулович, 1987 жылы туған;
# Тұрғанбаев Аманбек Төреханұлы, 07.05.1984 жылы туған;
# Көшеров Жаңаберген Жаймұханұлы, 16.11.1979 жылы туған;
#  Дүйсекенов Атаберген Хасанұлы, 27.10.1987 жылы туған;
# Әбдікарімова Жанар, 11.04.1974 жылы туған.
# Көшеров Рахат, 11.03.1995 жылы туған;
#  Мұналбаев Нұрлан Дүйсенбайұлы, 08.01.1982 жылы туған;
# Құлқаиров Атабай Бөребайұлы, 19.07.1967 жылы туған;
# Шұпашев Жарас Қалдыбекұлы, 29.09.1973 жылы туған;
# Дүсенбаев Бекесжан, 08.11.1953 жылы туған;
# Тоқсанбетов Төлеген Диханбайұлы, 03.04.1968 жылы туған;
# Кенжебаев Базарбай Жаңабайұлы, 1961 жылы туған.

Сонымен бірге Жаңаөзен қалалық ауруханасына әртүрлі жарақаттармен жеткізілген азаматтардың да [http://prokuror.kz/kaz/bm/main/novosti/?rid=3081 тізімі]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} жарияланды&lt;ref&gt;[http://prokuror.kz/kaz/bm/main/novosti/?rid=3081 2011 жылдың 16 мен 18 желтоқсаны аралығында жаппай тәртіпсіздіктер нәтижесінде жәбірленіп, Жаңаөзен қаласы орталық ауруханасының қабылдау бөлімшесіне түскен адамдардың ТІЗІМІ]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Ауруханаға түскен адамдар тізімі ==
2011 жылдың 16 және 18 желтоқсаны аралығында Жаңаөзен қаласы орталық ауруханасының қабылдау бөлімшесіне түскен адамдар тізімі (Бас прокуратураның 2011 жылғы 22 желтоқсандағы мәліметі бойынша)&lt;ref&gt;[http://www.azattyq.org/section/zhanaozen/2066.html   Ауруханаға түскен адамдар тізімі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130112005741/http://www.azattyq.org/section/zhanaozen/2066.html |date=2013-01-12 }}&lt;/ref&gt;.

# Тилеулиев Жанат, 17.10.1984 ж.т.;
# Абдуллаев Кази, 21.05.1987 ж.т.;
# Алимкулов Абзал, 21.04.1984 ж.т.;
# Адилов Абат, 1980 ж.т.;
# Шамсудинов Исабек, 01.01.1987 ж.т.;
# Сагиев Касым, 23.02.1987 ж.т.;
# Кылышбаев Малик, 17.01.1988 ж.т.;
# Кулшаров Аскар, 27.07.1988 ж.т.;
#  Даумчаров Сатжан, 18.02.1972 ж.т.;
# Аманов Ергали, 1995 ж.т.;
# Ермеков Нурлан, 1991 ж.т.;
# Бисенов Бекнур, 19.02.1992 ж.т.;
# Абиев Аманкос, 02.05.1988 ж.т.;
# Келжанов Табылды, 01.04.1986 ж.т.;
# Есетов Турсынбай, 25.02.1981 ж.т.;
# Иманалиев Елмухан, 03.09.1992 ж.т.;
# Абишбаев Габит, 19.11.1990 ж.т.;
# Тлепбергенов Бауыржан, 09.06.1985 ж.т.;
# Мукашев Канат, 25.09.1984 ж.т.;
# Дуйсенбаева Айжан, 01.01.1981 ж.т.;
# Алтыбаев Арманбек, 14.10.1991 ж.т.;
# Озденбаев Наурызбай, 1961 ж.т.;
# Серикбаев Муханбет, 05.12.1979 ж.т.;
# Садуов Байбосын, 14.12.1976 ж.т.;
# Космаганбетов Есенгали, 30.05.1975 ж.т.;
# Нуров Дуйсенбек, 11.11.1968 ж.т.;
# Сатыбалдиев Естай, 08.07.1994 ж.т.;
# Малтабаров Аманжол, 30.03.1981 ж.т.;
# Жамангараев Жанболат, 30.05.1992 ж.т.;
# Тадженов Ануарбек, 01.12.1979 ж.т.;
# Койшыбаев Коблан, 12.03.1980 ж.т.;
# Сатыбаев Асет, 15.08.1981 ж.т.;
# Казмаганбетов Болат, 15.04.1981 ж.т.;
# Сатов Бауржан, 01.05.1992 ж.т.;
# Аспентаев Сисен, 01.07.1969 ж.т.;
# Коптилеев Ерболат, 05.12.1975 ж.т.;
# Койшыбаев Кайрат, 31.07.1994 ж.т.;
# Жарылгасимов Нарын, 08.04.1979 ж.т.;
# Нургалиев Нурлыбек, 01.02.1968 ж.т.;
# Тлеулиев Жанат, 17.10.1984 ж.т.;
# Турашев Бекмурат, 08.04.1985 ж.т.;
# Танатаров Сакен, 1976 ж.т.;
# Ашыкбаев Бердибек, 1974 ж.т.;
# Егизбаев Нурлан, 06.04.1989 ж.т.;
# Калманов Айгожа, 18.08.1990 ж.т.;
# Муканов Е., 12.05.1993 ж.т.;
# Бисенов К., 12.10.1992 ж.т.;
# Ергазиев Жанбыр, 1968 ж.т.;
# Даулетова Б., 1968 ж.т.;
# Жумабаева Жанар,1982 ж.т.;
# Далабаев Серик, 1980 ж.т.;
# Досымбаев Ж., 1994 ж.т.;
# Бегимбетов Жубандык, 1995 ж.т.;
# Муханбетов Расул,1985 ж.т.;
# Курбангалиев Орал, 1983 ж.т.;
# Асанов Мурат, 1984 ж.т.;
# Онгаров Нуржау, 1998 ж.т.;
# Аксакалова Гулнара, 1985 ж.т.;
# Исаев Нурлан, 1997 ж.т.;
# Абишбаев Габит, 1990 ж.т.;
# Шамил Ислам, 1992 ж.т.;
# Исаков Саламат, 1977 ж.т.;
# Нуржаубаев Нуржау, 1977 ж.т.;
# Аубакиров Максат, 1969 ж.т.;
# Адепов Серик, 1983 ж.т.;
# Токбаев Оразгали, 1980 ж.т.;
# Оразалиев Жолдыбай, 1976 ж.т.;
# Жадыкбаев Нуржан, 04.11.1995 ж.т.;
# Досмагамбетов Кайрат, 12.03.1984 ж.т.;
# Кенжебеков Руслан, 1985 ж.т.;
# Бегалиев Токтамыс, 1976 ж.т.;
# Таджиманов Рахат, 28.08.1979 ж.т.;
# Овезбаев Нурлан, 19.08.1985 ж.т.;
# Сапиев Галымбек, 1962 ж.т.;
# Бижанов Хазизгали;
# Онгарбаев Канат, 1974 ж.т.;
# Утегенова Набат;
# Конаев Иса;
# Истурганов Саламат;
# Токсанбеков;
# Утибеков Жанайда;
# Койшибаев Кайрат, 31.07.1994 ж.т.;
# Оспанов Нуржау, 1986 ж.т.;
# Оскинбаев Жансерик, 18.05.1994 ж.т.;
# Даукенов Нурболат, 06.05.1986 ж.т.;
# Жадыкбаев Нуржан, 04.11.1995 ж.т.;
# Ускенбаев Алиби, 21.12.1973 ж.т.;
# Сапаров Нургазы, 11.02.1992 ж.т.;
# Есенаманов Уалихан, 02.02.1985 ж.т.;
# Куанов Исенбай, 1964 ж.т.;
# Желтауов Талгат, 31.12.1980 ж.т.;
# Толекбаев Асылбек, 21.08.1974 ж.т.;
# белгісіз
# Маханбетов Талгат, 1987 ж.т.;
# Аманов Дамир, 22.04.1987 ж.т.;
# Торемуратов Бисен Шавкатович, 23.08.1962 ж.т.;
# Айтмуханов Руслан, 21.10.1990 ж.т.

Тізілгендердің ішінен:
- амбулаториялық емделуде - 35 адам;
- стационарлық емделуде - 62 адам.

== Тергеу жұмысы==
2012 жылдың 6 ақпан күні Қаржы полициясы Жаңаөзен қаласының әкімі Орақ Сарбөпеевті тұтқындады. Қала әкімінің міндеті әкімнің орынбасары Қайрат Нұрмахановқа уақытша жүктелген&lt;ref&gt;[http://www.azattyq.org/content/news/24475005.html Жаңаөзен әкімін қаржы полициясы тұтқындады]&lt;/ref&gt;.

Қазақстан Республикасының Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі  Гүлшара Әбдіхалықова Үкімет отырысында  наурыздың ортасына қарай Жаңаөзен тұрғындарын &quot;жұмыспен қамту - 2020&quot; бағдарламасы бойынша басқа аймақтарға көшірудің ережелерін дайындайтынын хабарлады. Министр хабарлағандай, ақпан айында осы жоспарға қатысты құқықтық-нормативтік актілерге қажетті өзгерістер жасалады. &quot;Жұмыспен қамту - 2020&quot; бағдарламасына шамамен 200 мыңнан астам адам қамтылады. 2012 жылы бұл бағдарламаны іске асыру үшін бюджеттен 50,6 миллиард теңге бөлу жоспарланып отыр &lt;ref&gt;[http://www.azattyq.org/content/news/24476178.html  Министр &quot;Жаңаөзен тұрғындарын өзге аймаққа көшіруді&quot; ұсынды]&lt;/ref&gt;.

26 қаңтар күні сот шешімімен Жаңаөзен қаласында ереуілшілердің  жаппай тәртіпсіздікке баруына арандатқаны және әлеуметтік араздық тудырғаны үшін Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексінің 164 бабының 3 тармағы бойынша Владимир Козлов пен Серік Сапарғали тұтқындалды&lt;ref&gt;[http://lada.kz/aktau_news/society/2593-srok-soderzhaniya-pod-strazhey-dlya-oppozicionerov-obvinyaemyh-v-organizacii-besporyadkov-v-zhanaozene-prodlen.html   Срок содержания под стражей для оппозиционеров, обвиняемых в организации беспорядков в Жанаозене, продлен]&lt;/ref&gt;.

== Сот процессі ==
{{main|Жаңаөзен оқиғасына қатысты сот процессі}}

Жаңаөзен қаласындағы жаппай тәртіпсіздікке байланысты сот отырысы Ақтау қаласында 27 наурыз күні сағат 10:00 де өтеді. Оған 37 адам айыпталушы, 100 ден аса адам жәбірленуші және 45 куәгер қатысады. Одан басқа 6 айыптаушы мен 12 қорғаушы қатысады. Сот процессіне барлық тараптапрды қатыстыру мақсатында сот отырысын &quot;Арман&quot; жастар орталығында өткізіледі 
&lt;ref&gt;[http://www.zakon.kz/kazakhstan/4481134-sud-po-massovym-besporjadkam-v.html Суд по массовым беспорядкам в Жанаозене состоится в Актау 27 марта в 10 часов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402142243/http://www.zakon.kz/kazakhstan/4481134-sud-po-massovym-besporjadkam-v.html |date=2015-04-02 }}&lt;/ref&gt;.

=== Жеңісбек Теміров ісі ===
2012 жылдың 25 қаңтар күні Жаңаөзен қаласының УҰИ басшысы Жеңісбек Теміровке қатысты қылмыстық кодекстің 308 бабының 2 және 4 тармағы бойынша (қызметтік бабын асыра пайдаланғаны үшін) қылмыстық іс ашылды. 16 желтоқсан күні Жаңаөзен қаласында орын алған қанды оқиғалар кезінде Базарбай Кенжебаевты заңсыз тұтқындап, уақытылы медициналық көмек көрсетпеді.  Базарбай Кенжебаев алған жарақаттарынан өліп кетті. Ж. Теміровке қатысты сот процессі 25 сәуір күні басталды &lt;ref&gt;[http://lada.kz/another_news/2955-v-aktau-25-aprelya-nachnetsya-sud-nad-nachalnikom-ivs-zhanaozena.html   В Актау 25 сәуір начнется суд над начальником ИВС Жанаозена ]&lt;/ref&gt;.

===Ұйымдастырушыларға қатысты іс===

=== Полиция қызметкерлеріне қатысты іс===

=== Болат Атабаев ісі ===

=== Владимир Козлов ісі ===

===Орақ Сарбөпеев ісі===
2012 жылдың 22 маусым күні Ақтау қалалық сотында алқабилер соты Жаңаөзен қаласының бұрынғы әкімі Орақ Сарбөпеевті кінәлі емес деп тапты. Айыпталушы сот залынан босатылды&lt;ref&gt;[http://lada.kz/aktau_news/society/3789-ekss-akim-goroda-zhanaozen-opravdan-sudom-prisyazhnyh.html   Экс-аким города Жанаозен оправдан судом присяжных]&lt;/ref&gt;.

=== Аманкелді Айтқұлов ісі ===

== Тағы қараңыз ==
* [[Жаңаөзендегі ереуіл (2024)]]

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.voxpopuli.kz/kz/post/view/id/449 Медальдың екі беті. VoxPopuli жобасында Жаңаөзен мұнайшыларының ереуілінен фоторепортаж] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140720023943/http://www.voxpopuli.kz/kz/post/view/id/449 |date=2014-07-20 }}
* [http://prokuror.kz/kaz/bm/main/novosti/?rid=3120  Қазақстан Республикасы Бас Прокурорының 2011 жылғы 16 желтоқсанда Жаңаөзен қаласында орын алған оқиғаға қатысты мәлімдемесі, 25 желтоқсан 2012 жыл]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://prokuror.kz/kaz/bm/main/novosti/?rid=3101   Қазақстан Республикасы Бас прокуратурасының ресми өкілі Нұрдаулет Сүйіндіковтің сөзінің мәтіні, 29 желтоқсан 2012 жыл]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:2011 жыл]]
[[Санат:2011 жыл Қазақстанда]]
[[Санат:Маңғыстау облысы]]
[[Санат:Жаңаөзен]]
[[Санат:Қақтығыстар]]
[[Санат:Маңғыстау облысы тарихы]]</text>
      <sha1>71dncegxnauzq4fm5wkktss2p0slby3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Не істеу керек? (кітап)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>195566</id>
    <revision>
      <id>3575577</id>
      <parentid>3317694</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T15:44:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rasulbek Adil</username>
        <id>176232</id>
      </contributor>
      <origin>3575577</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10746" sha1="l87xeloobz17m7ogv6zlal4k9zt9n6a" xml:space="preserve">[[Сурет:Lenin book 1902.jpg|250px|thumb|Кітап мұқабасы]]
'''Не істеу керек?, Қозғалысымыздың толғалы жеткен мәселелері''' — [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Лениннің]] Ресейде маркстік партия құрудың бағдарламасы мен жоспарын жасап берген кітабы. Ленин бұл кітабын [[1901 жыл|1901-ші жыл]]дың аяқ кезінде — [[1902 жыл|1902-ші жыл]]дың бас кезінде жазды. 


1902-ші жылы ақпан айында Ленин кітапқа алғы сөз жазды. «Не істеу керек?» наурызда Дитцтің баспасында басылып шықты. 1902–1903-ші жылы кітап [[Ресей]]дің социал-демократ ұйымдарына кеңінен тарады. 1907-ші жылы «12 жыл ішінде» деген жинақта кейбір өзгерістер енгізіліп, қайта басылып шықты, бұдан кейінгі басылуларында 1907-ші жылы басылған тексімен салыстырылып, 1902-ші жылғы тексі бойынша басылды.

Ленин кітабының 1-ші тарауында революцияшыл-маркстік бағыттың жұмысшы қозғалысында атқаратын рөлін қорғай отырып, бернштейншілдіктің оппортунистік мәнін әшкереледі. Социал-демократияда екі бағыт — марксизмнің идеясын қорғайтын дәйекті революцияшыл бағыт пен маркстік теорияның негізгі қағидаларын бұрмалайтын «жаңа» оппортунистік бағыт пайда болып, олардың арасында бітіспес күрес өріс алып отырғанын көрсетті. Марксизмге «сын көзімен» қарауды жариялаған «жаңа» бағыттың мәні Бернштейннің оппортунистік, ревизионистік көзқарастарында айқын көрінді. Бернштейншілдік «сын бостандығы» туралы демагогиялық сөздерді желеу етіп, іс жүзінде социализмге буржуазиялық идеяларды енгізу бостандығын, социал-демократияны революцияшыл партиядан реформистік партияға айналдыру бостандығын насихаттады. Оны уағыздаушылар пролетариат революциясы мен пролетариат диктатурасы идеясын теріске сайып, жұмысшы қозғалысы мен тап күресін тап өрісті буржуазиялық-либералдық реформизмге әкеп тіреді. 

{{cquote
|Кімде-кім біле тұра көзін жұмғысы келмесе, ол адам социализмдегі «сыншыл» жаңа бағыт дегеніміз – оппортунизмнің жаңа түрі екенін, одан басқа дәнеңе де емес екенін көрмей тұра алмайды.&lt;ref&gt;{{кітап |авторы = Ленин В. И. |бөлімі = |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = Не істеу керек? Қозғалысымыздың толғағы жеткен мәселелері |шынайы атауы = Что делать? Наболевшие вопросы нашего движения |сілтеме = http://ru.wikisource.org/wiki/Что_делать%3F_(Ленин) |уикитека = |жауапты = |басылым = |орны = |баспасы = |жыл = |томы = 5 |беттері = 378 |барлық беті = 574 |сериясы = |isbn = |тиражы = }} &lt;/ref&gt;
}}
— деп жазды Ленин.

Ресейдегі «экономизм» - халықаралық оппортунизнің бір түрі. Оппортунизм әр елде алуан түрлі болғанымен, ол өзінің мазмұны жағынан қайда болса да сол күйінде қалатынын Ленин көрсетіп берді. Ресей социал-демократиясындағы «экономистер» революция теорияның, партия бағдарламасы мен тактикасының рөлін төмендетті, жұмысшы қозғалысын буржуазия либерализмнің енжар шылауына айналдыруға тырысты, жұмысшы қозғалысында партияның басшылық рөлін теріске шығарды. 

В.И. Ленин «экономистермен» батыл күресіп, оппортунизмнің идеялық негіздерін ашып берді, революция теория мен социалист саналылықтың ұлы маңызын, жұмысшы қозғалысындағы партиияның рөлін, пролетариат тап күресінің саяси, экономикалық және теориялық формаларының өзара байланысты екенін көрсетті.

{{cquote
|Алдыңғы қатарлы теорияны партия ғана алдыңғы қатарлы күрескендердің рөлін атқара алады.&lt;ref&gt;{{кітап |авторы = Ленин В. И. |бөлімі = |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = Не істеу керек? Қозғалысымыздың толғағы жеткен мәселелері |шынайы атауы = Что делать? Наболевшие вопросы нашего движения |сілтеме = http://ru.wikisource.org/wiki/Что_делать%3F_(Ленин) |уикитека = |жауапты = |басылым = |орны = |баспасы = |жыл = |томы = 5 |беттері = 396 |барлық беті = 574 |сериясы = |isbn = |тиражы = }}&lt;/ref&gt;
}}
— деп жазды Ленин.

Кітаптың 2-ші тарауы жұмысшы қозғалысындағы стихиялық пен саналылықтың арасалмағы туралы мәселеге арналған. «Экономистер» стихиялық теорияны - «хвостизмді» уағыздады. Олар жұмысшы қозғалысы стихиялығының алдындабас иіп, социалист сананың рөлін кемітті, стихиялылықты теория жағынан негіздеуге тырысып, социалист идеология стихиялы түрде туады, оның элементтері жұмысшы қозғалысының өз ішінде, оның объективтік немесе стихиялық дамуының барасында бірте-бірте жинақталады деп көпірді. Ал шындығында, деп дәлелдеді Ленин, социалист идеология ғылымның даму процесінде, философиялық процесінде, философиялық, тарихи және экономикалық теориялардың негізінде тап күресінің заңдарын терең зерттеу нәтижесінде туды, оны жұмысшы қозғалысына маркстік пролетариат партия әкеліп енгізеді. Буржуазиялық қоғамда ешқашан да таптан тыс немесе таптан жоғары идеология болуы мүмкін емес, деп түсіндірді Ленин. Сондықтан не біржуазиялық идеология, не социалист идеология болмақ. Мұнда аралық идеология жоқ. Жұмысшы табы социализмге ынтығады, бұл оның қоғамдық халінен, оның тұрмыс жағдайларының өзінен туады, сондықтан ол социалист идеологияны қабылдауға бәрінен гөрі әзір тұрады. Ал буржуазия барлық шараларды қолданып, өз идеологиясын таратуға және оны пролетариатқа сіңіруге тырысады. Сондықтан жұмысшы табын буржуазиялық идеялардың ықпалынан аман сақтап, оның санасына социалист идеяларды енгізу үшін буржуазиялық идеологияға қарсы батыл күрес жүргізу қажет. Жұмысшы табы тек өздерінің күштерімен ғана стихиялы түрде тредюниондық сана жасай алады. 

В.И. Ленин пролетариат партия-жұмысшы қозғалысын социализммен біріктіру дейтін маркстік қағиданы негіздеп береді. Ресей маркстік партиясының алдында жұмысшы қозғалысын патша өкіметі мен капитализмге қарсы батыл күреске, пролетариат диктатурасы жолындағы күреске жұмылдыру міндеті тұрды.&lt;ref&gt;Қазақ Совет Энциклопедиясы, VI том.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.marxists.org/deutsch/archiv/lenin/1902/wastun/ «Was tun?»]{{ref-de}}
* [http://marxists.org/archive/lenin/works/1901/witbd/index.htm What Is to Be Done?]{{ref-en}}
* [http://marxists.org/francais/lenin/works/1902/02/19020200.htm Que faire ?] {{ref-fr}}
* [http://marxists.org/espanol/lenin/1900s/quehacer/index.htm ¿Qué hacer?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070206163644/http://www.marxists.org/espanol/lenin/1900s/quehacer/index.htm |date=2007-02-06 }} {{ref-es}}
* [http://marxists.org/italiano/lenin/1902/3-chefare/cf-index.htm Che fare?] {{ref-it}}

[[Санат:Көсемсөз]]
[[Санат:Ленин шығармалары ]]
[[Санат:Марксизм]]
[[Санат:Ленинизм]]
[[Санат:1902 жылы шыққан кітаптар]]</text>
      <sha1>l87xeloobz17m7ogv6zlal4k9zt9n6a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575578</id>
      <parentid>3575577</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T15:45:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rasulbek Adil</username>
        <id>176232</id>
      </contributor>
      <origin>3575578</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10745" sha1="p4b2veypth0ak7w030k1r7i4c874qzv" xml:space="preserve">[[Сурет:Lenin book 1902.jpg|250px|thumb|Кітап мұқабасы]]
'''Не істеу керек?, Қозғалысымыздың толғалы жеткен мәселелері''' — [[Владимир Ильич Ленин|В.И. Лениннің]] Ресейде маркстік партия құрудың бағдарламасы мен жоспарын жасап берген кітабы. Ленин бұл кітабын [[1901 жыл|1901-ші жыл]]дың аяқ кезінде — [[1902 жыл|1902-ші жыл]]дың бас кезінде жазды. 


1902-ші жылы ақпан айында Ленин кітапқа алғы сөз жазды. «Не істеу керек?» наурызда Дитцтің баспасында басылып шықты. 1902–1903-ші жылы кітап [[Ресей]]дің социал-демократ ұйымдарына кеңінен тарады. 1907-ші жылы «12 жыл ішінде» деген жинақта кейбір өзгерістер енгізіліп, қайта басылып шықты, бұдан кейінгі басылуларында 1907-ші жылы басылған тексімен салыстырылып, 1902-ші жылғы тексі бойынша басылды.

Ленин кітабының 1-ші тарауында революцияшыл-маркстік бағыттың жұмысшы қозғалысында атқаратын рөлін қорғай отырып, бернштейншілдіктің оппортунистік мәнін әшкереледі. Социал-демократияда екі бағыт — марксизмнің идеясын қорғайтын дәйекті революцияшыл бағыт пен маркстік теорияның негізгі қағидаларын бұрмалайтын «жаңа» оппортунистік бағыт пайда болып, олардың арасында бітіспес күрес өріс алып отырғанын көрсетті. Марксизмге «сын көзімен» қарауды жариялаған «жаңа» бағыттың мәні Бернштейннің оппортунистік, ревизионистік көзқарастарында айқын көрінді. Бернштейншілдік «сын бостандығы» туралы демагогиялық сөздерді желеу етіп, іс жүзінде социализмге буржуазиялық идеяларды енгізу бостандығын, социал-демократияны революцияшыл партиядан реформистік партияға айналдыру бостандығын насихаттады. Оны уағыздаушылар пролетариат революциясы мен пролетариат диктатурасы идеясын теріске сайып, жұмысшы қозғалысы мен тап күресін тап өрісті буржуазиялық-либералдық реформизмге әкеп тіреді. 

{{cquote
|Кімде-кім біле тұра көзін жұмғысы келмесе, ол адам социализмдегі «сыншыл» жаңа бағыт дегеніміз – оппортунизмнің жаңа түрі екенін, одан басқа дәнеңе де емес екенін көрмей тұра алмайды.&lt;ref&gt;{{кітап |авторы = Ленин В. И. |бөлімі = |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = Не істеу керек? Қозғалысымыздың толғағы жеткен мәселелері |шынайы атауы = Что делать? Наболевшие вопросы нашего движения |сілтеме = http://ru.wikisource.org/wiki/Что_делать%3F_(Ленин) |уикитека = |жауапты = |басылым = |орны = |баспасы = |жыл = |томы = 5 |беттері = 378 |барлық беті = 574 |сериясы = |isbn = |тиражы = }} &lt;/ref&gt;
}}
— деп жазды Ленин.

Ресейдегі «экономизм» - халықаралық оппортунизнің бір түрі. Оппортунизм әр елде алуан түрлі болғанымен, ол өзінің мазмұны жағынан қайда болса да сол күйінде қалатынын Ленин көрсетіп берді. Ресей социал-демократиясындағы «экономистер» революция теорияның, партия бағдарламасы мен тактикасының рөлін төмендетті, жұмысшы қозғалысын буржуазия либерализмнің енжар шылауына айналдыруға тырысты, жұмысшы қозғалысында партияның басшылық рөлін теріске шығарды. 

В.И. Ленин «экономистермен» батыл күресіп, оппортунизмнің идеялық негіздерін ашып берді, революция теория мен социалист саналылықтың ұлы маңызын, жұмысшы қозғалысындағы партиияның рөлін, пролетариат тап күресінің саяси, экономикалық және теориялық формаларының өзара байланысты екенін көрсетті.

{{cquote
|Алдыңғы қатарлы теорияны партия ғана алдыңғы қатарлы күрескендердің рөлін атқара алады.&lt;ref&gt;{{кітап |авторы = Ленин В. И. |бөлімі = |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = Не істеу керек? Қозғалысымыздың толғағы жеткен мәселелері |шынайы атауы = Что делать? Наболевшие вопросы нашего движения |сілтеме = http://ru.wikisource.org/wiki/Что_делать%3F_(Ленин) |уикитека = |жауапты = |басылым = |орны = |баспасы = |жыл = |томы = 5 |беттері = 396 |барлық беті = 574 |сериясы = |isbn = |тиражы = }}&lt;/ref&gt;
}}
— деп жазды Ленин.

Кітаптың 2-ші тарауы жұмысшы қозғалысындағы стихиялық пен саналылықтың арасалмағы туралы мәселеге арналған. «Экономистер» стихиялық теорияны - «хвостизмді» уағыздады. Олар жұмысшы қозғалысы стихиялығының алдындабас иіп, социалист сананың рөлін кемітті, стихиялылықты теория жағынан негіздеуге тырысып, социалист идеология стихиялы түрде туады, оның элементтері жұмысшы қозғалысының өз ішінде, оның объективтік немесе стихиялық дамуының барасында бірте-бірте жинақталады деп көпірді. Ал шындығында, деп дәлелдеді Ленин, социалист идеология ғылымның даму процесінде, философиялық процесінде, философиялық, тарихи және экономикалық теориялардың негізінде тап күресінің заңдарын терең зерттеу нәтижесінде туды, оны жұмысшы қозғалысына маркстік пролетариат партия әкеліп енгізеді. Буржуазиялық қоғамда ешқашан да таптан тыс немесе таптан жоғары идеология болуы мүмкін емес, деп түсіндірді Ленин. Сондықтан не біржуазиялық идеология, не социалист идеология болмақ. Мұнда аралық идеология жоқ. Жұмысшы табы социализмге ынтығады, бұл оның қоғамдық халінен, оның тұрмыс жағдайларының өзінен туады, сондықтан ол социалист идеологияны қабылдауға бәрінен гөрі әзір тұрады. Ал буржуазия барлық шараларды қолданып, өз идеологиясын таратуға және оны пролетариатқа сіңіруге тырысады. Сондықтан жұмысшы табын буржуазиялық идеялардың ықпалынан аман сақтап, оның санасына социалист идеяларды енгізу үшін буржуазиялық идеологияға қарсы батыл күрес жүргізу қажет. Жұмысшы табы тек өздерінің күштерімен ғана стихиялы түрде тредюниондық сана жасай алады. 

В.И. Ленин пролетариат партия-жұмысшы қозғалысын социализммен біріктіру дейтін маркстік қағиданы негіздеп береді. Ресей маркстік партиясының алдында жұмысшы қозғалысын патша өкіметі мен капитализмге қарсы батыл күреске, пролетариат диктатурасы жолындағы күреске жұмылдыру міндеті тұрды.&lt;ref&gt;Қазақ Совет Энциклопедиясы, VI том.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.marxists.org/deutsch/archiv/lenin/1902/wastun/ «Was tun?»]{{ref-de}}
* [http://marxists.org/archive/lenin/works/1901/witbd/index.htm What Is to Be Done?]{{ref-en}}
* [http://marxists.org/francais/lenin/works/1902/02/19020200.htm Que faire ?] {{ref-fr}}
* [http://marxists.org/espanol/lenin/1900s/quehacer/index.htm ¿Qué hacer?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070206163644/http://www.marxists.org/espanol/lenin/1900s/quehacer/index.htm |date=2007-02-06 }} {{ref-es}}
* [http://marxists.org/italiano/lenin/1902/3-chefare/cf-index.htm Che fare?] {{ref-it}}

[[Санат:Көсемсөз]]
[[Санат:Ленин шығармалары ]]
[[Санат:Марксизм]]
[[Санат:Ленинизм]]
[[Санат:1902 жылы шыққан кітаптар]]</text>
      <sha1>p4b2veypth0ak7w030k1r7i4c874qzv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Саксония-Анхальт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>204092</id>
    <revision>
      <id>3575866</id>
      <parentid>3032679</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T05:21:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <origin>3575866</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22283" sha1="qqzkfn8wpvjmvcu4hwbwj9nyj4b8u4s" xml:space="preserve">{{Әкімшілік бірлік
 |Түс1                             = {{түс|Германия}}
 |Қазақша атауы                    = Саксония-Анхальт
 |Шынайы атауы                     = Sachsen-Anhalt
 |Елтаңба                          = Wappen Sachsen-Anhalt.svg
 |Ту                               = Flag of Saxony-Anhalt (state).svg
 |Ел                               = Германия
  |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |region                          = 
  |type                            = 
  |деңгей                          = 
  |CoordScale                      =  
 |Статусы                          = федералды жер
 |Астанасы                         = 
 |Ірі қалалары                     = 
 |Басшысы                          = [[Райнер Хазелофф]] ([[Христиан-демократиялық одағы|ХДО]])&lt;br /&gt;(19 сәуір 2011)
  |Басшының түрі                   = Премьер-министр
 |ЖІӨ                              = 
  |ЖІӨ жылы                        = 
  |ЖІӨ бойынша орны                = 
  |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны    = 
 |Тілі                             = 
 |Тұрғыны                          = 2&amp;nbsp;367&amp;nbsp;554(по состоянию на 30.06.2009)
  |Санақ жылы                      = 
  |Пайызы                          = 
  |Халық саны бойынша орны         = 
  |Тығыздығы                       = 121
  |Тығыздығы бойынша орны          = 
  |Ұлттық құрамы                   = 
  |Конфессионалдық құрамы          = 
 |Жер аумағы                       = 20&amp;nbsp;445
  |Жер аумағының пайызы            = 
  |Жер аумағы бойынша орны         = 
 |Карта                            = Deutschland Lage von Sachsen-Anhalt.svg
 |Карта ені                        = 250
 |Уақыт белдеуі                    = 
 |ISO                              =DE-ST
 |Телефон коды                     = 
 |Пошта индекстері                 = 
 |Автомобиль коды                  = 
 |Сайты                            = http://www.sachsen-anhalt.de www.sachsen-anhalt.de
 |Commons санаты                   = 
 |Түсініктемелер                   = 
}}
'''Саксония-Анхальт''', не '''Саксония-Ангальт'''&lt;ref&gt;[http://www.sachsen-anhalt.de/index.php?id=l_ru Саксонию-Ангальтқа қош келдіңіз. Ресми сайт ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110820024921/http://www.sachsen-anhalt.de/index.php?id=l_ru |date=2011-08-20 }}&lt;/ref&gt; ({{lang-de|Sachsen-Anhalt}}) — [[Германия]] [[Германия жері|жері]], ГДР қосылысынан кейін ГФР мүшесіне кірген жаңа жерлердін бірі. Астанасы — қала [[Магдебург]].

== Ортақ мәлімет==
Анхальт (нем. Anhalt) алғашқы рет 1212 жылы  аскан княздарының басқару кезеңдерінде кездеседі. Жердің гербі — бұрынғы пруссялық Саксония  провинциясы және Ангальт жерлерінің гербтерінің қисындасуы болып келеді. Әкімшілік орталығы— Магдебург қаласы. XIX ғасырының басынан аяғына дейін Саксония провинциясының гербі  сары-қара түсті тілкемді және қия беріс жасыл түсті тісті тәж қосылған болған. Веймар республикасының кезеңдерінде үстінгі он жақ шетіне пруссиялық бүркіт,
ал астынғы жағына— Анхальт жерінің ескерткіш таңбасы  —[[Аюлар|аюдың]] қызыл түсті тісті қабырға бойында адымдап жүргені қосылды. Саксония-Анхальт флагы екі түсті — үстінгі жағы сары, ал астынғы жағы қара.

== География ==
Саксония-Анхальт Германияның жүрегінде орналасқан. Саксония-Анхальт жері солтүстігінде Төменгі Саксониямен шектесетін
Альтмарк аймағынан, Германияның ең теріскей жағындағы шарап жасайтын ауданы болып келетін, Зале және Унструт өзендері бойндағы белес баурайында жүзімдікпен толы жерлерімен аяқталады. Осы жерлердің арасында шұрайлы  Магдебург 
жазықтығы және Галле мен Биттерфельд өнеркәсіптік аймақтары орналасқан. Жердің аумағынын 300 шақырымға созылып [[Эльба]] ағып өтеді. Оңтүстік-шығысында Магдебург жазығында Гарц  таулары орналасқан. Ен биік нүктесі — Броккен (1142 метра).Аса байтақ әрі көз тартатын  қорықты зоналары, ұлттық Гарц саябағы, және әлі де жабайы құндыздары мекен ететін Эльбы маңындағы биосфериялық резервтері.

== Қалалар==
&lt;div align=&quot;center&quot;&gt;
{| id=&quot;toc&quot; style=&quot;margin: 0 2em 0 2em&quot;
|-
| bgcolor=&quot;#C0C0C0&quot; | '''Тұрғындары 20 мыңнан асатын қалалар'''&lt;br /&gt;31 желтоқсан 2010 жылғы санақтар бойынша
|-
|
&lt;table width=&quot;600&quot; border=&quot;0&quot; cellspacing=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;0&quot;&gt;
 &lt;tr align=&quot;left&quot;&gt;
  &lt;td width=&quot;35%&quot; style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;&quot;&gt; [[Халле (Саксония-Анхальт)|Галле]]&lt;/td&gt;
  &lt;td width=&quot;15%&quot; style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt;233,0&lt;/td&gt;
  &lt;td width=&quot;35%&quot; style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;&quot;&gt; [[Цайц]]&lt;/td&gt;
  &lt;td width=&quot;15%&quot; style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt;31,6&lt;/td&gt;
 &lt;/tr&gt;
 &lt;tr align=&quot;left&quot;&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;&quot;&gt; [[Магдебург]]&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt;231,5&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;&quot;&gt; [[Зангерхаузен]]&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt;29,7&lt;/td&gt;
 &lt;/tr&gt;
 &lt;tr align=&quot;left&quot;&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;&quot;&gt; [[Дессау-Рослау]]&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt;86,9&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;&quot;&gt; [[Ашерслебен]]&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt;29,1&lt;/td&gt;
 &lt;/tr&gt;
 &lt;tr align=&quot;left&quot;&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;&quot;&gt; [[Виттенберг]]&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt;49,5&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;&quot;&gt; [[Штасфурт]]&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt;28,6&lt;/td&gt;
 &lt;/tr&gt;
 &lt;tr align=&quot;left&quot;&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;&quot;&gt; [[Биттерфельд-Вольфен]]&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt;45,2&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;&quot;&gt; [[Кведлинбург]]&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt;28,4&lt;/td&gt;
 &lt;/tr&gt;
 &lt;tr align=&quot;left&quot;&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;&quot;&gt; [[Хальберштадт]]&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt;42,6&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;&quot;&gt; [[Кётен]]&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt;28,2&lt;/td&gt;
 &lt;/tr&gt;
 &lt;tr align=&quot;left&quot;&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;&quot;&gt; [[Штендаль]]&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt;42,4&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;&quot;&gt; [[Лютерштадт-Айслебен|Айслебен]]&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt;25,5&lt;/td&gt;
 &lt;/tr&gt;
 &lt;tr align=&quot;left&quot;&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;&quot;&gt; [[Вайсенфельс]]&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt;41,4&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;&quot;&gt; [[Зальцведель]]&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt;24,9&lt;/td&gt;
 &lt;/tr&gt;
 &lt;tr align=&quot;left&quot;&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;&quot;&gt; [[Бернбург (Заале)|Бернбург]]&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt;35,5&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;&quot;&gt; [[Бург (Магдебург)|Бург]]&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt;24,2&lt;/td&gt;
 &lt;/tr&gt;
 &lt;tr align=&quot;left&quot;&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;&quot;&gt; [[Мерзебург]]&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt;35,4&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;&quot;&gt; [[Гарделеген]]&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt;24,0&lt;/td&gt;
 &lt;/tr&gt;
 &lt;tr align=&quot;left&quot;&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;&quot;&gt; [[Вернигероде]]&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt;34,4&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;&quot;&gt; [[Цербст]]&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt;23,2&lt;/td&gt;
 &lt;/tr&gt;
 &lt;tr align=&quot;left&quot;&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;&quot;&gt; [[Наумбург (Заале)|Наумбург]]&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt;34,3&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;&quot;&gt; [[Бланкенбург (Гарц)|Бланкенбург]]&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt;21,9&lt;/td&gt;
 &lt;/tr&gt;
 &lt;tr align=&quot;left&quot;&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;&quot;&gt; [[Шёнебек (Эльба)|Шёнебек]]&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt;33,9&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;&quot;&gt; [[Ошерслебен]]&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt;20,8&lt;/td&gt;
 &lt;/tr&gt;
  
&lt;/table&gt;
|}
&lt;/div&gt;

== Тарихы ==
Х ғасырда қазіргі Саксонии-Анхальтының бүкіл территориясына жуығы,  Киелі Римдік империясының құрамында болған, ірі Саксония герцогтігінің мүшесі болған. XII—XIII ғасырларында Саксония герцогтігі бірнеше тәуелсіз герцогтігілеріне және  графтықтарға ыдырады. 1157 жылы кейін Бранденбург империялық маркграфтығына айналған, Солтүстік  марка (қәзіргі Альтмарк өңірі) құрамынан бөлінді. Анхальт графтығы 1212 жылы аскан княздары билік кезенінде бөлініп, князь Анхальт-Дессау Леопольд III  билік кезенінде  мәдени нұрланды.  Саксония бөліктерінің ең маңыздысы Саксен-Виттенберг герцогтығының   иелері Саксония курфюрсті лауазымымына ие болды.
 
1423  мұрагерсіз қалған Саксен-Виттенберг герцогтығы Мейсен маркграфтығына берілді. Сонымен бірге маркграф Саксония курфюрсті лауазымымына ие болды (кеінірек курфюрсттік корольдікке айналды).

Наполеондік соғыстарынан кейін қазіргі Саксония-Анхальт территориясының түгеліне жуығы(сонымен қоса өткен Саксен-Виттенберг герцогтығы)  Пруссиямен жауланып алынды. Сол жерде пруссиялық Саксония провинциясы құрылды. Ангальт герцогтығы Германиялық империясына 1871 жылы қосылды.

1918 жылы, Германияда монархияның құлатылуынан кейін, Ангальт еркін Ангальт мемлекетіне айналды; 1934 жылынан кейін— Ангальт жеріне.  Екінші дүниежүзілік соғысынан кейін Ангальт совет басқыншылық зонасына енгізіліп, біраз уақытқа өткен пруссиялық Саксония провинциясымен Саксония-Анхальт жеріне қосылды.

Саксония-Анхальтінің еркін жер ретіндегі тарихы өте қысқа болып келеді. 1947 жылы пайда болып, 1952 жылына дейін өмір сүрді. 1952 жылы 25 шілдеде  &quot;ГДР жерлеріндегі мемлекеттік органдарының структурасының және жұмыс методтарының ары қарай демократияландыру&quot; заңының қабылдағанынан кейін, Саксония-Ангальт ландтагі өз-өзінің таратылуы және Галле мен Магдебург округтарының құрылуы туралы ұйғарды.

1990 ж. 3 қазанда Германияның қайта қауысуы болды. Саксония-Ангальт қайтадан Германия картасында жеке жер ретіде пайда болды. 14 қазанда алғашқы рет 1946 жылдан кейін тұрғындар жер парламентінің ерікті сайлауында қатысты. Саксония-Ангальт жеріне кіретін жеке аймақтар Германияның отағасы мәдени орталығы болып саналады.

== Назар аударарлық орындар ==
Назар аударлық қалалар Гарцта орналаласқан, XVI—XVIII ғасырлық фахверковтік үйлерімен көз тартатын  Гальберштадт, Вернигероде және Кведлинбург қалалары. Кведлинбургтың ескі бөлігінің, әрдайым реконструкцияланатын 1200 фахверковтік үйлерді ЮНЕСКО Әлемдік мәдени мұрасы тізіміне енгізді. Наумбургта XIII ғасырда қаланған, ішінде Эккехард және Ута негіздеушілерінің мүсіндері бар, назар аударарлық қасиетті Истра және Павлдың соборы орналасқан. 1773 ж. қаланған, Леопольд III сарайы орналасқан, Дессаудағы Берлиндік саябағы (ауданы — 112 га)  Европадағы ен көрікті ағылшын саябағы  болып есептеледі. Саяхатшылардың назарын, Саксония-Анхальт террииториясында 1000 шақырымға созылып 70 архитектуралық ескерткіштерді қосатын  &quot;Роман стиліндегі жол &quot; аударады. Дессауда әлемдегі ен танымал «Баухауз» әрлем мектебі орналасқан. 1922 жылдан 1933 жылдарында бұл мектепте Василий Кандинский ұстаз болған.&lt;ref&gt;[http://www.artonline.ru/encyclopedia/247 Кандинский Василий Васильевич. Суретшінің өмірбаяны&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090123083935/http://artonline.ru/encyclopedia/247 |date=2009-01-23 }}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы ==
Саксония-Анхальт экономикасы даму кезенінде табылады. Германияның қайта қауысуынан кейін кәсіпорындарының көбі жабылды немесе кедейленді. Сол үшін Саксония-Анхальтта жұмыссыздық деңгейі өте биік (жұмыссыздардың саны: 184 558 / жұмыссыздық деңгейі — 14,6 % (2007 ж. желтоқсан өлшемі бойынша))&lt;ref&gt;[http://www.sachsen-anhalt.de/LPSA/index.php?id=22299 Саксония-Ангальт жайлы қысқа очергі&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-de}}&lt;/ref&gt;

Маңызды экономика бөлімдері ауыл шаруашылық және химиялық өндіріс болып табылады. Магдебург жазықтығының және Гарц тау етегінің орманды жерлері Германияның ен құнарлы жерлері болып саналады. Сол жерлерде көбінесе дәнді-дақылдылар, қант қызылшасы, картоп ж2не к-кен3стер егіледі. Және де, Кведлинбург қаласының арқасында Саксония-Анхальт жерлері Германияның  шекарасының ар беттерінде тұқым өсіру шаруашылығының орталығы ретінде белгілі. Сонымен қатар Саксония-Анхальт көптеген азық-түлік өнеркәсібтерімен толы. Оған қант зауыттары да қосылады. Магдебург пен Дессауда маңызды рольды салмақты көлікті машина жасау атқарады.

== Атақты адамдар ==
*  Ресейлік патшаханым Екатерина II Анхальта-Цербстта дүниеге келген.
*  Айслебенде Мартин Лютер дүниугу келіп кейін қаза тапты. Оның бейіті Виттенберг шіркеуінде орналасқан. Кезінде 1517 жылы ол Виттенберг шіркеуінің есігіне өзінің 95 тезисін ілген.
*  XIII ғасырда Фалькенштайн сарайында  Айке фон Репгов  &quot;Саксондық зерцало&quot; атты айтарлықтай орта ғасырлық құқықтық жинағын жазды. Х ғасырда «Мерзебург сиқырлары» атты, неміс тілінің екі көней әдеби мұралары жазылды. 
*  Дессауда  біздің ғасырдың ерекше композиторларының бірі Курт Вейль дүниеге келген.
*  Галлада  Георг Фридрих Гендель дүниеге келген.
*  Магдебургта — Георг Филипп Телеман.
*  Кетендік князьдің сарайының айналасынд аИоганн Себастьян Бах «Бранденбург концерттерін» шығарған.
*  1663 жылы табиғат зерттеуші Отто фон Герике атмосфералық қысымның бар екенін дәлелдеу үшін «магдебург жарты шарымен» тәжірибесін көрсетті. Ауа тартатын сорғыны да ол ойлап шығарған. 
*  1754 жылы Галла қаласының университетінің ғылыми дәрежесіне ие болған тұңғыш неміс әйел-дәрігер Доротея Кристиана Эркслебен-Лепорин Кведлинбургта дүниеге келген.
*  Шёнхаузенде (Альтмарк) 1815 ж. Отто фон Бисмарк дүниеге келген(германдық рейхсканцлер 1871-90 ж.) Қайтыс болған күнінің 100 жылдығына арнайы Шёнхаузенде Бисмарк мұражайы ашылды.
*  Реккен қонысында 1844 жылы филослв әрі жазушы Фридрих Ницще дүниеге келген.
*  Валлхаузенде Оттон дүниеге келген I Қасиетті Римдік империясының германдық ұлтынан тұңғыш шыққан Ұлы императоры(нем. Otto I der Große) 23 қараша 912 жылы.

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.sachsen-anhalt.de/LPSA/index.php?id=l_ru Саксония-Анхальт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070901162322/http://www.sachsen-anhalt.de/LPSA/index.php?id=l_ru |date=2007-09-01 }} — Ресми сайт

{{Германия жерлері}}

[[Санат:Саксония-Анхальт|*]]</text>
      <sha1>qqzkfn8wpvjmvcu4hwbwj9nyj4b8u4s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бавария</title>
    <ns>0</ns>
    <id>204100</id>
    <revision>
      <id>3575867</id>
      <parentid>3426846</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T05:21:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <origin>3575867</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="69767" sha1="17hheew77kpzr47c853r2jwcegsyhf0" xml:space="preserve">{{Әкімшілік бірлік
 |Түс1                             = {{түс|Германия}}
 |Қазақша атауы                    = Бавария федералды жері
 |Шынайы атауы                     = Freistaat Bayern
 |Елтаңба                          = Coat of arms of Bavaria.svg
 |Ту                               = Flag of Bavaria (lozengy).svg{{!}}border
 |Астанасы                         = [[Мюнхен]]
 |Ірі қалалары                     = [[Мюнхен]]
 |Басшысы                          = [[Маркус Зёдер]] ([[Христианско-социальный одақ|ХСС]])
  |Басшының түрі                   = Премьер-министр
 |Тұрғыны                          = {{profit}}13.003.252 млн &lt;small&gt;''(2018-05-30)''&lt;/small&gt;&lt;small&gt;(31. Januar 2018)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://www.statistik.bayern.de/presse/archiv/2018/3_2018.php Bayerisches Landesamt für Statistik: Fortschreibung des Bevölkerungsstandes]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.statistik.bayern.de/presse/archiv/2018/233_2018.php Bayerns Bevölkerung übersteigt erstmals die 13 Millionen Marke], Pressemitteilung 13. September 2018&lt;/ref&gt;
  |Санақ жылы                      = 2018
  |Пайызы                          = 
  |Халық саны бойынша орны         = 
  |Тығыздығы                       = 178,10
  |Тығыздығы бойынша орны          = 
  |Ұлттық құрамы                   = 
  |Конфессионалдық құрамы          = 
 |Жер аумағы                       = 70 549
  |Жер аумағының пайызы            = 
  |Жер аумағы бойынша орны         = 
 |Карта                            = Deutschland Lage von Bayern.svg
 |Карта ені                        = 
 |Уақыт белдеуі                    = 
 |ISO                              = 
 |Телефон коды                     = 
 |Пошта индекстері                 = 
 |Автомобиль коды                  = 
 |Сайты                            = 
 |Commons санаты                   = Bavaria
 |Түсініктемелер                   = 
}}
'''Бавария''' ({{lang-de|Bayern, ресми атауы Freistaat Bayern}}) — [[Германия|Федералды Германия Республикасының]] оңтүстік және оңтүстік-шығысындағы [[Германия жерлері|федералдық жер]], ГФР-да көлемі жағынан ең үлкен федералды жер болып есептеледі. 

Әкімшілік бөлінуі: Жеті әкімшілік округ – [[Жоғарғы Франкония]], [[Ортаңғы Франкония]], [[Төменгі Франкония]], [[Жоғарғы Пфальц]], [[Төменгі Бавария]], [[Жоғарғы Бавария]], [[Швабия]]. 

Астанасы – [[Мюнхен]]. 

Негізгі тұрғындар – баварлықтар, франкондықтар және швабтар.

== География ==
[[Сурет:D-GZ-Offingen2.JPG|right|thumb|Бавария территориясынан өтетін [[Дунай]] өзені]]

=== Ландшафт ===

Баварияның негізгі қалалары - [[Мюнхен]], [[Нюрнберг]], [[Аугсбург]], [[Вюрцбург]] и [[Регенсбург]]. Баварияның шығысында Франкон Орманы, Фихтель таулары, Оберпфальцер және Бёмервальд таулары, оңтүстігінде Альп таулары, батысында швабтық Штуфенланд  жері және солтүстігінде Шпессартпен Рен орналасқан.

Баварияда үлкен германдық ландшафтың үш бөлігі орналасқан: солтүстік Калькальпен және [[Альпі|Альп таулары]] өзінің қызықтыратын өзендерімен, Бавариялық қыратпен қоса әдемі дөңді жерлері Дунай өзеніне дейін созылып жатыр.

Баварияда көптеген өзендер бар, оның көбісі [[Дунай]]мен байланысып жатыр. Баварияның солтүстік-батысында Майн өзені ағып жатыр, Франкондық орманының және Фихтельгебирге орманының бөктерінен Заале өзені бастау алады. Рейн және Дунай бассейні 1992 жылы Рейн-Майн-Дунай каналымен біріктірілген.

Дунай - Еуропада көлемі бойынша [[Еділ]]ден кейін екінші орын алады. 
Өзен арнасы кейбір жерлерінде бөгеттермен қоршалған.

Бавария - өзендер отаны. Шамамен 1600 өзен Альп тауларына құйады. Ең ірі - Кимзее, Аммерзее, Штарнберг, Тегернзее, Кенингсзее өзені, ең тереңі - Вальхензее (192 м.).

Франкондық Альб және Бавардық Альптың оңтүстігінде көптеген үңгірлер мен шахталар бар. Баварияның ең үлкен үңгірі -  
Зальцграбенхёле (Salzgrabenhöhle, 7800 м).

=== Шекара ===

{|
|-
|[[Баден-Вюртемберг]]|| 829 км
|-
|[[Гессен]] ||262 км
|-
|[[Тюрингия]] ||381 км
|-
|[[Егеменді мемлекет Саксония|Саксония]] ||41 км
|-
|[[Чехия]] ||357 км
|-
|[[Аустрия]]|| 816 км
|-
|[[Бодендік өзен]] ||19 км — Боден өзені бойынша Бавариямен [[Швейцария]] шекарасы орналасқан.
|}

{{wide image|Herzogstand bergpanorama.jpg|1200px||alt=Альп тауларының Бавариядағы көрінісі}}

== Бавария Тарихы ==

=== 1880 жылға дейінгі ерте тарихы ===

Ерте бавар жерлеріңдегі көне адамдардың шығу тегі [[кельт]], оңтүстігінде шығу тегі этрусктермен аралас, дәлірек: виделиктер Инн жазық үстіртеріне дейін, ал шығысында нориктер, Альпте реттер, ал солтүстігінде бойи тайпалары мекен етті, ең басты тұрағы [[Чехия]] болып келетін. Сәтті қорғаныс үшін - Галия, варварлардан қорғаныс үшін Август өз қолбасшыларына Друзу мен Тиберияға осы жерлерді басып алуды міндеттеді, және оларды провинцияға айналдырды: Реция және Аугсбург атты басты қаласымен, және де Норик. Бұл қалалардың шекарасы Инн өзеннің ағысы болды. Бірақ, уақыт өте бере, III жүз жылдыққа дейін бұл екі провинцияға германдық тайпалардан қауіп төне бастады. V жүз жылдықта бұл жерлерде герулар, ругтар және скирлар тайпалары мекен етті. Бассыздық орнау алып, оны мемлекеттің алдымен остготтардың, ал одан соң 530-540 жылдары, Австразияның франктық корольдердің қол астында болуына әкеп соқты. Бірақ, ертерек, VI жүз жылдықтың басында жаңа келімсектер пайда болды, оның арасында көзге түсерліктері Богемиядан қоныс ауыстырған маркомандар мен квад тайпалары. VI жүз жылдықтың ортасынан бастап, алда Агилольфинг тегінен шыққан герцогтер болды.

Герцог билеген жері Лех пен Энс өзен арасындағы аймақтар, Фихтель мен Триденттік [[Альпілік таулар|Альп таулары]]. Аты тарихта қалған, бірінші герцог - &quot;Гарибальд I&quot;, оның [[Регенсбург]]те өз [[резиденция]]сы болатын. Лангобардтармен бірігіп, франктердің үстемдігіне қарсы тұрды, бірақ жеңіліске ұшырап, бейбітшілік сұрауға мәжбүр болды. Герцогтың туысқаны &quot;Тассилон I&quot; мұра етті, славяндарға және олардың одастақтары аварларға қарсы бірінші болып қарулық күштер қолданды. Оның ұлының заманында, &quot;Гарибальде II&quot;, баварлықтар франктық Дагоберт королінен алғаш жазылған заңдар жинағын алды. Корольдің шақыртуымен Баварияға киелі Евстахий мен Агил христиан діңің үгіттеді. Ақырғы христиан діңінің &quot;Теодоне&quot; заманында франктық Руперт, Эмеран және Корбиниан миссионерлерімен енгізілді.

Герцог Одилон (737-748 жылдары), Карл Мартелланың күйеу баласы, формальдық түрде корольдық титулын қабылдады, бірақ оның франктық корольдердің билігіне қарсы тұру талпынысы жеңіліске ұшырады, сөйтіп Карломан мен Пипин оны корольдік тақтан түсірді. Оның заманында Бонифаций архиепископы бавардық шіркеуді 4 епископстваға бөлді: [[Зальцбург]], [[Пассау]], [[Регенсбург]] және [[Фрайзинг]], сонымен қатар бірнеше монастырлер пайда болды.

&quot;Тассилон III&quot; (748-788 жылдары) Пипин Короткиге мемлекеттік сеймде дәлділігіне ант беруге мәжбүр болып, оның иеліктерің өзіне мұра етіп алды. Соңында, берген антың бұзып, өз қайын атанасымен, лангобартық король Дезидерия және аквитанттық Герцогпен қосылып, франктарға қарсы шықты. Дезидеридің жеңілісінен кейін [[Ұлы Карл]] оның одақтасына қарсы шығып, оны қайта ант бергізіп, тұтқындағыларды босатуын талап етті. Бірақ, Тассилон оған көңбей аварлармен араласа бастады, сол үшін Ингельгеймдегі мемлекеттік сеймге [[788 жыл]]ы қайта шақыртылып, берген антың ұстамағаны үшін өлім жазасына тартылды. Ал бүкіл отбасысы шіркеуге атандырылып, тұқымы жойылды. Дегенмен, Бавария герцогтың меншілігінде қала берді, сонымен қатар өзінің көне заңдарын сақтап қалды. Бірақ, бірнеше округтерге бөлініп, графтардың қол астында қала берді. Сөйтіп, Бавария Франктық мемелекеттің провинциясына айналды, солармен тең саяси ұйымына ие болды.

[[Сурет:Karte Herzogtum Bayern im 10. Jahrhundert.png|thumb|350px|X ғасырдағы Бавария]]

[[Ұлы Карл]]дың бұйрығы бойынша, мемлекеттің бөлінуі кезінде, Бавария [[Италия]]мен бірге Пипин Корольның ұлына берілді, әкесінің заманында қайтыс болған. Қайырымды Людовик, Ұлы Карлдың мұрагері, басында басқару билігін өзінің үлкен ұлы Лотарге берді, бірақ 817 жылғы тең бөлінуі кезінде Людовик II қол астына өтті. Ол өзін rex Bojoariorum  деп атап, [[Регенсбург]]ты өз резиденциясы реттінде таңдады. Людовик [[славян халықтары]]мен үзіліссіз соғысты. Сол уақытта Епсикокоптердің билігі қатая бастады, сонымен қатар пфальцграфтердің де билігі қуаттана бастады. Людовиктің өлімінен кейін (876 жылы), оның ұлы Карломан Баварияның Король атағына ие болды, ол кезде Баварияға [[Каринтия]], Крайна, [[Истрия]], [[Фриуль]], [[Паннония]], Богемия және [[Моравия]] тәуелді болатын.

[[Сурет:Central Europe, 919-1125.jpg|thumb|450px|left|919—1125 жылдардағы Германия]]

Карломаннге  ([[879 жыл]]ы) оның кіші бауыры Людовик III мұра етті, ал оның өлімінен кейін (881 жылы) екінші бауыры Карл Толстый III, ол [[Франция]] коронасын алған болатын, сөйтіп, өз қол астында бүкіл Карл Б меншілігің біріктірді. Одан кейін (887 жылы) билік Карломанный ұлы Арнульфуға өтті, одан кейін (899 жылы) оның баласы Людовик Дитятиге өтті, сол басқарған уақытта Бавария венгрлердің шабқыншылығынан көп азап шекті. Людовик Дитятимен (911 жылы) Каролингтердің тұқымы тоқтап, баварлықтар өз Герцогі ретінде макрграфтың ұлы Луитпольды, Арнульфты таңдады, ал ол Конрод императорамен жау болғанымен танымал. Оның өлімінен кейін, оның баласы Ұлы Оттон I Баварияны Арнульфаның ұлы Эбергардан тартып алып, оны өзінің ағасы Бертольке өткізді, ал одан кейін өз бауыры Генрих I табыс етті, одан соң өз ағайындыларың Эбергард пен Арнульфаны Баварияның пфальцграф реттінде тағаяындады. Бұл Бавария ішіндегі жаңжалдарға әкеп соқтты. Арнульф туындаған жағдайларды, герцог пен император Генрих қарсы көтеріліс уақытың қолданып, өз меншігінде болған жерлерді қайта басып алуға тырысты, сол себептен венгерлерді көмекке шақырды, олар баварияға атап кірді, бірақ Лехфельде Оттон әскерінен жеңіліс тапты. Генрих I өз ұлына Генрих II мұра етті, сол уақыттын зиялы княздардың бірі болатын және Оттон II бітіспес жауы болатын, ол одан Баварияны тартып алып, ол жерді Шваб Оттонына берді. Оттон II өлімінен кейін, [[Генрих]] Бавария герцогтігін қайта қолына алды, одан кейін (995 жылы) оның ұлы Генрих IV өтті. Ол кейін германдық император болып тағайындалды. Оның өлімінен кейін Баварияда 200 жылдық өте қиын уақыт өтті, XI—XIII ғасырларда Батыс Еуропа рыцарьларының шығысқа жорықтарынан көп зардап шекті, герцогтардың жиі ауысуыда жаман әсер етті. Соңында, Генрих VII қуғынынан кейін Бавария ([[1180 жыл]]ы) Оттон Виттельсбахскийің қолына өтті.

[[Сурет:Guelf c12.jpg|thumb|200px|left|Генриха Левтің меншігі]]

=== Оттон І Герцогі ===

Оттон І герцогі (1183 жылы) және оның мирасқоры Людвиг I өздерінің меншіктерің кеңейтті, ал соңғысы Фридрих II императорынан Рейндік Пфальцты мұраға алды. 1231 жылы Людвиг Кельгеймскийден салынған пышақтан қайтыс болды. Бавария оған Ландсхут қаласының қалануына міндетті.

[[Сурет:Germany 1378 map.jpg|thumb|450px|1378 жылдағы Бавария және оның көршілері]]

Оның ұлы Ғизатты Оттон басқаруы (1231-1253 жылдары) епископотердің билігі мен ішкі жаңжалдарға әкеп соқты. Императордың жолың ұстаушылық үшін шіркеуден қуғындалды. Оның балалары ''Людвиг II  мен Генрих XIII'' екі жыл бірге өткізді, бірақ 1255 жылы мемлекетті өзара бөліп алды, Людвиг Үстіңгі Бавария мен [[Мюнхен]], Рейндік [[Пфальц]]ты алды, ал Генрих Төменгі Бавария мен [[Ландгуст]] қалаларына ие болды. Сонымен қатар, екі ағайындыларға Конрадин Гогенштауфенсктің мұрасы қалды. Людвиг II бірінші баласы Людвиг &quot;Баварлық Людовик IV&quot; императоры болып тағайындалды. 1329 жылы ол  өз ағасының балалырмен Пвии келісіміне отырды. Бұл келісімі бойынша соңғыларға Рейндік Пфальц пен Үстіңгі Пфальц тиесіл. Солай, екі басты линия пайда болды: Виттельсбахтың үйі: Пфальдық және Баварлық. Людовик императорының төменгі баварлық линиясының тоқталғанынан кейін, Төменгі Бавария Үстіңгіге қосылды. Ол Бавария үшін көптеген жағымды ішкі басқару жүргізді, Мюнхенге қалалық құқық берді, сонымен қатар, Үстіңгі және Төменгі Бавария үшін жаңа заңдар енгізді. Озінің артында 6 ұл және бай мұра қалдырды, оған тек Бавария емес, тағыда [[Бранденбург]], голландық және зееландық провинциялар, Тироль кіреді. Бірақ, бүкіл сыртқы меншіктер жоғалтылды, соның кесірінен қалған линиялар арасында ұрыс-керіс басталды. Ол соңында Альбрехт IV кезінде 1505 жылы көне баварлық жерлердің бірігуіне алып келді.

XIV ғасырда Баварияда қоғамдық мемлекеттің құрылуы басталды, өз княздерінің қиыншылықтарың қолданып, дворяндылықтар мен қалалар олардан әр түрлі жеңілдіктер мен құқықтар тартып ала бастады. Қауымдағылар өздері қалаған кезде жинала берді, сейм түрінде де болсын немесе әр түрлі ішкі қауым ретінде де. Жалпы мемлекеттік заңдар алдын-ала герцогтің кеңесшілерімен бірге сеймдегі қауымдарда талқыланды. Ал одан кейін толық бекітуге сеймге жіберілді.Бекітілген салық та қауымда орнатылатын, жәнеде олар герцогтық шенеуніктер арқылы емес, өз адамдары арқылы жаратып отырды. Альбрехт IV билік уақытында Баварияның сословиелік конститутциясына ауыр дағдарысты басынан өткізуге мәжбүр болды. Альбрехт бүкіл қиыншылықты басынан өткізіп, 1506 жылы Төменгі және Үстінгі Баврияның қауымдарың бір ортақ қауымға айналдырды. Осыған орай, Альбрехтің үш баласы: Вильгельм IV, Людвиг және Эрнст арасынан тек Вильгельм билік жүргізуі керек болды, бірақ оның өлімінен кейін (1508 жылы) қайтадан ұрыстар басталып, билікті Вильгельм мен Людвиг бірге жүргізді.

[[Сурет:Germania1648.jpg|thumb|450px|1648 жылғы Германдық мемлекет]]

Олардың екеуіде [[реформация]]ға ықпалын тигізді, солай Баварияда көптеген жақтаушыларын тапты. Ең үлкен қарсылықты [[1541 жыл]]ы иезустерді шақырумен көрсетті. Вильгельм [[1550 жыл]]ы қайтыс боды. Оның баласы Альбрехт V иезуистердің досы болды, сонымен қатар, ғылым мен өнерге қамқорлық жасады. Үш ұлының ішінде оған [[1579 жыл]]ы мұра етті. Вильгельм V [[1597 жыл]]ы сейм арқылы билігің өзінің үлкен ұлы Максимилиан I табыстап, шіркеуге аттануға мәжбүр болды. Максимилиан I Католиктік одақтын алдында болды. Бұл одақ протестантық Унииге қарсы болды. 30 жылдық соғыс кезінде, [[1623 жыл]]ы Максимилианге Фердинанд II император келді. Үстінгі Пфальцты оған табыстады. Сөйтіп, Вестфальдік Әлем Максимилианға бесінші таңдаушымен Үстінгі Пфальцтың иесі атағың берді. Максимилиан 55 жылдық басқарудан кейін [[1651 жыл]]ы 27 қыркүйекте қайтыс болды. Оның мирасқоры Фердинанд-Мария уақытында, баварлық сейм соңғы рет жиналды, сол уақыттан бері сеймнің құқықтары қауымдық комиссияға өтті, және олар сословиелік басқару (Landschafts Verordnung) атына ие болды, басында тек 9 жылға белгіленген. [[1679 жыл]]ы Фердинанд-Мария өз ұлы Максимилиан II Эмануэльге мұра табыстады, Испандық мұра үшін щайқасында Франция жағында болып. Соның салдарынан, Гохштедтегі шайқастан кейін ([[1701 жыл]]ы) император Баварияны жаулап алған жердеп санады, ал Максимилианді опасыздық жасаушы деп күнәләп, бүкіл құқықтарынан айыртылды, ол құқықтары тек Бадендік Әлем арқылы [[1714 жыл]]ы қайтарылды. Оған [[1726 жыл]]ы Карл Альбрехт мұра табыстады. Герцог Альбрехт V және оның жұбайы Анна (император Фердинандтың қызы) арасындағы неке шартына сүйеніп. Карл VI өлімінен кейін Австриялық мұра үшін Мария-Терезаға қарсы соғыс бастады. Ол франциялық армия арқылы бүкіл Үстіңгі Австрияны жаулап алып, Праганы да жаулап алған соң, өзін богемдіқ Король деп атады. 1742 жылы Франкфурте неміс императорлар арасына алынып, Карла VII аты берілді. Сөйтіп, [[Австрия]] өз әскерлерімен Баварияны басып алды, ал Карл Альбрехт [[Мюнхен]]де 1745 жылы 20 қаңтарда қайтыс болды.

=== Максимилиан Иосиф ===

Оның баласы және мирасқоры Максимилиан Иосиф [[1745 жыл]]дың 22 сәуірінде [[Фюссен]] қаласында Прагматикалық санкцияны мойындап, ал оның орнына жауланған баварлық жерлерді өзіне қайтарып алу үшін [[Австрия]]мен келісімге отырды. Өз елің шын ниетпен бақытты көру үшін, бүкіл назарың кен жұмыстарына, егін шаруашлығына, қаржыларға, полицияға және халық ағартуына аударды. [[Мюнхен]]дегі Ғылым Академиясың (1759 жылы) ұйымдастырды, сонымен қатар өнерге қамқорлық етті. Өзі баласыз болғаннан кейін бүкіл мұрасын пфальдық курфюрлерге қалдырыды. [[1777 жыл]]ы 30 желтоқсанда Максимилиан Иосифтің өлімінен кейін Виттельсбахтық үйінің келісім бойынша Баварияның мұрасы пфальдік курфюрлердің меншігіне өтті. Бірақ, кенеттен, Австрия Төменгі Бавария жеріне дәмеленіп, бірнеше округтеріне ие болды. Миксимилиан Иосифтың мирасқоры баласыз ''Карл Теодор'' Иосифа II императорының үгіттеуінен,[[1778 жыл]]ы 14 қаңтарда Төменгі Баварияның, Миндельгейм және Үстіңгі Пфальцтегі богемдік лендердің Австрияға тиесіл екені туралы қол қойды. Бірақ, Карл Цвейбрюкенский герцогі, Баварияның мүмкін деген мирасқоры бұл келісімге қарсы екенін жариялады, прустық Фридрихом II корольнің үгіттеуінен. Осы жағдай Баварлық мұра үшін соғыстың себебі болды. Бірақ, бұл соғыс қан төгусіз болып, [[1779 жыл]]ы [[Ресей]]дің қол сұғуы арқылы Тешендік Әлемге алып келді. Пфальц-баварлық куфюрлік арқасында Баварияға билік жүргізетін болды, бірақ Инндік жерлердегі Брунау Австрия қол астында қалды. Сонымен қатар, Вестьфальдық Әлем айтуы бойынша өз өмірің тоқтатты.

=== Жаңа Тарих ===

[[Сурет:Central europe 1786.jpg|thumb|450px|1786 жылғы Бавария мен оның көршілері]]

''Карл Теодор'' [[1799 жыл]]ы 16 ақпанда қайтыс болды. Сонымен бірге, Нейбург-Зальцбахтық линия сөніп, курфюрлік абырой Цвейбрюкендік линияға өтті. ''Карл'' герцогі [[1795 жыл]]ы қайтыс болып, өз артынан бірде бір бала қалдырмады. Соның салдарынан билік оның ағасы Максимилиан IV Иосифке өтті. Соңғысы мемлекеттің сословиелік құқығын қолдап, бірақ, сонымен бірге сеймнің жиналасынан бас тартты, өзінің министрі Монжел арқылы диспотизм туралы жаңа система енгізді. Көптеген жаңа шаралар енгізіліп, жаңа эра басталды: жеңілдетілген цензура, шіркеулерді жабу, әр түрлі билікке шектеу қойылды. Бірақ, бұл жұмыстар зорлық-зомбылықсыз болмады. Бавария бүкіл Рейндік Пфальц жерін, Цвайбрюккен мен [[Юлих]] герцогтер меншілігің жоғалтты, бірақ оның орнына [[Вюрцбург]], [[Фрайзинг]], [[Аугсбург]] және [[Бамберг]]тің епископтігіне ие болды. Сонымен қатар, Пассаудың 12 аббатстваларымен 17 имперлік қалаларына қол жеткізді, олардың ішінде [[Ульм]], [[Кемптен]], [[Мемминген]], Нёрдлинген және Швайнфурт қалалары. Сөйтіп, Бавария 60 шаршы миль, 110000 тұрғындар мен миллионнан астам табысқа ие болды. Прессбургтық әлем арқылы оның территориясы 500 шаршы мильге дейін кеңейтілді. Жаңа меншіктердің арасында Тироль, Форарльберг, маркграфтік Бургау, княжділік Эйхштет, маркграфтік Ансбах кіреді, сонын орнына Вюрцбург Тоскан герцогінің қолына өтті, ал Берг герцогтігі [[Франция]]ға өтті. Курфюр державалық билік пен [[1806 жыл]]ы 1 қаңтарда корольдық титулға, ''Максимилиана Иосифа I'' атымен ие болды. Соның артынан ол неміс княздерінің арасына кірді, олар 1806 жылдың 12 маусымда Рейндік одақ туралы актке қол қойды, егер соғыс болған уақытында француз императоры үшін 30000 әскер беруге жауапты. Кейін жаңа королелдікке [[Нюрнберг]] қаласы қосылды. Ескі сословиелік ұйымдастыру жойылды, ал үкімет салықты өздері жинай бастады. 1808 жылдың 1 мамырында ескі конституцияны  формальды жоюдан кейін, артынан жаңа конститутция келді. Жаңа конституцияда айтылған теңдік пен еріктілк тек қағаз жүзінде ғана қалды.

=== 1825—1848 жылдардағы Людвиг I басқаруы ===

Максимилиан I өлімінен кейін, [[1825 жыл]]ы 13 қазанда оның баласы таққа отырып, Людвиг I атына ие болды. Оның аты ғылым мен өнерге қамқор еткені үшін тарихта қалды. [[1826 жыл]]ы [[Ландсхут]]тен Мюнхенге университетті көшірді, қазір бұл Людвига-Максимилиан атындағы Мюнхен Университеті. Сонымен қатар, Көркемөнер Академиясың жаңартты. Максимилиан I арқасында Мюнхен екінші [[Афина]]ға айналды. Бірақ, бұл жұмыстар көп қаражат талап етті, ал оған Палатаның депутаттары мәз болмады. Сонымен бірге, Нидерландық корольдігіндегі Бельгиялық революция мен Франциядағы Маусымдық революция либералдық корольдің реакционер болуына алып келді.

[[1837 жыл]]ы ультрамонтантықтар билікке келді, ал бірінше министр [[Карл фон Абель]] болды. Иезустер мелекетте бірінші болып скрипкада ойнады, протестантарды қудалау басталды, Конституциядағы либералды заңдар бірінен кейін бірі жойыла бастады. Ал Людвиг гректердің бас көтерілісіне жанашырлықпен қарады және ақырында, өз баласы Оттоның гректік король ретінде таңдалуына келісім берді. Бірақ, баварлық қаржы мекемесіне кедейленген мемлекеттің корольін қамтамасыз ету қиынға түсті.

Бавариядағы клерикальдық режимінің жойылуы халықтық протестерге алып келмей, оның орнына корольдің сүйіспеншілік оқиғаларына алып келді. [[1846 жыл]]ы ол авантюрист әйел Элиза Гильберттің ықпалына түсті. Ол өзін испандық билеуші Лола Монтеспін деп алдады, ол Лойоланы жеңді, демек Абелдің клерикальдық министрлігің тақтан тайдырды, ал одан соң Маурераның министрлігің де тақтан тайдырды. Людвиг фон Эттинген-Валленштайн бірінші министр болды, оның кабинетің жұрт Лола министрлігі деп келеке қылды. Бірінші жаңа министр либералдардың абыройын көтеруге тырысты, дегенімен, қабілетті басқарушылықты құра алмады.

=== 1848—1864 жылдардағы Максимилиан II басқаруы ===

Баварияның королінің әкесі Людвиг I  безушілігінен кейін 1848 жылы оның ұлы   [[II Максимилиан (Бавария патшасы)|II Максимилиан]] таққа отырады.

=== Баварияның Германияға қосылуы кезі ===

Баварлық корольдік әуелде Германияда Пруссияның күшеуіне қарсы болды. 1866 жылғы австро-пруссиялық шайқаста Бавария Австрия жағында болды. Бавария үшін бұл соғыстың нәтижесі жеңіліс болды, келісім шарты бойынша Бавария көптеген территроясың Пруссиға берді, дәлігірек айтсақ, Орб пен Герсфельд округтері, олар Шпесарте пен Рендік тауларында орналасқан, 32946 тұрғындары бар. Сонымен қатар, әскери контрибуцияның 30 млн флоринің төлеу керек болды. Тағы да, Германдық одақтың жойылып, Солтүстік-германдық одақы құрылды. Оның құрамына оңтүстік-германдық мемлекеттер, оның ішінде Бавария франк-прусстік келісім бойынша кіре алмады, сөйтіп, корольдік саяси оқшаулануда қалды.

Осы уақыттан бері, Бавария мен [[Пруссия]]ның жақындасуы басталды, бұл жағдай Баварияның франк-прусстық шайқаста Пруссия жағында болып қатысуына алып келді. Бұл шайқас кезінде баварлық әскер өзін керемет көрсетті. Ерекше болған шайқастарының бірі: [[Вайсенбурге]], [[Орлеан]], [[Париж]], [[Седан (Миннесота)|Седандағы]] шайқастар. Ұлттық сананың өркендеуі көптеген тұрғындарының әкімшіліктен Солтүстік-германдық одаққа қосылуын талап етті. Дегенмен, баварлық әкімшілік одақбен келіссөздер жүргізген кезде өздеріне қарай ең көп пұрсатты алуға тырысты. Ақырында, 1870 жылы 23 қарашада Баварияның Одаққа қосылуы туралы келісімге қол қойылды. Осы келісім бойынша Бавария өз еліндегі дипломатияны, өз әскерлерін, пошта мен телеграмманы, салық төлеу жүйесін, темір жолын және де елдендіру сұрақтарында еріктігін сақтап қалды. Сондай келісімсөздерге қалған оңтүстік-германдық мемлекетер де отырды. Солай, Солтүстік-германдық одаққа қалған мемлекеттер кірді, бірақ [[Австрия]], [[Люксембург]] және [[Лихтенштейн]] құрамына кірмеді.

1870 жылы 30 қарашада Баварияның корольі Людвиг II басқа германдық монархтардың келісімімен прусстық корольге &quot;императорлық хат&quot; жіберді, ол хатта прусстік король Вильгельм I неміс императорының титулын алуын сұрады. Бұл ісі үшін Бисмарк Людвигке Вельф қорынан ақша беруге кепілдік берді.

1871 жылы 18 қаңтарада [[Париж]]дың астындағы Версальдық сарайда Бисмарк неміс княздерінің қатысуында прусстік корольді Герман империясының император титулын берді. Ал сол жылдың 16 сәуірінде жаңа мемлекеттің конституциясы қабылданды, ол жаңа мемлекеттің құрамында Бавария болды.

=== Бавария Герман империясының құрамында ===

=== Баварлық Советтік мемлекет ===

{{main|Баварлық Советтік мемлекет}}

=== Бавария Веймарсдық республиканың құрамында ===

[[1923 жыл]]дың қарашасында Мюнхенде нацистердің билікті жаулап алуына бірінші талпынысы жасалды. Бірақ ол сәттілікке ұшырамады, ал онын алдындағыларды [[Гитлер|Адольф Гитлерді]] тұтқынға алды. Гитлер мен оның жақтастары Ландсбергтік түрмеге алынды.

=== Бавария Үшінші рейхтың құрамында ===

Үшінші Рейхтың уақытында федеративтік ұйымдастыру ликвидацияға ұшырады. Баварияның территориясы Рейхсгауге бірнеше бөліктерге бөлінді. Нюрнбергете императорлық партия жиналыстары өткізілді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Мюнхен, Нюрнберг және тағы басқа қалалар бомбалардың кесірінен қатты зардап шекті.

== Ауыл шаруашылығы ==
Автрияда орналасқан [[:de:Saalforste|Залфорсте]] орманы Баварияның меншігінде.

== Мемлекеттік құрылым ==

Баварлық ландтаг - федералдық жердің заң шығару органы. [[1999 жыл]]дан бастап, ол тек бірпалаталы,1946-1999 жылдарда парламенте үстіңгі палата - [[сенат]] пайда болды, ол тұрғындармен 5 жылға сайланады. Атқарушы орган - Баварлық үкімет, ол ландтагтан құрылады және бірнеше бөліктен тұрады:
* Министр-Президент ({{lang-de|Bayerischer Ministerpräsident}}) - премьер-министр, Бавария үкіметінің басшысы,
* баварлық мемлекеттік министрлер
* баварлық министрлік хатшылар.

== Саясаты ==

Көптеген уақыт өте бере Баварияның басында Христиан-социалды одақ болды, ол ландтагтағы сайлауда әрқашанда 50 пайызда жоғары дауыс алатын. Бірақ, [[2008 жыл]]дағы 28 қыркүйекте өткен сайлауда партия абсолютті көп дауыс жинай алмады, соның себебінен Азатты демократиялық партиямен келісімсөздер жүргізуге мәжбүр болды. Сол кездегі Баварияның премьер-министрі [[Гюнтер Бекштайн]] отставкаға кетуге мәжбүр болды. ХССтің төрағасына өз орнынан кеттуге тура келді. 2008 жылдың 25 қарашасында ХСС жиналысында жаңа басшы Хорст Зеехофер болып таңдалды. Ал 2008 жылы 27 қарашада ландтагтегі сайлауда Хорст Зеехофер Баварияның премьер-министрі болып тағайындалды. Сол күні депутатар Бавария тарихында бірінші рет төраға ретінде әйел адамды - Барбара Штаммды таңдады.

=== Сайлау ===

Баварлық ландтагке кейбір өзгерістер енгізілді. [[2008 жыл]]дың 28 қыркүйегінде өткен саулаудардан кейін, орындардың жаңа бөлісуі басталды. (Барлығы 187 орын):

* Христианды социалды одақ 92 орын
* Германияның социал демократиялық партиясы 39 орын
* Еркін таңдаушылар 21 орын
* одақ 90/«Жасылдылар» 19 орын
* Азаттық Демократиялық Партиясы 16 орын

Результаты выборов 2008 в процентах:

* Христианды социалды одақ 43,4 %
* Германияның социал демократиялық партиясы 18,6 %
* одақ 90/«Жасылдылар» 9,4 %
* Еркін таңдаушылар 10,2 %
* Азаттық Демократиялық Партиясы 8,0 %
* Сол партия 4,3 %
* ÖDP 2,0 %
* Республикандықтар 1,4 %
* Германияның ұлттық демократиялық партиясы 1,2 %
* Баварлар партиясы 1,1 %
* Басқалары 0,3 %

=== Туыстас мекендер ===

Бавария азат мемлекетінің серіктестері.

* {{USA}}: Калифорния
* {{CHN}}: Шаньдун
* {{ZAF}}: Батыс мыс
* {{IND}}: Карнатака
* {{CAN}}: Квебек

&lt;!-- === Управление ===
--&gt;

== Экономикасы ==

Хорст Зеехофер, Баварияның Премьер-министрі: Соңғы жылдарда Бавария замандас және жоғары дамыған мекен болды. Халықаралық масштабтағы кәсіпорындар, мықты орта кәсіпорындар, ғылыми зерттеулер арқасында Бавария техникалық пен экономикалық прогрестің алдында. Сонымен қоса, Бавария өз принциптеріне сенімді болып қалды.  Баварияның бас девизі - &quot;Дәстүрлік пен прогресс&quot;. Дамып келе жатқан еуропалық қауымның мүшесі болып, Бавария өзіндік ерекшелік пен еркіндігің жоғалтқан жоқ.

ГФР-ның 16 федералды жерлерінің арасында Бавария орасан зор экономикалық және ғылымдық потенциалы бар жер, ал экономикалық өсу бойынша бірінші қатарда.(1985 - 2005 жылдары Баварияның Ішкі жалпы Өнімі 28,2% өсті, ал орташасы мемлекет бойынша - 14,6%)

2005 жылы Баварияның ІЖӨ 403 млрд еуро (18% жалпы германдық), оның 69% сауда Сауда қатынасында, ал 30% - өнеркәсіп, және тек 1% - аграрлық кәсіп.

2006 жылы Бавария соңғы 30 жылда Германиядағы федералды жерлерінің қатарындағы дефицитсіз бюджетті қабылдаған жер.

Аграрлық мемлекеттердің арасында Бавария технологикалық мемлекеттердің қатарына үміткер болып тұр, сонымен қатар, Германиядағы жетік меклекеттердің қатарына кіреді. Баварияның экономикасының маңызды рөлің машина жасау болып табылады, соның арасында авто көлік жасау. Сонымен қатар, электротехника мен дәл техника, оптика, химиялық өнеркәсіп.

Баварияның жақсы дамыған мекендері Мюнхен болып табылады. Ол жерде автоиндустрия (''[[BMW]]'', ''[[Audi]]'', ''[[MAN]]'', ''[[Knorr-Bremse]]''), ақпараттық сектор (''[[Siemens]]'', ''[[Infineon Technologies]]'', ''[[Microsoft]]''), бұқаралық ақпарат құралдары (''[[ProSiebenSat1]]'', ''[[Sky Deutschland]]'', ''[[Kabel Deutschland]]'', баспа ''[[Burda]]''), әскерлік өнеркәсіп (''[[EADS]]'', ''[[Krauss-Maffei Wegmann]]''); Мемлекетте туризм жақсы дамыған (мұражайлар, қаланың назар аударарлық орындары, сыралық бақша, жәрмеңкелер).

== Ғылым ==

== Туризм ==

Баварияның басты табысы [[туризм]] болып табылады. Бавария демалатын жер болып табылады. Ланшафтардың әдемілігімен жақсы дамыған инфрастуктурасымен, сонымен қатар альпалық таулармен жәнеде өзінің Баварлық [[Альпі|Альп тауларымен]] қызықтырады. Жылдың кез келген уақытында туристердің сүйікті мекені болып табылады.

Бавария - Германиядағы көлемі бойынша ең үлкен жер. Кейбір баварлық қалалар римдіктермен құралған болатын.

Астанасы - Мюнхен (1158 жыл), ол жерде 1,35 млн.(2009 ақпан) тұрғындары бар. Қаланың орталығы, туристредің сүйікті алаңы -  [[Мариенплац]], өзінің жаңа қалалық басқарушы орынымен. Шығыс жағында Мариенплатцтің ескі қалалық басқарушы орыны орналасқан, ол жерде қазір ойыншықтар мұражайы орналасқан. Ал, Мариенплацтың оңтүстігіне қарай 11 ғасырда салынған Киелі Петрдің шіркеуі орналасқан. Ал оңтүстік-батысында Киелі Якобтың алаңында Мюнхендық қалалық мұражай орналасқан. Ол мұражайдың экспонаты бүкіл Мюнхеннің тарихың орайды. Сонымен қатар, бұл жерде фото және кино мұражайлары, қуырщақтар мұражайы, т.б. мұражайлар көп. Ұлттық мемлекеттік галереялар: Ескі пинакотека, Жаңа пинакотека, Замандас пинакотека, Баварлық ұлттық мұражай скульптуралар коллекциясымен, декоративтік өнерімен, ұлттық өнер, шынайы тарихтың экспонаттарының мемлекеттік коллекциясы, Мюнхеннің неміс музейі.

Бавария көптеген фестивальдар өтетін жер болып табылады, соның ішінде Октоберфест пен Ландсхутстік үйлену тойы.

== Бавария Халқы ==

Баварлықтар үш германдық ертедегі тайпалардың: баварлықтар, франктер мен швабтар ұрпағы. Олар өзара сөйлеу манерасымен, дүниесезінуімен ажыратылады. Кейінірек, 1945 жылы оларға 2 миллион қашқыншылар қосылды. Немістердің Екінші соғыстан кейінгі Депортациясының әсерінен олар Бавар жеріне өздерінің культурасымен дәстүрлерің алып келді.

* Баварлықтар - бавар тұқымының ұрпағы, Үстіңгі Баварияның, Төменгі Баварияның және Үстіңгі Пфальцтың әкімшілік округіне кіреді.
* Франкондықтар - франктердің ұрпағы болып келеді. Олардың мекендеген жері Үстіңгі, Ортаңғы және Төменгі Франкония, XIX ғасырдан бастап бұл жерлер Баварияның құрамына кіреді, қазіргі уақытта 4,1 млн фракондықтар өмір сүреді.
* Швабтар - 1,8 млн тұрғындарымен Швабия округі иеленген.
* Төртінші тайпа - 1945 жылы баварлық тайпаларға қосылған.

=== Әкімшілік округтар ===

Бавария Республикасы бірнеше әкімшілік округтардан тұрады. Округтардың тізімі:
 
{| class=&quot;prettytable&quot;
|- align=&quot;center&quot;
| bgcolor=#dddddd|Әкімшілік округтар||bgcolor=#dddddd| Астана||bgcolor=#dddddd| АО || bgcolor=#dddddd| Қысқарылу||bgcolor=#dddddd| Аудан || bgcolor=#dddddd| Житель&lt;br /&gt;(Сен 2005) ||bgcolor=#dddddd| Тұрғындар тығыздығы
|- align=&quot;right&quot;
| align=&quot;left&quot; | [[Жоғарғы Бавария]] || [[Мюнхен]] || 091 ||align=&quot;left&quot; | OB || 17529,63 км² || 4 232 962 ||241
|- align=&quot;right&quot;
| align=&quot;left&quot; | [[Төменгі Бавария]] || [[Ландсхут]] || 092 ||align=&quot;left&quot; | NB || 10329,91 км² || 1 197 631 ||116
|- align=&quot;right&quot;
| align=&quot;left&quot; | [[Жоғарғы Пфалз]] || [[Регенсбург]] || 093 || align=&quot;left&quot; |OP. || 9691,03 км² || 1 090 318 ||113
|- align=&quot;right&quot;
| align=&quot;left&quot; | [[Жоғарғы Франкония]] || [[Байройт]] || 094 || align=&quot;left&quot; |Ofr. || 7231,00 км² || 1 103 239 ||153
|- align=&quot;right&quot;
| align=&quot;left&quot; | [[Ортаңғы Франкония]] || [[Ансбах]] || 095 || align=&quot;left&quot; |Mfr. || 7244,85 км² || 1 708 841 ||236
|- align=&quot;right&quot;
| align=&quot;left&quot; | [[Төменгі Франкония]] || [[Вюрцбург]] || 096 || align=&quot;left&quot; |Ufr. || 8530,99 км² || 1 342 308 ||157
|- align=&quot;right&quot;
| align=&quot;left&quot; | [[Швабия]] || [[Аугсбург]] || 097 || align=&quot;left&quot; |Schw. || 9992,03 км² || 1 789 698 ||179
|- align=&quot;right&quot;
| align=&quot;left&quot; bgcolor=#dddddd| Бавария || bgcolor=#dddddd| [[Мюнхен]] || bgcolor=#dddddd| || align=&quot;left&quot; bgcolor=#dddddd| || bgcolor=#dddddd| 70 549,11 км² ||bgcolor=#dddddd| 12 464 997 ||bgcolor=#dddddd| 177
|}
{{clear}}

=== 50 мыңнан астам тұрғындар қаласы ===

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- bgcolor=#dddddd
! қала
! Перепись &lt;br /&gt; 31 желтоқсан 2000
! Перепись &lt;br /&gt; 31 желтоқсан 2005
! Перепись &lt;br /&gt; 31 желтоқсан 2009
|-
|[[Мюнхен]]
| align=&quot;right&quot; |1 210 223
| align=&quot;right&quot; |1 259 677
| align=&quot;right&quot; |1 330 440
|-
|[[Нюрнберг]]
| align=&quot;right&quot; |488 400
| align=&quot;right&quot; |499 237
| align=&quot;right&quot; |503 673
|-
|[[Аугсбург]]
| align=&quot;right&quot; |254 982
| align=&quot;right&quot; |262 676
| align=&quot;right&quot; |263 646
|-
|[[Вюрцбург]]
| align=&quot;right&quot; |127 966
| align=&quot;right&quot; |133 906
| align=&quot;right&quot; |133 195
|-
|[[Регенсбург]]
| align=&quot;right&quot; |125 676
| align=&quot;right&quot; |129 859
| align=&quot;right&quot; |134 218
|-
|[[Ингольштадт]]
| align=&quot;right&quot; |115 722
| align=&quot;right&quot; |121 314
| align=&quot;right&quot; |124 387
|-
|[[Фюрт]]
| align=&quot;right&quot; |110 477
| align=&quot;right&quot; |113 422
| align=&quot;right&quot; |114 044
|-
|[[Эрланген]]
| align=&quot;right&quot; |100 778
| align=&quot;right&quot; |103 197
| align=&quot;right&quot; |105 554
|-
|[[Байройт]]
| align=&quot;right&quot; |74 153
| align=&quot;right&quot; |73 997
| align=&quot;right&quot; |72 576
|-
|[[Бамберг]]
| align=&quot;right&quot; |69 036
| align=&quot;right&quot; |70 081
| align=&quot;right&quot; |69 827
|-
|[[Ашаффенбург]]
| align=&quot;right&quot; |67 592
| align=&quot;right&quot; |68 642
| align=&quot;right&quot; |68 722
|-
|[[Ландсхут]]
| align=&quot;right&quot; |58 746
| align=&quot;right&quot; |61 368
| align=&quot;right&quot; |62 735
|-
|[[Кемптен]]
| align=&quot;right&quot; |61 389
| align=&quot;right&quot; |61 360
| align=&quot;right&quot; |62 007
|-
|[[Розенхайм]]
| align=&quot;right&quot; |58 908
| align=&quot;right&quot; |60 226
| align=&quot;right&quot; |60 877
|-
|[[Швайнфурт]]
| align=&quot;right&quot; |54 325
| align=&quot;right&quot; |54 273
| align=&quot;right&quot; |53 533
|-
|[[Ной-Ульм]]
| align=&quot;right&quot; |50 188
| align=&quot;right&quot; |51 410
| align=&quot;right&quot; |53 034
|-
|[[Пассау]]
| align=&quot;right&quot; |50 536
| align=&quot;right&quot; |50 651
| align=&quot;right&quot; |50 627
|-
|}

== Дін ==

{| class=&quot;prettytable&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;10&quot;
|'''Баварияның дін тұтуы''':
! 1840&lt;ref name=&quot;hlb&quot;&gt;[http://www.historisches-lexikon-bayerns.de/artikel/artikel_44533 Баварияның тарихи сөздігі]&lt;/ref&gt; *
! 1900&lt;ref name=&quot;hlb&quot;/&gt; *
! 1933&lt;ref name=&quot;hlb&quot;/&gt; *
! 1950&lt;ref name=&quot;hlb&quot;/&gt;
! 1970&lt;ref name=&quot;fowid&quot;&gt;Германиядағы дүние тану зерттеушi тобы (fowid)[http://fowid.de/fileadmin/datenarchiv/Religionszugehoerigkeiten_Bayern%2C%201970%20und%202004.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071006095313/http://fowid.de/fileadmin/datenarchiv/Religionszugehoerigkeiten_Bayern%2C%201970%20und%202004.pdf |date=2007-10-06 }} (PDF)&lt;/ref&gt;
! в 2006
|-
|Ридік католиктік
|align=&quot;right&quot; |71,1 %
|align=&quot;right&quot; |70,5 %
|align=&quot;right&quot; |70,0 %
|align=&quot;right&quot; |71,9 %
|align=&quot;right&quot; |70,4 %
|align=&quot;right&quot; |57,2 %&lt;ref name=&quot;dbkstat&quot;&gt;[http://www.dbk.de/imperia/md/content/kirchlichestatistik/2006_bev_kath_laender.pdf  Епископтардың немiс конференциясы  статистика]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
|-
|Інжiлдiк
|align=&quot;right&quot; |27,4 %
|align=&quot;right&quot; |28,3 %
|align=&quot;right&quot; |28,7 %
|align=&quot;right&quot; |26,5 %
|align=&quot;right&quot; |25,2 %
|align=&quot;right&quot; |21,3 %&lt;ref name=&quot;evstat&quot;&gt;[http://www.bayern-evangelisch.de/web/ueber_uns_zahlen_fakten_landeskirche_zahlen.php  Сурет iнжiлдiк шiркеу] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080309211939/http://www.bayern-evangelisch.de/web/ueber_uns_zahlen_fakten_landeskirche_zahlen.php |date=2008-03-09 }}&lt;/ref&gt;
|-
|Ислам
|align=&quot;right&quot; | -
|align=&quot;right&quot; | -
|align=&quot;right&quot; | -
|align=&quot;right&quot; | -
|align=&quot;right&quot; |0,9 %
|align=&quot;right&quot; |2,2 %
|-
|Иудаизм
|align=&quot;right&quot; |1,4 %
|align=&quot;right&quot; |0,9 %
|align=&quot;right&quot; |0,5 %
|align=&quot;right&quot; |0,1 %
|align=&quot;right&quot; |0,1 %
|align=&quot;right&quot; |0,1 %
|-
|Басқа дін тұтыну
|align=&quot;right&quot; |0,1 %
|align=&quot;right&quot; |0,3 %
|align=&quot;right&quot; |0,8 %
|align=&quot;right&quot; |1,5 %
|align=&quot;right&quot; |3,4 %
|align=&quot;right&quot; |19,2 %
|}&lt;small&gt;* Пфальцты қосқанда&lt;/small&gt;

== Баварияның Қайраткерлері ==
Дін мен саясат:[[Бенедикт XVI]] — Рим Папасы
:[[Франц Йозеф Штраус]] — бұрынғы премьер-министр
:[[Эдмунд Штойбер]] — бұрынғы премьер-министр
:[[Хорст Зеехофер]] — премьер-министр

== Әкімшілік құрылым ==

Бавария құрамына 71 аудан және 25 қала кіреді.

=== Аудандар ===

[[Сурет:Karte-Bayern-Landkreise.png|thumb|300px|Аудандық орталықтар]]&lt;/div&gt;
{|
| colspan=&quot;3&quot; |
|----
| width=&quot;33%&quot; valign=&quot;top&quot; |
# [[Айхах-Фридберг (аудан)|Айхах — Фридберг]] (AIC)
# [[Альтёттинг (аудан)|Альтёттинг]] (AÖ)
# [[Амберг-Зульцбах (аудан)|Амберг — Зульцбах]] (AS)
# [[Ансбах (аудан)|Ансбах]] (AN)
# [[Ашаффенбург (аудан)|Ашаффенбург]] (AB)
# [[Аугсбург (аудан)|Аугсбург]] (A)
# [[Бад-Киссинген (аудан)|Бад-Киссинген]] (KG)
# [[Бад-Тёльц-Вольфратсхаузен (аудан)|Бад-Тёльц — Вольфратсхаузен]] (TÖL)
# [[Бамберг (аудан)|Бамберг]] (BA)
# [[Байройт (аудан)|Байройт]] (BT)
# [[Берхтесгаден (аудан)|Берхтесгаден]] (BGL)
# [[Кам (аудан)|Кам]] (CHA)
# [[Кобург (аудан)|Кобург]] (CO)
# [[Дахау (аудан)|Дахау]] (DAH)
# [[Деггендорф (аудан)|Деггендорф]] (DEG)
# [[Диллинген-на-Дунае (аудан)|Диллинген-на-Дунае]] (DLG)
# [[Дингольфинг-Ландау (аудан)|Дингольфинг — Ландау]] (DGF)
# [[Донау-Рис (аудан)|Донау-Рис]] (DON)
# [[Эберсберг (аудан)|Эберсберг]] (EBE)
# [[Айхштет (аудан)|Айхштет]] (EI)
# [[Эрдинг (аудан)|Эрдинг]] (ED)
# [[Эрланген-Хёхштадт (аудан)|Эрланген — Хёхштадт]] (ERH)
# [[Форхгайм (аудан)|Форхгайм]] (FO)
# [[Фрайзинг (аудан)|Фрайзинг]] (FS)
| width=&quot;33%&quot; valign=&quot;top&quot; |
&lt;ol start=25&gt;
&lt;li&gt; [[Фрайунг-Графенау (аудан)|Фрайунг — Графенау]] (FRG)
&lt;li&gt; [[Фюрстенфельдбрук (аудан)|Фюрстенфельдбрук]] (FFB)
&lt;li&gt; [[Фюрт (аудан)|Фюрт]] (FÜ)
&lt;li&gt; [[Гармиш-Партенкирхен (аудан)|Гармиш-Партенкирхен]] (GAP)
&lt;li&gt; [[Гюнцбург (аудан)|Гюнцбург]] (GZ)
&lt;li&gt; [[Хасберге (аудан)|Хасберге]] (HAS)
&lt;li&gt; [[Хоф (аудан)|Хоф]] (HO)
&lt;li&gt; [[Кельхайм (аудан)|Кельхайм]] (KEH)
&lt;li&gt; [[Китцинген (аудан)|Китцинген]] (KT)
&lt;li&gt; [[Кронах (аудан)|Кронах]] (KC)
&lt;li&gt; [[Кульмбах (аудан)|Кульмбах]] (KU)
&lt;li&gt; [[Ландсберг ам Лех (аудан)|Ландсберг-на-Лехе]] (LL)
&lt;li&gt; [[Ландсхут (аудан)|Ландсхут]] (LA)
&lt;li&gt; [[Лихтенфельс (аудан)|Лихтенфельс]] (LIF)
&lt;li&gt; [[Линдау-Бодензее (аудан)|Линдау (Бодензее)]] (LI)
&lt;li&gt; [[Майн-Шпессарт (аудан)|Майн — Шпессарт]] (MSP)
&lt;li&gt; [[Мисбах (аудан)|Мисбах]] (MB)
&lt;li&gt; [[Мильтенберг (аудан)|Мильтенберг]] (MIL)
&lt;li&gt; [[Мюльдорф-на-Инне (аудан)|Мюльдорф-на-Инне]] (MÜ)
&lt;li&gt; [[Мюнхен (аудан)|Мюнхен]] (M)
&lt;li&gt; [[Нойбург-Шробенхаузен (аудан)|Нойбург — Шробенхаузен]] (ND)
&lt;li&gt; [[Ноймаркт-Верхний-Пфальц (аудан)|Ноймаркт — Верхний-Пфальц]] (NM)
&lt;li&gt; [[Нойштадт-на-Айше — Бад-Виндсхайм (аудан)|Нойштадт-на-Айше — Бад-Виндсхайм]] (NEA)
&lt;/ol&gt;
| width=&quot;33%&quot; valign=&quot;top&quot; |
&lt;ol start=48&gt;
&lt;li&gt; [[Нойштадт-на-Вальднабе (аудан)|Нойштадт-на-Вальднабе]] (NEW)
&lt;li&gt; [[Ной-Ульм (аудан)|Ной-Ульм]] (NU)
&lt;li&gt; [[Нюрнберг (аудан)|Нюрнберг]] (LAU)
&lt;li&gt; [[Верхний Альгой (аудан)|Верхний Альгой]] (OA)
&lt;li&gt; [[Восточный Альгой (аудан)|Восточный Альгой]] (OAL)
&lt;li&gt; [[Пассау (аудан)|Пассау]] (PA)
&lt;li&gt; [[Пфаффенхофен-на-Ильме (аудан)|Пфаффенхофен-на-Ильме]] (PAF)
&lt;li&gt; [[Реген (аудан)|Реген]] (REG)
&lt;li&gt; [[Регенсбург (аудан)|Регенсбург]] (R)
&lt;li&gt; [[Рён-Грабфельд (аудан)|Рён — Грабфельд]] (NES)
&lt;li&gt; [[Розенхайм (аудан)|Розенхайм]] (RO)
&lt;li&gt; [[Рот (аудан)|Рот]] (RH)
&lt;li&gt; [[Ротталь-Инн (аудан)|Ротталь-Инн]] (PAN)
&lt;li&gt; [[Швандорф (аудан)|Швандорф]] (SAD)
&lt;li&gt; [[Швайнфурт (аудан)|Швайнфурт]] (SW)
&lt;li&gt; [[Штарнберг (аудан)|Штарнберг]] (STA)
&lt;li&gt; [[Штраубинг-Боген (аудан)|Штраубинг — Боген]] (SR)
&lt;li&gt; [[Тиршенройт (аудан)|Тиршенройт]] (TIR)
&lt;li&gt; [[Траунштайн (аудан)|Траунштайн]] (TS)
&lt;li&gt; [[Нижний Альгой (аудан)|Нижний Альгой]] (MN)
&lt;li&gt; [[Вайльхайм-Шонгау (аудан)|Вайльхайм — Шонгау]] (WM)
&lt;li&gt; [[Вайсенбург-Гунценхаузен (аудан)|Вайсенбург — Гунценхаузен]] (WUG)
&lt;li&gt; [[Вунзидель-Фихтель (аудан)|Вунзидель — Фихтель]] (WUN)
&lt;li&gt; [[Вюрцбург (аудан)|Вюрцбург]] (WÜ)
&lt;/ol&gt;
|}

=== Еркін қалалар (Kreisfreie Städte) ===
{|
| colspan=&quot;3&quot; |
|----
| width=&quot;34%&quot; valign=&quot;top&quot; |
# [[Амберг]] (AM)
# [[Ансбах]] (AN)
# [[Ашаффенбург]] (AB)
# [[Аугсбург]] (A)
# [[Бамберг]] (BA)
# [[Байройт]] (BT)
# [[Кобург]] (CO)
# [[Эрланген]] (ER)
# [[Фюрт]] (FÜ)
| width=&quot;33%&quot; valign=&quot;top&quot; |
&lt;ol start=10&gt;
&lt;li&gt; [[Хоф (Заале)|Хоф]] (HO)
&lt;li&gt; [[Ингольштадт]] (IN)
&lt;li&gt; [[Кауфбойрен]] (KF)
&lt;li&gt; [[Кемптен (Альгой)|Кемптен]] (KE)
&lt;li&gt; [[Ландсхут]] (LA)
&lt;li&gt; [[Мемминген]] (MM)
&lt;li&gt; [[Мюнхен]] (M)
&lt;li&gt; [[Нюрнберг]] (N)
&lt;li&gt; [[Пассау]] (PA)
&lt;/ol&gt;
| width=&quot;33%&quot; valign=&quot;top&quot; |
&lt;ol start=19&gt;
&lt;li&gt; [[Регенсбург]] (R)
&lt;li&gt; [[Розенхайм]] (RO)
&lt;li&gt; [[Швабах]] (SC)
&lt;li&gt; [[Швайнфурт]] (SW)
&lt;li&gt; [[Штраубинг]] (SR)
&lt;li&gt; [[Вайден (Верхний Пфальц)|Вайден]] (WEN)
|}

== Аймақтар ==

{| width=&quot;100%&quot;
|- valign=&quot;top&quot;
| width=&quot;20%&quot; |
* [[Альгой]] ({{lang-de|Allgäu}})
* [[Альтмюльталь]] ({{lang-de|Altmühltal}})
* [[пригорье Альп]] ({{lang-de|Alpenvorland}})
* Баварлық альптер ({{lang-de|Bayerische Alpen}})
* [[Баварский Орман]] ({{lang-de|Bayerischer Wald}})
* [[Химгау]] ({{lang-de|Chiemgau}})
* [[Донаумос]] ({{lang-de|Donaumoos}})
| width=&quot;20%&quot; |
* [[Донаурид]] ({{lang-de|Donauried}})
* [[Фихтель]] ({{lang-de|Fichtelgebirge}})
* [[Франкенхёэ]] ({{lang-de|Frankenhöhe}})
* [[Франкондық Ормандар]] ({{lang-de|Frankenwald}})
* [[Франкондық Альб]] ({{lang-de|Fränkische Alb}})
* [[Франкондық Швейцария]] ({{lang-de|Fränkische Schweiz}})
| width=&quot;20%&quot; |
* [[Гойбоден]] ({{lang-de|Gäuboden}})
* [[Хасберге]] ({{lang-de|Haßberge}})
* [[Холедау]] ({{lang-de|Holledau}})
* [[Инн-Зальцах]] ({{lang-de|Inn-Salzach}})
* [[Лехфельд]] ({{lang-de|Lechfeld}})
* [[Оберпфальдік көл]] ({{lang-de|Oberpfälzer Seenland}})
* [[Оберпфальдік Орман]] ({{lang-de|Oberpfälzer Wald}})
| width=&quot;20%&quot; |
* [[Рён]] ({{lang-de|Rhön}})
* [[Рупертивинкель]] ({{lang-de|Rupertiwinkel}})
* [[Роттал]] ({{lang-de|Rottal}})
* [[Нёрдлингер рис]] ({{lang-de|Nördlinger Ries}})
* [[Шпессарт]] ({{lang-de|Spessart}})
* [[Штайгер лес]] ({{lang-de|Steigerwald}})
|}
[[Сурет:Wieskirche1998.jpg|thumb|left|Вистегі Паломничестік шіркеу]]
[[Сурет:fraueninsel.jpg|thumb|right|Кимзее и Жендік арал]]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
{{Commons|Category:Bavaria|Бавария}}

* Макс Спиндлер , Гертруд Диполдер: ''Баварлық тарихи атлас''. Баварлық оқулықтармен байланысты баспасөз, Мюнхен 1969.
* Макс Спиндлер: ''Баварлық тарихтың басқарылымы''. Пекарь, Мюнхен в 1971—1975.
* Вильгельм Фолкерт, Рихард Бауер: ''Баварлық мекемелер мен қауымдарды басқару: 1799—1980'', Мюнхен 1983, ISBN 3-406-09669-7.
* Петер Клаус Хартманн: ''Баварияның қазіргі заманға жолы. Герцогтіктен республикаға дейін. 2-ші басылым''. Дует, Регенсбург 2004, ISBN 3-7917-1875-4.
* Фриц Коллер, Герман Румшеттель: ''Бавария және Зальцбург19 және 20 ғасырларда''. Самсон, Мюнхен 2006, ISBN 3-921635-98-5.
* ''Баварлық әржылдық.'' 86-шы туған күн, K. Г. Саур, Мюнхен 2007, XIII, 611 S, ISBN 978-3-598-23666-2;  ISBN 978-3-598-23667-9.
* [http://www.bayern.de/ www.bayern.de] — ресми сайты ([http://www.bayern.de/%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-.671/index.htm орыс тілінде] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080507164308/http://www.bayern.de/%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-.671/index.htm |date=2008-05-07 }})
* [http://portalostranah.ru/view.php?id=53 Баварлық диалект, дұрыс айтылудың аудио нұсқалары, мемлекеттердің Порталдағы ерекшеліктері]

{{Германия жерлері}}

{{Бавария аудандары}}

[[Санат:Бавария| ]]</text>
      <sha1>17hheew77kpzr47c853r2jwcegsyhf0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бранденбург</title>
    <ns>0</ns>
    <id>204102</id>
    <revision>
      <id>3575865</id>
      <parentid>3364871</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T05:20:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <origin>3575865</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19662" sha1="dhmmop5l3ttusmivhkbbiun29tjvobb" xml:space="preserve">{{Әкімшілік бірлік
 |Түс1                             = {{түс|Германия}}
 |Қазақша атауы                    = Бранденбург
 |Шынайы атауы                     = Brandenburg
 |Елтаңба                          =Brandenburg Wappen.svg
 |Ту                               =  Flag of Brandenburg.svg{{!}}border
 |Ел                               = Германия
  |region                          = 
  |type                            = 
  |деңгей                          = 
  |CoordScale                      =  
 |Статусы                          = федералды жер
 |Астанасы                         = 
 |Ірі қалалары                     = 
 |Басшысы                          =Матиас Платцек ([[СДПГ]])
  |Басшының түрі                   = Премьер-министр
 |ЖІӨ                              = 
  |ЖІӨ жылы                        = 
  |ЖІӨ бойынша орны                = 
  |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны    = 
 |Тілі                             = 
 |Тұрғыны                          = 2.520.198 &lt;small&gt;([[2019]])&lt;/small&gt;
  |Санақ жылы                      = 
  |Пайызы                          = 
  |Халық саны бойынша орны         = 
  |Тығыздығы                       = 85
  |Тығыздығы бойынша орны          = 
  |Ұлттық құрамы                   = 
  |Конфессионалдық құрамы          = 
 |Жер аумағы                       = 29.476
  |Жер аумағының пайызы            = 
  |Жер аумағы бойынша орны         = 
 |Карта                            = Deutschland Lage von Brandenburg.svg
 |Карта ені                        =
 |Уақыт белдеуі                    = 
 |ISO                              = DE-BR
 |Телефон коды                     = 
 |Пошта индекстері                 = 
 |Автомобиль коды                  = 
 |Сайты                            = http://www.brandenburg.de/ www.brandenburg.de
 |Commons санаты                   = 
 |Түсініктемелер                   = 
}}

'''Бранденбург''' ({{lang-de|Brandenburg}}) — [[Германия|ГФР]] [[Германия жерлері|жері]]. Астанасы — [[Потсдам]].

== Тарихы ==
Әдеттегідей қазіргі кезде кейбір деректерде бекітілгендей,[[Немістер|германдықтар]] [[семнондар]] және одан да басқа тайпалар қазіргі [[Германияның федералды жері|федералды жер]] Бранденбургті [[Халықтардың ұлы қоныс аударуы]] кезінде тастап кетті,және де «босатылған» жерлерде [[славян]]дық тұрғындар «пайда болды».Алайда кейбір зерттеушілердің белгілеуі бойынша ертеде қазіргі шығыс Германияның жерлеріне,соның ішінде Бранденбургтің жеріне қоныс аударған «германдық тайпалардың» көптеген атаулары сол жерлерде тұрған Ортағасырлық славян тайпаларының атауларына өте ұқсас.Сондықтан славяндықтардың бұл жерлерге «Халықтардың ұлы қоныс аударуы» кезінде келгендігі туралы деректер көп қайталанылатын болса да анық емес.[http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000115/st000.shtml Кеңінен қара: Вениамин Павлович Кобычев — В поисках прародины славян].[[Немістердің шығысқа қоныс аударуының]] бірінші кезеңінде [[929 жылы]] [[Шығыс-Франк корольдігі]]нің,[[Генрих I Птицелов|Генрих I]]нің қарулы күштері орталығы [[Бранденбург-на-Хафеле|Бранденбурге-на-Хафеле]]дегі [[гевел]]дердің территориясын басып алды.Славяндардың [[Христиандығы]] үшін [[Магдебург архиепископтігі|Магдебургск архиепископтігіне]] бағынатын [[Хафельберг]] және [[Бранденбург епископтігі]]нің негізі қаланды.Әрдайым шиеленіскен жағдайда славян тайпалары [[Лютиктік одақ]]қа бірікті.Олардың [[983 жылғы]]  [[983 жылғы Славян көтерілісі|көтерілісі]] арқасында славяндар өз жерлерін қайтарып алды.Немістердің жүз жылдан астам Эльбаны жаулап алу туралы талаптары тойтарылды.Бірақ [[Қасиетті Рим империясы]]ның және Польшаның басқыншылық политикасының әсерінен территория ұзақ уақыт бойы соғыс жағдайында болды.

[[1150 жылы]] гевелдердің баласыз князі  [[Прибислав-Генрих]] қайтыс болды.Оның жерлері мұрагерлік жолмен [[Альбрехт Медведь|Альбрехт Медведке]] көшті.Алайда оларға басқа славяндық тайпаның-[[шпревандар]]дың князі  [[Копаницадан келген Якса]] да таласты.Ол [[1153 жылы]] [[Бранденбург (бекініс)|Бранденбург]] бекінісін басып алды және 1157 жылы қанды соғыста Альбрехт жаулап алғанға дейін дейін басқарды.Бұл күн немістер және [[Фландрия|фламандықтар]] қоныс аударған  [[Бранденбург Маркграфстігінің]]  құрылған күні болып саналады. XV ғасырдың басына дейін немістер мен вендықтар бірге тұрды.

[[1411 жылы]] бранденбургтік жерлер [[Гогенцоллерндер]]дің үйіне басқаруға берілді, [[1415 жылы]] оларға [[курфюрст]]тер деген атақ берілді.Гогенцоллерндер Бранденбургте тәртіп орнатты және орталық билікті қалпына келтіре алды.[[Он үш жылдық соғыс]]  әсерінен жойылған Бранденбургтік марка  [[1640 жылдан]] кейін «ұлы курфюрст»[[Фридрих Вильгельм (Бранденбург курфюрсті)]] кезінде  өз қалпына келе бастады.Бұл процесс [[1674]]-[[1675 жылдары]] біршама уақытқа тоқтап қалды.«Ұлы курфюрст» және генерал [[Дерффлингер, Георг фон|Георг фон Дерффлингер]]  [[Ратенов]]тегі, [[Науэн]]дегі шайқастарда және [[Фербеллиндегі шайқас]]та жеңіске жетті.[[1701]]-[[1946 жылдардағы]] Бранденбург тарихы [[Пруссия]]ның тарихымен тікелей байланысты.Пруссияда Бранденбург маңызды роль ойнады және де ең ірі пруссиялық провинция болды.[[1920 жылы]] [[Үлкен Берлин]] жайлы заң бойынша Бранденбург құрамынан Берлин  жеке әкімшілік құрылым болып бөлінді.

[[Үшінші дүниежүзілік соғыс]] аяғында Бранденбург территориясы  [[Совет армия]]сымен басып алынды.[[Одер-Нейсе]]ден шығысқа қарай территория [[Польша]]ға қарай ығысты.
[[1945 жылдан]] соң  [[Германиядағы Совет басымшылық зонасында]] Бранденбург провинциясы құрылды. [[1946 жылы]] күзде өзінің бірінші отырысына Бранденбург [[ландтаг]]ы жиналды.[[1947 жылдың]] шілдесінде ликвидацияланғаннан кейін Бранденбург федеральды аумаққа айналды және  27 612 кв. км. орынды алды.[[1949 жылы]] жер органдары [[Герман Демократикалық Республика]]сының  құрылуына өз функцияларын жоғалтып алды.[[1952 жылы]] әкімшілік реформаның нәтижесінде Бранденбургтің федеральды аумағы үш аумаққа бөлінді: [[Котбус Округі|Котбус]], [[Франкфурт-на-Одере Округі|Франкфурт-на-Одере]] және [[Потсдам Округі|Потсдам]].[[1990 жылы]] [[3 қазанда]] Бранденбургтің федеральды аумағы қалпына келтірілді.[[1990 жылы]] [[26 қазанда]] жаңа федеральды аумақтың ландтагі жиналды.

== Атауының пайда болуы ==

Атаудың пайда болуы туралы әр түрлі қағидалар бар. [[Славян қағидасына|славян топонимикасына]] сәйкес,Бранденбург қаласының атауы Бранибор славян топонимынан немесе Бранный Бор &quot;қорғаныстық(шекаралық) орман&quot; деген атаудан шыққан.&lt;ref&gt;[http://ru.wikisource.org/wiki/%D0%AD%D0%A1%D0%91%D0%95/%D0%A2%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%B1%D1%8B%D1%82%D0%B0]; [http://ru.wikisource.org/wiki/%D0%AD%D0%A1%D0%91%D0%95/%D0%91%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B3_%28%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%29].&lt;/ref&gt;.Тағы бір болжам бойынша атау «brenan» деген герман сөзінен шыққан (ср. {{lang-de|brennen}} өртеу, жану) және &quot;өртенген орманның орнында пайда болған қала&quot; деген мағына береді.Үшінші болжам бойынша,қала мен жердің атауы [[VII ғасыр|VII]]—[[VIII ғасыр]]ларда [[ирландия]]лық миссионерлермен қаланған [[Қасиетті Брендан]] монастырымен байланысты

== География ==

Төменгі Саксония ауданы бойынша Германиядағы Бавариядан кейінгі екінші орын алады. Бранденбург батысында [[Саксония-Ангальт|Саксонией-Ангальтпен]] шектеседі және солтүстікте  [[Мекленбург-Алдыңғы Помераниямен]]; шығысында  [[Польша]]мен,оңтүстігінде [[Саксония еркін мемлекеті|Саксониямен]]  шектеседі. Жоғарыда айтылғандай Бранденбург жүрегі [[Берлин|Берлин федеральды аумағы]] болып табылады.

== Ауыл шаруашылығы ==
Бранденбург орман ландшафтарымен,көлдермен,сазды аймақтармен және қарағайлы тоғайлармен бай.Бранденбургтің жұпыны, құм жері арада негізгі [[картоп]]тың және ржи отырысы үшін арналады. [[Уккермарка]] және [[Одербрухса]] тұқымды жерінде бидай,[[қант қызылшасы]] және тіпті [[темекі]] өсіріледі.[[Берлин]]нің айналасында және [[Шпреевальд]] орманында да жеміс өсіру және мал шаруашылығы жақсы дамыған.

== Саясат ==
Бранденбургтің саяси жүйесі Германияның және федеральды жердің конституцияларына негізделеді. Атқарушы өкіметті премьер-министр(нем. Ministerpräsident) басқарады, заңдылық - жер парламенті(нем. Landtag).

[[2002 жылдан]] Бранденбург жер премьер-министрі ретінде [[2004 жылы]]жаңа мерзімге сайланған [[Маттиас Платцек]] болып табылады. [[2008 жылдың]] [[20 қаңтарында]] қыркүйекте болған партия үшін жайсыз  коммуналдық сайлаулардан кейін ХДС аймақтық көсемі Ульрих Юнгханс басшылықтан кетті. Кейін оның қамдестігінің партияны Йоханнның оның бұрынғы орынбасары Ванка басқарды.

[[2009 жылдың]]  [[27 қыркүйегінде]]  болған сайлау нәтижесінде ГСДП сайлаушылардың 33 процентін алды, Солшылдар партиясы — 27,2 процент, ХДС — 19,8 процент және ЕДП — 7,2 процент жинады.Бранденбургте саяси күштің жаңа тартуына байланысты, ГСДП басшылығы Солшылдар партиясының  қатысуымен коалицияны құруды жолға қойды.&lt;ref&gt;[http://www.welt.de/politik/deutschland/article4821755/Die-kleine-DDR-wird-nun-bald-rot-rot-regiert.html Die «kleine DDR» wird nun bald rot-rot regiert]{{ref-de}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы ==
* Қарыздар: 6&amp;nbsp;360 € бір адамға шаққанда &lt;small&gt;''([[2002]])''&lt;/small&gt;
* Жалпы қарыз: 16,5миллиард. € &lt;small&gt;''([[2002]])''&lt;/small&gt;

Арада [[төменгі шалшық]]қа қоңыр көмірдің(бас Зенфтенбергтің) кендері және тоқымалық фабрикалар(Губен, Форст, Котбус) орналасқан.
Экономикада негізгі орынды аграрлық сектор алады. Маңызды рөлді орман шаруашылығы ойнайды, себебі онда ормандар саны көп. Машинажасау, электроника, оптика, азықтық және химиялық өнеркәсіп дамыған.

== Ғылым ==
Университеттер [[Котбус]]те, [[Франкфурт]]та және [[Потсдам]]да бар.

==Аудандары ==

Бранденбург является частью северной низины с ландшафтами Пригнитц, Уккермарк, Ноймарк, Хафельланд, Миттельмарк, Шпреевальд и Нижняя Лужица.
Бранденбург солтүстіктің ылдиы мен Пригнитц ландшафттарының, Уккермарк, Ноймарк, Хафельланд, Миттельмарк, Шпреевальд және Төменгі Шалшықтың бір бөлігі болып табылады.

==Қалалары (Kreisfreie Städte) ==
[[Сурет:Landkreise Brandenburg.svg|thumb|400px]]
* [[Потсдам]]
* [[Котбус]]
* [[Бранденбург-на-Хафеле]]
* [[Франкфурт-на-Одере]]

&lt;div align=&quot;center&quot;&gt;
{| id=&quot;toc&quot; style=&quot;margin: 0 2em 0 2em&quot;
|-
| bgcolor=&quot;#C0C0C0&quot; | '''Города с количеством жителей выше 20 тысяч'''&lt;br /&gt; по состоянию на 30 қараша 2011 ж.
|-
|
&lt;table width=&quot;600&quot; border=&quot;0&quot; cellspacing=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;0&quot;&gt;
 &lt;tr align=&quot;left&quot;&gt;
  &lt;td width=&quot;35%&quot; &gt; '''[[Потсдам]]'''&lt;/td&gt;
  &lt;td width=&quot;15%&quot; &gt;158,9&lt;/td&gt;
  &lt;td width=&quot;35%&quot; &gt; '''[[Штраусберг]]'''&lt;/td&gt;
  &lt;td width=&quot;15%&quot; &gt;26,1&lt;/td&gt;
 &lt;/tr&gt;
 &lt;tr align=&quot;left&quot;&gt;
  &lt;td &gt; '''[[Котбус]]'''&lt;/td&gt;
  &lt;td &gt;102,1&lt;/td&gt;
  &lt;td &gt; '''[[Хеннигсдорф]]'''&lt;/td&gt;
  &lt;td &gt;26,0&lt;/td&gt;
 &lt;/tr&gt;
 &lt;tr align=&quot;left&quot;&gt;
  &lt;td &gt; '''[[Бранденбург-на-Хафеле|Бранденбург]]'''&lt;/td&gt;
  &lt;td &gt;71,6&lt;/td&gt;
  &lt;td &gt; [[Бланкенфельде-Малов]]&lt;/td&gt;
  &lt;td &gt;25,9&lt;/td&gt;
 &lt;/tr&gt;
 &lt;tr align=&quot;left&quot;&gt;
  &lt;td &gt; '''[[Франкфурт-на-Одере|Франкфурт]]'''&lt;/td&gt;
  &lt;td &gt;60,0&lt;/td&gt;
  &lt;td &gt; '''[[Ратенов]]'''&lt;/td&gt;
  &lt;td &gt;25,1&lt;/td&gt;
 &lt;/tr&gt;
 &lt;tr align=&quot;left&quot;&gt;
  &lt;td &gt; '''[[Ораниенбург (город в Германии)|Ораниенбург]]'''&lt;/td&gt;
  &lt;td &gt;42,0&lt;/td&gt;
  &lt;td &gt; '''[[Хоэн-Нойендорф]]'''&lt;/td&gt;
  &lt;td &gt;24,5&lt;/td&gt;
 &lt;/tr&gt;
 &lt;tr align=&quot;left&quot;&gt;
  &lt;td &gt; '''[[Фалькензе]]'''&lt;/td&gt;
  &lt;td &gt;40,9&lt;/td&gt;
  &lt;td &gt; '''[[Людвигсфельде]]'''&lt;/td&gt;
  &lt;td &gt;24,1&lt;/td&gt;
 &lt;/tr&gt;
 &lt;tr align=&quot;left&quot;&gt;
  &lt;td &gt; '''[[Эберсвальде]]'''&lt;/td&gt;
  &lt;td &gt;40,8&lt;/td&gt;
  &lt;td &gt; '''[[Шпремберг]]'''&lt;/td&gt;
  &lt;td &gt;24,0&lt;/td&gt;
 &lt;/tr&gt;
 &lt;tr align=&quot;left&quot;&gt;
  &lt;td &gt; '''[[Бернау (Бранденбург)|Бернау]]'''&lt;/td&gt;
  &lt;td &gt;36,6&lt;/td&gt;
  &lt;td &gt; '''[[Вердер (Хафель)|Вердер]]'''&lt;/td&gt;
  &lt;td &gt;23,2&lt;/td&gt;
 &lt;/tr&gt;
 &lt;tr align=&quot;left&quot;&gt;
  &lt;td &gt; '''[[Кёнигс-Вустерхаузен]]'''&lt;/td&gt;
  &lt;td &gt;34,1&lt;/td&gt;
  &lt;td &gt; '''[[Тельтов]]'''&lt;/td&gt;
  &lt;td &gt;23,0&lt;/td&gt;
 &lt;/tr&gt;
 &lt;tr align=&quot;left&quot;&gt;
  &lt;td &gt; '''[[Шведт (Одер)|Шведт]]'''&lt;/td&gt;
  &lt;td &gt;33,6&lt;/td&gt;
  &lt;td &gt; [[Вандлиц]]&lt;/td&gt;
  &lt;td &gt;21,8&lt;/td&gt;
 &lt;/tr&gt;
 &lt;tr align=&quot;left&quot;&gt;
  &lt;td &gt; '''[[Фюрстенвальде (Шпрее)|Фюрстенвальде]]'''&lt;/td&gt;
  &lt;td &gt;32,5&lt;/td&gt;
  &lt;td &gt; '''[[Луккенвальде]]'''&lt;/td&gt;
  &lt;td &gt;20,5&lt;/td&gt;
 &lt;/tr&gt;
 &lt;tr align=&quot;left&quot;&gt;
  &lt;td &gt; '''[[Нойруппин]]'''&lt;/td&gt;
  &lt;td &gt;31,6&lt;/td&gt;
  &lt;td &gt; '''[[Форст (Лужица)|Форст]]'''&lt;/td&gt;
  &lt;td &gt;20,3&lt;/td&gt;
 &lt;/tr&gt;
 &lt;tr align=&quot;left&quot;&gt;
  &lt;td &gt; '''[[Айзенхюттенштадт]]'''&lt;/td&gt;
  &lt;td &gt;30,5&lt;/td&gt;
  &lt;td &gt; [[Клайнмахнов]]&lt;/td&gt;
  &lt;td &gt;20,2&lt;/td&gt;
 &lt;/tr&gt;
 &lt;tr align=&quot;left&quot;&gt;
  &lt;td &gt; '''[[Зенфтенберг]]'''&lt;/td&gt;
  &lt;td &gt;26,2&lt;/td&gt;
  &lt;td &gt;&lt;/td&gt;
  &lt;td &gt;&lt;/td&gt;
 &lt;/tr&gt;

&lt;/table&gt;
|}
&lt;/div&gt;

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.brandenburg.de/ www.brandenburg.de] — ресми сайты
* [http://www.geschichtsmanufaktur-potsdam.de/ исторический ландшафт Бранденбурга] — (нем.)
* [http://www.rbb-online.de/_/nachrichten/politik/beitrag_jsp/key=news8118125.html Шеф ХДС Юнгханс ушёл в отставку]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} — (нем.)

{{Бранденбург аудандары}}
{{Германия жерлері}}

[[Санат:Бранденбург|*]]</text>
      <sha1>dhmmop5l3ttusmivhkbbiun29tjvobb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Солтүстік Рейн-Вестфалия</title>
    <ns>0</ns>
    <id>204160</id>
    <revision>
      <id>3575882</id>
      <parentid>2988428</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T05:33:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <origin>3575882</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19977" sha1="pri7379t85xdvq5lfysu91ssndsx0ov" xml:space="preserve">{{Әкімшілік бірлік
 |Түс1                             = {{түс|Германия}}
 |Қазақша атауы                    = Солтүстік Рейн-Вестфалия
 |Шынайы атауы                     = Nordrhein-Westfalen
 |Елтаңба                          = Coat of arms of North Rhine-Westfalia.svg
 |Ту                               = Flag of North Rhine-Westphalia.svg {{!}} border
 |Ел                               = Германия
  |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |region                          = 
  |type                            = 
  |деңгей                          = 
  |CoordScale                      =  
 |Статусы                          = 
 |Астанасы                         = [[Дюссельдорф]]
 |Ірі қалалары                     = 
 |Басшысы                          = [[Ханнелоре Крафт]] ([[СДПГ]])
  |Басшының түрі                   = Премьер-министр
 |ЖІӨ                              = 
  |ЖІӨ жылы                        = 
  |ЖІӨ бойынша орны                = 
  |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны    = 
 |Тілі                             = 
 |Тұрғыны                          = 17&amp;nbsp;878&amp;nbsp;000&lt;ref name=&quot;lds&quot; /&gt;
  |Санақ жылы                      = 
  |Пайызы                          = 
  |Халық саны бойынша орны         = 
  |Тығыздығы                       = 524
  |Тығыздығы бойынша орны          = 
  |Ұлттық құрамы                   = 
  |Конфессионалдық құрамы          = 
 |Жер аумағы                       = 34&amp;nbsp;088,31
  |Жер аумағының пайызы            = 
  |Жер аумағы бойынша орны         = 
 |Карта                            = Deutschland Lage von Nordrhein-Westfalen.svg
 |Карта ені                        = 250
 |Уақыт белдеуі                    = 
 |ISO                              = DE-NW
 |Телефон коды                     = 
 |Пошта индекстері                 = 
 |Автомобиль коды                  = 
 |Сайты                            = http://www.nrw.de/ www.nrw.de
 |Commons санаты                   = 
 |Түсініктемелер                   = 
}}

'''Солтүстік Рейн-Вестфалия''' ({{lang-de|Nordrhein-Westfalenn}})  — [[Германия]] [[Германия жері|жері]]. Астанасы — [[Дюссельдорф]].

==География==
Солтүстік Рейн-Вестфалия Германии батысында [[Бельгия]] (99 км), [[Нидерландия]] (387 км), [[Төменгі Саксония]] (583 км), 
Гессен (269 км) және [[Рейнланд-Пфальц]] (307 км) сияқты жерлермен шекаралас орналасқан. 

Солтүстік Рейн-Вестфалияның орталығы болып Рейнск-Рур аймағы саналады, Рейнск-Рур Дюссельдорфтің ірі қалаларынан, [[Кёльн]] және индустриальды
[[Рурск аймағы]] (нем. Ruhrgebiet) мен [[Боттроп]], [[Гельзенкирхен]], [[Херне]] және солтүстіктегі [[Реклингхаузен]], 
[[Дортмунд]], [[Хаген]] және шығыстағы [[Хамм]], [[Бохум]], [[Эссен]], [[Оберхаузен]] және орталықтағы [[Мюльхайм]], 
[[Дуйсбург]] және батыстағы Мёрстан тұрады.

Солтүстік федералды жерді [[Вестфальсдық алқап]] (нем. Westfälisches Tiefland) құрайды. Солтүстік шығысты Тевтобургсктың орманның 
оңтүстік аймағы құрайды. Солтүстіктің ірі қалалары — [[ Мюнстер]], [[Минден]] және [[Райне]], 
Шығыстың қалалары — [[Падерборн]], [[Липпштадт]] и [[Билефельд]] болып саналады.

Солтүстік Рейн-Вестфалияның оңтүстігіне [[Зауэрланд]], [[Зигерланд]] және [[Бергск]] жерлері кіреді. 
Бұл жерлерде халық аз қоңыстанған, ірі қалалары болып  
[[Кёльн]], [[Бонн]], [[Леверкузен]], [[Бергиш-Гладбах]], [[Вупперталь]], [[Ремшайд]], [[Золинген]] саналады.
Батысында, [[Нидерландия]] мен [[Бельгия]] шекаралас жерде 
[[Нижнерейнс аймағы]] (нем. Niederrhein) мен [[Айфель]] жері бар. 

Бұл аймақта [[Ахен]], [[Мёнхенгладбах]], Крефельд бар.
Солтүстік Рейн-Вестфалиятың планиметриялық орталығының координатасы {{coord|51|28|7|N|7|33|3|E|type:adm1st_region:DE}}. 

Бұл орталық дортмунддық ауданның оңтүстігі [[Аплербек]],  шверт орманының солтүстік жиегінде орналасқан.

Солтүстік Рейн-Вестфалияның ірі өзендері  — [[Рейн]], [[Рур]], [[Эмс]], [[Липпе]] және Везер. [[Падерборн|Падерборн қаласы]] бойымен ағатын [[Падер|Падер өзені]] [[Германия|Германияның]] ең қысқа өзені болып саналады.

== Тарихы ==
[[Екінші Дүниежүзілік соғыс|Екінші Дүниежүзілік соғыстан]] кейін қазырғы Солтүстік Рейн-Вестфалияның территориясы 
[[Ұлыбритания|британияның]] оккупациондық зонасында орналасқан. 

Жаңа территория [[23 тамыз]] 1946 жылы бұрынғы [[Пруссия]] [[Вестфалия провинциясы|Вестфалия провинциясы]] және 
[[Рейнс провинциясы|Рейнс провинциясының]] ({{lang-de|Rheinland}}) солтүстік бөлігіндегі  британия оккупациондық әкімшілігінде құрылды. 
Құрылу мақсаты - [[Рурс бассейні|Рурс бассейніндегі]] ([[Франция]] талабы, [[Совет одағы]] қолдауымен) интернационализацияға қарсы тұру 
мақсатымен № 46 жарлық «Бұрынғы Пруссия мемлекетің Британдық аймаққа ликвидациялау және бұл жерлерді еркін жерге айналдыру» бойынша құрылды.
&lt;ref&gt;[http://sh.juris.de/sh/gesamt/LNeubV_SH.htm Verordnung Nr.46] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080221191845/http://sh.juris.de/sh/gesamt/LNeubV_SH.htm |date=2008-02-21 }} — 
Auflösung der Provinzen des ehemaligen Landes Preußen in der Britischen 
Zone und Ihre Neubildung als selbständige Länder.{{ref-de}}&lt;/ref&gt;. 

*1947 жылы оккупациондық биліктің ықпалымен бұрынғы [[Липпе]] жері өз тәуелсіздігінен айырылуына тура келді және Төменгі Саксония мен Солтүстік Рейн-Вестфалия жерімен келісім сөздер жүргізу арқасында Солтүстік Рейн-Вестфалияның құрамына кірді. Британдық әскери № 77 [[21 каңтар]] 1947 жылғы бұйрыққа байланысты, бұл құрамға кіру 5 жылдан кейін жүзеге асу керек болды, бірақ іске аспады.
*[[5 қараша]] 1948 жылы парламент жері «[[Липпе-Детмольд]] пен Солтүстік Рейн-Вестфалия біріктіру заңы» заңың қабылдады.
*[[8 мамыр]] 1949 жылы  [[Германия|Германияның]] парламенттік кеңесі [[конституция]] құрды. Солтүстік Рейн-Вестфалия жері Германия жері болды.
*[[18 маусым]] 1950 жылы жер конституциясы қабылданды.

== Экономика ==
* [[Халқы]]: 17&amp;nbsp;878&amp;nbsp;000 адам &lt;small&gt;(2009 қарашаның соңы)&lt;ref name=&quot;lds&quot;&gt;http://www.statistikportal.de/Statistik-Portal/de_zs01_nrw.asp {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120414052047/http://www.statistikportal.de/Statistik-Portal/de_zs01_nrw.asp |date=2012-04-14 }} Федеральді статистикалық басқары порталы]{{ref-de}}&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;
* [[ВВП]] — 521,75 [[миллиард|млрд]]. [[евро|€]] &lt;small&gt;''([[2009]])''&lt;ref&gt;http://www.statistikportal.de/Statistik-Portal/de_jb27_jahrtab65.asp {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111221050835/http://www.statistikportal.de/Statistik-Portal/de_jb27_jahrtab65.asp |date=2011-12-21 }} Толық жер туралы информациясы статистика жұмысы бойынша {{ref-de}}&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;21,67 % ВВП Германия.
* Жер бюджетінің қарызы: 113,6 [[миллиард|млрд]]. €, муниципальдық бюджет: 23,223 [[миллиард|млрд]]. € &lt;small&gt;''([[31 желтоқсан]] [[2008]])''&lt;ref&gt;http://www.statistikportal.de/Statistik-Portal/de_jb24_jahrtab59.asp {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121005233431/http://www.statistikportal.de/Statistik-Portal/de_jb24_jahrtab59.asp |date=2012-10-05 }} Толық федералды жер туралы информациясы статистика жұмысы бойынша {{ref-de}}&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;
* 1 адамға шаққандағы қарыз: 7653 € &lt;small&gt;''([[31 желтоқсан]] [[2008]])''&lt;/small&gt;

== Политика мен әкімшілік ==
Солтүстік Рейн-Вестфалияның политикалық жүйесі [[Германия|Германияның]] [[конституция|конституциясы]] және федералды жерге бағынады. Неміс федералды жүйесінде 
Солтүстік Рейн-Вестфалиясы федерация ({{lang-de|Gliedstaat}}) құрамына кіретін ел ретінде қарастырылады. Басқарушы билікті 
премьер-министр ({{lang-de|Ministerpräsident}}) басқарады.Заң шығару билігін жер парламентті ({{lang-de|Landtag}}) басқарады.
Жоғарғы Конституциялық соттың инстанция болып ''Солтүстік Рейн-Вестфалия жерінің Конституциялық соты'' табылады.
Бундесрат ГФР жер палатасындағы Солтүстік Рейн-Вестфалияның ең жоғарғы дауыс: алтау, Бавария, [[Баден-Вюртемберг]] пен 
[[Төменгі Саксония]] жерлері сияқты.Соңғы он жылда Солтүстік Рейн-Вестфалияның политикасында [[СДПГ]] үстемдік етті, бірақ 2005 жылдың мамырында
билік басына [[Юрген Рюттгерс]] басқаратын коалиция [[ХДС]]/[[СвДП]] келді.
*2010 жылдың 9 мамырда жер [[парламент|парламентіне]] сайлау өтті &lt;ref&gt;http://wahlarchiv.tagesschau.de/wahlen/2010-05-09-LT-DE-NW/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100512152746/http://wahlarchiv.tagesschau.de/wahlen/2010-05-09-LT-DE-NW/ |date=2010-05-12 }} Landtagswahl 
Nordrhein-Westfalen 2010{{ref-de}}&lt;/ref&gt;. 
*2010 жылдың 6 шілдесінде [[Жасылдар партиясы]] мен СДПГ келісім сөз жүргізді және соның арқасында жаңа жер билігін құрды &lt;ref&gt;http://www.wdr.de/themen/politik/landtagswahl_2010/neuer_landtag/100706b.jhtml 
Rot-grüner Koalitionsvertrag steht{{ref-de}}&lt;/ref&gt;.
*2010 жылдың 14 шілдесінен бастап жаңа [[премьер-министр]] болып СДПГ төралқасы [[Ханнелоре Крафт]] сайланды&lt;ref&gt;http://www.wdr.de/themen/politik/landtagswahl_2010/wahl_ministerpraesidentin/100714b.jhtml 
Kraft ist neue NRW-Ministerpräsidentin{{ref-de}}&lt;/ref&gt;.

Солтүстік Рейн-Вестфалияның басқару жүйесі Әкімшілік округі мен шағын әкімшілік бірліктер құрады.

'''Премьер-министрлер''':
* 1946—1947: [[Амелунксен, Рудольф|Рудольф Амелунксен]], [[Орталық партия]];
* 1947—1956: [[Арнольд, Карл|Карл Арнольд]], [[ХДС]];
* 1956—1958: [[Штайнхофф, Фриц|Фриц Штайнхофф]], [[СДПГ]];
* 1958—1966: [[Мейерс, Франц|Франц Мейерс]], ХДС;
* 1966—1978: [[Кюн, Хайнц|Хайнц Кюн]], СДПГ;
* 1978—1998: [[Рау, Йоханнес|Йоханнес Рау]], СДПГ;
* 1998—2002: [[Клемент, Вольфганг|Вольфганг Клемент]], СДПГ;
* 2002—2005: [[Штайнбрюк, Пеер|Пеер Штайнбрюк]], СДПГ;
* 2005—2010&lt;ref&gt;[http://www.welt.de/debatte/kommentare/article8109311/Der-dritte-Ruecktritt-in-einer-ratlosen-CDU.html Der dritte Rücktritt in einer ratlosen CDU]{{ref-de}}&lt;/ref&gt;: [[Рюттгерс, Юрген|Юрген Рюттгерс]], ХДС;
* 2010—н.в.: [[Крафт, Ханнелоре|Ханнелоре Крафт]], СДПГ.

== Аудандар ==
[[File:NRW districts.png|thumb|right|300px|Солтүстік Рейн-Вестфалияның аудандары мен қалалық аудандары (қызылмен белгіленген)]]
Солтүстік Рейн-Вестфалия мынандай аудандардан тұрады (жақшаның ішінде ауданның индекстері және автомобиль номерлері көрсетілген):

# [[Ахен (район)|Ахен]] (AC).
# [[Боркен (район)|Боркен]] (BOR).
# [[Косфельд (район)|Косфельд]] (COE).
# [[Дюрен (район)|Дюрен]] (DN).
# [[Эннепе-Рур (район)|Эннепе-Рур]] (EN).
# [[Рейн-Эрфт (район)|Рейн-Эрфт]] (BM).
# [[Ойскирхен (район)|Ойскирхен]] (EU).
# [[Гютерсло (район)|Гютерсло]] (GT).
# [[Хайнсберг (район)|Хайнсберг]] (HS).
# [[Херфорд (район)|Херфорд]] (HF).
# [[Хохзауэрланд (район)|Хохзауэрланд]] (HSK).
# [[Хёкстер (район)|Хёкстер]] (HX).
# [[Клеве (район)|Клеве]] (KLE).
# [[Липпе (район)|Липпе]] (LIP).
# [[Меркиш (район)|Меркиш]] (MK).
# [[Меттман (район)|Меттман]] (ME).
# [[Минден-Люббекке (район)|Минден-Люббекке]] (MI).
# [[Рейн-Нойс (район)|Рейн-Нойс]] (NE).
# [[Обербергиш (район)|Обербергиш]] (GM).
# [[Ольпе (район)|Ольпе]] (OE).
# [[Падерборн (район)|Падерборн]] (PB).
# [[Реклингхаузен (район)|Реклингхаузен]] (RE).
# [[Рейниш-Бергиш (район)|Рейниш-Бергиш]] (GL).
# [[Рейн-Зиг (район)|Рейн-Зиг]] (SU).
# [[Зиген-Виттгенштайн (район)|Зиген-Виттгенштайн]] (SI).
# [[Зёст (район)|Зёст]] (SO).
# [[Штайнфурт (район)|Штайнфурт]] (ST).
# [[Унна (район)|Унна]] (UN).
# [[Фирзен (район)|Фирзен]] (VIE).
# [[Варендорф (район)|Варендорф]] (WAF).
# [[Везель (район)|Везель]] (WES).

== Еркін қалалар ({{lang-de|Kreisfreie Städte}}) ==
* [[Билефельд]] (BI)
* [[Бонн]] (BN)
* [[Боттроп]] (BOT)
* [[Бохум]] (BO)
* [[Вупперталь]] (W)
* [[Гельзенкирхен]] (GE)
* [[Дортмунд]] (DO)
* [[Дуйсбург]] (DU)
* [[Дюссельдорф]] (D)
* [[Золинген]] (SG)
* [[Кёльн]] (K)
* [[Крефельд]] (KR)
* [[Леверкузен]] (LEV)
* [[Мёнхенгладбах]] (MG)
* [[Мюльхайм-на-Руре]] (MH)
* [[Мюнстер]] (MS)
* [[Оберхаузен]] (OB)
* [[Ремшайд]] (RS)
* [[Хаген]] (HA)
* [[Хамм]] (HAM)
* [[Херне]] (HER)
* [[Эссен]] (E)

&lt;br /&gt;
&lt;div align=&quot;center&quot;&gt;
{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;margin: 0 2em 0 2em&quot;
|-
| bgcolor=&quot;#C0C0C0&quot; | '''Тұрғыны 100 мыңнан асатын қалалар'''&lt;br /&gt; 31 мамыр 2011 жыл бойынша
|-
|
&lt;table width=&quot;600&quot; border=&quot;0&quot; cellspacing=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;0&quot;&gt;
 &lt;tr align=&quot;left&quot;&gt;
  &lt;td width=&quot;35%&quot; &gt; '''[[Кёльн]]'''&lt;/td&gt;
  &lt;td width=&quot;15%&quot; &gt;1009,9&lt;/td&gt;
  &lt;td width=&quot;35%&quot; &gt; '''[[Хаген]]'''&lt;/td&gt;
  &lt;td width=&quot;15%&quot; &gt;188,1&lt;/td&gt;
 &lt;/tr&gt;
 &lt;tr align=&quot;left&quot;&gt;
  &lt;td &gt; '''[[Дюссельдорф]]'''&lt;/td&gt;
  &lt;td &gt;589,6&lt;/td&gt;
  &lt;td &gt; '''[[Хамм]]'''&lt;/td&gt;
  &lt;td &gt;181,8&lt;/td&gt;
 &lt;/tr&gt;
 &lt;tr align=&quot;left&quot;&gt;
  &lt;td &gt; '''[[Дортмунд]]'''&lt;/td&gt;
  &lt;td &gt;580,3&lt;/td&gt;
  &lt;td &gt; '''[[Мюльхайм-на-Руре|Мюльхайм]]'''&lt;/td&gt;
  &lt;td &gt;167,1&lt;/td&gt;
 &lt;/tr&gt;
 &lt;tr align=&quot;left&quot;&gt;
  &lt;td &gt; '''[[Эссен]]'''&lt;/td&gt;
  &lt;td &gt;573,6&lt;/td&gt;
  &lt;td &gt; '''[[Херне]]'''&lt;/td&gt;
  &lt;td &gt;164,4&lt;/td&gt;
 &lt;/tr&gt;
 &lt;tr align=&quot;left&quot;&gt;
  &lt;td &gt; '''[[Дуйсбург]]'''&lt;/td&gt;
  &lt;td &gt;488,5&lt;/td&gt;
  &lt;td &gt; '''[[Леверкузен]]'''&lt;/td&gt;
  &lt;td &gt;160,8&lt;/td&gt;
 &lt;/tr&gt;
 &lt;tr align=&quot;left&quot;&gt;
  &lt;td &gt; '''[[Бохум]]'''&lt;/td&gt;
  &lt;td &gt;373,8&lt;/td&gt;
  &lt;td &gt; '''[[Золинген]]'''&lt;/td&gt;
  &lt;td &gt;159,8&lt;/td&gt;
 &lt;/tr&gt;
 &lt;tr align=&quot;left&quot;&gt;
  &lt;td &gt; '''[[Вупперталь]]'''&lt;/td&gt;
  &lt;td &gt;349,6&lt;/td&gt;
  &lt;td &gt; '''[[Нойс]]'''&lt;/td&gt;
  &lt;td &gt;151,6&lt;/td&gt;
 &lt;/tr&gt;
 &lt;tr align=&quot;left&quot;&gt;
  &lt;td &gt; '''[[Бонн]]'''&lt;/td&gt;
  &lt;td &gt;326,0&lt;/td&gt;
  &lt;td &gt; '''[[Падерборн]]'''&lt;/td&gt;
  &lt;td &gt;146,8&lt;/td&gt;
 &lt;/tr&gt;
 &lt;tr align=&quot;left&quot;&gt;
  &lt;td &gt; '''[[Билефельд]]'''&lt;/td&gt;
  &lt;td &gt;323,1&lt;/td&gt;
  &lt;td &gt; '''[[Реклингхаузен]]'''&lt;/td&gt;
  &lt;td &gt;118,0&lt;/td&gt;
 &lt;/tr&gt;
 &lt;tr align=&quot;left&quot;&gt;
  &lt;td &gt; '''[[Мюнстер]]'''&lt;/td&gt;
  &lt;td &gt;287,9&lt;/td&gt;
  &lt;td &gt; '''[[Боттроп]]'''&lt;/td&gt;
  &lt;td &gt;116,6&lt;/td&gt;
 &lt;/tr&gt;
 &lt;tr align=&quot;left&quot;&gt;
  &lt;td &gt; '''[[Ахен]]'''&lt;/td&gt;
  &lt;td &gt;258,2&lt;/td&gt;
  &lt;td &gt; '''[[Ремшайд]]'''&lt;/td&gt;
  &lt;td &gt;110,1&lt;/td&gt;
 &lt;/tr&gt;
 &lt;tr align=&quot;left&quot;&gt;
  &lt;td &gt; '''[[Мёнхенгладбах]]'''&lt;/td&gt;
  &lt;td &gt;257,4&lt;/td&gt;
  &lt;td &gt; '''[[Бергиш-Гладбах]]'''&lt;/td&gt;
  &lt;td &gt;105,7&lt;/td&gt;
 &lt;/tr&gt;
 &lt;tr align=&quot;left&quot;&gt;
  &lt;td &gt; '''[[Гельзенкирхен]]'''&lt;/td&gt;
  &lt;td &gt;257,3&lt;/td&gt;
  &lt;td &gt; '''[[Мёрс (город)|Мёрс]]'''&lt;/td&gt;
  &lt;td &gt;105,3&lt;/td&gt;
 &lt;/tr&gt;
 &lt;tr align=&quot;left&quot;&gt;
  &lt;td &gt; '''[[Крефельд]]'''&lt;/td&gt;
  &lt;td &gt;234,7&lt;/td&gt;
  &lt;td &gt; '''[[Зиген]]'''&lt;/td&gt;
  &lt;td &gt;103,3&lt;/td&gt;
 &lt;/tr&gt;
 &lt;tr align=&quot;left&quot;&gt;
  &lt;td &gt; '''[[Оберхаузен]]'''&lt;/td&gt;
  &lt;td &gt;212,6&lt;/td&gt;
  &lt;td &gt;&lt;/td&gt;
 &lt;/tr&gt;

&lt;/table&gt;
|}
&lt;/div&gt;

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.nrw.de www.nrw.de]  - Ресми сайты

{{Германия жерлері}}
[[Санат:Солтүстік Рейн-Вестфалия|*]]</text>
      <sha1>pri7379t85xdvq5lfysu91ssndsx0ov</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хильдбургхаузен</title>
    <ns>0</ns>
    <id>213109</id>
    <revision>
      <id>3575861</id>
      <parentid>2368151</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T05:19:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gliwi</username>
        <id>67438</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Wappen Hildburghausen.png]] → [[File:DEU Hildburghausen COA.svg]] PNG → SVG</comment>
      <origin>3575861</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4241" sha1="i34wf1mvbk9nnmd7s830fl6b1z4jfb2" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала 
 |қазақша атауы           = Хильдбургхаузен 
 |шынайы атауы            = Hildburghausen 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = DEU Hildburghausen COA.svg 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=50 |lat_min=25 |lat_sec=34 
  |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=43 |lon_sec=44 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Тюрингия 
 |кестедегі аймақ         = Тюрингия 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Хильдбургхаузен 
 |кестедегі аудан         = Хильдбургхаузен (аудан){{!}}Хильдбургхаузен 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           =  
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Штеффен Харцер 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 72,94 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 380 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 11 901 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 03685 
 |пошта индексі           = 98641–98646 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = HBN 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 16 0 69 024 
 |ортаққордағы санаты     = Hildburghausen 
 |сайты                   = http://www.hildburghausen.de/ 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Хильдбургхаузен''' ({{lang-de|Hildburghausen}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Тюрингия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[қала]].  [[Хильдбургхаузен (аудан)|Хильдбургхаузен]] ауданының құрамына енеді.

Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 11 901 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 72,94 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''16 0 69 024''. Қаланың басшысы — Штеффен Харцер.


== Дереккөздер ==
{{reflist}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.hildburghausen.de/ Ресми сайты]

{{Тюрингия аудандары}}
{{Германия:Хильдбургхаузен ауданы:Қалалар}}
{{Thuringia-geo-stub}}

[[Санат:Тюрингия елді мекендері]]</text>
      <sha1>i34wf1mvbk9nnmd7s830fl6b1z4jfb2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Оберхайн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>214916</id>
    <revision>
      <id>3575432</id>
      <parentid>1829305</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T12:19:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3575432</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4562" sha1="n12tqb180hg127fhmlyo7hmdlpthr2m" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Оберхайн 
 |шынайы атауы            = Oberhain 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 =  
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=50 |lat_min=37 |lat_sec=59 
  |lon_dir=E |lon_deg=11 |lon_min=07 |lon_sec=59 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Тюрингия 
 |кестедегі аймақ         = Тюрингия 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Заальфельд-Рудольштадт 
 |кестедегі аудан         = Заальфельд-Рудольштадт (аудан){{!}}Заальфельд-Рудольштадт 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 4 ықшам ауданы 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Георг Лоренц 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 14,12 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 570 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 730 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 036738 
 |пошта индексі           = 07426 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = SLF 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 16 0 73 063 
 |ортаққордағы санаты     =  
 |сайты                   =  
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Оберхайн''' ({{lang-de|Oberhain}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Тюрингия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]].  [[Заальфельд-Рудольштадт (аудан)|Заальфельд-Рудольштадт]] ауданының құрамына енеді.

Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 730 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 14,12 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''16 0 73 063''. Муниципалитеттің басшысы — Георг Лоренц.

Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 4 қалалық ауданғаы бөлінеді.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{Тюрингия аудандары}}
{{Германия:Заальфельд-Рудольштадт ауданы:Қалалар}}
{{Thuringia-geo-stub}}

[[Санат:Тюрингия елді мекендері]]</text>
      <sha1>n12tqb180hg127fhmlyo7hmdlpthr2m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Оберхельдрунген</title>
    <ns>0</ns>
    <id>214917</id>
    <revision>
      <id>3575433</id>
      <parentid>1829716</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T12:19:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3575433</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4600" sha1="bpdy5szfqx5914fuy3cg8afczmzx8o2" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Оберхельдрунген 
 |шынайы атауы            = Oberheldrungen 
 |сурет                   = OberheldrungenKirche.jpg
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 =  
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=51 |lat_min=16 |lat_sec=45 
  |lon_dir=E |lon_deg=11 |lon_min=14 |lon_sec=38 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Тюрингия 
 |кестедегі аймақ         = Тюрингия 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Кифхойзер 
 |кестедегі аудан         = Кифхойзер (аудан){{!}}Кифхойзер 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 2 ықшам ауданы 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Карин Климек 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 12,41 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 150 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 892 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 034673 
 |пошта индексі           = 06577 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = KYF 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 16 0 65 052 
 |ортаққордағы санаты     =  
 |сайты                   = http://www.vgem-schmuecke.de 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Оберхельдрунген''' ({{lang-de|Oberheldrungen}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Тюрингия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]].  [[Кифхойзер (аудан)|Кифхойзер]] ауданының құрамына енеді.

Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 892 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 12,41 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''16 0 65 052''. Муниципалитеттің басшысы — Карин Климек.

Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 2 қалалық ауданғаы бөлінеді.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.vgem-schmuecke.de Ресми сайты]

{{Тюрингия аудандары}}
{{Германия:Кифхойзер ауданы:Қалалар}}
{{Thuringia-geo-stub}}

[[Санат:Тюрингия елді мекендері]]</text>
      <sha1>bpdy5szfqx5914fuy3cg8afczmzx8o2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Обероппург</title>
    <ns>0</ns>
    <id>214922</id>
    <revision>
      <id>3575427</id>
      <parentid>1829757</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T12:18:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3575427</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4371" sha1="h2973q69o4twzn1mupnlef90wz4h3xw" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Обероппург 
 |шынайы атауы            = Oberoppurg 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 =  
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=50 |lat_min=41 |lat_sec=00 
  |lon_dir=E |lon_deg=11 |lon_min=41 |lon_sec=00 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Тюрингия 
 |кестедегі аймақ         = Тюрингия 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Заале-Орла 
 |кестедегі аудан         = Заале-Орла (аудан){{!}}Заале-Орла 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           =  
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Вернер Бёме 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 5,03 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 340 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 178 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 03647 
 |пошта индексі           = 07381 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = SOK 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 16 0 75 075 
 |ортаққордағы санаты     =  
 |сайты                   = http://www.vg-oppurg.de/ 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Обероппург''' ({{lang-de|Oberoppurg}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Тюрингия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]].  [[Заале-Орла (аудан)|Заале-Орла]] ауданының құрамына енеді.

Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 178 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 5,03 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''16 0 75 075''. Муниципалитеттің басшысы — Вернер Бёме.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.vg-oppurg.de/ Ресми сайты]

{{Тюрингия аудандары}}
{{Германия:Заале-Орла ауданы:Қалалар}}
{{Thuringia-geo-stub}}

[[Санат:Тюрингия елді мекендері]]</text>
      <sha1>h2973q69o4twzn1mupnlef90wz4h3xw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Оберрайсен</title>
    <ns>0</ns>
    <id>214923</id>
    <revision>
      <id>3575429</id>
      <parentid>1829758</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T12:18:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3575429</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4532" sha1="7o53z9qs5kdc300ougw4mpdfmvsyfmu" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Оберрайсен 
 |шынайы атауы            = Oberreißen 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 =  
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=51 |lat_min=05 |lat_sec=14 
  |lon_dir=E |lon_deg=11 |lon_min=24 |lon_sec=48 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Тюрингия 
 |кестедегі аймақ         = Тюрингия 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Веймар 
 |кестедегі аудан         = Веймар (аудан){{!}}Веймар 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 10 ауыл 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Юрген Раммельт 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 4,98 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 240 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 177 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 036373 
 |пошта индексі           = 99510 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = AP 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 16 0 71 068 
 |ортаққордағы санаты     = Oberreißen 
 |сайты                   = http://www.vg-ilmtal-weinstrasse.de/ 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Оберрайсен''' ({{lang-de|Oberreißen}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Тюрингия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]].  [[Веймар (аудан)|Веймар]] ауданының құрамына енеді.

Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 177 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 4,98 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''16 0 71 068''. Муниципалитеттің басшысы — Юрген Раммельт.

Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 10 ауылдық округке бөлінеді.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.vg-ilmtal-weinstrasse.de/ Ресми сайты]

{{Тюрингия аудандары}}
{{Германия:Веймар ауданы:Қалалар}}
{{Thuringia-geo-stub}}

[[Санат:Тюрингия елді мекендері]]</text>
      <sha1>7o53z9qs5kdc300ougw4mpdfmvsyfmu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Обершёнау</title>
    <ns>0</ns>
    <id>214924</id>
    <revision>
      <id>3575435</id>
      <parentid>2586439</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T12:20:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3575435</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4578" sha1="cjh3l3g4ju7yvqv8rd8yemtacm4ronc" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Обершёнау 
 |шынайы атауы            = Oberschönau 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = Wappen Oberschoenau.svg 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=50 |lat_min=43 |lat_sec=00 
  |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=37 |lon_sec=00 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Тюрингия 
 |кестедегі аймақ         = Тюрингия 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Шмалькальден-Майнинген 
 |кестедегі аудан         = Шмалькальден-Майнинген (аудан){{!}}Шмалькальден-Майнинген 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           =  
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Клаудиа Шершмидт 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 16,11 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 520 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 844 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 036847 
 |пошта индексі           = 98587 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = SM 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 16 0 66 051 
 |ортаққордағы санаты     = Oberschönau 
 |сайты                   = http://www.oberschoenau.de/ 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Обершёнау''' ({{lang-de|Oberschönau}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Тюрингия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]].  [[Шмалькальден-Майнинген (аудан)|Шмалькальден-Майнинген]] ауданының құрамына енеді.

Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 844 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 16,11 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''16 0 66 051''. Муниципалитеттің басшысы — Клаудиа Шершмидт.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.oberschoenau.de/ Ресми сайты]

{{Тюрингия аудандары}}
{{Германия:Шмалькальден-Майнинген ауданы:Қалалар}}
{{Thuringia-geo-stub}}

[[Санат:Тюрингия елді мекендері]]</text>
      <sha1>cjh3l3g4ju7yvqv8rd8yemtacm4ronc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Оберштадт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>214925</id>
    <revision>
      <id>3575436</id>
      <parentid>1829765</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T12:20:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3575436</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4326" sha1="f4y99s767p2xo9eaeifihg5vjwinwax" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Оберштадт 
 |шынайы атауы            = Oberstadt 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 =  
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=50 |lat_min=32 |lat_sec=00 
  |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=35 |lon_sec=00 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Тюрингия 
 |кестедегі аймақ         = Тюрингия 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Хильдбургхаузен 
 |кестедегі аудан         = Хильдбургхаузен (аудан){{!}}Хильдбургхаузен 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           =  
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Эрих Барфус 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 13,41 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 430 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 376 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 036846 
 |пошта индексі           = 98530 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = HBN 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 16 0 69 035 
 |ортаққордағы санаты     = Oberstadt 
 |сайты                   =  
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Оберштадт''' ({{lang-de|Oberstadt}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Тюрингия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]].  [[Хильдбургхаузен (аудан)|Хильдбургхаузен]] ауданының құрамына енеді.

Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 376 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 13,41 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''16 0 69 035''. Муниципалитеттің басшысы — Эрих Барфус.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{Тюрингия аудандары}}
{{Германия:Хильдбургхаузен ауданы:Қалалар}}
{{Thuringia-geo-stub}}

[[Санат:Тюрингия елді мекендері]]</text>
      <sha1>f4y99s767p2xo9eaeifihg5vjwinwax</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Обертребра</title>
    <ns>0</ns>
    <id>214926</id>
    <revision>
      <id>3575431</id>
      <parentid>1829761</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T12:18:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3575431</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4348" sha1="g6sokz2feachvbqmlm7d1skdqtw2njd" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Обертребра 
 |шынайы атауы            = Obertrebra 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 =  
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=51 |lat_min=03 |lat_sec=47 
  |lon_dir=E |lon_deg=11 |lon_min=34 |lon_sec=10 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Тюрингия 
 |кестедегі аймақ         = Тюрингия 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Веймар 
 |кестедегі аудан         = Веймар (аудан){{!}}Веймар 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           =  
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Дитер Фельдраппе 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 3,23 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 140 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 288 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 03644 
 |пошта индексі           = 99510 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = AP 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 16 0 71 069 
 |ортаққордағы санаты     =  
 |сайты                   = http://www.bad-sulza.de/ 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Обертребра''' ({{lang-de|Obertrebra}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Тюрингия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]].  [[Веймар (аудан)|Веймар]] ауданының құрамына енеді.

Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 288 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 3,23 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''16 0 71 069''. Муниципалитеттің басшысы — Дитер Фельдраппе.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.bad-sulza.de/ Ресми сайты]

{{Тюрингия аудандары}}
{{Германия:Веймар ауданы:Қалалар}}
{{Thuringia-geo-stub}}

[[Санат:Тюрингия елді мекендері]]</text>
      <sha1>g6sokz2feachvbqmlm7d1skdqtw2njd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Оллендорф</title>
    <ns>0</ns>
    <id>214935</id>
    <revision>
      <id>3575437</id>
      <parentid>1829481</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T12:21:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3575437</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4244" sha1="tprdjtpe97rebzguoehtuo4a0wqjen1" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Оллендорф 
 |шынайы атауы            = Ollendorf 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 =  
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=51 |lat_min=02 |lat_sec=12 
  |lon_dir=E |lon_deg=11 |lon_min=11 |lon_sec=18 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Тюрингия 
 |кестедегі аймақ         = Тюрингия 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Зёммерда 
 |кестедегі аудан         = Зёммерда (аудан){{!}}Зёммерда 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           =  
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Хайнц Реккардт 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 9,15 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 212 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 425 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 036203 
 |пошта индексі           = 99198 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = SÖM 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 16 0 68 039 
 |ортаққордағы санаты     =  
 |сайты                   =  
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Оллендорф''' ({{lang-de|Ollendorf}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Тюрингия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]].  [[Зёммерда (аудан)|Зёммерда]] ауданының құрамына енеді.

Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 425 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 9,15 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''16 0 68 039''. Муниципалитеттің басшысы — Хайнц Реккардт.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{Тюрингия аудандары}}
{{Германия:Зёммерда ауданы:Қалалар}}
{{Thuringia-geo-stub}}

[[Санат:Тюрингия елді мекендері]]</text>
      <sha1>tprdjtpe97rebzguoehtuo4a0wqjen1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вилла-д'Онья</title>
    <ns>0</ns>
    <id>237602</id>
    <revision>
      <id>3575844</id>
      <parentid>3530947</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T03:47:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3575844</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4137" sha1="b5fzh5rysp508og0q7rcb2kqxvocs4m" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = коммуна 
 |қазақша атауы           = Вилла-д'Онья 
 |шынайы атауы            = Villa d'Ogna 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Италия 
 |елтаңба                 =  
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=45 |lat_min=54 |lat_sec=0 
  |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=56 |lon_sec=0 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы 
 |аймағы                  = Ломбардия 
 |кестедегі аймақ         = Ломбардия 
 |аудан түрі              = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы 
 |ауданы                  = Бергамо (провинция){{!}}Бергамо 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Мэр{{!}}Мэрі
 |басшысы                  = Angelo Bosatelli 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 5 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 542 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 1744 
  |санақ жылы             = 2008 
  |тығыздығы              = 349 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            =  
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = (+39) 346 
 |пошта индексі           = 24020 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = ISTAT коды
 |сандық идентификаторы   = 16241 
 |ортаққордағы санаты     = Villa d'Ogna 
 |сайты                   = http://www.comune.villadogna.bg.it 
 |сайт тілі               = it 
}} 
'''Вилла-д'Онья''' ({{lang-it|Villa d'Ogna}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Ломбардия]] әкімшілік аймағына қарасты [[Бергамо (провинция)|Бергамо]] провинциясында орналасқан.

Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 1744 адамды құрайды&amp;nbsp;(2008). Халық тығыздығы 349 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 5 км² шамасында. Пошта индексі — 24020.

Елді мекеннің қамқоршысы — әулие апостол [[Матай]].

== Демографиясы ==

== Коммуна әкімшілігі ==
* Телефоны: 0346 21531
* Электронды поштасы: info@comune.villadogna.bg.it
== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.comune.villadogna.bg.it Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170726110956/http://www.comune.villadogna.bg.it/ |date=2017-07-26 }} {{ref-it}}
* [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}]

{{Бергамо провинциясы}}
{{italy-geo-stub}}

[[Санат:Ломбардия елді мекендері]]</text>
      <sha1>b5fzh5rysp508og0q7rcb2kqxvocs4m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>М.Х. Дулати атындағы Тараз университеті</title>
    <ns>0</ns>
    <id>288400</id>
    <revision>
      <id>3575474</id>
      <parentid>3559468</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T13:05:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rasulbek Adil</username>
        <id>176232</id>
      </contributor>
      <origin>3575474</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21906" sha1="oudhs50q3xtcrlx174h3jkxf9hybq6u" xml:space="preserve">{{Университет 
|Аты = М.Х. Дулати атындағы Тараз университеті
|Қысқартылған аты = 
|Эмблемасы = 
|Сурет = [[Сурет:Targu.new.arch.jpg|240px]]
|Шынайы аты = 
|Халықаралық атауы = Dulaty University
|Бұрынғы атауы = Жамбыл гидромелиоративтік-құрылыс институты
|Ұраны = 
|Құрылған жылы = [[1958 жыл]]
|Жабылған жылы = 
|Қайта құрылған = 
|Қайта құрылған жылы = 
|Түрі = Мемлекеттік университет 
|Бюджет = 
|Басшы лауазымы = 
|Басшы есімі = 
|Президенті = 
|Ғылыми жетекшісі = 
|Ректоры =  [[Ләззат Қалымбекқызы Еркінбаева]]
|Студенттер = 13,000 астам
|Шетел студенттері = 
|Мамандар = 
|Бакалавриат = 
|Магистратура = 
|Аспирантура = 
|Докторантура = 
|Ғылым докторы = 
|Профессоры = 
|Оқытушылар = 
|Орналасқан жері = {{KAZ}}, [[Тараз]]
|Метро бекеті = 
|Кампус = 
|Мекенжайы = [[Тараз]] қаласы, Сүлейменов көшесі, 7 
|Сайты = {{URL|https://dulaty.kz/}}
|Марапаттары = 
|lat_dir = 
|lat_deg = 
|lat_min = 
|lat_sec = 
|lon_dir = 
|lon_deg = 
|lon_min = 
|lon_sec = 
|CoordScale = 
|edu_region = 
}}
'''М.Х. Дулати атындағы Тараз университеті''' – Қазақстан Республикасының жоғары оқу орны. Дулати университетінің білім беру қызметінде қазіргі кезеңде бакалавриатта – 103, магистратурада – 61, докторантурада – 9, барлығы 173 білім бағдарламасы бар. Университетте әскери кафедра жұмыс істейді. Сонымен қатар, университет құрамында 6 факультет, 1 институт, колледж және 3 студенттік жатақхана бар.  

М.Х. Дулати атындағы Тараз өңірлік университетінің Басқарма төрағасы-ректоры – физика-математика ғылымдарының  кандидаты, PhD докторы, қауымдастырылған профессор  Байжұманов Мұхтар Қазбекұлы.  М.Х. Дулати атындағы Тараз өңірлік университетінің жұмысы – оқу, ғылыми-инновациялық, тәрбие беру, өңірдің экономикалық, әлеуметтік және мәдени тіршілігімен тығыз байланысты. Себебі, университет көптеген мамандықтар бойынша мамандарды үш сатылы даярлауды іске асыратын және аймақтың жоғары білікті мамандарға қажеттілігін қамтамасыз ететін бірден-бір өңірлік жоғары оқу орны.  Университетте 2024 жылдың қыркүйек айынан бастап Д.И. Менделеев атындағы Ресей химия-технологиялық университетінің (РХТУ)филиалын ашу жоспарлануда.. Times Higher Education World University Rankings 2024 жалпы рейтингіне «репортер» мәртебесімен енді. 2024 жылдың 18 наурызында Дулати университеті жалпы есепте QS Stars «3 жұлдыз» артықшылығына ие болды. QS Asia University Rankings бойынша 857 университет арасында 601–650 орында және Орталық Азия бойынша 30-орында. Қазақстандағы 95 жоғары оқу орнының рейтингінде Дулати университеті сегізінші орынға ие болып, «А+» мәртебесін алды. 2023 жылғы тәуелсіз халықаралық қазақ ұлттық h-index рейтингінде Дулати университеті 151 ұйымның ішінде 31-орынға ие болды. «Білім сапасын қамтамасыз ету жөніндегі тәуелсіз агенттік» рейтингінде Қазақстан университеттері арасында 8-орынға ие.

== Бүгінгі жағдайы ==
Университетте бір мыңнан астам жоғары білікті оқытушы жұмыс істейді, соның ішінде320 ғылым докторы мен ғылым кандидаты, сондай-ақ философия докторлары бар.М.Х. Дулати атындағы Тараз өңірлік университеті әлем бойынша 3000-ға жуық жоғары оқу орындарының арасында рейтингте 1201–1400 орында.

== Тарихы ==
Дулати университетінің тарихы 1958 жылдан бастау алады. Алғашында Жамбыл жеңіл және тамақ өнеркәсібі технологиясы институты болып құрылған. 1962 жылы Алматы қаласындағы Қазақ ауылшаруашылық институтының гидромелиоративтік факультеті  негізінде Жамбыл гидромелиоративтік-құрылыс институты ашылды. 1963 жылы – Қазақ химия-технологиялық институты филиалының негізінде Жамбыл жеңіл және тамақ өнеркәсібі технологиялық институты құрылды. 1996 жылы – Жамбыл педагогикалық институты негізінде Жамбыл университеті құрылды. 1997 жылы Жамбыл университетіне Мұхаммед Хайдар Дулатидің есімі берілді. 1998 жылы – Жамбыл университеті, Жамбыл жеңіл және тамақ өнеркәсібі технологиялық институты және Жамбыл гидромелиоративтік-құрылыс институтының бірігуі негізінде М.Х. Дулати атындағы Тараз мемлекеттік университеті құрылды. 

== Факультеттер ==
* Педагогика және әлеуметтік ғылымдар факультеті
* Жаратылыстану ғылымдары факультеті
* Экономика және құқық факультеті
* Филология және гуманитарлық ғылымдар факультеті
* Технологиялық факультет
* Дене шынықтыру және алғашқы әскери дайындық факультеті

== Институттар==
* Су шаруашылығы, экология және құрылыс институты

== Колледж ==
* Қаратау тау-технологиялық колледжі

== Университет ректорлары ==
* 1958-1972 – [[Сейітов Хамза Сейітұлы|Сейітов Хамза Сейітұлы]]
* 1962 ж – [[Жулаев Рахмет Жанғазыұлы|Жулаев Рахмет Жанғазыұлы]]
* 1972-1987 - [[Мұхаметқалиев Тасболат Марденұлы|Мұхаметқалиев Тасболат Марденұлы]]
* 1987-1991 – [[Владимир Миллер Иосифович|Владимир Миллер Иосифович]]
* 1991-1998 – [[Мәдиев Өскенбай Қабылбекұлы|Мәдиев Өскенбай Қабылбекұлы]]
* 1973-1992 – [[Жүсіпбек Тәшірбайұлы Сүлейменов|Үркімбаев Марс Фазылұлы]]
* 1992-1998 – [[Жүсіпбек Тәшірбайұлы Сүлейменов|Сүлейменов Жүсіпбек Тәшірбайұлы]]
* 1996 ж – [[Бишимбаев Қуандық Уәлиханұлы|Бишимбаев Қуандық Уәлиханұлы]]
* 1998—2001 - [[Бишимбаев Қуандық Уәлиханұлы|Бишимбаев Қуандық Уәлиханұлы]]
* 2001-2008 -   [[Бектұрғанов Әбдіманап Елікбайұлы|Бектұрғанов Әбдіманап Елікбайұлы]]
* 2008-2012 – [[Әшімжан Сүлейменұлы Ахметов|Әшімжан Сүлейменұлы Ахметов]]
* 2012-2020 – [[Махметғали Нұрғалиұлы Сарыбеков|Махметғали Нұрғалиұлы Сарыбеков]]
* 2021 жылы – [[Ержан Әмірбекұлы|Ержан Әмірбекұлы]]
* 2021-2022 – [[Ешенқұлов Талғат Ілияұлы|Ешенқұлов Талғат Ілияұлы]]
* 2022 ж 1-желтоқсаннан [[Байжұманов Мұхтар Қазбекұлы|Байжұманов Мұхтар Қазбекұлы]]

== Ғылым және коммерцияландыру ==
Дулати университетінде «Ғылым және коммерцияландыру» департаменті жұмыс істейді. Елдің және Жамбыл өңірінің өзекті, басым проблемалары бойынша, оның ішінде нанотехнологиялық және биотехнологиялық бағыттар бойынша іргелі және қолданбалы зерттеулер жүргізуді қамтамасыз етеді. Сондай-ақ олардың нәтижелерін өндіріске енгізуге жәрдемдеседі. 
Инновациялық жобаларды әзірлеу мен іске асыруды жандандырып,  Жамбыл өңірінде жаңа инновациялық өндірістерді құруға атсалысады. Ғылыми зерттеулердің оқу-тәрбие процесімен байланысын оқытушыларды, студенттерді, магистранттарды, аспиранттарды ҒЗЖ-ға кеңінен тартып, білім беру процесінде ғылыми зерттеулердің нәтижелерін белсенді пайдалану жолын нығайтады. 

== Халықаралық қызмет ==
2023-2024 Оку жылы
Өзара тиімді, бірлескен келісім-шарттар мен меморандумдар жасау
Білім беруді интернационалдандыру университет қызметінің маңызды стратегиялық басымдығы болып табылады. Интернационалдандыру стратегиясын іске асыру және академиялық ұтқырлық бағдарламаларын дамыту үшін университет бүкіл әлем бойынша серіктес жоғары оқу орындарымен 185 шартқа қол қойды. Оның ішінде: алыс шетелде – 60 ЖОО, ТМД елдерінде – 68 ЖОО, Қазақстан бойынша - 57 ЖОО.
Шетелдік ғалымдарды тарту келесі бағдарламалар бойынша жүзеге асырылуда: Erasmus+, DAAD,Fulbright (АҚШ елшігінің қаржыландыруымен), Оңтүстік Корея елшілігінің қаржыландыруы, республикалық бюджет есебінен.

== Серіктес университеттер ==
* [[Гангнам Ұлттық Ғылым және технологиялар университеті|Гангнам Ұлттық Ғылым және технологиялар университеті, Корея]]
* [[Томаша Бата университеті|Томаша Бата университеті]], Чехия
* [[Анталья туризм академиясы|Анталья туризм академиясы]], Түркия
* [[Еге Университеті|Еге Университеті]], Түркия
* [[Скандинавия Академиялық ұтқырлық институты|Скандинавия Академиялық ұтқырлық институты]], Финляндия
* [[«Неофит Рильски» Оңтүстік –батыс университеті|«Неофит Рильски» Оңтүстік –батыс университеті]], Болгария
* [[Сегед университеті|Сегед университеті]], Мәжірстан
* [[Хайльбронн университеті|Хайльбронн университеті]], Германия
* [[Гданьск технологиялық  университеті|Гданьск технологиялық  университеті]],  Польша
* [[Пшасныш лингвистикалық -техникалық университеті|Пшасныш лингвистикалық -техникалық университеті]],   Польша
* [[Лодз университеті|Лодз университеті]], Польша
* [[Браганса политехникалық институты|Браганса политехникалық институты]], Португалия
* [[Малага университеті|Малага университеті]], Испания
* [[Витаутас Магнус университеті|Витаутас Магнус университеті|]], Литва
* [[Вайнштефан Триздорф университеті|Вайнштефан Триздорф университеті]], Германия
* [[Гливице қаласындағы Силезиялық технология университеті|Гливице қаласындағы Силезиялық технология университеті]],  Польша
* [[Острава техникалық университеті|Острава техникалық университеті]], Чехия
* [[Бельгиялық білім беру кеңесі Брюссель|Бельгиялық білім беру кеңесі Брюссель]], Бельгия
* [[Султан Сюриф Касим Риу мемлекеттік ислам университеті|Султан Сюриф Касим Риу мемлекеттік ислам университеті]], Индонезия
* [[Варна экономика университеті|Варна экономика университеті]], Болгария
* [[Сельчук Университеті|Сельчук Университеті]], Түркия
* [[Мугла Сыткы Кочман Университеті|Мугла Сыткы Кочман Университеті]], Түркия
* [[Афина Ұлттық техникалық университетінің теориялық және есептеу физикасы зертханасы|Афина Ұлттық техникалық университетінің теориялық және есептеу физикасы зертханасы]], Греция
* [[Небраска университеті|Небраска университеті]], АҚШ
*  [[Н.Г.Чернышевский атындағы Саратов ұлттық зерттеу мемлекеттік университеті|Н.Г. Чернышевский атындағы Саратов ұлттық зерттеу мемлекеттік университеті]], Ресей  
*  [[А. Н. Косыгин атындағы Ресей мемлекеттік университеті  (Технологии. Дизайн. Искусство)|А.Н. Косыгин атындағы Ресей мемлекеттік университеті  (Технологии. Дизайн. Искусство)]], Ресей
*  [[Иванов мемлекеттік политехникалық университеті|Иванов мемлекеттік политехникалық университеті]], Ресей
*  [[Мәскеу мемлекеттік педагогикалық  университеті|Мәскеу мемлекеттік педагогикалық  университеті]], Ресей
*  [[Томск мемлекеттік  педагогикалық  университеті|Томск мемлекеттік  педагогикалық  университеті]], Ресей
*  [[Беларусь мемлекеттік мәдениет және өнер университеті|Беларусь мемлекеттік мәдениет және өнер университеті]],  Беларусь Республикасы
*  [[Беларусь мемлекеттік өнер академиясы|Беларусь мемлекеттік өнер академиясы]],  Беларусь Республикасы
*  [[И.Арабаев атындағы Қырғыз мемлекеттік университеті|И.Арабаев атындағы Қырғыз мемлекеттік университеті]], Кыргызстан
*  [[Украина державск  химия-технологиялық  университеті|Украина державск  химия-технологиялық  университеті]], Украина
*  [[Джизақ политехникалық институты|Джизақ политехникалық институты]], Өзбекстан
*  [[Армения ұлттық сәулет және құрылыс университеті|Армения ұлттық сәулет және құрылыс университеті]], Армения
*  [[Баку еуразиялық университеті|Баку еуразиялық университеті]], Әзербайджан
*  [[Шота Руставели  атындағы Батуми мемлекеттік  университеті|Шота Руставели  атындағы Батуми мемлекеттік  университеті]], Грузия
*  [[Акакия Церетели Университеті|Акакия Церетели Университеті]], Грузия
*  [[Ажинияз атындағы Нүкіс мемлекеттік педагогикалық институты|Ажинияз атындағы Нүкіс мемлекеттік педагогикалық институты]], Қарақалпақстан Республикасы
*  [[Альфраганус университеті|Альфраганус университеті]], Ташкент қаласы, Өзбекстан Республикасы

== Университет құрылымы ==
Академиялық жұмыс жөніндегі департамент

Маркетинг және кәсіптік бағдарлау департаменті

Стратегиялық даму басқармасы

Жобалық басқару және цифрландыру орталығы

Халықаралық ынтымақтастық басқармасы

Кадрлардың біліктілігін арттыру және қайта даярлау орталығы

Кітапханалық-ақпараттық орталық

Ғылым және коммерцияландыру департаменті

«Бауыржантану» ҒЗО

«Дулатитану және өңір тарихы» ҒЗО

«А.С. Ахметов атындағы наноинженерлік зерттеу әдістері» инженерлік бейіндегі ғылыми-зерттеу зертханасы

«Гидравлика және гидротехникалық құрылыстар»

«Спектрофотометрия зертханасы»

«Инфрақызыл спектроскопия зертханасы»

«Хроматографиялық зертхана»

«Атом-эмиссиялық спектрометрия зертханасы»

«Тампонаждық материалдар мен бұрғылау ерітінділерінің қасиеттерін зерттеу»

«Суды тазарту және материалдар»

Техникалық қолдау және IT қолдау орталығы

Корпоративтік клиенттермен жұмыс жөніндегі бөлім

Әлеуметтік жұмыс басқармасы

Ақпарат және медиакоммуниция орталығы

Мұражай

Әкімшілік-шаруашылық басқармасы

«Dulaty university» баспасы

Студенттерді есепке алу бөлімі

Білім алушыларға қызмет көрсету бөлімі

Инклюзивті білім берудегі психологиялық бейімделу орталығы

Дінтану орталығы

Студенттердің шығармашылығын дамыту орталығы

Сұңқар спорт клубы

DU UNION жастар орталығы

Қоғамдық қабылдау бөлімі

[[Санат:Қазақстан университеттері]]
[[Санат:1998 жылы құрылған оқу орындары]]
[[Санат:Тараз жоғарғы оқу орындары]]</text>
      <sha1>oudhs50q3xtcrlx174h3jkxf9hybq6u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575573</id>
      <parentid>3575474</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T15:30:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rasulbek Adil</username>
        <id>176232</id>
      </contributor>
      <origin>3575573</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21055" sha1="05z73yb6oj9f34v5axbith46cija5oo" xml:space="preserve">{{Университет 
|Аты = М.Х. Дулати атындағы Тараз университеті
|Қысқартылған аты = 
|Эмблемасы = 
|Сурет = [[Сурет:Targu.new.arch.jpg|240px]]
|Шынайы аты = 
|Халықаралық атауы = Dulaty University
|Бұрынғы атауы = Жамбыл гидромелиоративтік-құрылыс институты
|Ұраны = 
|Құрылған жылы = [[1958 жыл]]
|Жабылған жылы = 
|Қайта құрылған = 
|Қайта құрылған жылы = 
|Түрі = Мемлекеттік университет 
|Бюджет = 
|Басшы лауазымы = 
|Басшы есімі = 
|Президенті = 
|Ғылыми жетекшісі = 
|Ректоры =  [[Ләззат Қалымбекқызы Еркінбаева]]
|Студенттер = 13,000 астам
|Шетел студенттері = 
|Мамандар = 
|Бакалавриат = 
|Магистратура = 
|Аспирантура = 
|Докторантура = 
|Ғылым докторы = 
|Профессоры = 
|Оқытушылар = 
|Орналасқан жері = {{KAZ}}, [[Тараз]]
|Метро бекеті = 
|Кампус = 
|Мекенжайы = [[Тараз]] қаласы, Сүлейменов көшесі, 7 
|Сайты = {{URL|https://dulaty.kz/}}
|Марапаттары = 
|lat_dir = 
|lat_deg = 
|lat_min = 
|lat_sec = 
|lon_dir = 
|lon_deg = 
|lon_min = 
|lon_sec = 
|CoordScale = 
|edu_region = 
}}
'''М.Х. Дулати атындағы Тараз университеті''' – Қазақстан Республикасының жоғары оқу орны. Дулати университетінің білім беру қызметінде қазіргі кезеңде бакалавриатта – 103, магистратурада – 61, докторантурада – 9, барлығы 173 білім бағдарламасы бар. Университетте әскери кафедра жұмыс істейді. Сонымен қатар, университет құрамында 6 факультет, 1 институт, колледж және 3 студенттік жатақхана бар.  

М.Х. Дулати атындағы Тараз өңірлік университетінің Басқарма төрағасы-ректоры – физика-математика ғылымдарының  кандидаты, PhD докторы, қауымдастырылған профессор  Байжұманов Мұхтар Қазбекұлы.  М.Х. Дулати атындағы Тараз өңірлік университетінің жұмысы – оқу, ғылыми-инновациялық, тәрбие беру, өңірдің экономикалық, әлеуметтік және мәдени тіршілігімен тығыз байланысты. Себебі, университет көптеген мамандықтар бойынша мамандарды үш сатылы даярлауды іске асыратын және аймақтың жоғары білікті мамандарға қажеттілігін қамтамасыз ететін бірден-бір өңірлік жоғары оқу орны.  Университетте 2024 жылдың қыркүйек айынан бастап Д.И. Менделеев атындағы Ресей химия-технологиялық университетінің (РХТУ)филиалын ашу жоспарлануда.. Times Higher Education World University Rankings 2024 жалпы рейтингіне «репортер» мәртебесімен енді. 2024 жылдың 18 наурызында Дулати университеті жалпы есепте QS Stars «3 жұлдыз» артықшылығына ие болды. QS Asia University Rankings бойынша 857 университет арасында 601–650 орында және Орталық Азия бойынша 30-орында. Қазақстандағы 95 жоғары оқу орнының рейтингінде Дулати университеті сегізінші орынға ие болып, «А+» мәртебесін алды. 2023 жылғы тәуелсіз халықаралық қазақ ұлттық h-index рейтингінде Дулати университеті 151 ұйымның ішінде 31-орынға ие болды. «Білім сапасын қамтамасыз ету жөніндегі тәуелсіз агенттік» рейтингінде Қазақстан университеттері арасында 8-орынға ие.

== Бүгінгі жағдайы ==
Университетте бір мыңнан астам жоғары білікті оқытушы жұмыс істейді, соның ішінде320 ғылым докторы мен ғылым кандидаты, сондай-ақ философия докторлары бар.М.Х. Дулати атындағы Тараз өңірлік университеті әлем бойынша 3000-ға жуық жоғары оқу орындарының арасында рейтингте 1201–1400 орында.

== Тарихы ==
Дулати университетінің тарихы 1958 жылдан бастау алады. Алғашында Жамбыл жеңіл және тамақ өнеркәсібі технологиясы институты болып құрылған. 1962 жылы Алматы қаласындағы Қазақ ауылшаруашылық институтының гидромелиоративтік факультеті  негізінде Жамбыл гидромелиоративтік-құрылыс институты ашылды. 1963 жылы – Қазақ химия-технологиялық институты филиалының негізінде Жамбыл жеңіл және тамақ өнеркәсібі технологиялық институты құрылды. 1996 жылы – Жамбыл педагогикалық институты негізінде Жамбыл университеті құрылды. 1997 жылы Жамбыл университетіне Мұхаммед Хайдар Дулатидің есімі берілді. 1998 жылы – Жамбыл университеті, Жамбыл жеңіл және тамақ өнеркәсібі технологиялық институты және Жамбыл гидромелиоративтік-құрылыс институтының бірігуі негізінде М.Х. Дулати атындағы Тараз мемлекеттік университеті құрылды. 

== Факультеттер ==
* Педагогика және әлеуметтік ғылымдар факультеті
* Жаратылыстану ғылымдары факультеті
* Экономика және құқық факультеті
* Филология және гуманитарлық ғылымдар факультеті
* Технологиялық факультет
* Дене шынықтыру және алғашқы әскери дайындық факультеті

== Институттар==
* Су шаруашылығы, экология және құрылыс институты

== Колледж ==
* Қаратау тау-технологиялық колледжі

== Университет ректорлары ==
* 1958-1972 – [[Сейітов Хамза Сейітұлы|Сейітов Хамза Сейітұлы]]
* 1962 ж – [[Жулаев Рахмет Жанғазыұлы|Жулаев Рахмет Жанғазыұлы]]
* 1972-1987 - [[Мұхаметқалиев Тасболат Марденұлы|Мұхаметқалиев Тасболат Марденұлы]]
* 1987-1991 – [[Владимир Миллер Иосифович|Владимир Миллер Иосифович]]
* 1991-1998 – [[Мәдиев Өскенбай Қабылбекұлы|Мәдиев Өскенбай Қабылбекұлы]]
* 1973-1992 – [[Жүсіпбек Тәшірбайұлы Сүлейменов|Үркімбаев Марс Фазылұлы]]
* 1992-1998 – [[Жүсіпбек Тәшірбайұлы Сүлейменов|Сүлейменов Жүсіпбек Тәшірбайұлы]]
* 1996 ж – [[Бишимбаев Қуандық Уәлиханұлы|Бишимбаев Қуандық Уәлиханұлы]]
* 1998—2001 - [[Бишимбаев Қуандық Уәлиханұлы|Бишимбаев Қуандық Уәлиханұлы]]
* 2001-2008 -   [[Бектұрғанов Әбдіманап Елікбайұлы|Бектұрғанов Әбдіманап Елікбайұлы]]
* 2008-2012 – [[Әшімжан Сүлейменұлы Ахметов|Әшімжан Сүлейменұлы Ахметов]]
* 2012-2020 – [[Махметғали Нұрғалиұлы Сарыбеков|Махметғали Нұрғалиұлы Сарыбеков]]
* 2021 жылы – [[Ержан Әмірбекұлы|Ержан Әмірбекұлы]]
* 2021-2022 – [[Ешенқұлов Талғат Ілияұлы|Ешенқұлов Талғат Ілияұлы]]
* 2022 ж 1-желтоқсаннан [[Байжұманов Мұхтар Қазбекұлы|Байжұманов Мұхтар Қазбекұлы]]

== Ғылым және коммерцияландыру ==
Дулати университетінде «Ғылым және коммерцияландыру» департаменті жұмыс істейді. Елдің және Жамбыл өңірінің өзекті, басым проблемалары бойынша, оның ішінде нанотехнологиялық және биотехнологиялық бағыттар бойынша іргелі және қолданбалы зерттеулер жүргізуді қамтамасыз етеді. Сондай-ақ олардың нәтижелерін өндіріске енгізуге жәрдемдеседі. 
Инновациялық жобаларды әзірлеу мен іске асыруды жандандырып,  Жамбыл өңірінде жаңа инновациялық өндірістерді құруға атсалысады. Ғылыми зерттеулердің оқу-тәрбие процесімен байланысын оқытушыларды, студенттерді, магистранттарды, аспиранттарды ҒЗЖ-ға кеңінен тартып, білім беру процесінде ғылыми зерттеулердің нәтижелерін белсенді пайдалану жолын нығайтады. 

== Халықаралық қызмет ==
2023-2024 Оку жылы
Өзара тиімді, бірлескен келісім-шарттар мен меморандумдар жасау
Білім беруді интернационалдандыру университет қызметінің маңызды стратегиялық басымдығы болып табылады. Интернационалдандыру стратегиясын іске асыру және академиялық ұтқырлық бағдарламаларын дамыту үшін университет бүкіл әлем бойынша серіктес жоғары оқу орындарымен 185 шартқа қол қойды. Оның ішінде: алыс шетелде – 60 ЖОО, ТМД елдерінде – 68 ЖОО, Қазақстан бойынша - 57 ЖОО.
Шетелдік ғалымдарды тарту келесі бағдарламалар бойынша жүзеге асырылуда: Erasmus+, DAAD,Fulbright (АҚШ елшігінің қаржыландыруымен), Оңтүстік Корея елшілігінің қаржыландыруы, республикалық бюджет есебінен.

== Серіктес университеттер ==
* [[Гангнам Ұлттық Ғылым және технологиялар университеті|Гангнам Ұлттық Ғылым және технологиялар университеті, Корея]]
* [[Томаша Бата университеті|Томаша Бата университеті]], Чехия
* [[Анталья туризм академиясы|Анталья туризм академиясы]], Түркия
* [[Еге Университеті|Еге Университеті]], Түркия
* [[Скандинавия Академиялық ұтқырлық институты|Скандинавия Академиялық ұтқырлық институты]], Финляндия
* [[«Неофит Рильски» Оңтүстік –батыс университеті|«Неофит Рильски» Оңтүстік –батыс университеті]], Болгария
* [[Сегед университеті|Сегед университеті]], Мәжірстан
* [[Хайльбронн университеті|Хайльбронн университеті]], Германия
* [[Гданьск технологиялық  университеті|Гданьск технологиялық  университеті]],  Польша
* [[Пшасныш лингвистикалық -техникалық университеті|Пшасныш лингвистикалық -техникалық университеті]],   Польша
* [[Лодз университеті|Лодз университеті]], Польша
* [[Браганса политехникалық институты|Браганса политехникалық институты]], Португалия
* [[Малага университеті|Малага университеті]], Испания
* [[Витаутас Магнус университеті|Витаутас Магнус университеті|]], Литва
* [[Вайнштефан Триздорф университеті|Вайнштефан Триздорф университеті]], Германия
* [[Гливице қаласындағы Силезиялық технология университеті|Гливице қаласындағы Силезиялық технология университеті]],  Польша
* [[Острава техникалық университеті|Острава техникалық университеті]], Чехия
* [[Бельгиялық білім беру кеңесі Брюссель|Бельгиялық білім беру кеңесі Брюссель]], Бельгия
* [[Султан Сюриф Касим Риу мемлекеттік ислам университеті|Султан Сюриф Касим Риу мемлекеттік ислам университеті]], Индонезия
* [[Варна экономика университеті|Варна экономика университеті]], Болгария
* [[Сельчук Университеті|Сельчук Университеті]], Түркия
* [[Мугла Сыткы Кочман Университеті|Мугла Сыткы Кочман Университеті]], Түркия
* [[Афина Ұлттық техникалық университетінің теориялық және есептеу физикасы зертханасы|Афина Ұлттық техникалық университетінің теориялық және есептеу физикасы зертханасы]], Греция
* [[Небраска университеті|Небраска университеті]], АҚШ
*  [[Н.Г.Чернышевский атындағы Саратов ұлттық зерттеу мемлекеттік университеті|Н.Г. Чернышевский атындағы Саратов ұлттық зерттеу мемлекеттік университеті]], Ресей  
*  [[А. Н. Косыгин атындағы Ресей мемлекеттік университеті  (Технологии. Дизайн. Искусство)|А.Н. Косыгин атындағы Ресей мемлекеттік университеті  (Технологии. Дизайн. Искусство)]], Ресей
*  [[Иванов мемлекеттік политехникалық университеті|Иванов мемлекеттік политехникалық университеті]], Ресей
*  [[Мәскеу мемлекеттік педагогикалық  университеті|Мәскеу мемлекеттік педагогикалық  университеті]], Ресей
*  [[Томск мемлекеттік  педагогикалық  университеті|Томск мемлекеттік  педагогикалық  университеті]], Ресей
*  [[Беларусь мемлекеттік мәдениет және өнер университеті|Беларусь мемлекеттік мәдениет және өнер университеті]],  Беларусь Республикасы
*  [[Беларусь мемлекеттік өнер академиясы|Беларусь мемлекеттік өнер академиясы]],  Беларусь Республикасы
*  [[И.Арабаев атындағы Қырғыз мемлекеттік университеті|И. Арабаев атындағы Қырғыз мемлекеттік университеті]][[Шота Руставели  атындағы Батуми мемлекеттік  университеті]], Грузия
*  [[Акакия Церетели Университеті|Акакия Церетели Университеті]], Грузия
*  [[Ажинияз атындағы Нүкіс мемлекеттік педагогикалық институты|Ажинияз атындағы Нүкіс мемлекеттік педагогикалық институты]], Қарақалпақстан Республикасы
*  [[Альфраганус университеті|Альфраганус университеті]], Ташкент қаласы, Өзбекстан Республикасы

== Университет құрылымы ==
Академиялық жұмыс жөніндегі департамент

Маркетинг және кәсіптік бағдарлау департаменті

Стратегиялық даму басқармасы

Жобалық басқару және цифрландыру орталығы

Халықаралық ынтымақтастық басқармасы

Кадрлардың біліктілігін арттыру және қайта даярлау орталығы

Кітапханалық-ақпараттық орталық

Ғылым және коммерцияландыру департаменті

«Бауыржантану» ҒЗО

«Дулатитану және өңір тарихы» ҒЗО

«А.С. Ахметов атындағы наноинженерлік зерттеу әдістері» инженерлік бейіндегі ғылыми-зерттеу зертханасы

«Гидравлика және гидротехникалық құрылыстар»

«Спектрофотометрия зертханасы»

«Инфрақызыл спектроскопия зертханасы»

«Хроматографиялық зертхана»

«Атом-эмиссиялық спектрометрия зертханасы»

«Тампонаждық материалдар мен бұрғылау ерітінділерінің қасиеттерін зерттеу»

«Суды тазарту және материалдар»

Техникалық қолдау және IT қолдау орталығы

Корпоративтік клиенттермен жұмыс жөніндегі бөлім

Әлеуметтік жұмыс басқармасы

Ақпарат және медиакоммуниция орталығы

Мұражай

Әкімшілік-шаруашылық басқармасы

«Dulaty university» баспасы

Студенттерді есепке алу бөлімі

Білім алушыларға қызмет көрсету бөлімі

Инклюзивті білім берудегі психологиялық бейімделу орталығы

Дінтану орталығы

Студенттердің шығармашылығын дамыту орталығы

Сұңқар спорт клубы

DU UNION жастар орталығы

Қоғамдық қабылдау бөлімі

[[Санат:Қазақстан университеттері]]
[[Санат:1998 жылы құрылған оқу орындары]]
[[Санат:Тараз жоғарғы оқу орындары]]</text>
      <sha1>05z73yb6oj9f34v5axbith46cija5oo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575575</id>
      <parentid>3575573</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T15:32:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rasulbek Adil</username>
        <id>176232</id>
      </contributor>
      <comment>[[Арнайы:Үлесі/Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылауы]]) істеген нөмір 3575573 нұсқасын [[Уикипедия:Жоққа шығару|жоққа шығарды]]</comment>
      <origin>3575575</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21906" sha1="oudhs50q3xtcrlx174h3jkxf9hybq6u" xml:space="preserve">{{Университет 
|Аты = М.Х. Дулати атындағы Тараз университеті
|Қысқартылған аты = 
|Эмблемасы = 
|Сурет = [[Сурет:Targu.new.arch.jpg|240px]]
|Шынайы аты = 
|Халықаралық атауы = Dulaty University
|Бұрынғы атауы = Жамбыл гидромелиоративтік-құрылыс институты
|Ұраны = 
|Құрылған жылы = [[1958 жыл]]
|Жабылған жылы = 
|Қайта құрылған = 
|Қайта құрылған жылы = 
|Түрі = Мемлекеттік университет 
|Бюджет = 
|Басшы лауазымы = 
|Басшы есімі = 
|Президенті = 
|Ғылыми жетекшісі = 
|Ректоры =  [[Ләззат Қалымбекқызы Еркінбаева]]
|Студенттер = 13,000 астам
|Шетел студенттері = 
|Мамандар = 
|Бакалавриат = 
|Магистратура = 
|Аспирантура = 
|Докторантура = 
|Ғылым докторы = 
|Профессоры = 
|Оқытушылар = 
|Орналасқан жері = {{KAZ}}, [[Тараз]]
|Метро бекеті = 
|Кампус = 
|Мекенжайы = [[Тараз]] қаласы, Сүлейменов көшесі, 7 
|Сайты = {{URL|https://dulaty.kz/}}
|Марапаттары = 
|lat_dir = 
|lat_deg = 
|lat_min = 
|lat_sec = 
|lon_dir = 
|lon_deg = 
|lon_min = 
|lon_sec = 
|CoordScale = 
|edu_region = 
}}
'''М.Х. Дулати атындағы Тараз университеті''' – Қазақстан Республикасының жоғары оқу орны. Дулати университетінің білім беру қызметінде қазіргі кезеңде бакалавриатта – 103, магистратурада – 61, докторантурада – 9, барлығы 173 білім бағдарламасы бар. Университетте әскери кафедра жұмыс істейді. Сонымен қатар, университет құрамында 6 факультет, 1 институт, колледж және 3 студенттік жатақхана бар.  

М.Х. Дулати атындағы Тараз өңірлік университетінің Басқарма төрағасы-ректоры – физика-математика ғылымдарының  кандидаты, PhD докторы, қауымдастырылған профессор  Байжұманов Мұхтар Қазбекұлы.  М.Х. Дулати атындағы Тараз өңірлік университетінің жұмысы – оқу, ғылыми-инновациялық, тәрбие беру, өңірдің экономикалық, әлеуметтік және мәдени тіршілігімен тығыз байланысты. Себебі, университет көптеген мамандықтар бойынша мамандарды үш сатылы даярлауды іске асыратын және аймақтың жоғары білікті мамандарға қажеттілігін қамтамасыз ететін бірден-бір өңірлік жоғары оқу орны.  Университетте 2024 жылдың қыркүйек айынан бастап Д.И. Менделеев атындағы Ресей химия-технологиялық университетінің (РХТУ)филиалын ашу жоспарлануда.. Times Higher Education World University Rankings 2024 жалпы рейтингіне «репортер» мәртебесімен енді. 2024 жылдың 18 наурызында Дулати университеті жалпы есепте QS Stars «3 жұлдыз» артықшылығына ие болды. QS Asia University Rankings бойынша 857 университет арасында 601–650 орында және Орталық Азия бойынша 30-орында. Қазақстандағы 95 жоғары оқу орнының рейтингінде Дулати университеті сегізінші орынға ие болып, «А+» мәртебесін алды. 2023 жылғы тәуелсіз халықаралық қазақ ұлттық h-index рейтингінде Дулати университеті 151 ұйымның ішінде 31-орынға ие болды. «Білім сапасын қамтамасыз ету жөніндегі тәуелсіз агенттік» рейтингінде Қазақстан университеттері арасында 8-орынға ие.

== Бүгінгі жағдайы ==
Университетте бір мыңнан астам жоғары білікті оқытушы жұмыс істейді, соның ішінде320 ғылым докторы мен ғылым кандидаты, сондай-ақ философия докторлары бар.М.Х. Дулати атындағы Тараз өңірлік университеті әлем бойынша 3000-ға жуық жоғары оқу орындарының арасында рейтингте 1201–1400 орында.

== Тарихы ==
Дулати университетінің тарихы 1958 жылдан бастау алады. Алғашында Жамбыл жеңіл және тамақ өнеркәсібі технологиясы институты болып құрылған. 1962 жылы Алматы қаласындағы Қазақ ауылшаруашылық институтының гидромелиоративтік факультеті  негізінде Жамбыл гидромелиоративтік-құрылыс институты ашылды. 1963 жылы – Қазақ химия-технологиялық институты филиалының негізінде Жамбыл жеңіл және тамақ өнеркәсібі технологиялық институты құрылды. 1996 жылы – Жамбыл педагогикалық институты негізінде Жамбыл университеті құрылды. 1997 жылы Жамбыл университетіне Мұхаммед Хайдар Дулатидің есімі берілді. 1998 жылы – Жамбыл университеті, Жамбыл жеңіл және тамақ өнеркәсібі технологиялық институты және Жамбыл гидромелиоративтік-құрылыс институтының бірігуі негізінде М.Х. Дулати атындағы Тараз мемлекеттік университеті құрылды. 

== Факультеттер ==
* Педагогика және әлеуметтік ғылымдар факультеті
* Жаратылыстану ғылымдары факультеті
* Экономика және құқық факультеті
* Филология және гуманитарлық ғылымдар факультеті
* Технологиялық факультет
* Дене шынықтыру және алғашқы әскери дайындық факультеті

== Институттар==
* Су шаруашылығы, экология және құрылыс институты

== Колледж ==
* Қаратау тау-технологиялық колледжі

== Университет ректорлары ==
* 1958-1972 – [[Сейітов Хамза Сейітұлы|Сейітов Хамза Сейітұлы]]
* 1962 ж – [[Жулаев Рахмет Жанғазыұлы|Жулаев Рахмет Жанғазыұлы]]
* 1972-1987 - [[Мұхаметқалиев Тасболат Марденұлы|Мұхаметқалиев Тасболат Марденұлы]]
* 1987-1991 – [[Владимир Миллер Иосифович|Владимир Миллер Иосифович]]
* 1991-1998 – [[Мәдиев Өскенбай Қабылбекұлы|Мәдиев Өскенбай Қабылбекұлы]]
* 1973-1992 – [[Жүсіпбек Тәшірбайұлы Сүлейменов|Үркімбаев Марс Фазылұлы]]
* 1992-1998 – [[Жүсіпбек Тәшірбайұлы Сүлейменов|Сүлейменов Жүсіпбек Тәшірбайұлы]]
* 1996 ж – [[Бишимбаев Қуандық Уәлиханұлы|Бишимбаев Қуандық Уәлиханұлы]]
* 1998—2001 - [[Бишимбаев Қуандық Уәлиханұлы|Бишимбаев Қуандық Уәлиханұлы]]
* 2001-2008 -   [[Бектұрғанов Әбдіманап Елікбайұлы|Бектұрғанов Әбдіманап Елікбайұлы]]
* 2008-2012 – [[Әшімжан Сүлейменұлы Ахметов|Әшімжан Сүлейменұлы Ахметов]]
* 2012-2020 – [[Махметғали Нұрғалиұлы Сарыбеков|Махметғали Нұрғалиұлы Сарыбеков]]
* 2021 жылы – [[Ержан Әмірбекұлы|Ержан Әмірбекұлы]]
* 2021-2022 – [[Ешенқұлов Талғат Ілияұлы|Ешенқұлов Талғат Ілияұлы]]
* 2022 ж 1-желтоқсаннан [[Байжұманов Мұхтар Қазбекұлы|Байжұманов Мұхтар Қазбекұлы]]

== Ғылым және коммерцияландыру ==
Дулати университетінде «Ғылым және коммерцияландыру» департаменті жұмыс істейді. Елдің және Жамбыл өңірінің өзекті, басым проблемалары бойынша, оның ішінде нанотехнологиялық және биотехнологиялық бағыттар бойынша іргелі және қолданбалы зерттеулер жүргізуді қамтамасыз етеді. Сондай-ақ олардың нәтижелерін өндіріске енгізуге жәрдемдеседі. 
Инновациялық жобаларды әзірлеу мен іске асыруды жандандырып,  Жамбыл өңірінде жаңа инновациялық өндірістерді құруға атсалысады. Ғылыми зерттеулердің оқу-тәрбие процесімен байланысын оқытушыларды, студенттерді, магистранттарды, аспиранттарды ҒЗЖ-ға кеңінен тартып, білім беру процесінде ғылыми зерттеулердің нәтижелерін белсенді пайдалану жолын нығайтады. 

== Халықаралық қызмет ==
2023-2024 Оку жылы
Өзара тиімді, бірлескен келісім-шарттар мен меморандумдар жасау
Білім беруді интернационалдандыру университет қызметінің маңызды стратегиялық басымдығы болып табылады. Интернационалдандыру стратегиясын іске асыру және академиялық ұтқырлық бағдарламаларын дамыту үшін университет бүкіл әлем бойынша серіктес жоғары оқу орындарымен 185 шартқа қол қойды. Оның ішінде: алыс шетелде – 60 ЖОО, ТМД елдерінде – 68 ЖОО, Қазақстан бойынша - 57 ЖОО.
Шетелдік ғалымдарды тарту келесі бағдарламалар бойынша жүзеге асырылуда: Erasmus+, DAAD,Fulbright (АҚШ елшігінің қаржыландыруымен), Оңтүстік Корея елшілігінің қаржыландыруы, республикалық бюджет есебінен.

== Серіктес университеттер ==
* [[Гангнам Ұлттық Ғылым және технологиялар университеті|Гангнам Ұлттық Ғылым және технологиялар университеті, Корея]]
* [[Томаша Бата университеті|Томаша Бата университеті]], Чехия
* [[Анталья туризм академиясы|Анталья туризм академиясы]], Түркия
* [[Еге Университеті|Еге Университеті]], Түркия
* [[Скандинавия Академиялық ұтқырлық институты|Скандинавия Академиялық ұтқырлық институты]], Финляндия
* [[«Неофит Рильски» Оңтүстік –батыс университеті|«Неофит Рильски» Оңтүстік –батыс университеті]], Болгария
* [[Сегед университеті|Сегед университеті]], Мәжірстан
* [[Хайльбронн университеті|Хайльбронн университеті]], Германия
* [[Гданьск технологиялық  университеті|Гданьск технологиялық  университеті]],  Польша
* [[Пшасныш лингвистикалық -техникалық университеті|Пшасныш лингвистикалық -техникалық университеті]],   Польша
* [[Лодз университеті|Лодз университеті]], Польша
* [[Браганса политехникалық институты|Браганса политехникалық институты]], Португалия
* [[Малага университеті|Малага университеті]], Испания
* [[Витаутас Магнус университеті|Витаутас Магнус университеті|]], Литва
* [[Вайнштефан Триздорф университеті|Вайнштефан Триздорф университеті]], Германия
* [[Гливице қаласындағы Силезиялық технология университеті|Гливице қаласындағы Силезиялық технология университеті]],  Польша
* [[Острава техникалық университеті|Острава техникалық университеті]], Чехия
* [[Бельгиялық білім беру кеңесі Брюссель|Бельгиялық білім беру кеңесі Брюссель]], Бельгия
* [[Султан Сюриф Касим Риу мемлекеттік ислам университеті|Султан Сюриф Касим Риу мемлекеттік ислам университеті]], Индонезия
* [[Варна экономика университеті|Варна экономика университеті]], Болгария
* [[Сельчук Университеті|Сельчук Университеті]], Түркия
* [[Мугла Сыткы Кочман Университеті|Мугла Сыткы Кочман Университеті]], Түркия
* [[Афина Ұлттық техникалық университетінің теориялық және есептеу физикасы зертханасы|Афина Ұлттық техникалық университетінің теориялық және есептеу физикасы зертханасы]], Греция
* [[Небраска университеті|Небраска университеті]], АҚШ
*  [[Н.Г.Чернышевский атындағы Саратов ұлттық зерттеу мемлекеттік университеті|Н.Г. Чернышевский атындағы Саратов ұлттық зерттеу мемлекеттік университеті]], Ресей  
*  [[А. Н. Косыгин атындағы Ресей мемлекеттік университеті  (Технологии. Дизайн. Искусство)|А.Н. Косыгин атындағы Ресей мемлекеттік университеті  (Технологии. Дизайн. Искусство)]], Ресей
*  [[Иванов мемлекеттік политехникалық университеті|Иванов мемлекеттік политехникалық университеті]], Ресей
*  [[Мәскеу мемлекеттік педагогикалық  университеті|Мәскеу мемлекеттік педагогикалық  университеті]], Ресей
*  [[Томск мемлекеттік  педагогикалық  университеті|Томск мемлекеттік  педагогикалық  университеті]], Ресей
*  [[Беларусь мемлекеттік мәдениет және өнер университеті|Беларусь мемлекеттік мәдениет және өнер университеті]],  Беларусь Республикасы
*  [[Беларусь мемлекеттік өнер академиясы|Беларусь мемлекеттік өнер академиясы]],  Беларусь Республикасы
*  [[И.Арабаев атындағы Қырғыз мемлекеттік университеті|И.Арабаев атындағы Қырғыз мемлекеттік университеті]], Кыргызстан
*  [[Украина державск  химия-технологиялық  университеті|Украина державск  химия-технологиялық  университеті]], Украина
*  [[Джизақ политехникалық институты|Джизақ политехникалық институты]], Өзбекстан
*  [[Армения ұлттық сәулет және құрылыс университеті|Армения ұлттық сәулет және құрылыс университеті]], Армения
*  [[Баку еуразиялық университеті|Баку еуразиялық университеті]], Әзербайджан
*  [[Шота Руставели  атындағы Батуми мемлекеттік  университеті|Шота Руставели  атындағы Батуми мемлекеттік  университеті]], Грузия
*  [[Акакия Церетели Университеті|Акакия Церетели Университеті]], Грузия
*  [[Ажинияз атындағы Нүкіс мемлекеттік педагогикалық институты|Ажинияз атындағы Нүкіс мемлекеттік педагогикалық институты]], Қарақалпақстан Республикасы
*  [[Альфраганус университеті|Альфраганус университеті]], Ташкент қаласы, Өзбекстан Республикасы

== Университет құрылымы ==
Академиялық жұмыс жөніндегі департамент

Маркетинг және кәсіптік бағдарлау департаменті

Стратегиялық даму басқармасы

Жобалық басқару және цифрландыру орталығы

Халықаралық ынтымақтастық басқармасы

Кадрлардың біліктілігін арттыру және қайта даярлау орталығы

Кітапханалық-ақпараттық орталық

Ғылым және коммерцияландыру департаменті

«Бауыржантану» ҒЗО

«Дулатитану және өңір тарихы» ҒЗО

«А.С. Ахметов атындағы наноинженерлік зерттеу әдістері» инженерлік бейіндегі ғылыми-зерттеу зертханасы

«Гидравлика және гидротехникалық құрылыстар»

«Спектрофотометрия зертханасы»

«Инфрақызыл спектроскопия зертханасы»

«Хроматографиялық зертхана»

«Атом-эмиссиялық спектрометрия зертханасы»

«Тампонаждық материалдар мен бұрғылау ерітінділерінің қасиеттерін зерттеу»

«Суды тазарту және материалдар»

Техникалық қолдау және IT қолдау орталығы

Корпоративтік клиенттермен жұмыс жөніндегі бөлім

Әлеуметтік жұмыс басқармасы

Ақпарат және медиакоммуниция орталығы

Мұражай

Әкімшілік-шаруашылық басқармасы

«Dulaty university» баспасы

Студенттерді есепке алу бөлімі

Білім алушыларға қызмет көрсету бөлімі

Инклюзивті білім берудегі психологиялық бейімделу орталығы

Дінтану орталығы

Студенттердің шығармашылығын дамыту орталығы

Сұңқар спорт клубы

DU UNION жастар орталығы

Қоғамдық қабылдау бөлімі

[[Санат:Қазақстан университеттері]]
[[Санат:1998 жылы құрылған оқу орындары]]
[[Санат:Тараз жоғарғы оқу орындары]]</text>
      <sha1>oudhs50q3xtcrlx174h3jkxf9hybq6u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575576</id>
      <parentid>3575575</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T15:33:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rasulbek Adil</username>
        <id>176232</id>
      </contributor>
      <origin>3575576</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21907" sha1="ajkrlf6dkiswaolfzzwd7svkf9qpqbs" xml:space="preserve">{{Университет 
|Аты = М.Х. Дулати атындағы Тараз университеті
|Қысқартылған аты = 
|Эмблемасы = 
|Сурет = [[Сурет:Targu.new.arch.jpg|240px]]
|Шынайы аты = 
|Халықаралық атауы = Dulaty University
|Бұрынғы атауы = Жамбыл гидромелиоративтік-құрылыс институты
|Ұраны = 
|Құрылған жылы = [[1958 жыл]]
|Жабылған жылы = 
|Қайта құрылған = 
|Қайта құрылған жылы = 
|Түрі = Мемлекеттік университет 
|Бюджет = 
|Басшы лауазымы = 
|Басшы есімі = 
|Президенті = 
|Ғылыми жетекшісі = 
|Ректоры =  [[Ләззат Қалымбекқызы Еркінбаева]]
|Студенттер = 13,000 астам
|Шетел студенттері = 
|Мамандар = 
|Бакалавриат = 
|Магистратура = 
|Аспирантура = 
|Докторантура = 
|Ғылым докторы = 
|Профессоры = 
|Оқытушылар = 
|Орналасқан жері = {{KAZ}}, [[Тараз]]
|Метро бекеті = 
|Кампус = 
|Мекенжайы = [[Тараз]] қаласы, Сүлейменов көшесі, 7 
|Сайты = {{URL|https://dulaty.kz/}}
|Марапаттары = 
|lat_dir = 
|lat_deg = 
|lat_min = 
|lat_sec = 
|lon_dir = 
|lon_deg = 
|lon_min = 
|lon_sec = 
|CoordScale = 
|edu_region = 
}}
'''М.Х. Дулати атындағы Тараз университеті''' – Қазақстан Республикасының жоғары оқу орны. Дулати университетінің білім беру қызметінде қазіргі кезеңде бакалавриатта – 103, магистратурада – 61, докторантурада – 9, барлығы 173 білім бағдарламасы бар. Университетте әскери кафедра жұмыс істейді. Сонымен қатар, университет құрамында 6 факультет, 1 институт, колледж және 3 студенттік жатақхана бар.  

М.Х. Дулати атындағы Тараз өңірлік университетінің Басқарма төрағасы-ректоры – физика-математика ғылымдарының  кандидаты, PhD докторы, қауымдастырылған профессор  Байжұманов Мұхтар Қазбекұлы.  М.Х. Дулати атындағы Тараз өңірлік университетінің жұмысы – оқу, ғылыми-инновациялық, тәрбие беру, өңірдің экономикалық, әлеуметтік және мәдени тіршілігімен тығыз байланысты. Себебі, университет көптеген мамандықтар бойынша мамандарды үш сатылы даярлауды іске асыратын және аймақтың жоғары білікті мамандарға қажеттілігін қамтамасыз ететін бірден-бір өңірлік жоғары оқу орны.  Университетте 2024 жылдың қыркүйек айынан бастап Д.И. Менделеев атындағы Ресей химия-технологиялық университетінің (РХТУ)филиалын ашу жоспарлануда.. Times Higher Education World University Rankings 2024 жалпы рейтингіне «репортер» мәртебесімен енді. 2024 жылдың 18 наурызында Дулати университеті жалпы есепте QS Stars «3 жұлдыз» артықшылығына ие болды. QS Asia University Rankings бойынша 857 университет арасында 601–650 орында және Орталық Азия бойынша 30-орында. Қазақстандағы 95 жоғары оқу орнының рейтингінде Дулати университеті сегізінші орынға ие болып, «А+» мәртебесін алды. 2023 жылғы тәуелсіз халықаралық қазақ ұлттық h-index рейтингінде Дулати университеті 151 ұйымның ішінде 31-орынға ие болды. «Білім сапасын қамтамасыз ету жөніндегі тәуелсіз агенттік» рейтингінде Қазақстан университеттері арасында 8-орынға ие.

== Бүгінгі жағдайы ==
Университетте бір мыңнан астам жоғары білікті оқытушы жұмыс істейді, соның ішінде320 ғылым докторы мен ғылым кандидаты, сондай-ақ философия докторлары бар.М.Х. Дулати атындағы Тараз өңірлік университеті әлем бойынша 3000-ға жуық жоғары оқу орындарының арасында рейтингте 1201–1400 орында.

== Тарихы ==
Дулати университетінің тарихы 1958 жылдан бастау алады. Алғашында Жамбыл жеңіл және тамақ өнеркәсібі технологиясы институты болып құрылған. 1962 жылы Алматы қаласындағы Қазақ ауылшаруашылық институтының гидромелиоративтік факультеті  негізінде Жамбыл гидромелиоративтік-құрылыс институты ашылды. 1963 жылы – Қазақ химия-технологиялық институты филиалының негізінде Жамбыл жеңіл және тамақ өнеркәсібі технологиялық институты құрылды. 1996 жылы – Жамбыл педагогикалық институты негізінде Жамбыл университеті құрылды. 1997 жылы Жамбыл университетіне Мұхаммед Хайдар Дулатидің есімі берілді. 1998 жылы – Жамбыл университеті, Жамбыл жеңіл және тамақ өнеркәсібі технологиялық институты және Жамбыл гидромелиоративтік-құрылыс институтының бірігуі негізінде М.Х. Дулати атындағы Тараз мемлекеттік университеті құрылды. 

== Факультеттер ==
* Педагогика және әлеуметтік ғылымдар факультеті
* Жаратылыстану ғылымдары факультеті
* Экономика және құқық факультеті
* Филология және гуманитарлық ғылымдар факультеті
* Технологиялық факультет
* Дене шынықтыру және алғашқы әскери дайындық факультеті

== Институттар==
* Су шаруашылығы, экология және құрылыс институты

== Колледж ==
* Қаратау тау-технологиялық колледжі

== Университет ректорлары ==
* 1958-1972 – [[Сейітов Хамза Сейітұлы|Сейітов Хамза Сейітұлы]]
* 1962 ж – [[Жулаев Рахмет Жанғазыұлы|Жулаев Рахмет Жанғазыұлы]]
* 1972-1987 - [[Мұхаметқалиев Тасболат Марденұлы|Мұхаметқалиев Тасболат Марденұлы]]
* 1987-1991 – [[Владимир Миллер Иосифович|Владимир Миллер Иосифович]]
* 1991-1998 – [[Мәдиев Өскенбай Қабылбекұлы|Мәдиев Өскенбай Қабылбекұлы]]
* 1973-1992 – [[Жүсіпбек Тәшірбайұлы Сүлейменов|Үркімбаев Марс Фазылұлы]]
* 1992-1998 – [[Жүсіпбек Тәшірбайұлы Сүлейменов|Сүлейменов Жүсіпбек Тәшірбайұлы]]
* 1996 ж – [[Бишимбаев Қуандық Уәлиханұлы|Бишимбаев Қуандық Уәлиханұлы]]
* 1998—2001 - [[Бишимбаев Қуандық Уәлиханұлы|Бишимбаев Қуандық Уәлиханұлы]]
* 2001-2008 -   [[Бектұрғанов Әбдіманап Елікбайұлы|Бектұрғанов Әбдіманап Елікбайұлы]]
* 2008-2012 – [[Әшімжан Сүлейменұлы Ахметов|Әшімжан Сүлейменұлы Ахметов]]
* 2012-2020 – [[Махметғали Нұрғалиұлы Сарыбеков|Махметғали Нұрғалиұлы Сарыбеков]]
* 2021 жылы – [[Ержан Әмірбекұлы|Ержан Әмірбекұлы]]
* 2021-2022 – [[Ешенқұлов Талғат Ілияұлы|Ешенқұлов Талғат Ілияұлы]]
* 2022 ж 1-желтоқсаннан [[Байжұманов Мұхтар Қазбекұлы|Байжұманов Мұхтар Қазбекұлы]]

== Ғылым және коммерцияландыру ==
Дулати университетінде «Ғылым және коммерцияландыру» департаменті жұмыс істейді. Елдің және Жамбыл өңірінің өзекті, басым проблемалары бойынша, оның ішінде нанотехнологиялық және биотехнологиялық бағыттар бойынша іргелі және қолданбалы зерттеулер жүргізуді қамтамасыз етеді. Сондай-ақ олардың нәтижелерін өндіріске енгізуге жәрдемдеседі. 
Инновациялық жобаларды әзірлеу мен іске асыруды жандандырып,  Жамбыл өңірінде жаңа инновациялық өндірістерді құруға атсалысады. Ғылыми зерттеулердің оқу-тәрбие процесімен байланысын оқытушыларды, студенттерді, магистранттарды, аспиранттарды ҒЗЖ-ға кеңінен тартып, білім беру процесінде ғылыми зерттеулердің нәтижелерін белсенді пайдалану жолын нығайтады. 

== Халықаралық қызмет ==
2023-2024 Оку жылы
Өзара тиімді, бірлескен келісім-шарттар мен меморандумдар жасау
Білім беруді интернационалдандыру университет қызметінің маңызды стратегиялық басымдығы болып табылады. Интернационалдандыру стратегиясын іске асыру және академиялық ұтқырлық бағдарламаларын дамыту үшін университет бүкіл әлем бойынша серіктес жоғары оқу орындарымен 185 шартқа қол қойды. Оның ішінде: алыс шетелде – 60 ЖОО, ТМД елдерінде – 68 ЖОО, Қазақстан бойынша - 57 ЖОО.
Шетелдік ғалымдарды тарту келесі бағдарламалар бойынша жүзеге асырылуда: Erasmus+, DAAD,Fulbright (АҚШ елшігінің қаржыландыруымен), Оңтүстік Корея елшілігінің қаржыландыруы, республикалық бюджет есебінен.

== Серіктес университеттер ==
* [[Гангнам Ұлттық Ғылым және технологиялар университеті|Гангнам Ұлттық Ғылым және технологиялар университеті, Корея]]
* [[Томаша Бата университеті|Томаша Бата университеті]], Чехия
* [[Анталья туризм академиясы|Анталья туризм академиясы]], Түркия
* [[Еге Университеті|Еге Университеті]], Түркия
* [[Скандинавия Академиялық ұтқырлық институты|Скандинавия Академиялық ұтқырлық институты]], Финляндия
* [[«Неофит Рильски» Оңтүстік –батыс университеті|«Неофит Рильски» Оңтүстік –батыс университеті]], Болгария
* [[Сегед университеті|Сегед университеті]], Мәжірстан
* [[Хайльбронн университеті|Хайльбронн университеті]], Германия
* [[Гданьск технологиялық  университеті|Гданьск технологиялық  университеті]],  Польша
* [[Пшасныш лингвистикалық -техникалық университеті|Пшасныш лингвистикалық -техникалық университеті]],   Польша
* [[Лодз университеті|Лодз университеті]], Польша
* [[Браганса политехникалық институты|Браганса политехникалық институты]], Португалия
* [[Малага университеті|Малага университеті]], Испания
* [[Витаутас Магнус университеті|Витаутас Магнус университеті|]], Литва
* [[Вайнштефан Триздорф университеті|Вайнштефан Триздорф университеті]], Германия
* [[Гливице қаласындағы Силезиялық технология университеті|Гливице қаласындағы Силезиялық технология университеті]],  Польша
* [[Острава техникалық университеті|Острава техникалық университеті]], Чехия
* [[Бельгиялық білім беру кеңесі Брюссель|Бельгиялық білім беру кеңесі Брюссель]], Бельгия
* [[Султан Сюриф Касим Риу мемлекеттік ислам университеті|Султан Сюриф Касим Риу мемлекеттік ислам университеті]], Индонезия
* [[Варна экономика университеті|Варна экономика университеті]], Болгария
* [[Сельчук Университеті|Сельчук Университеті]], Түркия
* [[Мугла Сыткы Кочман Университеті|Мугла Сыткы Кочман Университеті]], Түркия
* [[Афина Ұлттық техникалық университетінің теориялық және есептеу физикасы зертханасы|Афина Ұлттық техникалық университетінің теориялық және есептеу физикасы зертханасы]], Греция
* [[Небраска университеті|Небраска университеті]], АҚШ
*  [[Н.Г.Чернышевский атындағы Саратов ұлттық зерттеу мемлекеттік университеті|Н.Г. Чернышевский атындағы Саратов ұлттық зерттеу мемлекеттік университеті]], Ресей  
*  [[А. Н. Косыгин атындағы Ресей мемлекеттік университеті  (Технологии. Дизайн. Искусство)|А.Н. Косыгин атындағы Ресей мемлекеттік университеті  (Технологии. Дизайн. Искусство)]], Ресей
*  [[Иванов мемлекеттік политехникалық университеті|Иванов мемлекеттік политехникалық университеті]], Ресей
*  [[Мәскеу мемлекеттік педагогикалық  университеті|Мәскеу мемлекеттік педагогикалық  университеті]], Ресей
*  [[Томск мемлекеттік  педагогикалық  университеті|Томск мемлекеттік  педагогикалық  университеті]], Ресей
*  [[Беларусь мемлекеттік мәдениет және өнер университеті|Беларусь мемлекеттік мәдениет және өнер университеті]],  Беларусь Республикасы
*  [[Беларусь мемлекеттік өнер академиясы|Беларусь мемлекеттік өнер академиясы]],  Беларусь Республикасы
*  [[И.Арабаев атындағы Қырғыз мемлекеттік университеті|И. Арабаев атындағы Қырғыз мемлекеттік университеті]], Кыргызстан
*  [[Украина державск  химия-технологиялық  университеті|Украина державск  химия-технологиялық  университеті]], Украина
*  [[Джизақ политехникалық институты|Джизақ политехникалық институты]], Өзбекстан
*  [[Армения ұлттық сәулет және құрылыс университеті|Армения ұлттық сәулет және құрылыс университеті]], Армения
*  [[Баку еуразиялық университеті|Баку еуразиялық университеті]], Әзербайджан
*  [[Шота Руставели  атындағы Батуми мемлекеттік  университеті|Шота Руставели  атындағы Батуми мемлекеттік  университеті]], Грузия
*  [[Акакия Церетели Университеті|Акакия Церетели Университеті]], Грузия
*  [[Ажинияз атындағы Нүкіс мемлекеттік педагогикалық институты|Ажинияз атындағы Нүкіс мемлекеттік педагогикалық институты]], Қарақалпақстан Республикасы
*  [[Альфраганус университеті|Альфраганус университеті]], Ташкент қаласы, Өзбекстан Республикасы

== Университет құрылымы ==
Академиялық жұмыс жөніндегі департамент

Маркетинг және кәсіптік бағдарлау департаменті

Стратегиялық даму басқармасы

Жобалық басқару және цифрландыру орталығы

Халықаралық ынтымақтастық басқармасы

Кадрлардың біліктілігін арттыру және қайта даярлау орталығы

Кітапханалық-ақпараттық орталық

Ғылым және коммерцияландыру департаменті

«Бауыржантану» ҒЗО

«Дулатитану және өңір тарихы» ҒЗО

«А.С. Ахметов атындағы наноинженерлік зерттеу әдістері» инженерлік бейіндегі ғылыми-зерттеу зертханасы

«Гидравлика және гидротехникалық құрылыстар»

«Спектрофотометрия зертханасы»

«Инфрақызыл спектроскопия зертханасы»

«Хроматографиялық зертхана»

«Атом-эмиссиялық спектрометрия зертханасы»

«Тампонаждық материалдар мен бұрғылау ерітінділерінің қасиеттерін зерттеу»

«Суды тазарту және материалдар»

Техникалық қолдау және IT қолдау орталығы

Корпоративтік клиенттермен жұмыс жөніндегі бөлім

Әлеуметтік жұмыс басқармасы

Ақпарат және медиакоммуниция орталығы

Мұражай

Әкімшілік-шаруашылық басқармасы

«Dulaty university» баспасы

Студенттерді есепке алу бөлімі

Білім алушыларға қызмет көрсету бөлімі

Инклюзивті білім берудегі психологиялық бейімделу орталығы

Дінтану орталығы

Студенттердің шығармашылығын дамыту орталығы

Сұңқар спорт клубы

DU UNION жастар орталығы

Қоғамдық қабылдау бөлімі

[[Санат:Қазақстан университеттері]]
[[Санат:1998 жылы құрылған оқу орындары]]
[[Санат:Тараз жоғарғы оқу орындары]]</text>
      <sha1>ajkrlf6dkiswaolfzzwd7svkf9qpqbs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Альтисхофен</title>
    <ns>0</ns>
    <id>303032</id>
    <revision>
      <id>3575804</id>
      <parentid>2768866</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T21:38:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SpinnerLaserzthe2nd</username>
        <id>101961</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:CHE Altishofen COA.png]] → [[File:CHE Altishofen COA.svg]]</comment>
      <origin>3575804</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4029" sha1="8gpyw9ajclj0rowxrpva5mtr53whuvn" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = коммуна 
 |қазақша атауы           = Альтисхофен 
 |шынайы атауы            = Altishofen 
 |сурет                   = [[Сурет:Schloss Altishofen.jpg|330px]] 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Швейцария 
 |елтаңба                 = CHE Altishofen COA.svg 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=47 |lat_min=11 |lat_sec=59 
  |lon_dir=E |lon_deg=7 |lon_min=58 |lon_sec=0 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Швейцария әкімшілік бөлінісі{{!}}Кантоны 
 |аймағы                  = Люцерн 
 |кестедегі аймақ         = Люцерн (кантон){{!}}Люцерн  
 |аудан түрі              = Швейцария округтерінің тізімі{{!}}Округі 
 |ауданы                  = Виллизау 
 |кестедегі аудан         = Виллизау (округ){{!}}Виллизау 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Мэр{{!}}Бургомистрі
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 5.76 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 482 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = неміс тілі
  |тұрғыны                = 1350 
  |санақ жылы             = 2006 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 6246 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = LU 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды
 |сандық идентификаторы   = 1123 
 |ортаққордағы санаты     = Altishofen 
 |сайты                   = http://www.altishofen.ch 
 |сайт тілі               = 
}} 

'''Альтисхофен''' ({{lang-de|Altishofen}}) — [[Швейцария]]ның [[Люцерн (кантон)|Люцерн]] кантонында орналасқан коммуна. [[Виллизау (округ)|Виллизау]] округінің құрамына кіреді.

[[2006 жыл]]ғы  мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 1350 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 5.76 км² шамасында. [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|Ресми идентификациялық коды]] — ''1123'', [[пошта индексі]] — 6246.

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.altishofen.ch Ресми сайты]

{{Switzerland-geo-stub}}
{{Швейцария:Виллизау округі:Қалалар}} 

[[Санат:Люцерн елді мекендері]]</text>
      <sha1>8gpyw9ajclj0rowxrpva5mtr53whuvn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Удлигенсвиль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>303114</id>
    <revision>
      <id>3575803</id>
      <parentid>1945483</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T21:29:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SpinnerLaserzthe2nd</username>
        <id>101961</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Pic Udligenswil.png]] → [[File:CHE Udligenswil COA.svg]]</comment>
      <origin>3575803</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4182" sha1="r8jucb2uxcjzgw552umhy4l7ri7ehwz" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = коммуна 
 |қазақша атауы           = Удлигенсвиль 
 |шынайы атауы            = Udligenswil 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Швейцария 
 |елтаңба                 = CHE Udligenswil COA.svg 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=47 |lat_min=5 |lat_sec=26 
  |lon_dir=E |lon_deg=8 |lon_min=24 |lon_sec=2 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Швейцария әкімшілік бөлінісі{{!}}Кантоны 
 |аймағы                  = Люцерн 
 |кестедегі аймақ         = Люцерн (кантон){{!}}Люцерн  
 |аудан түрі              = Швейцария округтерінің тізімі{{!}}Округі 
 |ауданы                  = Люцерн 
 |кестедегі аудан         = Люцерн (округ){{!}}Люцерн 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Мэр{{!}}Бургомистрі
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 6.25 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 621 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = неміс тілі
  |тұрғыны                = 2050 
  |санақ жылы             = 2006 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 6044 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = LU 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды
 |сандық идентификаторы   = 1067 
 |ортаққордағы санаты     = Udligenswil 
 |сайты                   = http://www.udligenswil.ch 
 |сайт тілі               = 
}} 
[[Сурет:Karte Gemeinde Udligenswil 2010.png|250px|thumb|Картада орналасуы]]
'''Удлигенсвиль''' ({{lang-de|Udligenswil}}) — [[Швейцария]]ның [[Люцерн (кантон)|Люцерн]] кантонында орналасқан коммуна. [[Люцерн (округ)|Люцерн]] округінің құрамына кіреді.

[[2006 жыл]]ғы  мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 2050 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 6.25 км² шамасында. [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|Ресми идентификациялық коды]] — ''1067'', [[пошта индексі]] — 6044.
[[File:2013-09-04 Udligenswil (Foto Dietrich Michael Weidmann) 119.JPG|thumb|left|250px|Удлигенсвиль]]

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.udligenswil.ch Ресми сайты]

{{Switzerland-geo-stub}}
{{Швейцария:Люцерн округі:Қалалар}} 

[[Санат:Люцерн елді мекендері]]</text>
      <sha1>r8jucb2uxcjzgw552umhy4l7ri7ehwz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аржеле-сюр-Мер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>422320</id>
    <revision>
      <id>3575793</id>
      <parentid>2931871</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T20:44:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-20613-29</username>
        <id>179338</id>
      </contributor>
      <comment>new mayor</comment>
      <origin>3575793</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6486" sha1="68u0tcz1zou5a77npndfhh02h2l9t27" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = [[Коммуна (Франция)|Коммуна]]
 |қазақша атауы           = Аржеле-сюр-Мер
 |шынайы атауы            = Argelès-sur-Mer
 |сурет                   = [[Сурет:Plage (1).JPG|300px]]
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Франция
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir= |lat_deg=42.54493 |lat_min= |lat_sec=
  |lon_dir= |lon_deg=3.02352 |lon_min= |lon_sec=
  |CoordAddon             = type:city(10033)_region:FR
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 270
 |аймақ картасының өлшемi = 270
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Франция аймақтары{{!}}Аймағы
 |аймағы                  = Лангедок-Руссильон
 |кестедегі аймақ         = Лангедок-Руссильон
 |аудан түрі              = Франция департаменттері{{!}}Департаменті
 |ауданы                  = Шығыс Пиреней
 |кестедегі аудан         = Шығыс Пиреней (департамент){{!}}Шығыс Пиреней
 |қауым түрі              = Франция округтері{{!}}Округі
 |қауым                   = Сере (округ){{!}}Сере
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = &lt;!-- [[Франция кантондары|Кантоны]]:&lt;br /&gt; [[Аржеле-сюр-Мер (кантон)|Аржеле-сюр-Мер]] --&gt;
 |басшының түрi           = Мэр{{!}}Мэрі
 |басшысы                 = Julie Sanz ([[2026]]-[[2032]])
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 58,67
 |биiктiктiң түрi         = Биіктігі
 |орталығының биiктігі    = 0—1099
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 10033
  |санақ жылы             = 2009
  |тығыздығы              = 171,01
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 66700
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = INSEE коды
 |сандық идентификаторы   = 66008
 |ортаққордағы санаты     = Argelès-sur-Mer
 |сайты                   = http://fr.argeles-sur-mer.com
 |сайт тілі               = 
}}
'''Аржеле-сюр-Мер''' ({{lang-fr|Argelès-sur-Mer}}) — [[Франция]]дағы коммуна. [[Лангедок-Руссильон]] аймағына қарасты [[Шығыс Пиреней (департамент)|Шығыс Пиреней]] департаментінде орналасқан. [[Сере (округ)|Сере]] округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 58,67 км² шамасында.

Коммунаның [[INSEE коды]] — ''66008'', [[пошта индексі]] — ''66700''.

== Географиясы ==
[[File:Map commune FR insee code 66008.png|center|300px|thumb]]

== Демографиясы ==
[[2009 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 10033 адамды құрады&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/departement.asp |title = 2009 жылғы тұрғындар саны |publisher=[[INSEE]] |accessdate=25.11.2012}}{{ref-fr}}&lt;/ref&gt;. Халық тығыздығы — 171,01 адам/км².

{{Демография/FRA/Argelès-sur-Mer}}

Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006)&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=99&amp;ref_id=pop-sexe-age-quinquennal| title=Population selon le sexe et l'âge...2006| language=fr| description = Жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) |publisher=[[INSEE]] | accessdate=25.11.2012}}&lt;/ref&gt;:
{{ЖЖ-Кесте
 | макс=447 | барлығы=9920
 | е0=244 | ә0=212
 | е5=282 | ә5=183
 | е10=239 | ә10=235
 | е15=259 | ә15=237
 | е20=193 | ә20=205
 | е25=199 | ә25=162
 | е30=209 | ә30=247
 | е35=308 | ә35=301
 | е40=316 | ә40=342
 | е45=357 | ә45=325
 | е50=342 | ә50=331
 | е55=353 | ә55=392
 | е60=392 | ә60=447
 | е65=371 | ә65=397
 | е70=327 | ә70=439
 | е75=204 | ә75=292
 | е80=151 | ә80=218
 | е85=57 | ә85=152
}}

== Тағы қараңыз ==
* [[Шығыс Пиреней департаментінің коммуналары]]

== Дереккөздер ==
{{reflist}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{commonscat|Argelès-sur-Mer|Аржеле-сюр-Мер}}
* [http://fr.argeles-sur-mer.com Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130319144835/http://fr.argeles-sur-mer.com/ |date=2013-03-19 }}
* [http://www.recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&amp;codeZone=66008-COM Францияның ұлттық статистика және экономикалық зерттеулер институты сайтындағы парақшасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121005090312/http://recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&amp;codeZone=66008-COM |date=2012-10-05 }}
* [http://www.mapquest.com/?q=42.54493,3.02352&amp;zoom=8 «Mapquest» картасында орналасуы]

{{France-geo-stub}}
{{Шығыс Пиреней департаментінің коммуналары}}

[[Санат:Шығыс Пиреней департаментінің коммуналары]]</text>
      <sha1>68u0tcz1zou5a77npndfhh02h2l9t27</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575794</id>
      <parentid>3575793</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T20:47:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3575794</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6495" sha1="sw7ibmqi2wjas29zsz0zf8uwlb83x65" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = [[Коммуна (Франция)|Коммуна]]
 |қазақша атауы           = Аржеле-сюр-Мер
 |шынайы атауы            = Argelès-sur-Mer
 |сурет                   = [[Сурет:Plage (1).JPG|300px]]
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Франция
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir= |lat_deg=42.54493 |lat_min= |lat_sec=
  |lon_dir= |lon_deg=3.02352 |lon_min= |lon_sec=
  |CoordAddon             = type:city(10033)_region:FR
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 270
 |аймақ картасының өлшемi = 270
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Франция аймақтары{{!}}Аймағы
 |аймағы                  = Лангедок-Руссильон
 |кестедегі аймақ         = Лангедок-Руссильон
 |аудан түрі              = Франция департаменттері{{!}}Департаменті
 |ауданы                  = Шығыс Пиреней
 |кестедегі аудан         = Шығыс Пиреней (департамент){{!}}Шығыс Пиреней
 |қауым түрі              = Франция округтері{{!}}Округі
 |қауым                   = Сере (округ){{!}}Сере
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = &lt;!-- [[Франция кантондары|Кантоны]]:&lt;br /&gt; [[Аржеле-сюр-Мер (кантон)|Аржеле-сюр-Мер]] --&gt;
 |басшының түрi           = Мэр{{!}}Мэрі
 |басшысы                 = Julie Sanz (2026–2032)
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 58,67
 |биiктiктiң түрi         = Биіктігі
 |орталығының биiктігі    = 0—1099
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 10033
  |санақ жылы             = 2009
  |тығыздығы              = 171,01
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 66700
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = INSEE коды
 |сандық идентификаторы   = 66008
 |ортаққордағы санаты     = Argelès-sur-Mer
 |сайты                   = http://fr.argeles-sur-mer.com
 |сайт тілі               = 
}}
'''Аржеле-сюр-Мер''' ({{lang-fr|Argelès-sur-Mer}}) — [[Франция]]дағы коммуна. [[Лангедок-Руссильон]] аймағына қарасты [[Шығыс Пиреней (департамент)|Шығыс Пиреней]] департаментінде орналасқан. [[Сере (округ)|Сере]] округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 58,67 км² шамасында.

Коммунаның [[INSEE коды]] — ''66008'', [[пошта индексі]] — ''66700''.

== Географиясы ==
[[File:Map commune FR insee code 66008.png|center|300px|thumb]]

== Демографиясы ==
[[2009 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 10033 адамды құрады&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/departement.asp |title = 2009 жылғы тұрғындар саны |publisher=[[INSEE]] |accessdate=25.11.2012}}{{ref-fr}}&lt;/ref&gt;. Халық тығыздығы — 171,01 адам/км².

{{Демография/FRA/Argelès-sur-Mer}}

Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006)&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=99&amp;ref_id=pop-sexe-age-quinquennal| title=Population selon le sexe et l'âge...2006| language=fr| description = Жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) |publisher=[[INSEE]] | accessdate=25.11.2012}}&lt;/ref&gt;:
{{ЖЖ-Кесте
 | макс=447 | барлығы=9920
 | е0=244 | ә0=212
 | е5=282 | ә5=183
 | е10=239 | ә10=235
 | е15=259 | ә15=237
 | е20=193 | ә20=205
 | е25=199 | ә25=162
 | е30=209 | ә30=247
 | е35=308 | ә35=301
 | е40=316 | ә40=342
 | е45=357 | ә45=325
 | е50=342 | ә50=331
 | е55=353 | ә55=392
 | е60=392 | ә60=447
 | е65=371 | ә65=397
 | е70=327 | ә70=439
 | е75=204 | ә75=292
 | е80=151 | ә80=218
 | е85=57 | ә85=152
}}

== Тағы қараңыз ==
* [[Шығыс Пиреней департаментінің коммуналары]]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{commonscat|Argelès-sur-Mer|Аржеле-сюр-Мер}}
* [http://fr.argeles-sur-mer.com Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130319144835/http://fr.argeles-sur-mer.com/ |date=2013-03-19 }}
* [http://www.recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&amp;codeZone=66008-COM Францияның ұлттық статистика және экономикалық зерттеулер институты сайтындағы парақшасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121005090312/http://recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&amp;codeZone=66008-COM |date=2012-10-05 }}
* [http://www.mapquest.com/?q=42.54493,3.02352&amp;zoom=8 «Mapquest» картасында орналасуы]

{{France-geo-stub}}
{{Шығыс Пиреней департаментінің коммуналары}}

[[Санат:Шығыс Пиреней департаментінің коммуналары]]</text>
      <sha1>sw7ibmqi2wjas29zsz0zf8uwlb83x65</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575795</id>
      <parentid>3575794</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T20:48:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3575795</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6482" sha1="64z01423lh0qba4meb40yzrimqw4tge" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = [[Коммуна (Франция)|Коммуна]]
 |қазақша атауы           = Аржеле-сюр-Мер
 |шынайы атауы            = Argelès-sur-Mer
 |сурет                   = Plage (1).JPG
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Франция
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir= |lat_deg=42.54493 |lat_min= |lat_sec=
  |lon_dir= |lon_deg=3.02352 |lon_min= |lon_sec=
  |CoordAddon             = type:city(10033)_region:FR
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 270
 |аймақ картасының өлшемi = 270
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Франция аймақтары{{!}}Аймағы
 |аймағы                  = Лангедок-Руссильон
 |кестедегі аймақ         = Лангедок-Руссильон
 |аудан түрі              = Франция департаменттері{{!}}Департаменті
 |ауданы                  = Шығыс Пиреней
 |кестедегі аудан         = Шығыс Пиреней (департамент){{!}}Шығыс Пиреней
 |қауым түрі              = Франция округтері{{!}}Округі
 |қауым                   = Сере (округ){{!}}Сере
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = &lt;!-- [[Франция кантондары|Кантоны]]:&lt;br /&gt; [[Аржеле-сюр-Мер (кантон)|Аржеле-сюр-Мер]] --&gt;
 |басшының түрi           = Мэр{{!}}Мэрі
 |басшысы                 = Julie Sanz ([[2026]]–[[2032]])
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 58,67
 |биiктiктiң түрi         = Биіктігі
 |орталығының биiктігі    = 0—1099
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 10033
  |санақ жылы             = 2009
  |тығыздығы              = 171,01
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 66700
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = INSEE коды
 |сандық идентификаторы   = 66008
 |ортаққордағы санаты     = Argelès-sur-Mer
 |сайты                   = http://fr.argeles-sur-mer.com
 |сайт тілі               = 
}}
'''Аржеле-сюр-Мер''' ({{lang-fr|Argelès-sur-Mer}}) — [[Франция]]дағы коммуна. [[Лангедок-Руссильон]] аймағына қарасты [[Шығыс Пиреней (департамент)|Шығыс Пиреней]] департаментінде орналасқан. [[Сере (округ)|Сере]] округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 58,67 км² шамасында.

Коммунаның [[INSEE коды]] — ''66008'', [[пошта индексі]] — ''66700''.

== Географиясы ==
[[File:Map commune FR insee code 66008.png|center|300px|thumb]]

== Демографиясы ==
[[2009 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 10033 адамды құрады&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/departement.asp |title = 2009 жылғы тұрғындар саны |publisher=[[INSEE]] |accessdate=25.11.2012}}{{ref-fr}}&lt;/ref&gt;. Халық тығыздығы — 171,01 адам/км².

{{Демография/FRA/Argelès-sur-Mer}}

Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006)&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=99&amp;ref_id=pop-sexe-age-quinquennal| title=Population selon le sexe et l'âge...2006| language=fr| description = Жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) |publisher=[[INSEE]] | accessdate=25.11.2012}}&lt;/ref&gt;:
{{ЖЖ-Кесте
 | макс=447 | барлығы=9920
 | е0=244 | ә0=212
 | е5=282 | ә5=183
 | е10=239 | ә10=235
 | е15=259 | ә15=237
 | е20=193 | ә20=205
 | е25=199 | ә25=162
 | е30=209 | ә30=247
 | е35=308 | ә35=301
 | е40=316 | ә40=342
 | е45=357 | ә45=325
 | е50=342 | ә50=331
 | е55=353 | ә55=392
 | е60=392 | ә60=447
 | е65=371 | ә65=397
 | е70=327 | ә70=439
 | е75=204 | ә75=292
 | е80=151 | ә80=218
 | е85=57 | ә85=152
}}

== Тағы қараңыз ==
* [[Шығыс Пиреней департаментінің коммуналары]]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{commonscat|Argelès-sur-Mer|Аржеле-сюр-Мер}}
* [http://fr.argeles-sur-mer.com Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130319144835/http://fr.argeles-sur-mer.com/ |date=2013-03-19 }}
* [http://www.recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&amp;codeZone=66008-COM Францияның ұлттық статистика және экономикалық зерттеулер институты сайтындағы парақшасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121005090312/http://recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&amp;codeZone=66008-COM |date=2012-10-05 }}
* [http://www.mapquest.com/?q=42.54493,3.02352&amp;zoom=8 «Mapquest» картасында орналасуы]

{{France-geo-stub}}
{{Шығыс Пиреней департаментінің коммуналары}}

[[Санат:Шығыс Пиреней департаментінің коммуналары]]</text>
      <sha1>64z01423lh0qba4meb40yzrimqw4tge</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Валь-де-Марн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>479890</id>
    <revision>
      <id>3575555</id>
      <parentid>3401312</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T14:57:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3575555</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2193" sha1="j5egdwv51svgfsx3gpzodg8wym9r0d3" xml:space="preserve">'''Валь-де-Марн''' ({{lang-fr|Val-de-Marne}}, мағынасы «Марн аңғары») — [[Франция]] орталық бөлігінің солтүстігіндегі департамент, [[Иль-де-Франс]] аймағының департаменттерінің бірі. Реттік нөмірі — 94. Әкімшілік орталығы — [[Кретей (қала)|Кретей]]. Халық саны 1,256 млн адам (департаменттер арасында 11-ші орын, [[1999]] ж.).

== Географиясы ==
Жер аумағы 245 км². [[Париж]] қаласының оңтүстік-шығысында орналасқан бұл департамент арқылы [[Сена (өзен)|Сена]] және оның тармағы [[Марна (өзен)|Марна]] өзендері ағып өтеді.

== Әкімшілік-аумақтық бөлінісі ==
[[Сурет:Administrative_map_94.png|300px|left|thumb|Әкімшілік-аумақтық картасы]]
Департамент 3 округ, 49 кантон және 47 коммунаны қосады.

== Тарихы ==
Сен-Сен-Дени департаменті [[1968 жыл]]ы [[1 қаңтар]]да құрылды және бұрынғы Сена (29 коммун) және Сена және Уаза (18 коммун) департаменттерінің кейбір бөліктерін өзіне қосты. Атауы [[Марна (өзен)|Марна]] өзенінен шыққан.

== Тағы қараңыз ==
* [[Валь-де-Марн департаментінің коммуналары]]

== Сілтемелер ==
* [http://www.Val-de-Marne.pref.gouv.fr/ Préfecture] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040624130915/http://www.val-de-marne.pref.gouv.fr/ |date=2004-06-24 }}
* [http://www.cg94.fr/ Conseil général] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110223070624/http://cg94.fr/ |date=2011-02-23 }}

{{france-geo-stub}}
{{Франция департаменттері}}
{{Валь-де-Марн департаментінің коммуналары}}

[[Санат:Валь-де-Марн|*]]</text>
      <sha1>j5egdwv51svgfsx3gpzodg8wym9r0d3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі</title>
    <ns>4</ns>
    <id>491233</id>
    <revision>
      <id>3576048</id>
      <parentid>3575260</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T09:00:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3576048</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17101" sha1="1f3c6qmodvin1gbsmaxtyvmzjnsx5rz" xml:space="preserve">{{ambox
 |type       = notice
 |text       = Бұл бетте қазіргі [[Уикипедия:Администраторлар|Уикипедия админдерінің]] белсенділік статистикасы көрсетілген, бағандар бойынша өсу не кему ретімен орналастыруға болады. &lt;br /&gt;

&lt;small&gt;Мәліметтер [https://xtools.wmcloud.org/ec&amp;uselang=kk X!'s Tools]-тан  алынған.&lt;/small&gt;
}}
{{StatInfo}}
== Шартты белгілер ==
[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және көк түспен қазіргі белсенді админдер ерекшеленген;
[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және көк түспен қазіргі белсенді емес админдер ерекшеленген;
[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және солғын түспен бұрынғы админдер ерекшеленген.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Админ әрекеттері
|-
| Бұғаттау әрекеттері || [[File:User-block.png|30px|link=]] Қатысушыларды бұғаттағандары || [[File:2_(number).png|25px|link=]][[File:User-block.png|30px|link=]] Қатысушыларды қайта бұғаттағандары || [[File:User-welcome.png|25px]] Қатысушылардың бұғатынан босатқандары ||
|-
| Қорғау әрекеттері || [[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қорғағандары || [[File:2_(number).png|25px|link=]] [[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қайталап қорғағандары || [[File:OOjs UI icon unLock-ltr-progressive.svg|20px|link=]] Беттердің қорғанысын алғандары ||
|-
| Жою әрекеттері||[[File:OOjs UI icon trash-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді жойғандары || [[File:OOjs UI icon eyeClosed-progressive.svg|20px|link=]] Нұсқаларды жойғандары (revision delete) || [[File:OOjs UI icon trash-progressive revised (with exclamation).svg|20px|link=]] Журналдарды жойғандары (log delete) || [[File:OOjs UI icon restore-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қалпына келтіргендері
|-
| Басқа әрекеттер || [[File:Echo user-rights icon.svg|20px|link=]] Құқық өзгерткендері ||[[File:Noun Project import icon 652774.svg|20px|link=]] Импорттағандары  ||[[File:OOjs UI icon funnel-rtl-progressive.svg|20px|link=]] AbuseFilter өзгерткендері || [[File:OOjs UI icon advanced-progressive.svg|20px|link=]] Контент моделін өзгерткендері 
|-
| [[File:Tabler-icons sum.svg|25px|link=]] Барлығының қосындысы
|-
|}

== Тізім ==
&lt;!-- BOT:ADMINS-ACTIVITY:START --&gt;
{|class=&quot;wikitable sortable plainlinks; ts-stickytableheader&quot; style=&quot;text-align:right; width:100%; font-size:100; background: #ffffff&quot;
|-
!&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;#&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;Админ аты&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:Tabler-icons sum.svg|25px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:User-block.png|30px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:2_(number).png|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]][[File:User-block.png|30px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:User-welcome.png|25px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:2_(number).png|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]][[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon unLock-ltr-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon trash-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon eyeClosed-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon trash-progressive revised (with exclamation).svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon restore-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:Echo user-rights icon.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:Noun Project import icon 652774.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon funnel-rtl-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon advanced-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]
|-
|align=center|1||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kasymov#general-stats 35015]||616||26||18||263||23||3||33891||8||0||167||0||0||0||0
|-
|align=center|2||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Arystanbek|Arystanbek]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Arystanbek#general-stats 28568]||275||6||9||1307||42||7||26220||22||7||300||21||7||328||17
|-
|align=center|3||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Нұрлан_Рахымжанов#general-stats 14883]||417||21||19||106||17||3||13692||37||13||513||45||0||0||0
|-
|align=center|4||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Bolatbek|{{color|grey|Bolatbek}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Bolatbek#general-stats 5355]||18||0||0||116||20||2||5152||5||0||23||0||0||19||0
|-
|align=center|5||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Салиха|Салиха]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Салиха#general-stats 4268]||0||0||0||235||0||26||3997||0||0||10||0||0||0||0
|-
|align=center|6||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:AlefZet|{{color|grey|AlefZet}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/AlefZet#general-stats 3721]||96||0||20||164||1||14||3358||0||0||68||0||0||0||0
|-
|align=center|7||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Bekus|{{color|grey|Bekus}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Bekus#general-stats 3615]||19||2||0||20||5||6||3553||0||0||10||0||0||0||0
|-
|align=center|8||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Ulan|{{color|grey|Ulan}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Ulan#general-stats 3263]||18||0||2||3||0||0||3235||0||0||5||0||0||0||0
|-
|align=center|9||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:ArystanbekBot|ArystanbekBot]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/ArystanbekBot#general-stats 2942]||0||0||0||0||0||0||2942||0||0||0||0||0||0||0
|-
|align=center|10||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Sibom|{{color|grey|Sibom}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Sibom#general-stats 2500]||28||1||1||5||3||7||2440||0||0||15||0||0||0||0
|-
|align=center|11||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/1nter_pares#general-stats 2060]||216||6||4||279||7||13||1524||0||4||7||0||0||0||0
|-
|align=center|12||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GaiJin|{{color|grey|GaiJin}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GaiJin#general-stats 1420]||36||0||0||10||3||3||1300||0||0||14||54||0||0||0
|-
|align=center|13||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek.kz]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Batyrbek.kz#general-stats 1275]||70||0||3||6||2||1||1170||0||0||7||16||0||0||0
|-
|align=center|14||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nurken|Nurken]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurken#general-stats 1146]||37||0||0||11||17||0||1070||0||0||11||0||0||0||0
|-
|align=center|15||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GanS NIS|{{color|grey|GanS NIS}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GanS_NIS#general-stats 1089]||12||0||2||3||0||0||1029||0||0||43||0||0||0||0
|-
|align=center|16||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Amangeldi Mukhamejan|Amangeldi Mukhamejan]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Amangeldi_Mukhamejan#general-stats 855]||9||1||1||26||3||2||774||0||0||30||1||0||7||1
|-
|align=center|17||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kaiyr#general-stats 826]||116||89||10||13||13||2||557||0||0||22||3||0||1||0
|-
|align=center|18||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Polat Alemdar|{{color|grey|Polat Alemdar}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Polat_Alemdar#general-stats 806]||5||0||0||600||60||0||136||0||0||5||0||0||0||0
|-
|align=center|19||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|{{color|grey|Мықтыбек Оразтайұлы}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Мықтыбек_Оразтайұлы#general-stats 738]||1||0||0||19||1||1||649||0||0||67||0||0||0||0
|-
|align=center|20||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:AlibekKS|{{color|grey|AlibekKS}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/AlibekKS#general-stats 695]||18||0||50||7||0||0||611||0||0||9||0||0||0||0
|-
|align=center|21||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Ashina|Ashina]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Ashina#general-stats 435]||1||0||0||16||3||2||393||1||0||13||6||0||0||0
|-
|align=center|22||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Sagzhan#general-stats 314]||15||0||7||12||4||1||260||0||0||15||0||0||0||0
|-
|align=center|23||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Qarakesek|{{color|grey|Qarakesek}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Qarakesek#general-stats 224]||19||1||25||0||2||37||114||0||0||14||12||0||0||0
|-
|align=center|24||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Daniyar|{{color|grey|Daniyar}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Daniyar#general-stats 80]||6||0||0||1||0||0||70||0||0||1||2||0||0||0
|-
|align=center|25||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GaiJinBot|{{color|grey|GaiJinBot}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GaiJinBot#general-stats 79]||0||0||0||0||0||0||79||0||0||0||0||0||0||0
|-
|align=center|26||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurtenge#general-stats 72]||0||0||0||3||0||0||62||5||0||2||0||0||0||0
|-
|align=center|27||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Arruah|{{color|grey|Arruah}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Arruah#general-stats 8]||0||0||0||0||0||0||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|align=center|28||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nick jan|{{color|grey|Nick jan}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nick_jan#general-stats 7]||1||0||0||0||0||0||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|align=center|29||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kasymovbot|Kasymovbot]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kasymovbot#general-stats 0]||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0
|}
&lt;!-- BOT:ADMINS-ACTIVITY:END --&gt;
{{clear}}


== Администраторлардың_нақты_белсенділіктері ==
Белсенділіктердің түспен белгіленуі:

* &lt;span style=&quot;background-color:#00ff33&quot;&gt;[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Жасыл]]&lt;/span&gt; — соңғы әрекетін жасағанына 180 күн толмаған ([0-180])
* &lt;span style=&quot;background-color:#00ccff&quot;&gt;[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Көк]]&lt;/span&gt; — соңғы әрекетін жасағанына 180-нен 360 күн аралығында уақыт өткен ([360-180])
* &lt;span style=&quot;background-color:#ff3300&quot;&gt;[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Қызыл]]&lt;/span&gt; — соңғы әрекетін жасағанына 360 күннен асып кеткен ([360&lt;])


{{Wikistats}}

[[Санат:Уикипедия:Уикипедия статистикалары]]</text>
      <sha1>1f3c6qmodvin1gbsmaxtyvmzjnsx5rz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Белсенді қатысушылар</title>
    <ns>4</ns>
    <id>492279</id>
    <revision>
      <id>3575409</id>
      <parentid>3574769</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T12:02:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jembot</username>
        <id>36112</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Рейтингті жаңарту</comment>
      <origin>3575409</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12479" sha1="trcojta6bnjx8q322hls2uyv65l7a0u" xml:space="preserve">{{/begin|200}}
|-
| 1 || [[User:1nter pares|1nter pares]] || [[Special:Contributions/1nter pares|{{formatnum:2963}}]] || {{Permissions|1nter pares}}
|-
| 2 || [[User:Мағыпар|Мағыпар]] || [[Special:Contributions/Мағыпар|{{formatnum:1434}}]] || {{Permissions|Мағыпар}}
|-
| 3 || [[User:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] || [[Special:Contributions/Rasulbek Adil|{{formatnum:1113}}]] || {{Permissions|Rasulbek Adil}}
|-
| 4 || [[User:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] || [[Special:Contributions/MuratbekErkebulan|{{formatnum:624}}]] || {{Permissions|MuratbekErkebulan}}
|-
| 5 || [[User:Kasymov|Kasymov]] || [[Special:Contributions/Kasymov|{{formatnum:362}}]] || {{Permissions|Kasymov}}
|-
| 6 || [[User:TalgatSnow|TalgatSnow]] || [[Special:Contributions/TalgatSnow|{{formatnum:341}}]] || {{Permissions|TalgatSnow}}
|-
| 7 || [[User:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] || [[Special:Contributions/TheNomadEditor|{{formatnum:280}}]] || {{Permissions|TheNomadEditor}}
|-
| 8 || [[User:Салиха|Салиха]] || [[Special:Contributions/Салиха|{{formatnum:247}}]] || {{Permissions|Салиха}}
|-
| 9 || [[User:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] || [[Special:Contributions/RaiymbekZh|{{formatnum:191}}]] || {{Permissions|RaiymbekZh}}
|-
| 10 || [[User:Casserium|Casserium]] || [[Special:Contributions/Casserium|{{formatnum:165}}]] || {{Permissions|Casserium}}
|-
| 11 || [[User:Nurken|Nurken]] || [[Special:Contributions/Nurken|{{formatnum:149}}]] || {{Permissions|Nurken}}
|-
| 12 || [[User:Дауткулова Ақмарал|Дауткулова Ақмарал]] || [[Special:Contributions/Дауткулова Ақмарал|{{formatnum:142}}]] || {{Permissions|Дауткулова Ақмарал}}
|-
| 13 || [[User:Ұлан Тұрсынбек|Ұлан Тұрсынбек]] || [[Special:Contributions/Ұлан Тұрсынбек|{{formatnum:128}}]] || {{Permissions|Ұлан Тұрсынбек}}
|-
| 14 || [[User:Ермек Нәзерке Еркінқызы|Ермек Нәзерке Еркінқызы]] || [[Special:Contributions/Ермек Нәзерке Еркінқызы|{{formatnum:116}}]] || {{Permissions|Ермек Нәзерке Еркінқызы}}
|-
| 15 || [[User:Almatoswiki|Almatoswiki]] || [[Special:Contributions/Almatoswiki|{{formatnum:102}}]] || {{Permissions|Almatoswiki}}
|-
| 16 || [[User:Wikuiser|Wikuiser]] || [[Special:Contributions/Wikuiser|{{formatnum:101}}]] || {{Permissions|Wikuiser}}
|-
| 17 || [[User:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] || [[Special:Contributions/Ерден Карсыбеков|{{formatnum:85}}]] || {{Permissions|Ерден Карсыбеков}}
|-
| 18 || [[User:Акмарал Т|Акмарал Т]] || [[Special:Contributions/Акмарал Т|{{formatnum:84}}]] || {{Permissions|Акмарал Т}}
|-
| 19 || [[User:Bektenbai Bekzhan|Bektenbai Bekzhan]] || [[Special:Contributions/Bektenbai Bekzhan|{{formatnum:78}}]] || {{Permissions|Bektenbai Bekzhan}}
|-
| 20 || [[User:Ақжарқын Шыңғысбаева|Ақжарқын Шыңғысбаева]] || [[Special:Contributions/Ақжарқын Шыңғысбаева|{{formatnum:70}}]] || {{Permissions|Ақжарқын Шыңғысбаева}}
|-
| 21 || [[User:Рахматулла Нұрқанат|Рахматулла Нұрқанат]] || [[Special:Contributions/Рахматулла Нұрқанат|{{formatnum:67}}]] || {{Permissions|Рахматулла Нұрқанат}}
|-
| 22 || [[User:Нұрғиса Ажиров|Нұрғиса Ажиров]] || [[Special:Contributions/Нұрғиса Ажиров|{{formatnum:65}}]] || {{Permissions|Нұрғиса Ажиров}}
|-
| 23 || [[User:Мақпал гидролог|Мақпал гидролог]] || [[Special:Contributions/Мақпал гидролог|{{formatnum:59}}]] || {{Permissions|Мақпал гидролог}}
|-
| 24 || [[User:Dilnazavr|Dilnazavr]] || [[Special:Contributions/Dilnazavr|{{formatnum:58}}]] || {{Permissions|Dilnazavr}}
|-
| 25 || [[User:Керимкулов Батыр|Керимкулов Батыр]] || [[Special:Contributions/Керимкулов Батыр|{{formatnum:55}}]] || {{Permissions|Керимкулов Батыр}}
|-
| 26 || [[User:Sagzhan|Sagzhan]] || [[Special:Contributions/Sagzhan|{{formatnum:53}}]] || {{Permissions|Sagzhan}}
|-
| 27 || [[User:Gulimaa|Gulimaa]] || [[Special:Contributions/Gulimaa|{{formatnum:53}}]] || {{Permissions|Gulimaa}}
|-
| 28 || [[User:Erkerim1988|Erkerim1988]] || [[Special:Contributions/Erkerim1988|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Erkerim1988}}
|-
| 29 || [[User:Алдаберген Ұлжан|Алдаберген Ұлжан]] || [[Special:Contributions/Алдаберген Ұлжан|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Алдаберген Ұлжан}}
|-
| 30 || [[User:QazaqEditor|QazaqEditor]] || [[Special:Contributions/QazaqEditor|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|QazaqEditor}}
|-
| 31 || [[User:Турсун Ибраев|Турсун Ибраев]] || [[Special:Contributions/Турсун Ибраев|{{formatnum:50}}]] || {{Permissions|Турсун Ибраев}}
|-
| 32 || [[User:Медеууутоп|Медеууутоп]] || [[Special:Contributions/Медеууутоп|{{formatnum:50}}]] || {{Permissions|Медеууутоп}}
|-
| 33 || [[User:Нарбаева Каракоз|Нарбаева Каракоз]] || [[Special:Contributions/Нарбаева Каракоз|{{formatnum:49}}]] || {{Permissions|Нарбаева Каракоз}}
|-
| 34 || [[User:Қуаныш Гүлайым|Қуаныш Гүлайым]] || [[Special:Contributions/Қуаныш Гүлайым|{{formatnum:47}}]] || {{Permissions|Қуаныш Гүлайым}}
|-
| 35 || [[User:Жәди|Жәди]] || [[Special:Contributions/Жәди|{{formatnum:45}}]] || {{Permissions|Жәди}}
|-
| 36 || [[User:Орел Карл|Орел Карл]] || [[Special:Contributions/Орел Карл|{{formatnum:41}}]] || {{Permissions|Орел Карл}}
|-
| 37 || [[User:Бекасыл Бейбітұлы|Бекасыл Бейбітұлы]] || [[Special:Contributions/Бекасыл Бейбітұлы|{{formatnum:39}}]] || {{Permissions|Бекасыл Бейбітұлы}}
|-
| 38 || [[User:Андрианова Анастасия Антоновна|Андрианова Анастасия Антоновна]] || [[Special:Contributions/Андрианова Анастасия Антоновна|{{formatnum:36}}]] || {{Permissions|Андрианова Анастасия Антоновна}}
|-
| 39 || [[User:ErnatPointmakker|ErnatPointmakker]] || [[Special:Contributions/ErnatPointmakker|{{formatnum:36}}]] || {{Permissions|ErnatPointmakker}}
|-
| 40 || [[User:Қарағанды обл. тіл басқармасы|Қарағанды обл. тіл басқармасы]] || [[Special:Contributions/Қарағанды обл. тіл басқармасы|{{formatnum:35}}]] || {{Permissions|Қарағанды обл. тіл басқармасы}}
|-
| 41 || [[User:Эльмира 76|Эльмира 76]] || [[Special:Contributions/Эльмира 76|{{formatnum:34}}]] || {{Permissions|Эльмира 76}}
|-
| 42 || [[User:Abdibekov Abdinur|Abdibekov Abdinur]] || [[Special:Contributions/Abdibekov Abdinur|{{formatnum:32}}]] || {{Permissions|Abdibekov Abdinur}}
|-
| 43 || [[User:Ақмешіт|Ақмешіт]] || [[Special:Contributions/Ақмешіт|{{formatnum:32}}]] || {{Permissions|Ақмешіт}}
|-
| 44 || [[User:ShadZ01|ShadZ01]] || [[Special:Contributions/ShadZ01|{{formatnum:32}}]] || {{Permissions|ShadZ01}}
|-
| 45 || [[User:Аида Кажмухановна|Аида Кажмухановна]] || [[Special:Contributions/Аида Кажмухановна|{{formatnum:30}}]] || {{Permissions|Аида Кажмухановна}}
|-
| 46 || [[User:Daniyal.aidarov5|Daniyal.aidarov5]] || [[Special:Contributions/Daniyal.aidarov5|{{formatnum:27}}]] || {{Permissions|Daniyal.aidarov5}}
|-
| 47 || [[User:Nurkhan|Nurkhan]] || [[Special:Contributions/Nurkhan|{{formatnum:26}}]] || {{Permissions|Nurkhan}}
|-
| 48 || [[User:Tuttiorchestra687|Tuttiorchestra687]] || [[Special:Contributions/Tuttiorchestra687|{{formatnum:26}}]] || {{Permissions|Tuttiorchestra687}}
|-
| 49 || [[User:Epoxa-HH|Epoxa-HH]] || [[Special:Contributions/Epoxa-HH|{{formatnum:25}}]] || {{Permissions|Epoxa-HH}}
|-
| 50 || [[User:Coffee86|Coffee86]] || [[Special:Contributions/Coffee86|{{formatnum:24}}]] || {{Permissions|Coffee86}}
|-
| 51 || [[User:Ashina|Ashina]] || [[Special:Contributions/Ashina|{{formatnum:23}}]] || {{Permissions|Ashina}}
|-
| 52 || [[User:Aizhan Isk|Aizhan Isk]] || [[Special:Contributions/Aizhan Isk|{{formatnum:22}}]] || {{Permissions|Aizhan Isk}}
|-
| 53 || [[User:Yernur055|Yernur055]] || [[Special:Contributions/Yernur055|{{formatnum:22}}]] || {{Permissions|Yernur055}}
|-
| 54 || [[User:Imambek Onlasyn|Imambek Onlasyn]] || [[Special:Contributions/Imambek Onlasyn|{{formatnum:21}}]] || {{Permissions|Imambek Onlasyn}}
|-
| 55 || [[User:Poundgated|Poundgated]] || [[Special:Contributions/Poundgated|{{formatnum:21}}]] || {{Permissions|Poundgated}}
|-
| 56 || [[User:Топчикмед|Топчикмед]] || [[Special:Contributions/Топчикмед|{{formatnum:21}}]] || {{Permissions|Топчикмед}}
|-
| 57 || [[User:Ruslan.dm|Ruslan.dm]] || [[Special:Contributions/Ruslan.dm|{{formatnum:20}}]] || {{Permissions|Ruslan.dm}}
|-
| 58 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:20}}]] || {{Permissions|Makenzis}}
|-
| 59 || [[User:Lanananna|Lanananna]] || [[Special:Contributions/Lanananna|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|Lanananna}}
|-
| 60 || [[User:Maktakyz|Maktakyz]] || [[Special:Contributions/Maktakyz|{{formatnum:16}}]] || {{Permissions|Maktakyz}}
|-
| 61 || [[User:Тұрысбек Жанеля 7д|Тұрысбек Жанеля 7д]] || [[Special:Contributions/Тұрысбек Жанеля 7д|{{formatnum:16}}]] || {{Permissions|Тұрысбек Жанеля 7д}}
|-
| 62 || [[User:Салима Симбаева|Салима Симбаева]] || [[Special:Contributions/Салима Симбаева|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|Салима Симбаева}}
|-
| 63 || [[User:Тәжі Томирис|Тәжі Томирис]] || [[Special:Contributions/Тәжі Томирис|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|Тәжі Томирис}}
|-
| 64 || [[User:Gliwi|Gliwi]] || [[Special:Contributions/Gliwi|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|Gliwi}}
|-
| 65 || [[User:HiOne'kazakh|HiOne'kazakh]] || [[Special:Contributions/HiOne'kazakh|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|HiOne'kazakh}}
|-
| 66 || [[User:Жанерке Асылбекқызы|Жанерке Асылбекқызы]] || [[Special:Contributions/Жанерке Асылбекқызы|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Жанерке Асылбекқызы}}
|-
| 67 || [[User:Тұран|Тұран]] || [[Special:Contributions/Тұран|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Тұран}}
|-
| 68 || [[User:Айбаса|Айбаса]] || [[Special:Contributions/Айбаса|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Айбаса}}
|-
| 69 || [[User:Traumerrei|Traumerrei]] || [[Special:Contributions/Traumerrei|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Traumerrei}}
|-
| 70 || [[User:~2026-13833-86|~2026-13833-86]] || [[Special:Contributions/~2026-13833-86|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|~2026-13833-86}}
|-
| 71 || [[User:Careful Soul|Careful Soul]] || [[Special:Contributions/Careful Soul|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Careful Soul}}
|-
| 72 || [[User:Erkokshe|Erkokshe]] || [[Special:Contributions/Erkokshe|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|Erkokshe}}
|-
| 73 || [[User:Ғауғауррр|Ғауғауррр]] || [[Special:Contributions/Ғауғауррр|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|Ғауғауррр}}
|-
| 74 || [[User:~2026-14199-92|~2026-14199-92]] || [[Special:Contributions/~2026-14199-92|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|~2026-14199-92}}
|-
| 75 || [[User:Amherst99|Amherst99]] || [[Special:Contributions/Amherst99|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Amherst99}}
|-
| 76 || [[User:Otepkaliyeva|Otepkaliyeva]] || [[Special:Contributions/Otepkaliyeva|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Otepkaliyeva}}
|-
| 77 || [[User:YiFeiBot|YiFeiBot]] || [[Special:Contributions/YiFeiBot|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|YiFeiBot}}
|-
| 78 || [[User:Нашын Нұрали|Нашын Нұрали]] || [[Special:Contributions/Нашын Нұрали|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Нашын Нұрали}}
{{/end}}</text>
      <sha1>trcojta6bnjx8q322hls2uyv65l7a0u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Boeing 787 Dreamliner</title>
    <ns>0</ns>
    <id>492521</id>
    <revision>
      <id>3575516</id>
      <parentid>3459170</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T14:25:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3575516</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24667" sha1="tq5esohvtgfkcjj4c750gdgtsk4qzml" xml:space="preserve">{{Ұшу аппараты
 |атауы                 = Boeing 787 Dreamliner
 |типі                  = Реактивті жолаушы ұшағы
 |өндірушісі            = [[Boeing]]
 |мемлекеті             = {{USA}}
 |суреті                = Boeing 787 landing with thrust reversers activated.jpg
 |қолтаңба              = Boeing 787 Dreamliner  ұшағы Варшава әуежайында
 |жобалаушысы           = [[Boeing]]
 |бас конструкторы      = 
 |алғашқы ұшуы          = [[2009 жыл]]ы 15 желтоқсан
 |эксплуатация басталуы = 2011 жылы 26 қазан
 |эксплуатация аяқталуы = 
 |статусы               = Қолданыста, өндірілуде
 |негізгі эксплуатанты  = [[All Nippon Airways]]&lt;br /&gt;[[Japan Airlines]]&lt;br /&gt;[[United Airlines]]&lt;br /&gt;[[Air India]]
 |басқа эксплуатанттары = 
 |өндіріс жылдары       = 2007 жылдан бастап
 |шығарылған бірліктері = 66 (2013 жылдың маусымы)&lt;ref name=&quot;Boeing Orders and Deliveries&quot;&gt;[http://active.boeing.com/commercial/orders/index.cfm Boeing Commercial Airplanes - Orders and Deliveries]&lt;/ref&gt;
 |жобалау құны          = $32 млрд (2011 жылғы [[Boeing]] шығыны)&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Gates, Dominic |title=Boeing celebrates 787 delivery as program's costs top $32 billion|url=http://seattletimes.nwsource.com/html/businesstechnology/2016310102_boeing25.html |work=The Seattle Times |date=September 24, 2011 |accessdate=September 26, 2011}}&lt;/ref&gt; 
 |бірлігінің құны       = 787-8: $206,8 млн&lt;ref name=&quot;prices&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.boeing.com/commercial/prices/|title=Boeing Commercial Airplanes prices|publisher=Boeing|accessdate=тамыз 7, 2012|archiveurl=http://www.webcitation.org/6DAWELAd8|archivedate=2012-12-25}}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt;787-9: $243,6 млн&lt;ref name=&quot;prices&quot;/&gt;
 |базалық моделі        = 
 |бөлек мақалалары бар нұсқалар = 
 |ортаққордағы санаты   = Boeing 787
}}
'''Boeing 787 Dreamliner''' — американдық [[Boeing]] корпорация жасап шығарған кең фюзеляжды екіқозғалтқышты реактивті жолаушы ұшағы. Ұшақ нұсқаларына байланысты 210-нан 330 жолаушыны тасымалдай алады. Boeing компаниясының хабарлауынша, бұл компанияның ең үнемді ұшағы және фюзеляжы негізінен композитті материалдан жасалған әлемдегі ең үлкен ұшақ.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot;&gt;{{cite book | last1 =Norris | first1= G | last2= Thomas | first2= G | last3= Wagner | first3= M | last4= Forbes Smith | first4= C |title=Boeing 787 Dreamliner – Flying Redefined |publisher=Aerospace Technical Publications International |year=2005 |isbn= 0-9752341-2-9}}&lt;/ref&gt; 787 ұшағы өзі алмастырған [[Boeing 767]] ұшағына қарағанда 20 %-ға аз жанармай қолданады.&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.flightglobal.com/news/articles/powering-the-dream-atypical-paths-to-boeing-787-eis-362160/ |title=Powering the Dream: Atypical paths to Boeing 787 EIS |author= Croft, Jon |publisher= Flight International |date= 17 қазан 2011 |accessdate= қаңтар 20, 2013}}&lt;/ref&gt; Dreamliner-дің басты ерекшеліктері: ұшудың электронды жүйелердің, 4 беткері әйнек, қозғалтқыш гондоласындағы шудан қорғайтын шеврондар және ұшақ ұшының жатық контуры. Ұшақ өзінен үлкенірек [[Boeing 777|777]] моделімен типтес болғандықтан ұшқыштар екі ұшақты басқару үшін бір квалификацияны меңгереді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://fsims.faa.gov/wdocs/fsb/b-787_fsb.pdf |title=Flight Standardization Board Report|date=тамыз 25, 2011 |work=[[Federal Aviation Administration]] |accessdate=қараша 8, 2011}}&lt;/ref&gt;

2005 жылдың 28 қаңтарына дейін ұшақ 7E7 деген уақытша атпен белгілі болды.&lt;ref name=&quot;Designation&quot;&gt;{{Cite press release |title=Boeing Gives the 7E7 Dreamliner a Model Designation |publisher=Boeing |date=қаңтар 28, 2005 |url=http://www.boeing.com/news/releases/2005/q1/nr_050128g.html | accessdate=маусым 14, 2011}}&lt;/ref&gt; Алғашқы 787 2007 жылы 8 шілдеде Эверетт қаласындағы (Вашингтон штаты) Boeing компаниясының зауытынан шығарылып бұқара алдында көрсетілді. Бұл кезде ұшаққа 677 тапсырыс түскен болатын.&lt;ref name=&quot;677 orders&quot;&gt;{{Cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2007/q3/070708b_nr.html |title=Boeing Celebrates the Premiere of the 787 Dreamliner |publisher=Boeing|date=шілде 8, 2007 |accessdate=қаңтар 21, 2011}}&lt;/ref&gt; 2013 жылдың мамырына қарай 787 ұшағына 58 тапсырыс берушіден 890 ұшаққа тапсырыс жасалды. Оның ең көбі International Lease Finance Corporation (ILFC) компаниясынан түсті.

.

== Тарихы ==
=== Алғышарттары ===
1990 жылдардың соңында [[Boeing]] 747-400 және [[Boeing 767|767]] ұшақтарының сатылымы төмендеуіне байланысты оларды алмастыратын жаңа ұшақтың бағдарламасын қарастыра бастады. Компания 2 жаңа ұшақты ұсынды. Біріншісі — 747X, ол 747-400 ұшағын ұзарту және жақсарту арқылы жасалмақ болған. Ал екіншісі — Sonic Cruiser, ол 767 ұшағымен бірдей мөлшерде жанармай шығындай отырып одан 15 % артық жылдамдықпен (шамамен 0,98 М) ұша алатын.&lt;ref name=&quot;need-speed&quot;&gt;{{cite web|last=Gunter|first=Lori|url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2002/july/i_ca2.html |title=The Need for Speed, Boeing's Sonic Cruiser team focuses on the future|publisher=Boeing Frontier magazine|date=шілде 2002| accessdate =қаңтар 21, 2011}}&lt;/ref&gt; 
747X ұшағына қызығушылық болмады, ал Sonic Criuser болашағы жарқын көрінді. Бірнеше ірі [[АҚШ]] әуе компаниялары, [[Continental Airlines]]-пен қоса, Sonic Criuser концепциясына назар аударды, алайда олар ұшақты қолдану шығынына қатысты қамкөңіл көрсетті.&lt;ref name=&quot;Forbes_Sonic_Cruiser_20010528&quot;&gt;{{cite news|title=Paper plane: That Mach 0.95 Sonic Cruiser from Boeing will never fly. Here's why. |last=Banks |first=Howard |work=Forbes |date=мамыр 28, 2001 |url=http://members.forbes.com/global/2001/0528/056.html | accessdate =маусым 7, 2007}}&lt;/ref&gt;

[[2001 жылдың 11 қыркүйегіндегі лаңкестік актілер]] мен мұнай бағасының өсуі әлемдік ұшақ нарығына өзгеріс әкелді: енді әуе компанияларын жылдамдық емес, үнемділік қызықтырды. Сол кезде ең көп залал шеккен әуе тасымалдаушылары, әсіресе АҚШ компаниялары, Sonic Cruiser-дің мүмкін тапсырыс берушілері болған. Сондықтан [[2002 жыл]]ы [[20 желтоқсан]]да Boeing Sonic Cruiser жобасынан бас тартатынын мәлімдеді. [[2003 жыл]]ы [[29 қаңтар]]да компания өз бағытынын өзгеретінін мәлімдеді: Boeing Sonic Cruiser технологияларын қолдана отырып қарапайым пішімдегі 7E7 ұшағын жасайтынын айтты.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|agency=Associated Press |url=http://seattletimes.com/html/nationworld/2009373399_apusboeing787historyglance.html|title=History of the Boeing 787|work=Seattle Times| date =маусым 23, 2000|accessdate=28 қазан 2012}}&lt;/ref&gt; 
Жаңа ұшақ сыйымдылығы одан үлкен [[Boeing 747|747]] ұшағынан аз болуы керек болды, осыған орай арнайы топ зерттеу жұмыстарын бастады.&lt;ref name=&quot;Aerlines&quot;&gt;{{cite web |last=Cannegieter |first=Roger |url=http://www.aerlines.nl/issue_31/31_Cannegieter_Ranging_Capabilities.pdf |title=Long Range vs. Ultra High Capacity|publisher=Aerlines.nl |accessdate=сәуір 8, 2010}}&lt;/ref&gt; 
&lt;ref name=&quot;BabejPollak&quot;&gt;{{Cite news | last1=Babej |first1=Marc E. |last2=Pollak |first2=Tim |url=http://www.forbes.com/2006/05/23/unsolicited-advice-advertising-cx_meb_0524boeing.html | title =Boeing Versus Airbus |work=Forbes |date=мамыр 24, 2006 |accessdate=сәуір 8, 2010}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Dreamliner logo.svg|thumb|''Dreamliner'' логотипі 2003 жылы шілдеде таныстырылды.|alt=The Dreamliner logo.]]
Sonic Cruiser-ді алмастыраты жобаға &quot;7E7&quot; атауы берілді (өндірістік ішкі атауы: &quot;Y2&quot;).&lt;ref&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2003/march/cover.html |title=Maximizing the Middle, Finding the sweet spot in the market |publisher=Boeing Frontier magazine |date=March 2003}}&lt;/ref&gt; 
Boeing-тің Sonic Cruiser мен 7E7 ұшақтары аясында жасалған технологиялары компания өнімдерін жақсартуға бағытталған «Йеллоустоун жобасына» енгізілді (7E7 осы жобаның алғашқы қадамы болды).&lt;ref name=&quot;Boe_787_power_on&quot;&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2008/q2/080620b_nr.html |title=Boeing Achieves 787 Power On | publisher =Boeing |date=маусым 20, 200}}&lt;/ref&gt; 
7E7 концепциясының алғашқы суреттерінде ұшақта түсірілген кабина терезесі, төмендетілген ұшы және [[акула]] жүзбесіне ұқсас ұшақ құйрығы болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/articles/2007/10/22/218786/daydream-believer-how-different-is-the-boeing-787.html |title=Daydream believer: How different is the Boeing 787? |work=Flight International |accessdate=December 14, 2010}}&lt;/ref&gt; 
Алғашында &quot;E&quot; әріпі бірнеше мағынаны береді деп айтылды: тиімді (efficiency), қоршаған ортаға зиян келтірмейтін (environmentally friendly). Алайда кейін Boeing оны &quot;8&quot; санына ұқсас келеді деп хабарлады.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot; /&gt; 
[[2003 жыл]]ы шілдеде 500 000 адам қатысқан онлайн дауыс беру нәтижесінде ұшаққа «Dreamliner» атауы берілді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2003/july/i_nan.html |title='Name Your Plane' sweepstakes |date= шілде 2003 |publisher=Boeing Frontiers Online |accessdate=September 28, 2007}}&lt;/ref&gt; 
Басқа атаулар қатарында eLiner , Global Cruiser және Stratoclimber болды.

[[Сурет:All Nippon Airways Boeing 787 Dreamliner two.jpg|thumb|left|All Nippon Airways 2004 жылы 50 ұшаққа тапсырысымен 787 Dreamliner бағдарламасына қосылды.|alt=B787 in launch customer All Nippon Airways' blue and white livery. In the background are two assembly halls, with huge doors facing left. Vehicles are parked in front of the halls.]]
[[2004 жыл]]ы [[26 сәуір]]де [[Жапония|жапондық]] [[All Nippon Airways]] (ANA) әуе компаниясы жаңа ұшақтың алғашқы тапсырыс берушісі болды: ANA 50 ұшаққа тапсырыс берді, ал олардың тапсырылуы 2008 жылдың аяғына белгіленді.&lt;ref&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2004/q2/nr_040426g.html |title=Boeing Launches 7E7 Dreamliner |work=Boeing |date=сәуір 26, 2004| accessdate=маусым 14, 2011}}&lt;/ref&gt; 
ANA тапсырыс берілген ұшақтардың 30 жергілікті әуе линияларына арналған 787-3 (бір класста 290-330 орынды), қалған 20 орта магистральді халықаралық қатынастарға арналған (мысалы, [[Токио]] Нарита - [[Бейжің]]) 787-8 нұсқасында (екі класста 210-250 орын) тапсырыс берді. Ұшақ ANA әуе компаниясына бұрын болмаған Денвер, Мәскеу және Нью-Дели қалаларына жаңа бағыттарды ашуға мүмкіндік берді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.metrodenver.org/blog-tags/industries/ANA-Japan-Denver-international-flight.html |title=ANA says Denver still in hunt for non-stop to Tokyo |publisher=Metro Denver |date=сәуір 8, 2009 |accessdate=December 14, 2010}}&lt;/ref&gt; 
787-3 және 787-8 ұшақтың алғашқы нұсқалар болды, ал 787-9 қолданысқа [[2010 жыл]]ы енгізілмек болды.

=== Жобалануы ===
787 ұшағын өдіруде алғаш рет көп алюмини беттері мен 50 000 біріктіру элементінің орнына бір алюминий құймыснан тұратын секциялар қолданылған.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rdmag.com/Featured-Articles/2006/11/The-Dream-of-Composites/ |title=The Dream of Composites |work=R&amp;D Magazine |date=қараша 20, 2006 |accessdate= қараша 23, 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name =rdmag_200707&gt;{{cite news |url=http://www.rdmag.com/Featured-Articles/2006/11/The-Dream-of-Composites/ |title=The Dream of Composites | work= RD mag | last =Walz | first1= Martha |date= қараша 20, 2006 |accessdate= September 2, 2011}}&lt;/ref&gt;
Boeing ұшаққа екі қозғалтқыш түрін таңдап алды: General Electric GEnx және Rolls-Royce Trent 1000.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot; /&gt;
Boeing 787-ні жасауда композитті материалдардың қолданылуы оның 767-ге қарағанда 20 %-ға үнемдірек екенін,&lt;ref name=AviationWeek_2009_0109&gt;{{cite web |url= http://www.aviationweek.com/aw/generic/story_generic.jsp?channel=comm&amp;id=news/WIND010909.xml&amp;headline=Boeing%20Rules%20Out%20787%20Window%20Change |title= Boeing Rules Out 787 Window Change |accessdate= маусым 14, 2011 | last =Norris | first= Guy |date= қаңтар 9, 2009 |work=[[Aviation Week]]}}&lt;/ref&gt; қозғалтқыштың пайдалылығы шамамен 40 %-ға жақсарғанын,&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.designnews.com/document.asp?doc_id=222308 |title=Design News – Features – Boeing's 'More Electric' 787 Dreamliner Spurs Engine Evolution |first= Joseph|last=Ogando|publisher=designnews.com |date=маусым 7, 2007| accessdate= September 7, 2011}}&lt;/ref&gt; аэродинамиканың жақсартылғанын хабарлады.&lt;ref name=start&gt;{{cite web |url= http://www.flightglobal.com/channels/mro/articles/2006/03/27/205611/dream-start.html | title=Dream start |first= Carole|last=Shifrin|work=Flight International|date=March 27, 2006|accessdate=September 7, 2011}}&lt;/ref&gt;
787-8 бен -9 ETOPS бойынша 330 минуттық ұшуға сертификатталуы керек болды.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Pandey |first=Mohan |title=How Boeing Defied the Airbus Challenge |year=2010 |publisher=Createspace |location=USA |isbn=978-1-4505-0113-2 |url=http://www.amazon.com/How-Boeing-Defied-Airbus-Challenge/dp/1450501133/ref=tmm_pap_title_0}}&lt;/ref&gt;

Жобалау барысында 787 моделі Boeing комапаниясының Transonic Wind Tunnel тоннелінде, QinetiQ компаниясының Франбородағы (Ұлыбритания) 5-метрлік аэродинамикалық трубасында, [[NASA]]-ның Ames Research орталығының аэродинамикалық трубасында, Францияның аэродинамиканы зерттеу агенттігінде (ONERA) сынақтан өтті. Соңғы нұсқаның сырт көрінісі қарапайым болап келді: алғашқыда ұсынылған ұшақтың ұшы мен кабина терезелері қарапайымға алмастырылды. 2004 жылдың соңында ұшаққа тапсырыстар саны 237-ге жетті.&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.reinforcedplastics.com/view/4282/boeings-787-trials-tribulations-and-restoring-the-dream/|title=Boeing's 787: trials, tribulations, and restoring the dream|work=Reinforced Plastics|accessdate=шілде 29, 2010|last=Marsh|first=George}}&lt;/ref&gt;
Алғашында 787-8 нұсқасы $ 120 млн бағаланды, бұл өндірісті таң қалдырған төмен нәтиже болды. 2007 жылы бағалар келесідей болып өзгертілді: 787-3 нұсқасы $ 146-151,5 млн, 787-8 нұсқасы $ 157-167 млн және 787-9 нұсқасы $ 189-200 млн.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://atwonline.com/aircraftenginescomponents/news/boeing-boosts-aircraft-prices-55-rising-cost-labor-materials-0309 |title=Boeing boosts aircraft prices 5.5% on rising cost of labor, materials |publisher=[[Air Transport World]] |date=маусым 26, 2007| accessdate=September 2, 2011}}&lt;/ref&gt;

=== Қолданысқа енгізілуі ===

== Нұсқалары ==
Dreamliner-дің ең алғашқы нұсқасы, қысқалау 787-8, 2009 жылдың желтоқсанында ұша бастады. Кейінірек ұзағырақ 787-9 2013 жылдың қыркүйегінде, одан кейін ең ұзын нұсқасы 787-10 2017 жылдың наурызында ұша бастады. Бұл нұсқалар ИКАО ұшақ типінің белгілеушілерінің тізімінде сәйкесінше B788, B789 және B78X деп аталады. Қысқа қашықтықтағы 787-3 2010 жылы жойылды.

'''787-8'''

Бастапқы 787-8 қанатының кеңдігі 56,7 м (186 фут). Әдеттегі сыйымдылығы 242 жолаушы және 7 355 теңіз милі (13 621 км; 8 464 миль) қашықтығы бар −8 787 отбасының базалық үлгісі болып табылады және 2011 жылы қызметке бірінші болып кірді. 787-8 ескірген Boeing 767-300ER және Airbus A330-200 ұшақтарын ауыстыруға, сондай-ақ бұрын үлкен ұшақтар үшін экономикалық тұрғыдан тиімсіз болған, жаңа нарықтарды кеңейтуге бағытталған&lt;ref&gt;https://simpleflying.com/boeing-787-increased-connectivity-new-city-pairs/&lt;/ref&gt;. 2019 жылдың қазан айында 787 тапсырыстың шамамен 29% 787-8 нұсқасы болды. 

'''787-9'''

787-8 сияқты қанатының кеңдігін сақтай отырып, 787-9 ұзартылған және күшейтілген нұсқа болып табылады, фюзеляж 20 фут (6,1 м) ұзағырақ және жоғары максималды ұшып көтерілу салмағы (MTOW) 54 500 фунт (24 700 кг). Ұшу қашықтығы 7 635 теңіз милі (8 786 миль; 14 140 км), үш класты конфигурацияда 296 жолаушыға арналған &lt;ref&gt;787 Dreamliner performance summary&lt;nowiki/&gt;https://www.boeing.com/commercial/787/by-design/#/all-model-performance-summary&lt;/ref&gt;. Boeing 767-400ER және Airbus A330-300 ұшақтарын ауыстыруға бағытталған. Ол Airbus A330-900-мен бәсекелеседі.


'''787-10'''

2017 жылдың 17 ақпанында 787 ең ұзын нұсқасы 68,3 метрлік 787-10 шықты. 

2005 жылдың желтоқсанында Emirates және Qantas сұрауы бойынша Boeing 787-9 ұшағын 290-нан 310 жолаушыға дейін кеңейту мүмкіндігін зерттей бастады. Зерттеу барысында 787 әзірлеу бағдарламасы бойынша Boeing вице-президенті Майк Бэйр, сондай сыйымдылыққа басқа тұтынушылар қызығушылық білдірсе, бірден 787-10 әзірлеуді жалғастыру оңайырақ болғанын айтты. 2013 жылдың 30 мамырында Singapore Airlines 2018–2019 жылдары жеткізілетін 30 787-10 (Боинг бағдарламаны іске қосқан жағдайда) тапсырыс беретінін мәлімдеп, алғашқы тапсырыс беруші болды. 2013 жылдың 18 маусымында Boeing Париждегі Әуе Шоу барысында 102 ұшағына тапсырыстары немесе міндеттемелері бар 787-10 ұшағын сатты. Сатып алушылардың арасында Air Lease Corporation (30), Singapore Airlines (30), United Airlines (20), және British Airways (12) болды &lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20180719132838/http://active.boeing.com/commercial/orders/displaystandardreport.cfm?cboCurrentModel=787&amp;optReportType=AllModels&amp;cboAllModel=787&amp;ViewReportF=View+Report&lt;/ref&gt;. 

== Техникалық сипаттамасы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+787 техникалық сипаттамасы
!Model
!787-8
!787-9
!787-10
|-
!Экипаж саны
| colspan=&quot;3&quot; |Екеу
|-
!Жолаушылар саны, 2-кластық
|242: 24J @85&quot; + 218Y @32&quot;
|290: 28J @85&quot; + 262Y @32&quot;
|330: 32J @85&quot; + 298Y @32&quot;
|-
!Жолаушылар саны, 1-кластық
|Max. 359, exit limit 381
|Max. 406, exit limit 420
|Max. 440, exit limit 440
|-
!Ұзындығы
|56.72 м.
|62.81 м.
|68.28 м.
|-
!Қанаты
| colspan=&quot;3&quot; |Көлемі 377 м.
|-
!Қанат кеңістігі
| colspan=&quot;3&quot; |Ұзындығы 60.12 м., орта аккорд 6.27 м.
|-
!Биіктігі
|16.92 м.
| colspan=&quot;2&quot; |17.02 м.
|-
!Фюзеляж
| colspan=&quot;3&quot; |Кабинаның ені: 5.49 метр
Сыртқы ені: 5.77 метр. Биіктігі: 5.94 м.
|-
!Жүк сыйымдылығы
|136.7 м³
28 LD3 or 9 (88×125) pallets
|172.5 м³
36 LD3 or 11 (96×125) pallets
|191.4 м³
40 LD3 or 13 (96×125) pallets
|-
!Максималды ұшу салмағы
|227,930 кг.
| colspan=&quot;2&quot; |254,011 кг.
|-
!Максималды жүктеме
|43,318 кг.
|52,587 кг.
|57,277 кг.
|-
!Жүксыз жұмыс салмағы
|119,950 кг.
|128,850 кг.
|135,500 кг.
|-
!Жанармай сыйымдылығы
|126,206 литр
101,323 кг.
| colspan=&quot;2&quot; |126,372 литр
101,456 кг.
|-
!Жылдамдығы
| colspan=&quot;3&quot; |Максимум.: Mach 0.90 (516 kН; 956 км/сағ) мах;
Круиздық: 0.85 (488 kН; 903 км/сағ) мах
|-
!Қашықтағы
|13,620 км.
|14,140 км.
|11,910 км.
|-
!Ұшуға қажетті қашықтық (Takeoff)
|2,600 м.
|2,800 м.
|2,800 м.
|-
!Максималды ұшу биіктігі (ceiling)
| colspan=&quot;2&quot; |13,100 м.
|12,500 м.
|-
!Қозғалтқыштар (×2)
| colspan=&quot;3&quot; |General Electric GEnx-1B or Rolls-Royce Trent 1000
|-
!Тарту күші (×2)
|64,000 фунт (280 kN)
|71,000 фунт (320 kN)
|76,000 фунт (340 kN)
|}

== Апаттар ==

== Тағы қараңыз ==
[[Airbus A350 XWB]]
== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

== Дереккөздер ==

== Сыртқы сілтемелер ==

{{Boeing ұшақтары}}

[[Санат:Boeing ұшақтары]]
[[Санат:Жолаушы ұшақтары]]</text>
      <sha1>tq5esohvtgfkcjj4c750gdgtsk4qzml</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575517</id>
      <parentid>3575516</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T14:25:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3575517</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24671" sha1="pszcj04wl61mro45dmvpwecjz6tfv56" xml:space="preserve">{{Ұшу аппараты
 |атауы                 = Boeing 787 Dreamliner
 |типі                  = Реактивті жолаушы ұшағы
 |өндірушісі            = [[Boeing]]
 |мемлекеті             = {{USA}}
 |суреті                = Boeing 787 landing with thrust reversers activated.jpg
 |қолтаңба              = Boeing 787 Dreamliner  ұшағы Варшава әуежайында
 |жобалаушысы           = [[Boeing]]
 |бас конструкторы      = 
 |алғашқы ұшуы          = [[2009 жыл]]ы [[15 желтоқсан]]
 |эксплуатация басталуы = 2011 жылы 26 қазан
 |эксплуатация аяқталуы = 
 |статусы               = Қолданыста, өндірілуде
 |негізгі эксплуатанты  = [[All Nippon Airways]]&lt;br /&gt;[[Japan Airlines]]&lt;br /&gt;[[United Airlines]]&lt;br /&gt;[[Air India]]
 |басқа эксплуатанттары = 
 |өндіріс жылдары       = 2007 жылдан бастап
 |шығарылған бірліктері = 66 (2013 жылдың маусымы)&lt;ref name=&quot;Boeing Orders and Deliveries&quot;&gt;[http://active.boeing.com/commercial/orders/index.cfm Boeing Commercial Airplanes - Orders and Deliveries]&lt;/ref&gt;
 |жобалау құны          = $32 млрд (2011 жылғы [[Boeing]] шығыны)&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Gates, Dominic |title=Boeing celebrates 787 delivery as program's costs top $32 billion|url=http://seattletimes.nwsource.com/html/businesstechnology/2016310102_boeing25.html |work=The Seattle Times |date=September 24, 2011 |accessdate=September 26, 2011}}&lt;/ref&gt; 
 |бірлігінің құны       = 787-8: $206,8 млн&lt;ref name=&quot;prices&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.boeing.com/commercial/prices/|title=Boeing Commercial Airplanes prices|publisher=Boeing|accessdate=тамыз 7, 2012|archiveurl=http://www.webcitation.org/6DAWELAd8|archivedate=2012-12-25}}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt;787-9: $243,6 млн&lt;ref name=&quot;prices&quot;/&gt;
 |базалық моделі        = 
 |бөлек мақалалары бар нұсқалар = 
 |ортаққордағы санаты   = Boeing 787
}}
'''Boeing 787 Dreamliner''' — американдық [[Boeing]] корпорация жасап шығарған кең фюзеляжды екіқозғалтқышты реактивті жолаушы ұшағы. Ұшақ нұсқаларына байланысты 210-нан 330 жолаушыны тасымалдай алады. Boeing компаниясының хабарлауынша, бұл компанияның ең үнемді ұшағы және фюзеляжы негізінен композитті материалдан жасалған әлемдегі ең үлкен ұшақ.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot;&gt;{{cite book | last1 =Norris | first1= G | last2= Thomas | first2= G | last3= Wagner | first3= M | last4= Forbes Smith | first4= C |title=Boeing 787 Dreamliner – Flying Redefined |publisher=Aerospace Technical Publications International |year=2005 |isbn= 0-9752341-2-9}}&lt;/ref&gt; 787 ұшағы өзі алмастырған [[Boeing 767]] ұшағына қарағанда 20 %-ға аз жанармай қолданады.&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.flightglobal.com/news/articles/powering-the-dream-atypical-paths-to-boeing-787-eis-362160/ |title=Powering the Dream: Atypical paths to Boeing 787 EIS |author= Croft, Jon |publisher= Flight International |date= 17 қазан 2011 |accessdate= қаңтар 20, 2013}}&lt;/ref&gt; Dreamliner-дің басты ерекшеліктері: ұшудың электронды жүйелердің, 4 беткері әйнек, қозғалтқыш гондоласындағы шудан қорғайтын шеврондар және ұшақ ұшының жатық контуры. Ұшақ өзінен үлкенірек [[Boeing 777|777]] моделімен типтес болғандықтан ұшқыштар екі ұшақты басқару үшін бір квалификацияны меңгереді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://fsims.faa.gov/wdocs/fsb/b-787_fsb.pdf |title=Flight Standardization Board Report|date=тамыз 25, 2011 |work=[[Federal Aviation Administration]] |accessdate=қараша 8, 2011}}&lt;/ref&gt;

2005 жылдың 28 қаңтарына дейін ұшақ 7E7 деген уақытша атпен белгілі болды.&lt;ref name=&quot;Designation&quot;&gt;{{Cite press release |title=Boeing Gives the 7E7 Dreamliner a Model Designation |publisher=Boeing |date=қаңтар 28, 2005 |url=http://www.boeing.com/news/releases/2005/q1/nr_050128g.html | accessdate=маусым 14, 2011}}&lt;/ref&gt; Алғашқы 787 2007 жылы 8 шілдеде Эверетт қаласындағы (Вашингтон штаты) Boeing компаниясының зауытынан шығарылып бұқара алдында көрсетілді. Бұл кезде ұшаққа 677 тапсырыс түскен болатын.&lt;ref name=&quot;677 orders&quot;&gt;{{Cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2007/q3/070708b_nr.html |title=Boeing Celebrates the Premiere of the 787 Dreamliner |publisher=Boeing|date=шілде 8, 2007 |accessdate=қаңтар 21, 2011}}&lt;/ref&gt; 2013 жылдың мамырына қарай 787 ұшағына 58 тапсырыс берушіден 890 ұшаққа тапсырыс жасалды. Оның ең көбі International Lease Finance Corporation (ILFC) компаниясынан түсті.

.

== Тарихы ==
=== Алғышарттары ===
1990 жылдардың соңында [[Boeing]] 747-400 және [[Boeing 767|767]] ұшақтарының сатылымы төмендеуіне байланысты оларды алмастыратын жаңа ұшақтың бағдарламасын қарастыра бастады. Компания 2 жаңа ұшақты ұсынды. Біріншісі — 747X, ол 747-400 ұшағын ұзарту және жақсарту арқылы жасалмақ болған. Ал екіншісі — Sonic Cruiser, ол 767 ұшағымен бірдей мөлшерде жанармай шығындай отырып одан 15 % артық жылдамдықпен (шамамен 0,98 М) ұша алатын.&lt;ref name=&quot;need-speed&quot;&gt;{{cite web|last=Gunter|first=Lori|url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2002/july/i_ca2.html |title=The Need for Speed, Boeing's Sonic Cruiser team focuses on the future|publisher=Boeing Frontier magazine|date=шілде 2002| accessdate =қаңтар 21, 2011}}&lt;/ref&gt; 
747X ұшағына қызығушылық болмады, ал Sonic Criuser болашағы жарқын көрінді. Бірнеше ірі [[АҚШ]] әуе компаниялары, [[Continental Airlines]]-пен қоса, Sonic Criuser концепциясына назар аударды, алайда олар ұшақты қолдану шығынына қатысты қамкөңіл көрсетті.&lt;ref name=&quot;Forbes_Sonic_Cruiser_20010528&quot;&gt;{{cite news|title=Paper plane: That Mach 0.95 Sonic Cruiser from Boeing will never fly. Here's why. |last=Banks |first=Howard |work=Forbes |date=мамыр 28, 2001 |url=http://members.forbes.com/global/2001/0528/056.html | accessdate =маусым 7, 2007}}&lt;/ref&gt;

[[2001 жылдың 11 қыркүйегіндегі лаңкестік актілер]] мен мұнай бағасының өсуі әлемдік ұшақ нарығына өзгеріс әкелді: енді әуе компанияларын жылдамдық емес, үнемділік қызықтырды. Сол кезде ең көп залал шеккен әуе тасымалдаушылары, әсіресе АҚШ компаниялары, Sonic Cruiser-дің мүмкін тапсырыс берушілері болған. Сондықтан [[2002 жыл]]ы [[20 желтоқсан]]да Boeing Sonic Cruiser жобасынан бас тартатынын мәлімдеді. [[2003 жыл]]ы [[29 қаңтар]]да компания өз бағытынын өзгеретінін мәлімдеді: Boeing Sonic Cruiser технологияларын қолдана отырып қарапайым пішімдегі 7E7 ұшағын жасайтынын айтты.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|agency=Associated Press |url=http://seattletimes.com/html/nationworld/2009373399_apusboeing787historyglance.html|title=History of the Boeing 787|work=Seattle Times| date =маусым 23, 2000|accessdate=28 қазан 2012}}&lt;/ref&gt; 
Жаңа ұшақ сыйымдылығы одан үлкен [[Boeing 747|747]] ұшағынан аз болуы керек болды, осыған орай арнайы топ зерттеу жұмыстарын бастады.&lt;ref name=&quot;Aerlines&quot;&gt;{{cite web |last=Cannegieter |first=Roger |url=http://www.aerlines.nl/issue_31/31_Cannegieter_Ranging_Capabilities.pdf |title=Long Range vs. Ultra High Capacity|publisher=Aerlines.nl |accessdate=сәуір 8, 2010}}&lt;/ref&gt; 
&lt;ref name=&quot;BabejPollak&quot;&gt;{{Cite news | last1=Babej |first1=Marc E. |last2=Pollak |first2=Tim |url=http://www.forbes.com/2006/05/23/unsolicited-advice-advertising-cx_meb_0524boeing.html | title =Boeing Versus Airbus |work=Forbes |date=мамыр 24, 2006 |accessdate=сәуір 8, 2010}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Dreamliner logo.svg|thumb|''Dreamliner'' логотипі 2003 жылы шілдеде таныстырылды.|alt=The Dreamliner logo.]]
Sonic Cruiser-ді алмастыраты жобаға &quot;7E7&quot; атауы берілді (өндірістік ішкі атауы: &quot;Y2&quot;).&lt;ref&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2003/march/cover.html |title=Maximizing the Middle, Finding the sweet spot in the market |publisher=Boeing Frontier magazine |date=March 2003}}&lt;/ref&gt; 
Boeing-тің Sonic Cruiser мен 7E7 ұшақтары аясында жасалған технологиялары компания өнімдерін жақсартуға бағытталған «Йеллоустоун жобасына» енгізілді (7E7 осы жобаның алғашқы қадамы болды).&lt;ref name=&quot;Boe_787_power_on&quot;&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2008/q2/080620b_nr.html |title=Boeing Achieves 787 Power On | publisher =Boeing |date=маусым 20, 200}}&lt;/ref&gt; 
7E7 концепциясының алғашқы суреттерінде ұшақта түсірілген кабина терезесі, төмендетілген ұшы және [[акула]] жүзбесіне ұқсас ұшақ құйрығы болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/articles/2007/10/22/218786/daydream-believer-how-different-is-the-boeing-787.html |title=Daydream believer: How different is the Boeing 787? |work=Flight International |accessdate=December 14, 2010}}&lt;/ref&gt; 
Алғашында &quot;E&quot; әріпі бірнеше мағынаны береді деп айтылды: тиімді (efficiency), қоршаған ортаға зиян келтірмейтін (environmentally friendly). Алайда кейін Boeing оны &quot;8&quot; санына ұқсас келеді деп хабарлады.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot; /&gt; 
[[2003 жыл]]ы шілдеде 500 000 адам қатысқан онлайн дауыс беру нәтижесінде ұшаққа «Dreamliner» атауы берілді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2003/july/i_nan.html |title='Name Your Plane' sweepstakes |date= шілде 2003 |publisher=Boeing Frontiers Online |accessdate=September 28, 2007}}&lt;/ref&gt; 
Басқа атаулар қатарында eLiner , Global Cruiser және Stratoclimber болды.

[[Сурет:All Nippon Airways Boeing 787 Dreamliner two.jpg|thumb|left|All Nippon Airways 2004 жылы 50 ұшаққа тапсырысымен 787 Dreamliner бағдарламасына қосылды.|alt=B787 in launch customer All Nippon Airways' blue and white livery. In the background are two assembly halls, with huge doors facing left. Vehicles are parked in front of the halls.]]
[[2004 жыл]]ы [[26 сәуір]]де [[Жапония|жапондық]] [[All Nippon Airways]] (ANA) әуе компаниясы жаңа ұшақтың алғашқы тапсырыс берушісі болды: ANA 50 ұшаққа тапсырыс берді, ал олардың тапсырылуы 2008 жылдың аяғына белгіленді.&lt;ref&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2004/q2/nr_040426g.html |title=Boeing Launches 7E7 Dreamliner |work=Boeing |date=сәуір 26, 2004| accessdate=маусым 14, 2011}}&lt;/ref&gt; 
ANA тапсырыс берілген ұшақтардың 30 жергілікті әуе линияларына арналған 787-3 (бір класста 290-330 орынды), қалған 20 орта магистральді халықаралық қатынастарға арналған (мысалы, [[Токио]] Нарита - [[Бейжің]]) 787-8 нұсқасында (екі класста 210-250 орын) тапсырыс берді. Ұшақ ANA әуе компаниясына бұрын болмаған Денвер, Мәскеу және Нью-Дели қалаларына жаңа бағыттарды ашуға мүмкіндік берді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.metrodenver.org/blog-tags/industries/ANA-Japan-Denver-international-flight.html |title=ANA says Denver still in hunt for non-stop to Tokyo |publisher=Metro Denver |date=сәуір 8, 2009 |accessdate=December 14, 2010}}&lt;/ref&gt; 
787-3 және 787-8 ұшақтың алғашқы нұсқалар болды, ал 787-9 қолданысқа [[2010 жыл]]ы енгізілмек болды.

=== Жобалануы ===
787 ұшағын өдіруде алғаш рет көп алюмини беттері мен 50 000 біріктіру элементінің орнына бір алюминий құймыснан тұратын секциялар қолданылған.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rdmag.com/Featured-Articles/2006/11/The-Dream-of-Composites/ |title=The Dream of Composites |work=R&amp;D Magazine |date=қараша 20, 2006 |accessdate= қараша 23, 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name =rdmag_200707&gt;{{cite news |url=http://www.rdmag.com/Featured-Articles/2006/11/The-Dream-of-Composites/ |title=The Dream of Composites | work= RD mag | last =Walz | first1= Martha |date= қараша 20, 2006 |accessdate= September 2, 2011}}&lt;/ref&gt;
Boeing ұшаққа екі қозғалтқыш түрін таңдап алды: General Electric GEnx және Rolls-Royce Trent 1000.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot; /&gt;
Boeing 787-ні жасауда композитті материалдардың қолданылуы оның 767-ге қарағанда 20 %-ға үнемдірек екенін,&lt;ref name=AviationWeek_2009_0109&gt;{{cite web |url= http://www.aviationweek.com/aw/generic/story_generic.jsp?channel=comm&amp;id=news/WIND010909.xml&amp;headline=Boeing%20Rules%20Out%20787%20Window%20Change |title= Boeing Rules Out 787 Window Change |accessdate= маусым 14, 2011 | last =Norris | first= Guy |date= қаңтар 9, 2009 |work=[[Aviation Week]]}}&lt;/ref&gt; қозғалтқыштың пайдалылығы шамамен 40 %-ға жақсарғанын,&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.designnews.com/document.asp?doc_id=222308 |title=Design News – Features – Boeing's 'More Electric' 787 Dreamliner Spurs Engine Evolution |first= Joseph|last=Ogando|publisher=designnews.com |date=маусым 7, 2007| accessdate= September 7, 2011}}&lt;/ref&gt; аэродинамиканың жақсартылғанын хабарлады.&lt;ref name=start&gt;{{cite web |url= http://www.flightglobal.com/channels/mro/articles/2006/03/27/205611/dream-start.html | title=Dream start |first= Carole|last=Shifrin|work=Flight International|date=March 27, 2006|accessdate=September 7, 2011}}&lt;/ref&gt;
787-8 бен -9 ETOPS бойынша 330 минуттық ұшуға сертификатталуы керек болды.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Pandey |first=Mohan |title=How Boeing Defied the Airbus Challenge |year=2010 |publisher=Createspace |location=USA |isbn=978-1-4505-0113-2 |url=http://www.amazon.com/How-Boeing-Defied-Airbus-Challenge/dp/1450501133/ref=tmm_pap_title_0}}&lt;/ref&gt;

Жобалау барысында 787 моделі Boeing комапаниясының Transonic Wind Tunnel тоннелінде, QinetiQ компаниясының Франбородағы (Ұлыбритания) 5-метрлік аэродинамикалық трубасында, [[NASA]]-ның Ames Research орталығының аэродинамикалық трубасында, Францияның аэродинамиканы зерттеу агенттігінде (ONERA) сынақтан өтті. Соңғы нұсқаның сырт көрінісі қарапайым болап келді: алғашқыда ұсынылған ұшақтың ұшы мен кабина терезелері қарапайымға алмастырылды. 2004 жылдың соңында ұшаққа тапсырыстар саны 237-ге жетті.&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.reinforcedplastics.com/view/4282/boeings-787-trials-tribulations-and-restoring-the-dream/|title=Boeing's 787: trials, tribulations, and restoring the dream|work=Reinforced Plastics|accessdate=шілде 29, 2010|last=Marsh|first=George}}&lt;/ref&gt;
Алғашында 787-8 нұсқасы $ 120 млн бағаланды, бұл өндірісті таң қалдырған төмен нәтиже болды. 2007 жылы бағалар келесідей болып өзгертілді: 787-3 нұсқасы $ 146-151,5 млн, 787-8 нұсқасы $ 157-167 млн және 787-9 нұсқасы $ 189-200 млн.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://atwonline.com/aircraftenginescomponents/news/boeing-boosts-aircraft-prices-55-rising-cost-labor-materials-0309 |title=Boeing boosts aircraft prices 5.5% on rising cost of labor, materials |publisher=[[Air Transport World]] |date=маусым 26, 2007| accessdate=September 2, 2011}}&lt;/ref&gt;

=== Қолданысқа енгізілуі ===

== Нұсқалары ==
Dreamliner-дің ең алғашқы нұсқасы, қысқалау 787-8, 2009 жылдың желтоқсанында ұша бастады. Кейінірек ұзағырақ 787-9 2013 жылдың қыркүйегінде, одан кейін ең ұзын нұсқасы 787-10 2017 жылдың наурызында ұша бастады. Бұл нұсқалар ИКАО ұшақ типінің белгілеушілерінің тізімінде сәйкесінше B788, B789 және B78X деп аталады. Қысқа қашықтықтағы 787-3 2010 жылы жойылды.

'''787-8'''

Бастапқы 787-8 қанатының кеңдігі 56,7 м (186 фут). Әдеттегі сыйымдылығы 242 жолаушы және 7 355 теңіз милі (13 621 км; 8 464 миль) қашықтығы бар −8 787 отбасының базалық үлгісі болып табылады және 2011 жылы қызметке бірінші болып кірді. 787-8 ескірген Boeing 767-300ER және Airbus A330-200 ұшақтарын ауыстыруға, сондай-ақ бұрын үлкен ұшақтар үшін экономикалық тұрғыдан тиімсіз болған, жаңа нарықтарды кеңейтуге бағытталған&lt;ref&gt;https://simpleflying.com/boeing-787-increased-connectivity-new-city-pairs/&lt;/ref&gt;. 2019 жылдың қазан айында 787 тапсырыстың шамамен 29% 787-8 нұсқасы болды. 

'''787-9'''

787-8 сияқты қанатының кеңдігін сақтай отырып, 787-9 ұзартылған және күшейтілген нұсқа болып табылады, фюзеляж 20 фут (6,1 м) ұзағырақ және жоғары максималды ұшып көтерілу салмағы (MTOW) 54 500 фунт (24 700 кг). Ұшу қашықтығы 7 635 теңіз милі (8 786 миль; 14 140 км), үш класты конфигурацияда 296 жолаушыға арналған &lt;ref&gt;787 Dreamliner performance summary&lt;nowiki/&gt;https://www.boeing.com/commercial/787/by-design/#/all-model-performance-summary&lt;/ref&gt;. Boeing 767-400ER және Airbus A330-300 ұшақтарын ауыстыруға бағытталған. Ол Airbus A330-900-мен бәсекелеседі.


'''787-10'''

2017 жылдың 17 ақпанында 787 ең ұзын нұсқасы 68,3 метрлік 787-10 шықты. 

2005 жылдың желтоқсанында Emirates және Qantas сұрауы бойынша Boeing 787-9 ұшағын 290-нан 310 жолаушыға дейін кеңейту мүмкіндігін зерттей бастады. Зерттеу барысында 787 әзірлеу бағдарламасы бойынша Boeing вице-президенті Майк Бэйр, сондай сыйымдылыққа басқа тұтынушылар қызығушылық білдірсе, бірден 787-10 әзірлеуді жалғастыру оңайырақ болғанын айтты. 2013 жылдың 30 мамырында Singapore Airlines 2018–2019 жылдары жеткізілетін 30 787-10 (Боинг бағдарламаны іске қосқан жағдайда) тапсырыс беретінін мәлімдеп, алғашқы тапсырыс беруші болды. 2013 жылдың 18 маусымында Boeing Париждегі Әуе Шоу барысында 102 ұшағына тапсырыстары немесе міндеттемелері бар 787-10 ұшағын сатты. Сатып алушылардың арасында Air Lease Corporation (30), Singapore Airlines (30), United Airlines (20), және British Airways (12) болды &lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20180719132838/http://active.boeing.com/commercial/orders/displaystandardreport.cfm?cboCurrentModel=787&amp;optReportType=AllModels&amp;cboAllModel=787&amp;ViewReportF=View+Report&lt;/ref&gt;. 

== Техникалық сипаттамасы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+787 техникалық сипаттамасы
!Model
!787-8
!787-9
!787-10
|-
!Экипаж саны
| colspan=&quot;3&quot; |Екеу
|-
!Жолаушылар саны, 2-кластық
|242: 24J @85&quot; + 218Y @32&quot;
|290: 28J @85&quot; + 262Y @32&quot;
|330: 32J @85&quot; + 298Y @32&quot;
|-
!Жолаушылар саны, 1-кластық
|Max. 359, exit limit 381
|Max. 406, exit limit 420
|Max. 440, exit limit 440
|-
!Ұзындығы
|56.72 м.
|62.81 м.
|68.28 м.
|-
!Қанаты
| colspan=&quot;3&quot; |Көлемі 377 м.
|-
!Қанат кеңістігі
| colspan=&quot;3&quot; |Ұзындығы 60.12 м., орта аккорд 6.27 м.
|-
!Биіктігі
|16.92 м.
| colspan=&quot;2&quot; |17.02 м.
|-
!Фюзеляж
| colspan=&quot;3&quot; |Кабинаның ені: 5.49 метр
Сыртқы ені: 5.77 метр. Биіктігі: 5.94 м.
|-
!Жүк сыйымдылығы
|136.7 м³
28 LD3 or 9 (88×125) pallets
|172.5 м³
36 LD3 or 11 (96×125) pallets
|191.4 м³
40 LD3 or 13 (96×125) pallets
|-
!Максималды ұшу салмағы
|227,930 кг.
| colspan=&quot;2&quot; |254,011 кг.
|-
!Максималды жүктеме
|43,318 кг.
|52,587 кг.
|57,277 кг.
|-
!Жүксыз жұмыс салмағы
|119,950 кг.
|128,850 кг.
|135,500 кг.
|-
!Жанармай сыйымдылығы
|126,206 литр
101,323 кг.
| colspan=&quot;2&quot; |126,372 литр
101,456 кг.
|-
!Жылдамдығы
| colspan=&quot;3&quot; |Максимум.: Mach 0.90 (516 kН; 956 км/сағ) мах;
Круиздық: 0.85 (488 kН; 903 км/сағ) мах
|-
!Қашықтағы
|13,620 км.
|14,140 км.
|11,910 км.
|-
!Ұшуға қажетті қашықтық (Takeoff)
|2,600 м.
|2,800 м.
|2,800 м.
|-
!Максималды ұшу биіктігі (ceiling)
| colspan=&quot;2&quot; |13,100 м.
|12,500 м.
|-
!Қозғалтқыштар (×2)
| colspan=&quot;3&quot; |General Electric GEnx-1B or Rolls-Royce Trent 1000
|-
!Тарту күші (×2)
|64,000 фунт (280 kN)
|71,000 фунт (320 kN)
|76,000 фунт (340 kN)
|}

== Апаттар ==

== Тағы қараңыз ==
[[Airbus A350 XWB]]
== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

== Дереккөздер ==

== Сыртқы сілтемелер ==

{{Boeing ұшақтары}}

[[Санат:Boeing ұшақтары]]
[[Санат:Жолаушы ұшақтары]]</text>
      <sha1>pszcj04wl61mro45dmvpwecjz6tfv56</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575518</id>
      <parentid>3575517</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T14:25:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3575518</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24675" sha1="cd4ms16w4w0jcc2dkymiolwr6i1x0o2" xml:space="preserve">{{Ұшу аппараты
 |атауы                 = Boeing 787 Dreamliner
 |типі                  = Реактивті жолаушы ұшағы
 |өндірушісі            = [[Boeing]]
 |мемлекеті             = {{USA}}
 |суреті                = Boeing 787 landing with thrust reversers activated.jpg
 |қолтаңба              = Boeing 787 Dreamliner  ұшағы Варшава әуежайында
 |жобалаушысы           = [[Boeing]]
 |бас конструкторы      = 
 |алғашқы ұшуы          = [[2009 жыл]]ы [[15 желтоқсан]]
 |эксплуатация басталуы = 2011 жылы 26 қазан
 |эксплуатация аяқталуы = 
 |статусы               = Қолданыста, өндірілуде
 |негізгі эксплуатанты  = [[All Nippon Airways]]&lt;br /&gt;[[Japan Airlines]]&lt;br /&gt;[[United Airlines]]&lt;br /&gt;[[Air India]]
 |басқа эксплуатанттары = 
 |өндіріс жылдары       = [[2007 жыл]]дан бастап
 |шығарылған бірліктері = 66 (2013 жылдың маусымы)&lt;ref name=&quot;Boeing Orders and Deliveries&quot;&gt;[http://active.boeing.com/commercial/orders/index.cfm Boeing Commercial Airplanes - Orders and Deliveries]&lt;/ref&gt;
 |жобалау құны          = $32 млрд (2011 жылғы [[Boeing]] шығыны)&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Gates, Dominic |title=Boeing celebrates 787 delivery as program's costs top $32 billion|url=http://seattletimes.nwsource.com/html/businesstechnology/2016310102_boeing25.html |work=The Seattle Times |date=September 24, 2011 |accessdate=September 26, 2011}}&lt;/ref&gt; 
 |бірлігінің құны       = 787-8: $206,8 млн&lt;ref name=&quot;prices&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.boeing.com/commercial/prices/|title=Boeing Commercial Airplanes prices|publisher=Boeing|accessdate=тамыз 7, 2012|archiveurl=http://www.webcitation.org/6DAWELAd8|archivedate=2012-12-25}}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt;787-9: $243,6 млн&lt;ref name=&quot;prices&quot;/&gt;
 |базалық моделі        = 
 |бөлек мақалалары бар нұсқалар = 
 |ортаққордағы санаты   = Boeing 787
}}
'''Boeing 787 Dreamliner''' — американдық [[Boeing]] корпорация жасап шығарған кең фюзеляжды екіқозғалтқышты реактивті жолаушы ұшағы. Ұшақ нұсқаларына байланысты 210-нан 330 жолаушыны тасымалдай алады. Boeing компаниясының хабарлауынша, бұл компанияның ең үнемді ұшағы және фюзеляжы негізінен композитті материалдан жасалған әлемдегі ең үлкен ұшақ.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot;&gt;{{cite book | last1 =Norris | first1= G | last2= Thomas | first2= G | last3= Wagner | first3= M | last4= Forbes Smith | first4= C |title=Boeing 787 Dreamliner – Flying Redefined |publisher=Aerospace Technical Publications International |year=2005 |isbn= 0-9752341-2-9}}&lt;/ref&gt; 787 ұшағы өзі алмастырған [[Boeing 767]] ұшағына қарағанда 20 %-ға аз жанармай қолданады.&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.flightglobal.com/news/articles/powering-the-dream-atypical-paths-to-boeing-787-eis-362160/ |title=Powering the Dream: Atypical paths to Boeing 787 EIS |author= Croft, Jon |publisher= Flight International |date= 17 қазан 2011 |accessdate= қаңтар 20, 2013}}&lt;/ref&gt; Dreamliner-дің басты ерекшеліктері: ұшудың электронды жүйелердің, 4 беткері әйнек, қозғалтқыш гондоласындағы шудан қорғайтын шеврондар және ұшақ ұшының жатық контуры. Ұшақ өзінен үлкенірек [[Boeing 777|777]] моделімен типтес болғандықтан ұшқыштар екі ұшақты басқару үшін бір квалификацияны меңгереді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://fsims.faa.gov/wdocs/fsb/b-787_fsb.pdf |title=Flight Standardization Board Report|date=тамыз 25, 2011 |work=[[Federal Aviation Administration]] |accessdate=қараша 8, 2011}}&lt;/ref&gt;

2005 жылдың 28 қаңтарына дейін ұшақ 7E7 деген уақытша атпен белгілі болды.&lt;ref name=&quot;Designation&quot;&gt;{{Cite press release |title=Boeing Gives the 7E7 Dreamliner a Model Designation |publisher=Boeing |date=қаңтар 28, 2005 |url=http://www.boeing.com/news/releases/2005/q1/nr_050128g.html | accessdate=маусым 14, 2011}}&lt;/ref&gt; Алғашқы 787 2007 жылы 8 шілдеде Эверетт қаласындағы (Вашингтон штаты) Boeing компаниясының зауытынан шығарылып бұқара алдында көрсетілді. Бұл кезде ұшаққа 677 тапсырыс түскен болатын.&lt;ref name=&quot;677 orders&quot;&gt;{{Cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2007/q3/070708b_nr.html |title=Boeing Celebrates the Premiere of the 787 Dreamliner |publisher=Boeing|date=шілде 8, 2007 |accessdate=қаңтар 21, 2011}}&lt;/ref&gt; 2013 жылдың мамырына қарай 787 ұшағына 58 тапсырыс берушіден 890 ұшаққа тапсырыс жасалды. Оның ең көбі International Lease Finance Corporation (ILFC) компаниясынан түсті.

.

== Тарихы ==
=== Алғышарттары ===
1990 жылдардың соңында [[Boeing]] 747-400 және [[Boeing 767|767]] ұшақтарының сатылымы төмендеуіне байланысты оларды алмастыратын жаңа ұшақтың бағдарламасын қарастыра бастады. Компания 2 жаңа ұшақты ұсынды. Біріншісі — 747X, ол 747-400 ұшағын ұзарту және жақсарту арқылы жасалмақ болған. Ал екіншісі — Sonic Cruiser, ол 767 ұшағымен бірдей мөлшерде жанармай шығындай отырып одан 15 % артық жылдамдықпен (шамамен 0,98 М) ұша алатын.&lt;ref name=&quot;need-speed&quot;&gt;{{cite web|last=Gunter|first=Lori|url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2002/july/i_ca2.html |title=The Need for Speed, Boeing's Sonic Cruiser team focuses on the future|publisher=Boeing Frontier magazine|date=шілде 2002| accessdate =қаңтар 21, 2011}}&lt;/ref&gt; 
747X ұшағына қызығушылық болмады, ал Sonic Criuser болашағы жарқын көрінді. Бірнеше ірі [[АҚШ]] әуе компаниялары, [[Continental Airlines]]-пен қоса, Sonic Criuser концепциясына назар аударды, алайда олар ұшақты қолдану шығынына қатысты қамкөңіл көрсетті.&lt;ref name=&quot;Forbes_Sonic_Cruiser_20010528&quot;&gt;{{cite news|title=Paper plane: That Mach 0.95 Sonic Cruiser from Boeing will never fly. Here's why. |last=Banks |first=Howard |work=Forbes |date=мамыр 28, 2001 |url=http://members.forbes.com/global/2001/0528/056.html | accessdate =маусым 7, 2007}}&lt;/ref&gt;

[[2001 жылдың 11 қыркүйегіндегі лаңкестік актілер]] мен мұнай бағасының өсуі әлемдік ұшақ нарығына өзгеріс әкелді: енді әуе компанияларын жылдамдық емес, үнемділік қызықтырды. Сол кезде ең көп залал шеккен әуе тасымалдаушылары, әсіресе АҚШ компаниялары, Sonic Cruiser-дің мүмкін тапсырыс берушілері болған. Сондықтан [[2002 жыл]]ы [[20 желтоқсан]]да Boeing Sonic Cruiser жобасынан бас тартатынын мәлімдеді. [[2003 жыл]]ы [[29 қаңтар]]да компания өз бағытынын өзгеретінін мәлімдеді: Boeing Sonic Cruiser технологияларын қолдана отырып қарапайым пішімдегі 7E7 ұшағын жасайтынын айтты.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|agency=Associated Press |url=http://seattletimes.com/html/nationworld/2009373399_apusboeing787historyglance.html|title=History of the Boeing 787|work=Seattle Times| date =маусым 23, 2000|accessdate=28 қазан 2012}}&lt;/ref&gt; 
Жаңа ұшақ сыйымдылығы одан үлкен [[Boeing 747|747]] ұшағынан аз болуы керек болды, осыған орай арнайы топ зерттеу жұмыстарын бастады.&lt;ref name=&quot;Aerlines&quot;&gt;{{cite web |last=Cannegieter |first=Roger |url=http://www.aerlines.nl/issue_31/31_Cannegieter_Ranging_Capabilities.pdf |title=Long Range vs. Ultra High Capacity|publisher=Aerlines.nl |accessdate=сәуір 8, 2010}}&lt;/ref&gt; 
&lt;ref name=&quot;BabejPollak&quot;&gt;{{Cite news | last1=Babej |first1=Marc E. |last2=Pollak |first2=Tim |url=http://www.forbes.com/2006/05/23/unsolicited-advice-advertising-cx_meb_0524boeing.html | title =Boeing Versus Airbus |work=Forbes |date=мамыр 24, 2006 |accessdate=сәуір 8, 2010}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Dreamliner logo.svg|thumb|''Dreamliner'' логотипі 2003 жылы шілдеде таныстырылды.|alt=The Dreamliner logo.]]
Sonic Cruiser-ді алмастыраты жобаға &quot;7E7&quot; атауы берілді (өндірістік ішкі атауы: &quot;Y2&quot;).&lt;ref&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2003/march/cover.html |title=Maximizing the Middle, Finding the sweet spot in the market |publisher=Boeing Frontier magazine |date=March 2003}}&lt;/ref&gt; 
Boeing-тің Sonic Cruiser мен 7E7 ұшақтары аясында жасалған технологиялары компания өнімдерін жақсартуға бағытталған «Йеллоустоун жобасына» енгізілді (7E7 осы жобаның алғашқы қадамы болды).&lt;ref name=&quot;Boe_787_power_on&quot;&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2008/q2/080620b_nr.html |title=Boeing Achieves 787 Power On | publisher =Boeing |date=маусым 20, 200}}&lt;/ref&gt; 
7E7 концепциясының алғашқы суреттерінде ұшақта түсірілген кабина терезесі, төмендетілген ұшы және [[акула]] жүзбесіне ұқсас ұшақ құйрығы болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/articles/2007/10/22/218786/daydream-believer-how-different-is-the-boeing-787.html |title=Daydream believer: How different is the Boeing 787? |work=Flight International |accessdate=December 14, 2010}}&lt;/ref&gt; 
Алғашында &quot;E&quot; әріпі бірнеше мағынаны береді деп айтылды: тиімді (efficiency), қоршаған ортаға зиян келтірмейтін (environmentally friendly). Алайда кейін Boeing оны &quot;8&quot; санына ұқсас келеді деп хабарлады.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot; /&gt; 
[[2003 жыл]]ы шілдеде 500 000 адам қатысқан онлайн дауыс беру нәтижесінде ұшаққа «Dreamliner» атауы берілді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2003/july/i_nan.html |title='Name Your Plane' sweepstakes |date= шілде 2003 |publisher=Boeing Frontiers Online |accessdate=September 28, 2007}}&lt;/ref&gt; 
Басқа атаулар қатарында eLiner , Global Cruiser және Stratoclimber болды.

[[Сурет:All Nippon Airways Boeing 787 Dreamliner two.jpg|thumb|left|All Nippon Airways 2004 жылы 50 ұшаққа тапсырысымен 787 Dreamliner бағдарламасына қосылды.|alt=B787 in launch customer All Nippon Airways' blue and white livery. In the background are two assembly halls, with huge doors facing left. Vehicles are parked in front of the halls.]]
[[2004 жыл]]ы [[26 сәуір]]де [[Жапония|жапондық]] [[All Nippon Airways]] (ANA) әуе компаниясы жаңа ұшақтың алғашқы тапсырыс берушісі болды: ANA 50 ұшаққа тапсырыс берді, ал олардың тапсырылуы 2008 жылдың аяғына белгіленді.&lt;ref&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2004/q2/nr_040426g.html |title=Boeing Launches 7E7 Dreamliner |work=Boeing |date=сәуір 26, 2004| accessdate=маусым 14, 2011}}&lt;/ref&gt; 
ANA тапсырыс берілген ұшақтардың 30 жергілікті әуе линияларына арналған 787-3 (бір класста 290-330 орынды), қалған 20 орта магистральді халықаралық қатынастарға арналған (мысалы, [[Токио]] Нарита - [[Бейжің]]) 787-8 нұсқасында (екі класста 210-250 орын) тапсырыс берді. Ұшақ ANA әуе компаниясына бұрын болмаған Денвер, Мәскеу және Нью-Дели қалаларына жаңа бағыттарды ашуға мүмкіндік берді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.metrodenver.org/blog-tags/industries/ANA-Japan-Denver-international-flight.html |title=ANA says Denver still in hunt for non-stop to Tokyo |publisher=Metro Denver |date=сәуір 8, 2009 |accessdate=December 14, 2010}}&lt;/ref&gt; 
787-3 және 787-8 ұшақтың алғашқы нұсқалар болды, ал 787-9 қолданысқа [[2010 жыл]]ы енгізілмек болды.

=== Жобалануы ===
787 ұшағын өдіруде алғаш рет көп алюмини беттері мен 50 000 біріктіру элементінің орнына бір алюминий құймыснан тұратын секциялар қолданылған.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rdmag.com/Featured-Articles/2006/11/The-Dream-of-Composites/ |title=The Dream of Composites |work=R&amp;D Magazine |date=қараша 20, 2006 |accessdate= қараша 23, 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name =rdmag_200707&gt;{{cite news |url=http://www.rdmag.com/Featured-Articles/2006/11/The-Dream-of-Composites/ |title=The Dream of Composites | work= RD mag | last =Walz | first1= Martha |date= қараша 20, 2006 |accessdate= September 2, 2011}}&lt;/ref&gt;
Boeing ұшаққа екі қозғалтқыш түрін таңдап алды: General Electric GEnx және Rolls-Royce Trent 1000.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot; /&gt;
Boeing 787-ні жасауда композитті материалдардың қолданылуы оның 767-ге қарағанда 20 %-ға үнемдірек екенін,&lt;ref name=AviationWeek_2009_0109&gt;{{cite web |url= http://www.aviationweek.com/aw/generic/story_generic.jsp?channel=comm&amp;id=news/WIND010909.xml&amp;headline=Boeing%20Rules%20Out%20787%20Window%20Change |title= Boeing Rules Out 787 Window Change |accessdate= маусым 14, 2011 | last =Norris | first= Guy |date= қаңтар 9, 2009 |work=[[Aviation Week]]}}&lt;/ref&gt; қозғалтқыштың пайдалылығы шамамен 40 %-ға жақсарғанын,&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.designnews.com/document.asp?doc_id=222308 |title=Design News – Features – Boeing's 'More Electric' 787 Dreamliner Spurs Engine Evolution |first= Joseph|last=Ogando|publisher=designnews.com |date=маусым 7, 2007| accessdate= September 7, 2011}}&lt;/ref&gt; аэродинамиканың жақсартылғанын хабарлады.&lt;ref name=start&gt;{{cite web |url= http://www.flightglobal.com/channels/mro/articles/2006/03/27/205611/dream-start.html | title=Dream start |first= Carole|last=Shifrin|work=Flight International|date=March 27, 2006|accessdate=September 7, 2011}}&lt;/ref&gt;
787-8 бен -9 ETOPS бойынша 330 минуттық ұшуға сертификатталуы керек болды.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Pandey |first=Mohan |title=How Boeing Defied the Airbus Challenge |year=2010 |publisher=Createspace |location=USA |isbn=978-1-4505-0113-2 |url=http://www.amazon.com/How-Boeing-Defied-Airbus-Challenge/dp/1450501133/ref=tmm_pap_title_0}}&lt;/ref&gt;

Жобалау барысында 787 моделі Boeing комапаниясының Transonic Wind Tunnel тоннелінде, QinetiQ компаниясының Франбородағы (Ұлыбритания) 5-метрлік аэродинамикалық трубасында, [[NASA]]-ның Ames Research орталығының аэродинамикалық трубасында, Францияның аэродинамиканы зерттеу агенттігінде (ONERA) сынақтан өтті. Соңғы нұсқаның сырт көрінісі қарапайым болап келді: алғашқыда ұсынылған ұшақтың ұшы мен кабина терезелері қарапайымға алмастырылды. 2004 жылдың соңында ұшаққа тапсырыстар саны 237-ге жетті.&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.reinforcedplastics.com/view/4282/boeings-787-trials-tribulations-and-restoring-the-dream/|title=Boeing's 787: trials, tribulations, and restoring the dream|work=Reinforced Plastics|accessdate=шілде 29, 2010|last=Marsh|first=George}}&lt;/ref&gt;
Алғашында 787-8 нұсқасы $ 120 млн бағаланды, бұл өндірісті таң қалдырған төмен нәтиже болды. 2007 жылы бағалар келесідей болып өзгертілді: 787-3 нұсқасы $ 146-151,5 млн, 787-8 нұсқасы $ 157-167 млн және 787-9 нұсқасы $ 189-200 млн.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://atwonline.com/aircraftenginescomponents/news/boeing-boosts-aircraft-prices-55-rising-cost-labor-materials-0309 |title=Boeing boosts aircraft prices 5.5% on rising cost of labor, materials |publisher=[[Air Transport World]] |date=маусым 26, 2007| accessdate=September 2, 2011}}&lt;/ref&gt;

=== Қолданысқа енгізілуі ===

== Нұсқалары ==
Dreamliner-дің ең алғашқы нұсқасы, қысқалау 787-8, 2009 жылдың желтоқсанында ұша бастады. Кейінірек ұзағырақ 787-9 2013 жылдың қыркүйегінде, одан кейін ең ұзын нұсқасы 787-10 2017 жылдың наурызында ұша бастады. Бұл нұсқалар ИКАО ұшақ типінің белгілеушілерінің тізімінде сәйкесінше B788, B789 және B78X деп аталады. Қысқа қашықтықтағы 787-3 2010 жылы жойылды.

'''787-8'''

Бастапқы 787-8 қанатының кеңдігі 56,7 м (186 фут). Әдеттегі сыйымдылығы 242 жолаушы және 7 355 теңіз милі (13 621 км; 8 464 миль) қашықтығы бар −8 787 отбасының базалық үлгісі болып табылады және 2011 жылы қызметке бірінші болып кірді. 787-8 ескірген Boeing 767-300ER және Airbus A330-200 ұшақтарын ауыстыруға, сондай-ақ бұрын үлкен ұшақтар үшін экономикалық тұрғыдан тиімсіз болған, жаңа нарықтарды кеңейтуге бағытталған&lt;ref&gt;https://simpleflying.com/boeing-787-increased-connectivity-new-city-pairs/&lt;/ref&gt;. 2019 жылдың қазан айында 787 тапсырыстың шамамен 29% 787-8 нұсқасы болды. 

'''787-9'''

787-8 сияқты қанатының кеңдігін сақтай отырып, 787-9 ұзартылған және күшейтілген нұсқа болып табылады, фюзеляж 20 фут (6,1 м) ұзағырақ және жоғары максималды ұшып көтерілу салмағы (MTOW) 54 500 фунт (24 700 кг). Ұшу қашықтығы 7 635 теңіз милі (8 786 миль; 14 140 км), үш класты конфигурацияда 296 жолаушыға арналған &lt;ref&gt;787 Dreamliner performance summary&lt;nowiki/&gt;https://www.boeing.com/commercial/787/by-design/#/all-model-performance-summary&lt;/ref&gt;. Boeing 767-400ER және Airbus A330-300 ұшақтарын ауыстыруға бағытталған. Ол Airbus A330-900-мен бәсекелеседі.


'''787-10'''

2017 жылдың 17 ақпанында 787 ең ұзын нұсқасы 68,3 метрлік 787-10 шықты. 

2005 жылдың желтоқсанында Emirates және Qantas сұрауы бойынша Boeing 787-9 ұшағын 290-нан 310 жолаушыға дейін кеңейту мүмкіндігін зерттей бастады. Зерттеу барысында 787 әзірлеу бағдарламасы бойынша Boeing вице-президенті Майк Бэйр, сондай сыйымдылыққа басқа тұтынушылар қызығушылық білдірсе, бірден 787-10 әзірлеуді жалғастыру оңайырақ болғанын айтты. 2013 жылдың 30 мамырында Singapore Airlines 2018–2019 жылдары жеткізілетін 30 787-10 (Боинг бағдарламаны іске қосқан жағдайда) тапсырыс беретінін мәлімдеп, алғашқы тапсырыс беруші болды. 2013 жылдың 18 маусымында Boeing Париждегі Әуе Шоу барысында 102 ұшағына тапсырыстары немесе міндеттемелері бар 787-10 ұшағын сатты. Сатып алушылардың арасында Air Lease Corporation (30), Singapore Airlines (30), United Airlines (20), және British Airways (12) болды &lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20180719132838/http://active.boeing.com/commercial/orders/displaystandardreport.cfm?cboCurrentModel=787&amp;optReportType=AllModels&amp;cboAllModel=787&amp;ViewReportF=View+Report&lt;/ref&gt;. 

== Техникалық сипаттамасы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+787 техникалық сипаттамасы
!Model
!787-8
!787-9
!787-10
|-
!Экипаж саны
| colspan=&quot;3&quot; |Екеу
|-
!Жолаушылар саны, 2-кластық
|242: 24J @85&quot; + 218Y @32&quot;
|290: 28J @85&quot; + 262Y @32&quot;
|330: 32J @85&quot; + 298Y @32&quot;
|-
!Жолаушылар саны, 1-кластық
|Max. 359, exit limit 381
|Max. 406, exit limit 420
|Max. 440, exit limit 440
|-
!Ұзындығы
|56.72 м.
|62.81 м.
|68.28 м.
|-
!Қанаты
| colspan=&quot;3&quot; |Көлемі 377 м.
|-
!Қанат кеңістігі
| colspan=&quot;3&quot; |Ұзындығы 60.12 м., орта аккорд 6.27 м.
|-
!Биіктігі
|16.92 м.
| colspan=&quot;2&quot; |17.02 м.
|-
!Фюзеляж
| colspan=&quot;3&quot; |Кабинаның ені: 5.49 метр
Сыртқы ені: 5.77 метр. Биіктігі: 5.94 м.
|-
!Жүк сыйымдылығы
|136.7 м³
28 LD3 or 9 (88×125) pallets
|172.5 м³
36 LD3 or 11 (96×125) pallets
|191.4 м³
40 LD3 or 13 (96×125) pallets
|-
!Максималды ұшу салмағы
|227,930 кг.
| colspan=&quot;2&quot; |254,011 кг.
|-
!Максималды жүктеме
|43,318 кг.
|52,587 кг.
|57,277 кг.
|-
!Жүксыз жұмыс салмағы
|119,950 кг.
|128,850 кг.
|135,500 кг.
|-
!Жанармай сыйымдылығы
|126,206 литр
101,323 кг.
| colspan=&quot;2&quot; |126,372 литр
101,456 кг.
|-
!Жылдамдығы
| colspan=&quot;3&quot; |Максимум.: Mach 0.90 (516 kН; 956 км/сағ) мах;
Круиздық: 0.85 (488 kН; 903 км/сағ) мах
|-
!Қашықтағы
|13,620 км.
|14,140 км.
|11,910 км.
|-
!Ұшуға қажетті қашықтық (Takeoff)
|2,600 м.
|2,800 м.
|2,800 м.
|-
!Максималды ұшу биіктігі (ceiling)
| colspan=&quot;2&quot; |13,100 м.
|12,500 м.
|-
!Қозғалтқыштар (×2)
| colspan=&quot;3&quot; |General Electric GEnx-1B or Rolls-Royce Trent 1000
|-
!Тарту күші (×2)
|64,000 фунт (280 kN)
|71,000 фунт (320 kN)
|76,000 фунт (340 kN)
|}

== Апаттар ==

== Тағы қараңыз ==
[[Airbus A350 XWB]]
== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

== Дереккөздер ==

== Сыртқы сілтемелер ==

{{Boeing ұшақтары}}

[[Санат:Boeing ұшақтары]]
[[Санат:Жолаушы ұшақтары]]</text>
      <sha1>cd4ms16w4w0jcc2dkymiolwr6i1x0o2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575519</id>
      <parentid>3575518</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T14:26:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3575519</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24679" sha1="sqs7wvwhomdsm8z2yhanmh9s7d3ixpc" xml:space="preserve">{{Ұшу аппараты
 |атауы                 = Boeing 787 Dreamliner
 |типі                  = Реактивті жолаушы ұшағы
 |өндірушісі            = [[Boeing]]
 |мемлекеті             = {{USA}}
 |суреті                = Boeing 787 landing with thrust reversers activated.jpg
 |қолтаңба              = Boeing 787 Dreamliner  ұшағы Варшава әуежайында
 |жобалаушысы           = [[Boeing]]
 |бас конструкторы      = 
 |алғашқы ұшуы          = [[2009 жыл]]ы [[15 желтоқсан]]
 |эксплуатация басталуы = [[2011 жыл]]ы 26 қазан
 |эксплуатация аяқталуы = 
 |статусы               = Қолданыста, өндірілуде
 |негізгі эксплуатанты  = [[All Nippon Airways]]&lt;br /&gt;[[Japan Airlines]]&lt;br /&gt;[[United Airlines]]&lt;br /&gt;[[Air India]]
 |басқа эксплуатанттары = 
 |өндіріс жылдары       = [[2007 жыл]]дан бастап
 |шығарылған бірліктері = 66 (2013 жылдың маусымы)&lt;ref name=&quot;Boeing Orders and Deliveries&quot;&gt;[http://active.boeing.com/commercial/orders/index.cfm Boeing Commercial Airplanes - Orders and Deliveries]&lt;/ref&gt;
 |жобалау құны          = $32 млрд (2011 жылғы [[Boeing]] шығыны)&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Gates, Dominic |title=Boeing celebrates 787 delivery as program's costs top $32 billion|url=http://seattletimes.nwsource.com/html/businesstechnology/2016310102_boeing25.html |work=The Seattle Times |date=September 24, 2011 |accessdate=September 26, 2011}}&lt;/ref&gt; 
 |бірлігінің құны       = 787-8: $206,8 млн&lt;ref name=&quot;prices&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.boeing.com/commercial/prices/|title=Boeing Commercial Airplanes prices|publisher=Boeing|accessdate=тамыз 7, 2012|archiveurl=http://www.webcitation.org/6DAWELAd8|archivedate=2012-12-25}}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt;787-9: $243,6 млн&lt;ref name=&quot;prices&quot;/&gt;
 |базалық моделі        = 
 |бөлек мақалалары бар нұсқалар = 
 |ортаққордағы санаты   = Boeing 787
}}
'''Boeing 787 Dreamliner''' — американдық [[Boeing]] корпорация жасап шығарған кең фюзеляжды екіқозғалтқышты реактивті жолаушы ұшағы. Ұшақ нұсқаларына байланысты 210-нан 330 жолаушыны тасымалдай алады. Boeing компаниясының хабарлауынша, бұл компанияның ең үнемді ұшағы және фюзеляжы негізінен композитті материалдан жасалған әлемдегі ең үлкен ұшақ.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot;&gt;{{cite book | last1 =Norris | first1= G | last2= Thomas | first2= G | last3= Wagner | first3= M | last4= Forbes Smith | first4= C |title=Boeing 787 Dreamliner – Flying Redefined |publisher=Aerospace Technical Publications International |year=2005 |isbn= 0-9752341-2-9}}&lt;/ref&gt; 787 ұшағы өзі алмастырған [[Boeing 767]] ұшағына қарағанда 20 %-ға аз жанармай қолданады.&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.flightglobal.com/news/articles/powering-the-dream-atypical-paths-to-boeing-787-eis-362160/ |title=Powering the Dream: Atypical paths to Boeing 787 EIS |author= Croft, Jon |publisher= Flight International |date= 17 қазан 2011 |accessdate= қаңтар 20, 2013}}&lt;/ref&gt; Dreamliner-дің басты ерекшеліктері: ұшудың электронды жүйелердің, 4 беткері әйнек, қозғалтқыш гондоласындағы шудан қорғайтын шеврондар және ұшақ ұшының жатық контуры. Ұшақ өзінен үлкенірек [[Boeing 777|777]] моделімен типтес болғандықтан ұшқыштар екі ұшақты басқару үшін бір квалификацияны меңгереді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://fsims.faa.gov/wdocs/fsb/b-787_fsb.pdf |title=Flight Standardization Board Report|date=тамыз 25, 2011 |work=[[Federal Aviation Administration]] |accessdate=қараша 8, 2011}}&lt;/ref&gt;

2005 жылдың 28 қаңтарына дейін ұшақ 7E7 деген уақытша атпен белгілі болды.&lt;ref name=&quot;Designation&quot;&gt;{{Cite press release |title=Boeing Gives the 7E7 Dreamliner a Model Designation |publisher=Boeing |date=қаңтар 28, 2005 |url=http://www.boeing.com/news/releases/2005/q1/nr_050128g.html | accessdate=маусым 14, 2011}}&lt;/ref&gt; Алғашқы 787 2007 жылы 8 шілдеде Эверетт қаласындағы (Вашингтон штаты) Boeing компаниясының зауытынан шығарылып бұқара алдында көрсетілді. Бұл кезде ұшаққа 677 тапсырыс түскен болатын.&lt;ref name=&quot;677 orders&quot;&gt;{{Cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2007/q3/070708b_nr.html |title=Boeing Celebrates the Premiere of the 787 Dreamliner |publisher=Boeing|date=шілде 8, 2007 |accessdate=қаңтар 21, 2011}}&lt;/ref&gt; 2013 жылдың мамырына қарай 787 ұшағына 58 тапсырыс берушіден 890 ұшаққа тапсырыс жасалды. Оның ең көбі International Lease Finance Corporation (ILFC) компаниясынан түсті.

.

== Тарихы ==
=== Алғышарттары ===
1990 жылдардың соңында [[Boeing]] 747-400 және [[Boeing 767|767]] ұшақтарының сатылымы төмендеуіне байланысты оларды алмастыратын жаңа ұшақтың бағдарламасын қарастыра бастады. Компания 2 жаңа ұшақты ұсынды. Біріншісі — 747X, ол 747-400 ұшағын ұзарту және жақсарту арқылы жасалмақ болған. Ал екіншісі — Sonic Cruiser, ол 767 ұшағымен бірдей мөлшерде жанармай шығындай отырып одан 15 % артық жылдамдықпен (шамамен 0,98 М) ұша алатын.&lt;ref name=&quot;need-speed&quot;&gt;{{cite web|last=Gunter|first=Lori|url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2002/july/i_ca2.html |title=The Need for Speed, Boeing's Sonic Cruiser team focuses on the future|publisher=Boeing Frontier magazine|date=шілде 2002| accessdate =қаңтар 21, 2011}}&lt;/ref&gt; 
747X ұшағына қызығушылық болмады, ал Sonic Criuser болашағы жарқын көрінді. Бірнеше ірі [[АҚШ]] әуе компаниялары, [[Continental Airlines]]-пен қоса, Sonic Criuser концепциясына назар аударды, алайда олар ұшақты қолдану шығынына қатысты қамкөңіл көрсетті.&lt;ref name=&quot;Forbes_Sonic_Cruiser_20010528&quot;&gt;{{cite news|title=Paper plane: That Mach 0.95 Sonic Cruiser from Boeing will never fly. Here's why. |last=Banks |first=Howard |work=Forbes |date=мамыр 28, 2001 |url=http://members.forbes.com/global/2001/0528/056.html | accessdate =маусым 7, 2007}}&lt;/ref&gt;

[[2001 жылдың 11 қыркүйегіндегі лаңкестік актілер]] мен мұнай бағасының өсуі әлемдік ұшақ нарығына өзгеріс әкелді: енді әуе компанияларын жылдамдық емес, үнемділік қызықтырды. Сол кезде ең көп залал шеккен әуе тасымалдаушылары, әсіресе АҚШ компаниялары, Sonic Cruiser-дің мүмкін тапсырыс берушілері болған. Сондықтан [[2002 жыл]]ы [[20 желтоқсан]]да Boeing Sonic Cruiser жобасынан бас тартатынын мәлімдеді. [[2003 жыл]]ы [[29 қаңтар]]да компания өз бағытынын өзгеретінін мәлімдеді: Boeing Sonic Cruiser технологияларын қолдана отырып қарапайым пішімдегі 7E7 ұшағын жасайтынын айтты.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|agency=Associated Press |url=http://seattletimes.com/html/nationworld/2009373399_apusboeing787historyglance.html|title=History of the Boeing 787|work=Seattle Times| date =маусым 23, 2000|accessdate=28 қазан 2012}}&lt;/ref&gt; 
Жаңа ұшақ сыйымдылығы одан үлкен [[Boeing 747|747]] ұшағынан аз болуы керек болды, осыған орай арнайы топ зерттеу жұмыстарын бастады.&lt;ref name=&quot;Aerlines&quot;&gt;{{cite web |last=Cannegieter |first=Roger |url=http://www.aerlines.nl/issue_31/31_Cannegieter_Ranging_Capabilities.pdf |title=Long Range vs. Ultra High Capacity|publisher=Aerlines.nl |accessdate=сәуір 8, 2010}}&lt;/ref&gt; 
&lt;ref name=&quot;BabejPollak&quot;&gt;{{Cite news | last1=Babej |first1=Marc E. |last2=Pollak |first2=Tim |url=http://www.forbes.com/2006/05/23/unsolicited-advice-advertising-cx_meb_0524boeing.html | title =Boeing Versus Airbus |work=Forbes |date=мамыр 24, 2006 |accessdate=сәуір 8, 2010}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Dreamliner logo.svg|thumb|''Dreamliner'' логотипі 2003 жылы шілдеде таныстырылды.|alt=The Dreamliner logo.]]
Sonic Cruiser-ді алмастыраты жобаға &quot;7E7&quot; атауы берілді (өндірістік ішкі атауы: &quot;Y2&quot;).&lt;ref&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2003/march/cover.html |title=Maximizing the Middle, Finding the sweet spot in the market |publisher=Boeing Frontier magazine |date=March 2003}}&lt;/ref&gt; 
Boeing-тің Sonic Cruiser мен 7E7 ұшақтары аясында жасалған технологиялары компания өнімдерін жақсартуға бағытталған «Йеллоустоун жобасына» енгізілді (7E7 осы жобаның алғашқы қадамы болды).&lt;ref name=&quot;Boe_787_power_on&quot;&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2008/q2/080620b_nr.html |title=Boeing Achieves 787 Power On | publisher =Boeing |date=маусым 20, 200}}&lt;/ref&gt; 
7E7 концепциясының алғашқы суреттерінде ұшақта түсірілген кабина терезесі, төмендетілген ұшы және [[акула]] жүзбесіне ұқсас ұшақ құйрығы болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/articles/2007/10/22/218786/daydream-believer-how-different-is-the-boeing-787.html |title=Daydream believer: How different is the Boeing 787? |work=Flight International |accessdate=December 14, 2010}}&lt;/ref&gt; 
Алғашында &quot;E&quot; әріпі бірнеше мағынаны береді деп айтылды: тиімді (efficiency), қоршаған ортаға зиян келтірмейтін (environmentally friendly). Алайда кейін Boeing оны &quot;8&quot; санына ұқсас келеді деп хабарлады.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot; /&gt; 
[[2003 жыл]]ы шілдеде 500 000 адам қатысқан онлайн дауыс беру нәтижесінде ұшаққа «Dreamliner» атауы берілді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2003/july/i_nan.html |title='Name Your Plane' sweepstakes |date= шілде 2003 |publisher=Boeing Frontiers Online |accessdate=September 28, 2007}}&lt;/ref&gt; 
Басқа атаулар қатарында eLiner , Global Cruiser және Stratoclimber болды.

[[Сурет:All Nippon Airways Boeing 787 Dreamliner two.jpg|thumb|left|All Nippon Airways 2004 жылы 50 ұшаққа тапсырысымен 787 Dreamliner бағдарламасына қосылды.|alt=B787 in launch customer All Nippon Airways' blue and white livery. In the background are two assembly halls, with huge doors facing left. Vehicles are parked in front of the halls.]]
[[2004 жыл]]ы [[26 сәуір]]де [[Жапония|жапондық]] [[All Nippon Airways]] (ANA) әуе компаниясы жаңа ұшақтың алғашқы тапсырыс берушісі болды: ANA 50 ұшаққа тапсырыс берді, ал олардың тапсырылуы 2008 жылдың аяғына белгіленді.&lt;ref&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2004/q2/nr_040426g.html |title=Boeing Launches 7E7 Dreamliner |work=Boeing |date=сәуір 26, 2004| accessdate=маусым 14, 2011}}&lt;/ref&gt; 
ANA тапсырыс берілген ұшақтардың 30 жергілікті әуе линияларына арналған 787-3 (бір класста 290-330 орынды), қалған 20 орта магистральді халықаралық қатынастарға арналған (мысалы, [[Токио]] Нарита - [[Бейжің]]) 787-8 нұсқасында (екі класста 210-250 орын) тапсырыс берді. Ұшақ ANA әуе компаниясына бұрын болмаған Денвер, Мәскеу және Нью-Дели қалаларына жаңа бағыттарды ашуға мүмкіндік берді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.metrodenver.org/blog-tags/industries/ANA-Japan-Denver-international-flight.html |title=ANA says Denver still in hunt for non-stop to Tokyo |publisher=Metro Denver |date=сәуір 8, 2009 |accessdate=December 14, 2010}}&lt;/ref&gt; 
787-3 және 787-8 ұшақтың алғашқы нұсқалар болды, ал 787-9 қолданысқа [[2010 жыл]]ы енгізілмек болды.

=== Жобалануы ===
787 ұшағын өдіруде алғаш рет көп алюмини беттері мен 50 000 біріктіру элементінің орнына бір алюминий құймыснан тұратын секциялар қолданылған.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rdmag.com/Featured-Articles/2006/11/The-Dream-of-Composites/ |title=The Dream of Composites |work=R&amp;D Magazine |date=қараша 20, 2006 |accessdate= қараша 23, 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name =rdmag_200707&gt;{{cite news |url=http://www.rdmag.com/Featured-Articles/2006/11/The-Dream-of-Composites/ |title=The Dream of Composites | work= RD mag | last =Walz | first1= Martha |date= қараша 20, 2006 |accessdate= September 2, 2011}}&lt;/ref&gt;
Boeing ұшаққа екі қозғалтқыш түрін таңдап алды: General Electric GEnx және Rolls-Royce Trent 1000.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot; /&gt;
Boeing 787-ні жасауда композитті материалдардың қолданылуы оның 767-ге қарағанда 20 %-ға үнемдірек екенін,&lt;ref name=AviationWeek_2009_0109&gt;{{cite web |url= http://www.aviationweek.com/aw/generic/story_generic.jsp?channel=comm&amp;id=news/WIND010909.xml&amp;headline=Boeing%20Rules%20Out%20787%20Window%20Change |title= Boeing Rules Out 787 Window Change |accessdate= маусым 14, 2011 | last =Norris | first= Guy |date= қаңтар 9, 2009 |work=[[Aviation Week]]}}&lt;/ref&gt; қозғалтқыштың пайдалылығы шамамен 40 %-ға жақсарғанын,&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.designnews.com/document.asp?doc_id=222308 |title=Design News – Features – Boeing's 'More Electric' 787 Dreamliner Spurs Engine Evolution |first= Joseph|last=Ogando|publisher=designnews.com |date=маусым 7, 2007| accessdate= September 7, 2011}}&lt;/ref&gt; аэродинамиканың жақсартылғанын хабарлады.&lt;ref name=start&gt;{{cite web |url= http://www.flightglobal.com/channels/mro/articles/2006/03/27/205611/dream-start.html | title=Dream start |first= Carole|last=Shifrin|work=Flight International|date=March 27, 2006|accessdate=September 7, 2011}}&lt;/ref&gt;
787-8 бен -9 ETOPS бойынша 330 минуттық ұшуға сертификатталуы керек болды.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Pandey |first=Mohan |title=How Boeing Defied the Airbus Challenge |year=2010 |publisher=Createspace |location=USA |isbn=978-1-4505-0113-2 |url=http://www.amazon.com/How-Boeing-Defied-Airbus-Challenge/dp/1450501133/ref=tmm_pap_title_0}}&lt;/ref&gt;

Жобалау барысында 787 моделі Boeing комапаниясының Transonic Wind Tunnel тоннелінде, QinetiQ компаниясының Франбородағы (Ұлыбритания) 5-метрлік аэродинамикалық трубасында, [[NASA]]-ның Ames Research орталығының аэродинамикалық трубасында, Францияның аэродинамиканы зерттеу агенттігінде (ONERA) сынақтан өтті. Соңғы нұсқаның сырт көрінісі қарапайым болап келді: алғашқыда ұсынылған ұшақтың ұшы мен кабина терезелері қарапайымға алмастырылды. 2004 жылдың соңында ұшаққа тапсырыстар саны 237-ге жетті.&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.reinforcedplastics.com/view/4282/boeings-787-trials-tribulations-and-restoring-the-dream/|title=Boeing's 787: trials, tribulations, and restoring the dream|work=Reinforced Plastics|accessdate=шілде 29, 2010|last=Marsh|first=George}}&lt;/ref&gt;
Алғашында 787-8 нұсқасы $ 120 млн бағаланды, бұл өндірісті таң қалдырған төмен нәтиже болды. 2007 жылы бағалар келесідей болып өзгертілді: 787-3 нұсқасы $ 146-151,5 млн, 787-8 нұсқасы $ 157-167 млн және 787-9 нұсқасы $ 189-200 млн.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://atwonline.com/aircraftenginescomponents/news/boeing-boosts-aircraft-prices-55-rising-cost-labor-materials-0309 |title=Boeing boosts aircraft prices 5.5% on rising cost of labor, materials |publisher=[[Air Transport World]] |date=маусым 26, 2007| accessdate=September 2, 2011}}&lt;/ref&gt;

=== Қолданысқа енгізілуі ===

== Нұсқалары ==
Dreamliner-дің ең алғашқы нұсқасы, қысқалау 787-8, 2009 жылдың желтоқсанында ұша бастады. Кейінірек ұзағырақ 787-9 2013 жылдың қыркүйегінде, одан кейін ең ұзын нұсқасы 787-10 2017 жылдың наурызында ұша бастады. Бұл нұсқалар ИКАО ұшақ типінің белгілеушілерінің тізімінде сәйкесінше B788, B789 және B78X деп аталады. Қысқа қашықтықтағы 787-3 2010 жылы жойылды.

'''787-8'''

Бастапқы 787-8 қанатының кеңдігі 56,7 м (186 фут). Әдеттегі сыйымдылығы 242 жолаушы және 7 355 теңіз милі (13 621 км; 8 464 миль) қашықтығы бар −8 787 отбасының базалық үлгісі болып табылады және 2011 жылы қызметке бірінші болып кірді. 787-8 ескірген Boeing 767-300ER және Airbus A330-200 ұшақтарын ауыстыруға, сондай-ақ бұрын үлкен ұшақтар үшін экономикалық тұрғыдан тиімсіз болған, жаңа нарықтарды кеңейтуге бағытталған&lt;ref&gt;https://simpleflying.com/boeing-787-increased-connectivity-new-city-pairs/&lt;/ref&gt;. 2019 жылдың қазан айында 787 тапсырыстың шамамен 29% 787-8 нұсқасы болды. 

'''787-9'''

787-8 сияқты қанатының кеңдігін сақтай отырып, 787-9 ұзартылған және күшейтілген нұсқа болып табылады, фюзеляж 20 фут (6,1 м) ұзағырақ және жоғары максималды ұшып көтерілу салмағы (MTOW) 54 500 фунт (24 700 кг). Ұшу қашықтығы 7 635 теңіз милі (8 786 миль; 14 140 км), үш класты конфигурацияда 296 жолаушыға арналған &lt;ref&gt;787 Dreamliner performance summary&lt;nowiki/&gt;https://www.boeing.com/commercial/787/by-design/#/all-model-performance-summary&lt;/ref&gt;. Boeing 767-400ER және Airbus A330-300 ұшақтарын ауыстыруға бағытталған. Ол Airbus A330-900-мен бәсекелеседі.


'''787-10'''

2017 жылдың 17 ақпанында 787 ең ұзын нұсқасы 68,3 метрлік 787-10 шықты. 

2005 жылдың желтоқсанында Emirates және Qantas сұрауы бойынша Boeing 787-9 ұшағын 290-нан 310 жолаушыға дейін кеңейту мүмкіндігін зерттей бастады. Зерттеу барысында 787 әзірлеу бағдарламасы бойынша Boeing вице-президенті Майк Бэйр, сондай сыйымдылыққа басқа тұтынушылар қызығушылық білдірсе, бірден 787-10 әзірлеуді жалғастыру оңайырақ болғанын айтты. 2013 жылдың 30 мамырында Singapore Airlines 2018–2019 жылдары жеткізілетін 30 787-10 (Боинг бағдарламаны іске қосқан жағдайда) тапсырыс беретінін мәлімдеп, алғашқы тапсырыс беруші болды. 2013 жылдың 18 маусымында Boeing Париждегі Әуе Шоу барысында 102 ұшағына тапсырыстары немесе міндеттемелері бар 787-10 ұшағын сатты. Сатып алушылардың арасында Air Lease Corporation (30), Singapore Airlines (30), United Airlines (20), және British Airways (12) болды &lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20180719132838/http://active.boeing.com/commercial/orders/displaystandardreport.cfm?cboCurrentModel=787&amp;optReportType=AllModels&amp;cboAllModel=787&amp;ViewReportF=View+Report&lt;/ref&gt;. 

== Техникалық сипаттамасы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+787 техникалық сипаттамасы
!Model
!787-8
!787-9
!787-10
|-
!Экипаж саны
| colspan=&quot;3&quot; |Екеу
|-
!Жолаушылар саны, 2-кластық
|242: 24J @85&quot; + 218Y @32&quot;
|290: 28J @85&quot; + 262Y @32&quot;
|330: 32J @85&quot; + 298Y @32&quot;
|-
!Жолаушылар саны, 1-кластық
|Max. 359, exit limit 381
|Max. 406, exit limit 420
|Max. 440, exit limit 440
|-
!Ұзындығы
|56.72 м.
|62.81 м.
|68.28 м.
|-
!Қанаты
| colspan=&quot;3&quot; |Көлемі 377 м.
|-
!Қанат кеңістігі
| colspan=&quot;3&quot; |Ұзындығы 60.12 м., орта аккорд 6.27 м.
|-
!Биіктігі
|16.92 м.
| colspan=&quot;2&quot; |17.02 м.
|-
!Фюзеляж
| colspan=&quot;3&quot; |Кабинаның ені: 5.49 метр
Сыртқы ені: 5.77 метр. Биіктігі: 5.94 м.
|-
!Жүк сыйымдылығы
|136.7 м³
28 LD3 or 9 (88×125) pallets
|172.5 м³
36 LD3 or 11 (96×125) pallets
|191.4 м³
40 LD3 or 13 (96×125) pallets
|-
!Максималды ұшу салмағы
|227,930 кг.
| colspan=&quot;2&quot; |254,011 кг.
|-
!Максималды жүктеме
|43,318 кг.
|52,587 кг.
|57,277 кг.
|-
!Жүксыз жұмыс салмағы
|119,950 кг.
|128,850 кг.
|135,500 кг.
|-
!Жанармай сыйымдылығы
|126,206 литр
101,323 кг.
| colspan=&quot;2&quot; |126,372 литр
101,456 кг.
|-
!Жылдамдығы
| colspan=&quot;3&quot; |Максимум.: Mach 0.90 (516 kН; 956 км/сағ) мах;
Круиздық: 0.85 (488 kН; 903 км/сағ) мах
|-
!Қашықтағы
|13,620 км.
|14,140 км.
|11,910 км.
|-
!Ұшуға қажетті қашықтық (Takeoff)
|2,600 м.
|2,800 м.
|2,800 м.
|-
!Максималды ұшу биіктігі (ceiling)
| colspan=&quot;2&quot; |13,100 м.
|12,500 м.
|-
!Қозғалтқыштар (×2)
| colspan=&quot;3&quot; |General Electric GEnx-1B or Rolls-Royce Trent 1000
|-
!Тарту күші (×2)
|64,000 фунт (280 kN)
|71,000 фунт (320 kN)
|76,000 фунт (340 kN)
|}

== Апаттар ==

== Тағы қараңыз ==
[[Airbus A350 XWB]]
== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

== Дереккөздер ==

== Сыртқы сілтемелер ==

{{Boeing ұшақтары}}

[[Санат:Boeing ұшақтары]]
[[Санат:Жолаушы ұшақтары]]</text>
      <sha1>sqs7wvwhomdsm8z2yhanmh9s7d3ixpc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575520</id>
      <parentid>3575519</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T14:26:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3575520</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24683" sha1="b4n17iug9o20x8a1bn2tn5zfcktfe4g" xml:space="preserve">{{Ұшу аппараты
 |атауы                 = Boeing 787 Dreamliner
 |типі                  = Реактивті жолаушы ұшағы
 |өндірушісі            = [[Boeing]]
 |мемлекеті             = {{USA}}
 |суреті                = Boeing 787 landing with thrust reversers activated.jpg
 |қолтаңба              = Boeing 787 Dreamliner  ұшағы Варшава әуежайында
 |жобалаушысы           = [[Boeing]]
 |бас конструкторы      = 
 |алғашқы ұшуы          = [[2009 жыл]]ы [[15 желтоқсан]]
 |эксплуатация басталуы = [[2011 жыл]]ы [[26 қазан]]
 |эксплуатация аяқталуы = 
 |статусы               = Қолданыста, өндірілуде
 |негізгі эксплуатанты  = [[All Nippon Airways]]&lt;br /&gt;[[Japan Airlines]]&lt;br /&gt;[[United Airlines]]&lt;br /&gt;[[Air India]]
 |басқа эксплуатанттары = 
 |өндіріс жылдары       = [[2007 жыл]]дан бастап
 |шығарылған бірліктері = 66 (2013 жылдың маусымы)&lt;ref name=&quot;Boeing Orders and Deliveries&quot;&gt;[http://active.boeing.com/commercial/orders/index.cfm Boeing Commercial Airplanes - Orders and Deliveries]&lt;/ref&gt;
 |жобалау құны          = $32 млрд (2011 жылғы [[Boeing]] шығыны)&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Gates, Dominic |title=Boeing celebrates 787 delivery as program's costs top $32 billion|url=http://seattletimes.nwsource.com/html/businesstechnology/2016310102_boeing25.html |work=The Seattle Times |date=September 24, 2011 |accessdate=September 26, 2011}}&lt;/ref&gt; 
 |бірлігінің құны       = 787-8: $206,8 млн&lt;ref name=&quot;prices&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.boeing.com/commercial/prices/|title=Boeing Commercial Airplanes prices|publisher=Boeing|accessdate=тамыз 7, 2012|archiveurl=http://www.webcitation.org/6DAWELAd8|archivedate=2012-12-25}}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt;787-9: $243,6 млн&lt;ref name=&quot;prices&quot;/&gt;
 |базалық моделі        = 
 |бөлек мақалалары бар нұсқалар = 
 |ортаққордағы санаты   = Boeing 787
}}
'''Boeing 787 Dreamliner''' — американдық [[Boeing]] корпорация жасап шығарған кең фюзеляжды екіқозғалтқышты реактивті жолаушы ұшағы. Ұшақ нұсқаларына байланысты 210-нан 330 жолаушыны тасымалдай алады. Boeing компаниясының хабарлауынша, бұл компанияның ең үнемді ұшағы және фюзеляжы негізінен композитті материалдан жасалған әлемдегі ең үлкен ұшақ.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot;&gt;{{cite book | last1 =Norris | first1= G | last2= Thomas | first2= G | last3= Wagner | first3= M | last4= Forbes Smith | first4= C |title=Boeing 787 Dreamliner – Flying Redefined |publisher=Aerospace Technical Publications International |year=2005 |isbn= 0-9752341-2-9}}&lt;/ref&gt; 787 ұшағы өзі алмастырған [[Boeing 767]] ұшағына қарағанда 20 %-ға аз жанармай қолданады.&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.flightglobal.com/news/articles/powering-the-dream-atypical-paths-to-boeing-787-eis-362160/ |title=Powering the Dream: Atypical paths to Boeing 787 EIS |author= Croft, Jon |publisher= Flight International |date= 17 қазан 2011 |accessdate= қаңтар 20, 2013}}&lt;/ref&gt; Dreamliner-дің басты ерекшеліктері: ұшудың электронды жүйелердің, 4 беткері әйнек, қозғалтқыш гондоласындағы шудан қорғайтын шеврондар және ұшақ ұшының жатық контуры. Ұшақ өзінен үлкенірек [[Boeing 777|777]] моделімен типтес болғандықтан ұшқыштар екі ұшақты басқару үшін бір квалификацияны меңгереді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://fsims.faa.gov/wdocs/fsb/b-787_fsb.pdf |title=Flight Standardization Board Report|date=тамыз 25, 2011 |work=[[Federal Aviation Administration]] |accessdate=қараша 8, 2011}}&lt;/ref&gt;

2005 жылдың 28 қаңтарына дейін ұшақ 7E7 деген уақытша атпен белгілі болды.&lt;ref name=&quot;Designation&quot;&gt;{{Cite press release |title=Boeing Gives the 7E7 Dreamliner a Model Designation |publisher=Boeing |date=қаңтар 28, 2005 |url=http://www.boeing.com/news/releases/2005/q1/nr_050128g.html | accessdate=маусым 14, 2011}}&lt;/ref&gt; Алғашқы 787 2007 жылы 8 шілдеде Эверетт қаласындағы (Вашингтон штаты) Boeing компаниясының зауытынан шығарылып бұқара алдында көрсетілді. Бұл кезде ұшаққа 677 тапсырыс түскен болатын.&lt;ref name=&quot;677 orders&quot;&gt;{{Cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2007/q3/070708b_nr.html |title=Boeing Celebrates the Premiere of the 787 Dreamliner |publisher=Boeing|date=шілде 8, 2007 |accessdate=қаңтар 21, 2011}}&lt;/ref&gt; 2013 жылдың мамырына қарай 787 ұшағына 58 тапсырыс берушіден 890 ұшаққа тапсырыс жасалды. Оның ең көбі International Lease Finance Corporation (ILFC) компаниясынан түсті.

.

== Тарихы ==
=== Алғышарттары ===
1990 жылдардың соңында [[Boeing]] 747-400 және [[Boeing 767|767]] ұшақтарының сатылымы төмендеуіне байланысты оларды алмастыратын жаңа ұшақтың бағдарламасын қарастыра бастады. Компания 2 жаңа ұшақты ұсынды. Біріншісі — 747X, ол 747-400 ұшағын ұзарту және жақсарту арқылы жасалмақ болған. Ал екіншісі — Sonic Cruiser, ол 767 ұшағымен бірдей мөлшерде жанармай шығындай отырып одан 15 % артық жылдамдықпен (шамамен 0,98 М) ұша алатын.&lt;ref name=&quot;need-speed&quot;&gt;{{cite web|last=Gunter|first=Lori|url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2002/july/i_ca2.html |title=The Need for Speed, Boeing's Sonic Cruiser team focuses on the future|publisher=Boeing Frontier magazine|date=шілде 2002| accessdate =қаңтар 21, 2011}}&lt;/ref&gt; 
747X ұшағына қызығушылық болмады, ал Sonic Criuser болашағы жарқын көрінді. Бірнеше ірі [[АҚШ]] әуе компаниялары, [[Continental Airlines]]-пен қоса, Sonic Criuser концепциясына назар аударды, алайда олар ұшақты қолдану шығынына қатысты қамкөңіл көрсетті.&lt;ref name=&quot;Forbes_Sonic_Cruiser_20010528&quot;&gt;{{cite news|title=Paper plane: That Mach 0.95 Sonic Cruiser from Boeing will never fly. Here's why. |last=Banks |first=Howard |work=Forbes |date=мамыр 28, 2001 |url=http://members.forbes.com/global/2001/0528/056.html | accessdate =маусым 7, 2007}}&lt;/ref&gt;

[[2001 жылдың 11 қыркүйегіндегі лаңкестік актілер]] мен мұнай бағасының өсуі әлемдік ұшақ нарығына өзгеріс әкелді: енді әуе компанияларын жылдамдық емес, үнемділік қызықтырды. Сол кезде ең көп залал шеккен әуе тасымалдаушылары, әсіресе АҚШ компаниялары, Sonic Cruiser-дің мүмкін тапсырыс берушілері болған. Сондықтан [[2002 жыл]]ы [[20 желтоқсан]]да Boeing Sonic Cruiser жобасынан бас тартатынын мәлімдеді. [[2003 жыл]]ы [[29 қаңтар]]да компания өз бағытынын өзгеретінін мәлімдеді: Boeing Sonic Cruiser технологияларын қолдана отырып қарапайым пішімдегі 7E7 ұшағын жасайтынын айтты.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|agency=Associated Press |url=http://seattletimes.com/html/nationworld/2009373399_apusboeing787historyglance.html|title=History of the Boeing 787|work=Seattle Times| date =маусым 23, 2000|accessdate=28 қазан 2012}}&lt;/ref&gt; 
Жаңа ұшақ сыйымдылығы одан үлкен [[Boeing 747|747]] ұшағынан аз болуы керек болды, осыған орай арнайы топ зерттеу жұмыстарын бастады.&lt;ref name=&quot;Aerlines&quot;&gt;{{cite web |last=Cannegieter |first=Roger |url=http://www.aerlines.nl/issue_31/31_Cannegieter_Ranging_Capabilities.pdf |title=Long Range vs. Ultra High Capacity|publisher=Aerlines.nl |accessdate=сәуір 8, 2010}}&lt;/ref&gt; 
&lt;ref name=&quot;BabejPollak&quot;&gt;{{Cite news | last1=Babej |first1=Marc E. |last2=Pollak |first2=Tim |url=http://www.forbes.com/2006/05/23/unsolicited-advice-advertising-cx_meb_0524boeing.html | title =Boeing Versus Airbus |work=Forbes |date=мамыр 24, 2006 |accessdate=сәуір 8, 2010}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Dreamliner logo.svg|thumb|''Dreamliner'' логотипі 2003 жылы шілдеде таныстырылды.|alt=The Dreamliner logo.]]
Sonic Cruiser-ді алмастыраты жобаға &quot;7E7&quot; атауы берілді (өндірістік ішкі атауы: &quot;Y2&quot;).&lt;ref&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2003/march/cover.html |title=Maximizing the Middle, Finding the sweet spot in the market |publisher=Boeing Frontier magazine |date=March 2003}}&lt;/ref&gt; 
Boeing-тің Sonic Cruiser мен 7E7 ұшақтары аясында жасалған технологиялары компания өнімдерін жақсартуға бағытталған «Йеллоустоун жобасына» енгізілді (7E7 осы жобаның алғашқы қадамы болды).&lt;ref name=&quot;Boe_787_power_on&quot;&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2008/q2/080620b_nr.html |title=Boeing Achieves 787 Power On | publisher =Boeing |date=маусым 20, 200}}&lt;/ref&gt; 
7E7 концепциясының алғашқы суреттерінде ұшақта түсірілген кабина терезесі, төмендетілген ұшы және [[акула]] жүзбесіне ұқсас ұшақ құйрығы болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/articles/2007/10/22/218786/daydream-believer-how-different-is-the-boeing-787.html |title=Daydream believer: How different is the Boeing 787? |work=Flight International |accessdate=December 14, 2010}}&lt;/ref&gt; 
Алғашында &quot;E&quot; әріпі бірнеше мағынаны береді деп айтылды: тиімді (efficiency), қоршаған ортаға зиян келтірмейтін (environmentally friendly). Алайда кейін Boeing оны &quot;8&quot; санына ұқсас келеді деп хабарлады.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot; /&gt; 
[[2003 жыл]]ы шілдеде 500 000 адам қатысқан онлайн дауыс беру нәтижесінде ұшаққа «Dreamliner» атауы берілді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2003/july/i_nan.html |title='Name Your Plane' sweepstakes |date= шілде 2003 |publisher=Boeing Frontiers Online |accessdate=September 28, 2007}}&lt;/ref&gt; 
Басқа атаулар қатарында eLiner , Global Cruiser және Stratoclimber болды.

[[Сурет:All Nippon Airways Boeing 787 Dreamliner two.jpg|thumb|left|All Nippon Airways 2004 жылы 50 ұшаққа тапсырысымен 787 Dreamliner бағдарламасына қосылды.|alt=B787 in launch customer All Nippon Airways' blue and white livery. In the background are two assembly halls, with huge doors facing left. Vehicles are parked in front of the halls.]]
[[2004 жыл]]ы [[26 сәуір]]де [[Жапония|жапондық]] [[All Nippon Airways]] (ANA) әуе компаниясы жаңа ұшақтың алғашқы тапсырыс берушісі болды: ANA 50 ұшаққа тапсырыс берді, ал олардың тапсырылуы 2008 жылдың аяғына белгіленді.&lt;ref&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2004/q2/nr_040426g.html |title=Boeing Launches 7E7 Dreamliner |work=Boeing |date=сәуір 26, 2004| accessdate=маусым 14, 2011}}&lt;/ref&gt; 
ANA тапсырыс берілген ұшақтардың 30 жергілікті әуе линияларына арналған 787-3 (бір класста 290-330 орынды), қалған 20 орта магистральді халықаралық қатынастарға арналған (мысалы, [[Токио]] Нарита - [[Бейжің]]) 787-8 нұсқасында (екі класста 210-250 орын) тапсырыс берді. Ұшақ ANA әуе компаниясына бұрын болмаған Денвер, Мәскеу және Нью-Дели қалаларына жаңа бағыттарды ашуға мүмкіндік берді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.metrodenver.org/blog-tags/industries/ANA-Japan-Denver-international-flight.html |title=ANA says Denver still in hunt for non-stop to Tokyo |publisher=Metro Denver |date=сәуір 8, 2009 |accessdate=December 14, 2010}}&lt;/ref&gt; 
787-3 және 787-8 ұшақтың алғашқы нұсқалар болды, ал 787-9 қолданысқа [[2010 жыл]]ы енгізілмек болды.

=== Жобалануы ===
787 ұшағын өдіруде алғаш рет көп алюмини беттері мен 50 000 біріктіру элементінің орнына бір алюминий құймыснан тұратын секциялар қолданылған.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rdmag.com/Featured-Articles/2006/11/The-Dream-of-Composites/ |title=The Dream of Composites |work=R&amp;D Magazine |date=қараша 20, 2006 |accessdate= қараша 23, 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name =rdmag_200707&gt;{{cite news |url=http://www.rdmag.com/Featured-Articles/2006/11/The-Dream-of-Composites/ |title=The Dream of Composites | work= RD mag | last =Walz | first1= Martha |date= қараша 20, 2006 |accessdate= September 2, 2011}}&lt;/ref&gt;
Boeing ұшаққа екі қозғалтқыш түрін таңдап алды: General Electric GEnx және Rolls-Royce Trent 1000.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot; /&gt;
Boeing 787-ні жасауда композитті материалдардың қолданылуы оның 767-ге қарағанда 20 %-ға үнемдірек екенін,&lt;ref name=AviationWeek_2009_0109&gt;{{cite web |url= http://www.aviationweek.com/aw/generic/story_generic.jsp?channel=comm&amp;id=news/WIND010909.xml&amp;headline=Boeing%20Rules%20Out%20787%20Window%20Change |title= Boeing Rules Out 787 Window Change |accessdate= маусым 14, 2011 | last =Norris | first= Guy |date= қаңтар 9, 2009 |work=[[Aviation Week]]}}&lt;/ref&gt; қозғалтқыштың пайдалылығы шамамен 40 %-ға жақсарғанын,&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.designnews.com/document.asp?doc_id=222308 |title=Design News – Features – Boeing's 'More Electric' 787 Dreamliner Spurs Engine Evolution |first= Joseph|last=Ogando|publisher=designnews.com |date=маусым 7, 2007| accessdate= September 7, 2011}}&lt;/ref&gt; аэродинамиканың жақсартылғанын хабарлады.&lt;ref name=start&gt;{{cite web |url= http://www.flightglobal.com/channels/mro/articles/2006/03/27/205611/dream-start.html | title=Dream start |first= Carole|last=Shifrin|work=Flight International|date=March 27, 2006|accessdate=September 7, 2011}}&lt;/ref&gt;
787-8 бен -9 ETOPS бойынша 330 минуттық ұшуға сертификатталуы керек болды.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Pandey |first=Mohan |title=How Boeing Defied the Airbus Challenge |year=2010 |publisher=Createspace |location=USA |isbn=978-1-4505-0113-2 |url=http://www.amazon.com/How-Boeing-Defied-Airbus-Challenge/dp/1450501133/ref=tmm_pap_title_0}}&lt;/ref&gt;

Жобалау барысында 787 моделі Boeing комапаниясының Transonic Wind Tunnel тоннелінде, QinetiQ компаниясының Франбородағы (Ұлыбритания) 5-метрлік аэродинамикалық трубасында, [[NASA]]-ның Ames Research орталығының аэродинамикалық трубасында, Францияның аэродинамиканы зерттеу агенттігінде (ONERA) сынақтан өтті. Соңғы нұсқаның сырт көрінісі қарапайым болап келді: алғашқыда ұсынылған ұшақтың ұшы мен кабина терезелері қарапайымға алмастырылды. 2004 жылдың соңында ұшаққа тапсырыстар саны 237-ге жетті.&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.reinforcedplastics.com/view/4282/boeings-787-trials-tribulations-and-restoring-the-dream/|title=Boeing's 787: trials, tribulations, and restoring the dream|work=Reinforced Plastics|accessdate=шілде 29, 2010|last=Marsh|first=George}}&lt;/ref&gt;
Алғашында 787-8 нұсқасы $ 120 млн бағаланды, бұл өндірісті таң қалдырған төмен нәтиже болды. 2007 жылы бағалар келесідей болып өзгертілді: 787-3 нұсқасы $ 146-151,5 млн, 787-8 нұсқасы $ 157-167 млн және 787-9 нұсқасы $ 189-200 млн.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://atwonline.com/aircraftenginescomponents/news/boeing-boosts-aircraft-prices-55-rising-cost-labor-materials-0309 |title=Boeing boosts aircraft prices 5.5% on rising cost of labor, materials |publisher=[[Air Transport World]] |date=маусым 26, 2007| accessdate=September 2, 2011}}&lt;/ref&gt;

=== Қолданысқа енгізілуі ===

== Нұсқалары ==
Dreamliner-дің ең алғашқы нұсқасы, қысқалау 787-8, 2009 жылдың желтоқсанында ұша бастады. Кейінірек ұзағырақ 787-9 2013 жылдың қыркүйегінде, одан кейін ең ұзын нұсқасы 787-10 2017 жылдың наурызында ұша бастады. Бұл нұсқалар ИКАО ұшақ типінің белгілеушілерінің тізімінде сәйкесінше B788, B789 және B78X деп аталады. Қысқа қашықтықтағы 787-3 2010 жылы жойылды.

'''787-8'''

Бастапқы 787-8 қанатының кеңдігі 56,7 м (186 фут). Әдеттегі сыйымдылығы 242 жолаушы және 7 355 теңіз милі (13 621 км; 8 464 миль) қашықтығы бар −8 787 отбасының базалық үлгісі болып табылады және 2011 жылы қызметке бірінші болып кірді. 787-8 ескірген Boeing 767-300ER және Airbus A330-200 ұшақтарын ауыстыруға, сондай-ақ бұрын үлкен ұшақтар үшін экономикалық тұрғыдан тиімсіз болған, жаңа нарықтарды кеңейтуге бағытталған&lt;ref&gt;https://simpleflying.com/boeing-787-increased-connectivity-new-city-pairs/&lt;/ref&gt;. 2019 жылдың қазан айында 787 тапсырыстың шамамен 29% 787-8 нұсқасы болды. 

'''787-9'''

787-8 сияқты қанатының кеңдігін сақтай отырып, 787-9 ұзартылған және күшейтілген нұсқа болып табылады, фюзеляж 20 фут (6,1 м) ұзағырақ және жоғары максималды ұшып көтерілу салмағы (MTOW) 54 500 фунт (24 700 кг). Ұшу қашықтығы 7 635 теңіз милі (8 786 миль; 14 140 км), үш класты конфигурацияда 296 жолаушыға арналған &lt;ref&gt;787 Dreamliner performance summary&lt;nowiki/&gt;https://www.boeing.com/commercial/787/by-design/#/all-model-performance-summary&lt;/ref&gt;. Boeing 767-400ER және Airbus A330-300 ұшақтарын ауыстыруға бағытталған. Ол Airbus A330-900-мен бәсекелеседі.


'''787-10'''

2017 жылдың 17 ақпанында 787 ең ұзын нұсқасы 68,3 метрлік 787-10 шықты. 

2005 жылдың желтоқсанында Emirates және Qantas сұрауы бойынша Boeing 787-9 ұшағын 290-нан 310 жолаушыға дейін кеңейту мүмкіндігін зерттей бастады. Зерттеу барысында 787 әзірлеу бағдарламасы бойынша Boeing вице-президенті Майк Бэйр, сондай сыйымдылыққа басқа тұтынушылар қызығушылық білдірсе, бірден 787-10 әзірлеуді жалғастыру оңайырақ болғанын айтты. 2013 жылдың 30 мамырында Singapore Airlines 2018–2019 жылдары жеткізілетін 30 787-10 (Боинг бағдарламаны іске қосқан жағдайда) тапсырыс беретінін мәлімдеп, алғашқы тапсырыс беруші болды. 2013 жылдың 18 маусымында Boeing Париждегі Әуе Шоу барысында 102 ұшағына тапсырыстары немесе міндеттемелері бар 787-10 ұшағын сатты. Сатып алушылардың арасында Air Lease Corporation (30), Singapore Airlines (30), United Airlines (20), және British Airways (12) болды &lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20180719132838/http://active.boeing.com/commercial/orders/displaystandardreport.cfm?cboCurrentModel=787&amp;optReportType=AllModels&amp;cboAllModel=787&amp;ViewReportF=View+Report&lt;/ref&gt;. 

== Техникалық сипаттамасы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+787 техникалық сипаттамасы
!Model
!787-8
!787-9
!787-10
|-
!Экипаж саны
| colspan=&quot;3&quot; |Екеу
|-
!Жолаушылар саны, 2-кластық
|242: 24J @85&quot; + 218Y @32&quot;
|290: 28J @85&quot; + 262Y @32&quot;
|330: 32J @85&quot; + 298Y @32&quot;
|-
!Жолаушылар саны, 1-кластық
|Max. 359, exit limit 381
|Max. 406, exit limit 420
|Max. 440, exit limit 440
|-
!Ұзындығы
|56.72 м.
|62.81 м.
|68.28 м.
|-
!Қанаты
| colspan=&quot;3&quot; |Көлемі 377 м.
|-
!Қанат кеңістігі
| colspan=&quot;3&quot; |Ұзындығы 60.12 м., орта аккорд 6.27 м.
|-
!Биіктігі
|16.92 м.
| colspan=&quot;2&quot; |17.02 м.
|-
!Фюзеляж
| colspan=&quot;3&quot; |Кабинаның ені: 5.49 метр
Сыртқы ені: 5.77 метр. Биіктігі: 5.94 м.
|-
!Жүк сыйымдылығы
|136.7 м³
28 LD3 or 9 (88×125) pallets
|172.5 м³
36 LD3 or 11 (96×125) pallets
|191.4 м³
40 LD3 or 13 (96×125) pallets
|-
!Максималды ұшу салмағы
|227,930 кг.
| colspan=&quot;2&quot; |254,011 кг.
|-
!Максималды жүктеме
|43,318 кг.
|52,587 кг.
|57,277 кг.
|-
!Жүксыз жұмыс салмағы
|119,950 кг.
|128,850 кг.
|135,500 кг.
|-
!Жанармай сыйымдылығы
|126,206 литр
101,323 кг.
| colspan=&quot;2&quot; |126,372 литр
101,456 кг.
|-
!Жылдамдығы
| colspan=&quot;3&quot; |Максимум.: Mach 0.90 (516 kН; 956 км/сағ) мах;
Круиздық: 0.85 (488 kН; 903 км/сағ) мах
|-
!Қашықтағы
|13,620 км.
|14,140 км.
|11,910 км.
|-
!Ұшуға қажетті қашықтық (Takeoff)
|2,600 м.
|2,800 м.
|2,800 м.
|-
!Максималды ұшу биіктігі (ceiling)
| colspan=&quot;2&quot; |13,100 м.
|12,500 м.
|-
!Қозғалтқыштар (×2)
| colspan=&quot;3&quot; |General Electric GEnx-1B or Rolls-Royce Trent 1000
|-
!Тарту күші (×2)
|64,000 фунт (280 kN)
|71,000 фунт (320 kN)
|76,000 фунт (340 kN)
|}

== Апаттар ==

== Тағы қараңыз ==
[[Airbus A350 XWB]]
== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

== Дереккөздер ==

== Сыртқы сілтемелер ==

{{Boeing ұшақтары}}

[[Санат:Boeing ұшақтары]]
[[Санат:Жолаушы ұшақтары]]</text>
      <sha1>b4n17iug9o20x8a1bn2tn5zfcktfe4g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575521</id>
      <parentid>3575520</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T14:26:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3575521</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24687" sha1="pv4tbgrsu03sbs98fixgj9y7n9z15m5" xml:space="preserve">{{Ұшу аппараты
 |атауы                 = Boeing 787 Dreamliner
 |типі                  = Реактивті жолаушы ұшағы
 |өндірушісі            = [[Boeing]]
 |мемлекеті             = {{USA}}
 |суреті                = Boeing 787 landing with thrust reversers activated.jpg
 |қолтаңба              = Boeing 787 Dreamliner  ұшағы Варшава әуежайында
 |жобалаушысы           = [[Boeing]]
 |бас конструкторы      = 
 |алғашқы ұшуы          = [[2009 жыл]]ы [[15 желтоқсан]]
 |эксплуатация басталуы = [[2011 жыл]]ы [[26 қазан]]
 |эксплуатация аяқталуы = 
 |статусы               = Қолданыста, өндірілуде
 |негізгі эксплуатанты  = [[All Nippon Airways]]&lt;br /&gt;[[Japan Airlines]]&lt;br /&gt;[[United Airlines]]&lt;br /&gt;[[Air India]]
 |басқа эксплуатанттары = 
 |өндіріс жылдары       = [[2007 жыл]]дан бастап
 |шығарылған бірліктері = 66 (2013 жылдың маусымы)&lt;ref name=&quot;Boeing Orders and Deliveries&quot;&gt;[http://active.boeing.com/commercial/orders/index.cfm Boeing Commercial Airplanes - Orders and Deliveries]&lt;/ref&gt;
 |жобалау құны          = $32 млрд ([[2011 жыл]]ғы [[Boeing]] шығыны)&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Gates, Dominic |title=Boeing celebrates 787 delivery as program's costs top $32 billion|url=http://seattletimes.nwsource.com/html/businesstechnology/2016310102_boeing25.html |work=The Seattle Times |date=September 24, 2011 |accessdate=September 26, 2011}}&lt;/ref&gt; 
 |бірлігінің құны       = 787-8: $206,8 млн&lt;ref name=&quot;prices&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.boeing.com/commercial/prices/|title=Boeing Commercial Airplanes prices|publisher=Boeing|accessdate=тамыз 7, 2012|archiveurl=http://www.webcitation.org/6DAWELAd8|archivedate=2012-12-25}}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt;787-9: $243,6 млн&lt;ref name=&quot;prices&quot;/&gt;
 |базалық моделі        = 
 |бөлек мақалалары бар нұсқалар = 
 |ортаққордағы санаты   = Boeing 787
}}
'''Boeing 787 Dreamliner''' — американдық [[Boeing]] корпорация жасап шығарған кең фюзеляжды екіқозғалтқышты реактивті жолаушы ұшағы. Ұшақ нұсқаларына байланысты 210-нан 330 жолаушыны тасымалдай алады. Boeing компаниясының хабарлауынша, бұл компанияның ең үнемді ұшағы және фюзеляжы негізінен композитті материалдан жасалған әлемдегі ең үлкен ұшақ.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot;&gt;{{cite book | last1 =Norris | first1= G | last2= Thomas | first2= G | last3= Wagner | first3= M | last4= Forbes Smith | first4= C |title=Boeing 787 Dreamliner – Flying Redefined |publisher=Aerospace Technical Publications International |year=2005 |isbn= 0-9752341-2-9}}&lt;/ref&gt; 787 ұшағы өзі алмастырған [[Boeing 767]] ұшағына қарағанда 20 %-ға аз жанармай қолданады.&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.flightglobal.com/news/articles/powering-the-dream-atypical-paths-to-boeing-787-eis-362160/ |title=Powering the Dream: Atypical paths to Boeing 787 EIS |author= Croft, Jon |publisher= Flight International |date= 17 қазан 2011 |accessdate= қаңтар 20, 2013}}&lt;/ref&gt; Dreamliner-дің басты ерекшеліктері: ұшудың электронды жүйелердің, 4 беткері әйнек, қозғалтқыш гондоласындағы шудан қорғайтын шеврондар және ұшақ ұшының жатық контуры. Ұшақ өзінен үлкенірек [[Boeing 777|777]] моделімен типтес болғандықтан ұшқыштар екі ұшақты басқару үшін бір квалификацияны меңгереді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://fsims.faa.gov/wdocs/fsb/b-787_fsb.pdf |title=Flight Standardization Board Report|date=тамыз 25, 2011 |work=[[Federal Aviation Administration]] |accessdate=қараша 8, 2011}}&lt;/ref&gt;

2005 жылдың 28 қаңтарына дейін ұшақ 7E7 деген уақытша атпен белгілі болды.&lt;ref name=&quot;Designation&quot;&gt;{{Cite press release |title=Boeing Gives the 7E7 Dreamliner a Model Designation |publisher=Boeing |date=қаңтар 28, 2005 |url=http://www.boeing.com/news/releases/2005/q1/nr_050128g.html | accessdate=маусым 14, 2011}}&lt;/ref&gt; Алғашқы 787 2007 жылы 8 шілдеде Эверетт қаласындағы (Вашингтон штаты) Boeing компаниясының зауытынан шығарылып бұқара алдында көрсетілді. Бұл кезде ұшаққа 677 тапсырыс түскен болатын.&lt;ref name=&quot;677 orders&quot;&gt;{{Cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2007/q3/070708b_nr.html |title=Boeing Celebrates the Premiere of the 787 Dreamliner |publisher=Boeing|date=шілде 8, 2007 |accessdate=қаңтар 21, 2011}}&lt;/ref&gt; 2013 жылдың мамырына қарай 787 ұшағына 58 тапсырыс берушіден 890 ұшаққа тапсырыс жасалды. Оның ең көбі International Lease Finance Corporation (ILFC) компаниясынан түсті.

.

== Тарихы ==
=== Алғышарттары ===
1990 жылдардың соңында [[Boeing]] 747-400 және [[Boeing 767|767]] ұшақтарының сатылымы төмендеуіне байланысты оларды алмастыратын жаңа ұшақтың бағдарламасын қарастыра бастады. Компания 2 жаңа ұшақты ұсынды. Біріншісі — 747X, ол 747-400 ұшағын ұзарту және жақсарту арқылы жасалмақ болған. Ал екіншісі — Sonic Cruiser, ол 767 ұшағымен бірдей мөлшерде жанармай шығындай отырып одан 15 % артық жылдамдықпен (шамамен 0,98 М) ұша алатын.&lt;ref name=&quot;need-speed&quot;&gt;{{cite web|last=Gunter|first=Lori|url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2002/july/i_ca2.html |title=The Need for Speed, Boeing's Sonic Cruiser team focuses on the future|publisher=Boeing Frontier magazine|date=шілде 2002| accessdate =қаңтар 21, 2011}}&lt;/ref&gt; 
747X ұшағына қызығушылық болмады, ал Sonic Criuser болашағы жарқын көрінді. Бірнеше ірі [[АҚШ]] әуе компаниялары, [[Continental Airlines]]-пен қоса, Sonic Criuser концепциясына назар аударды, алайда олар ұшақты қолдану шығынына қатысты қамкөңіл көрсетті.&lt;ref name=&quot;Forbes_Sonic_Cruiser_20010528&quot;&gt;{{cite news|title=Paper plane: That Mach 0.95 Sonic Cruiser from Boeing will never fly. Here's why. |last=Banks |first=Howard |work=Forbes |date=мамыр 28, 2001 |url=http://members.forbes.com/global/2001/0528/056.html | accessdate =маусым 7, 2007}}&lt;/ref&gt;

[[2001 жылдың 11 қыркүйегіндегі лаңкестік актілер]] мен мұнай бағасының өсуі әлемдік ұшақ нарығына өзгеріс әкелді: енді әуе компанияларын жылдамдық емес, үнемділік қызықтырды. Сол кезде ең көп залал шеккен әуе тасымалдаушылары, әсіресе АҚШ компаниялары, Sonic Cruiser-дің мүмкін тапсырыс берушілері болған. Сондықтан [[2002 жыл]]ы [[20 желтоқсан]]да Boeing Sonic Cruiser жобасынан бас тартатынын мәлімдеді. [[2003 жыл]]ы [[29 қаңтар]]да компания өз бағытынын өзгеретінін мәлімдеді: Boeing Sonic Cruiser технологияларын қолдана отырып қарапайым пішімдегі 7E7 ұшағын жасайтынын айтты.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|agency=Associated Press |url=http://seattletimes.com/html/nationworld/2009373399_apusboeing787historyglance.html|title=History of the Boeing 787|work=Seattle Times| date =маусым 23, 2000|accessdate=28 қазан 2012}}&lt;/ref&gt; 
Жаңа ұшақ сыйымдылығы одан үлкен [[Boeing 747|747]] ұшағынан аз болуы керек болды, осыған орай арнайы топ зерттеу жұмыстарын бастады.&lt;ref name=&quot;Aerlines&quot;&gt;{{cite web |last=Cannegieter |first=Roger |url=http://www.aerlines.nl/issue_31/31_Cannegieter_Ranging_Capabilities.pdf |title=Long Range vs. Ultra High Capacity|publisher=Aerlines.nl |accessdate=сәуір 8, 2010}}&lt;/ref&gt; 
&lt;ref name=&quot;BabejPollak&quot;&gt;{{Cite news | last1=Babej |first1=Marc E. |last2=Pollak |first2=Tim |url=http://www.forbes.com/2006/05/23/unsolicited-advice-advertising-cx_meb_0524boeing.html | title =Boeing Versus Airbus |work=Forbes |date=мамыр 24, 2006 |accessdate=сәуір 8, 2010}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Dreamliner logo.svg|thumb|''Dreamliner'' логотипі 2003 жылы шілдеде таныстырылды.|alt=The Dreamliner logo.]]
Sonic Cruiser-ді алмастыраты жобаға &quot;7E7&quot; атауы берілді (өндірістік ішкі атауы: &quot;Y2&quot;).&lt;ref&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2003/march/cover.html |title=Maximizing the Middle, Finding the sweet spot in the market |publisher=Boeing Frontier magazine |date=March 2003}}&lt;/ref&gt; 
Boeing-тің Sonic Cruiser мен 7E7 ұшақтары аясында жасалған технологиялары компания өнімдерін жақсартуға бағытталған «Йеллоустоун жобасына» енгізілді (7E7 осы жобаның алғашқы қадамы болды).&lt;ref name=&quot;Boe_787_power_on&quot;&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2008/q2/080620b_nr.html |title=Boeing Achieves 787 Power On | publisher =Boeing |date=маусым 20, 200}}&lt;/ref&gt; 
7E7 концепциясының алғашқы суреттерінде ұшақта түсірілген кабина терезесі, төмендетілген ұшы және [[акула]] жүзбесіне ұқсас ұшақ құйрығы болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/articles/2007/10/22/218786/daydream-believer-how-different-is-the-boeing-787.html |title=Daydream believer: How different is the Boeing 787? |work=Flight International |accessdate=December 14, 2010}}&lt;/ref&gt; 
Алғашында &quot;E&quot; әріпі бірнеше мағынаны береді деп айтылды: тиімді (efficiency), қоршаған ортаға зиян келтірмейтін (environmentally friendly). Алайда кейін Boeing оны &quot;8&quot; санына ұқсас келеді деп хабарлады.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot; /&gt; 
[[2003 жыл]]ы шілдеде 500 000 адам қатысқан онлайн дауыс беру нәтижесінде ұшаққа «Dreamliner» атауы берілді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2003/july/i_nan.html |title='Name Your Plane' sweepstakes |date= шілде 2003 |publisher=Boeing Frontiers Online |accessdate=September 28, 2007}}&lt;/ref&gt; 
Басқа атаулар қатарында eLiner , Global Cruiser және Stratoclimber болды.

[[Сурет:All Nippon Airways Boeing 787 Dreamliner two.jpg|thumb|left|All Nippon Airways 2004 жылы 50 ұшаққа тапсырысымен 787 Dreamliner бағдарламасына қосылды.|alt=B787 in launch customer All Nippon Airways' blue and white livery. In the background are two assembly halls, with huge doors facing left. Vehicles are parked in front of the halls.]]
[[2004 жыл]]ы [[26 сәуір]]де [[Жапония|жапондық]] [[All Nippon Airways]] (ANA) әуе компаниясы жаңа ұшақтың алғашқы тапсырыс берушісі болды: ANA 50 ұшаққа тапсырыс берді, ал олардың тапсырылуы 2008 жылдың аяғына белгіленді.&lt;ref&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2004/q2/nr_040426g.html |title=Boeing Launches 7E7 Dreamliner |work=Boeing |date=сәуір 26, 2004| accessdate=маусым 14, 2011}}&lt;/ref&gt; 
ANA тапсырыс берілген ұшақтардың 30 жергілікті әуе линияларына арналған 787-3 (бір класста 290-330 орынды), қалған 20 орта магистральді халықаралық қатынастарға арналған (мысалы, [[Токио]] Нарита - [[Бейжің]]) 787-8 нұсқасында (екі класста 210-250 орын) тапсырыс берді. Ұшақ ANA әуе компаниясына бұрын болмаған Денвер, Мәскеу және Нью-Дели қалаларына жаңа бағыттарды ашуға мүмкіндік берді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.metrodenver.org/blog-tags/industries/ANA-Japan-Denver-international-flight.html |title=ANA says Denver still in hunt for non-stop to Tokyo |publisher=Metro Denver |date=сәуір 8, 2009 |accessdate=December 14, 2010}}&lt;/ref&gt; 
787-3 және 787-8 ұшақтың алғашқы нұсқалар болды, ал 787-9 қолданысқа [[2010 жыл]]ы енгізілмек болды.

=== Жобалануы ===
787 ұшағын өдіруде алғаш рет көп алюмини беттері мен 50 000 біріктіру элементінің орнына бір алюминий құймыснан тұратын секциялар қолданылған.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rdmag.com/Featured-Articles/2006/11/The-Dream-of-Composites/ |title=The Dream of Composites |work=R&amp;D Magazine |date=қараша 20, 2006 |accessdate= қараша 23, 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name =rdmag_200707&gt;{{cite news |url=http://www.rdmag.com/Featured-Articles/2006/11/The-Dream-of-Composites/ |title=The Dream of Composites | work= RD mag | last =Walz | first1= Martha |date= қараша 20, 2006 |accessdate= September 2, 2011}}&lt;/ref&gt;
Boeing ұшаққа екі қозғалтқыш түрін таңдап алды: General Electric GEnx және Rolls-Royce Trent 1000.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot; /&gt;
Boeing 787-ні жасауда композитті материалдардың қолданылуы оның 767-ге қарағанда 20 %-ға үнемдірек екенін,&lt;ref name=AviationWeek_2009_0109&gt;{{cite web |url= http://www.aviationweek.com/aw/generic/story_generic.jsp?channel=comm&amp;id=news/WIND010909.xml&amp;headline=Boeing%20Rules%20Out%20787%20Window%20Change |title= Boeing Rules Out 787 Window Change |accessdate= маусым 14, 2011 | last =Norris | first= Guy |date= қаңтар 9, 2009 |work=[[Aviation Week]]}}&lt;/ref&gt; қозғалтқыштың пайдалылығы шамамен 40 %-ға жақсарғанын,&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.designnews.com/document.asp?doc_id=222308 |title=Design News – Features – Boeing's 'More Electric' 787 Dreamliner Spurs Engine Evolution |first= Joseph|last=Ogando|publisher=designnews.com |date=маусым 7, 2007| accessdate= September 7, 2011}}&lt;/ref&gt; аэродинамиканың жақсартылғанын хабарлады.&lt;ref name=start&gt;{{cite web |url= http://www.flightglobal.com/channels/mro/articles/2006/03/27/205611/dream-start.html | title=Dream start |first= Carole|last=Shifrin|work=Flight International|date=March 27, 2006|accessdate=September 7, 2011}}&lt;/ref&gt;
787-8 бен -9 ETOPS бойынша 330 минуттық ұшуға сертификатталуы керек болды.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Pandey |first=Mohan |title=How Boeing Defied the Airbus Challenge |year=2010 |publisher=Createspace |location=USA |isbn=978-1-4505-0113-2 |url=http://www.amazon.com/How-Boeing-Defied-Airbus-Challenge/dp/1450501133/ref=tmm_pap_title_0}}&lt;/ref&gt;

Жобалау барысында 787 моделі Boeing комапаниясының Transonic Wind Tunnel тоннелінде, QinetiQ компаниясының Франбородағы (Ұлыбритания) 5-метрлік аэродинамикалық трубасында, [[NASA]]-ның Ames Research орталығының аэродинамикалық трубасында, Францияның аэродинамиканы зерттеу агенттігінде (ONERA) сынақтан өтті. Соңғы нұсқаның сырт көрінісі қарапайым болап келді: алғашқыда ұсынылған ұшақтың ұшы мен кабина терезелері қарапайымға алмастырылды. 2004 жылдың соңында ұшаққа тапсырыстар саны 237-ге жетті.&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.reinforcedplastics.com/view/4282/boeings-787-trials-tribulations-and-restoring-the-dream/|title=Boeing's 787: trials, tribulations, and restoring the dream|work=Reinforced Plastics|accessdate=шілде 29, 2010|last=Marsh|first=George}}&lt;/ref&gt;
Алғашында 787-8 нұсқасы $ 120 млн бағаланды, бұл өндірісті таң қалдырған төмен нәтиже болды. 2007 жылы бағалар келесідей болып өзгертілді: 787-3 нұсқасы $ 146-151,5 млн, 787-8 нұсқасы $ 157-167 млн және 787-9 нұсқасы $ 189-200 млн.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://atwonline.com/aircraftenginescomponents/news/boeing-boosts-aircraft-prices-55-rising-cost-labor-materials-0309 |title=Boeing boosts aircraft prices 5.5% on rising cost of labor, materials |publisher=[[Air Transport World]] |date=маусым 26, 2007| accessdate=September 2, 2011}}&lt;/ref&gt;

=== Қолданысқа енгізілуі ===

== Нұсқалары ==
Dreamliner-дің ең алғашқы нұсқасы, қысқалау 787-8, 2009 жылдың желтоқсанында ұша бастады. Кейінірек ұзағырақ 787-9 2013 жылдың қыркүйегінде, одан кейін ең ұзын нұсқасы 787-10 2017 жылдың наурызында ұша бастады. Бұл нұсқалар ИКАО ұшақ типінің белгілеушілерінің тізімінде сәйкесінше B788, B789 және B78X деп аталады. Қысқа қашықтықтағы 787-3 2010 жылы жойылды.

'''787-8'''

Бастапқы 787-8 қанатының кеңдігі 56,7 м (186 фут). Әдеттегі сыйымдылығы 242 жолаушы және 7 355 теңіз милі (13 621 км; 8 464 миль) қашықтығы бар −8 787 отбасының базалық үлгісі болып табылады және 2011 жылы қызметке бірінші болып кірді. 787-8 ескірген Boeing 767-300ER және Airbus A330-200 ұшақтарын ауыстыруға, сондай-ақ бұрын үлкен ұшақтар үшін экономикалық тұрғыдан тиімсіз болған, жаңа нарықтарды кеңейтуге бағытталған&lt;ref&gt;https://simpleflying.com/boeing-787-increased-connectivity-new-city-pairs/&lt;/ref&gt;. 2019 жылдың қазан айында 787 тапсырыстың шамамен 29% 787-8 нұсқасы болды. 

'''787-9'''

787-8 сияқты қанатының кеңдігін сақтай отырып, 787-9 ұзартылған және күшейтілген нұсқа болып табылады, фюзеляж 20 фут (6,1 м) ұзағырақ және жоғары максималды ұшып көтерілу салмағы (MTOW) 54 500 фунт (24 700 кг). Ұшу қашықтығы 7 635 теңіз милі (8 786 миль; 14 140 км), үш класты конфигурацияда 296 жолаушыға арналған &lt;ref&gt;787 Dreamliner performance summary&lt;nowiki/&gt;https://www.boeing.com/commercial/787/by-design/#/all-model-performance-summary&lt;/ref&gt;. Boeing 767-400ER және Airbus A330-300 ұшақтарын ауыстыруға бағытталған. Ол Airbus A330-900-мен бәсекелеседі.


'''787-10'''

2017 жылдың 17 ақпанында 787 ең ұзын нұсқасы 68,3 метрлік 787-10 шықты. 

2005 жылдың желтоқсанында Emirates және Qantas сұрауы бойынша Boeing 787-9 ұшағын 290-нан 310 жолаушыға дейін кеңейту мүмкіндігін зерттей бастады. Зерттеу барысында 787 әзірлеу бағдарламасы бойынша Boeing вице-президенті Майк Бэйр, сондай сыйымдылыққа басқа тұтынушылар қызығушылық білдірсе, бірден 787-10 әзірлеуді жалғастыру оңайырақ болғанын айтты. 2013 жылдың 30 мамырында Singapore Airlines 2018–2019 жылдары жеткізілетін 30 787-10 (Боинг бағдарламаны іске қосқан жағдайда) тапсырыс беретінін мәлімдеп, алғашқы тапсырыс беруші болды. 2013 жылдың 18 маусымында Boeing Париждегі Әуе Шоу барысында 102 ұшағына тапсырыстары немесе міндеттемелері бар 787-10 ұшағын сатты. Сатып алушылардың арасында Air Lease Corporation (30), Singapore Airlines (30), United Airlines (20), және British Airways (12) болды &lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20180719132838/http://active.boeing.com/commercial/orders/displaystandardreport.cfm?cboCurrentModel=787&amp;optReportType=AllModels&amp;cboAllModel=787&amp;ViewReportF=View+Report&lt;/ref&gt;. 

== Техникалық сипаттамасы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+787 техникалық сипаттамасы
!Model
!787-8
!787-9
!787-10
|-
!Экипаж саны
| colspan=&quot;3&quot; |Екеу
|-
!Жолаушылар саны, 2-кластық
|242: 24J @85&quot; + 218Y @32&quot;
|290: 28J @85&quot; + 262Y @32&quot;
|330: 32J @85&quot; + 298Y @32&quot;
|-
!Жолаушылар саны, 1-кластық
|Max. 359, exit limit 381
|Max. 406, exit limit 420
|Max. 440, exit limit 440
|-
!Ұзындығы
|56.72 м.
|62.81 м.
|68.28 м.
|-
!Қанаты
| colspan=&quot;3&quot; |Көлемі 377 м.
|-
!Қанат кеңістігі
| colspan=&quot;3&quot; |Ұзындығы 60.12 м., орта аккорд 6.27 м.
|-
!Биіктігі
|16.92 м.
| colspan=&quot;2&quot; |17.02 м.
|-
!Фюзеляж
| colspan=&quot;3&quot; |Кабинаның ені: 5.49 метр
Сыртқы ені: 5.77 метр. Биіктігі: 5.94 м.
|-
!Жүк сыйымдылығы
|136.7 м³
28 LD3 or 9 (88×125) pallets
|172.5 м³
36 LD3 or 11 (96×125) pallets
|191.4 м³
40 LD3 or 13 (96×125) pallets
|-
!Максималды ұшу салмағы
|227,930 кг.
| colspan=&quot;2&quot; |254,011 кг.
|-
!Максималды жүктеме
|43,318 кг.
|52,587 кг.
|57,277 кг.
|-
!Жүксыз жұмыс салмағы
|119,950 кг.
|128,850 кг.
|135,500 кг.
|-
!Жанармай сыйымдылығы
|126,206 литр
101,323 кг.
| colspan=&quot;2&quot; |126,372 литр
101,456 кг.
|-
!Жылдамдығы
| colspan=&quot;3&quot; |Максимум.: Mach 0.90 (516 kН; 956 км/сағ) мах;
Круиздық: 0.85 (488 kН; 903 км/сағ) мах
|-
!Қашықтағы
|13,620 км.
|14,140 км.
|11,910 км.
|-
!Ұшуға қажетті қашықтық (Takeoff)
|2,600 м.
|2,800 м.
|2,800 м.
|-
!Максималды ұшу биіктігі (ceiling)
| colspan=&quot;2&quot; |13,100 м.
|12,500 м.
|-
!Қозғалтқыштар (×2)
| colspan=&quot;3&quot; |General Electric GEnx-1B or Rolls-Royce Trent 1000
|-
!Тарту күші (×2)
|64,000 фунт (280 kN)
|71,000 фунт (320 kN)
|76,000 фунт (340 kN)
|}

== Апаттар ==

== Тағы қараңыз ==
[[Airbus A350 XWB]]
== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

== Дереккөздер ==

== Сыртқы сілтемелер ==

{{Boeing ұшақтары}}

[[Санат:Boeing ұшақтары]]
[[Санат:Жолаушы ұшақтары]]</text>
      <sha1>pv4tbgrsu03sbs98fixgj9y7n9z15m5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575522</id>
      <parentid>3575521</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T14:27:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3575522</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24691" sha1="k8y6zj538cdac86vh2ytct96rda1ym6" xml:space="preserve">{{Ұшу аппараты
 |атауы                 = Boeing 787 Dreamliner
 |типі                  = Реактивті жолаушы ұшағы
 |өндірушісі            = [[Boeing]]
 |мемлекеті             = {{USA}}
 |суреті                = Boeing 787 landing with thrust reversers activated.jpg
 |қолтаңба              = Boeing 787 Dreamliner  ұшағы Варшава әуежайында
 |жобалаушысы           = [[Boeing]]
 |бас конструкторы      = 
 |алғашқы ұшуы          = [[2009 жыл]]ы [[15 желтоқсан]]
 |эксплуатация басталуы = [[2011 жыл]]ы [[26 қазан]]
 |эксплуатация аяқталуы = 
 |статусы               = Қолданыста, өндірілуде
 |негізгі эксплуатанты  = [[All Nippon Airways]]&lt;br /&gt;[[Japan Airlines]]&lt;br /&gt;[[United Airlines]]&lt;br /&gt;[[Air India]]
 |басқа эксплуатанттары = 
 |өндіріс жылдары       = [[2007 жыл]]дан бастап
 |шығарылған бірліктері = 66 ([[2013 жыл]]дың маусымы)&lt;ref name=&quot;Boeing Orders and Deliveries&quot;&gt;[http://active.boeing.com/commercial/orders/index.cfm Boeing Commercial Airplanes - Orders and Deliveries]&lt;/ref&gt;
 |жобалау құны          = $32 млрд ([[2011 жыл]]ғы [[Boeing]] шығыны)&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Gates, Dominic |title=Boeing celebrates 787 delivery as program's costs top $32 billion|url=http://seattletimes.nwsource.com/html/businesstechnology/2016310102_boeing25.html |work=The Seattle Times |date=September 24, 2011 |accessdate=September 26, 2011}}&lt;/ref&gt; 
 |бірлігінің құны       = 787-8: $206,8 млн&lt;ref name=&quot;prices&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.boeing.com/commercial/prices/|title=Boeing Commercial Airplanes prices|publisher=Boeing|accessdate=тамыз 7, 2012|archiveurl=http://www.webcitation.org/6DAWELAd8|archivedate=2012-12-25}}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt;787-9: $243,6 млн&lt;ref name=&quot;prices&quot;/&gt;
 |базалық моделі        = 
 |бөлек мақалалары бар нұсқалар = 
 |ортаққордағы санаты   = Boeing 787
}}
'''Boeing 787 Dreamliner''' — американдық [[Boeing]] корпорация жасап шығарған кең фюзеляжды екіқозғалтқышты реактивті жолаушы ұшағы. Ұшақ нұсқаларына байланысты 210-нан 330 жолаушыны тасымалдай алады. Boeing компаниясының хабарлауынша, бұл компанияның ең үнемді ұшағы және фюзеляжы негізінен композитті материалдан жасалған әлемдегі ең үлкен ұшақ.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot;&gt;{{cite book | last1 =Norris | first1= G | last2= Thomas | first2= G | last3= Wagner | first3= M | last4= Forbes Smith | first4= C |title=Boeing 787 Dreamliner – Flying Redefined |publisher=Aerospace Technical Publications International |year=2005 |isbn= 0-9752341-2-9}}&lt;/ref&gt; 787 ұшағы өзі алмастырған [[Boeing 767]] ұшағына қарағанда 20 %-ға аз жанармай қолданады.&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.flightglobal.com/news/articles/powering-the-dream-atypical-paths-to-boeing-787-eis-362160/ |title=Powering the Dream: Atypical paths to Boeing 787 EIS |author= Croft, Jon |publisher= Flight International |date= 17 қазан 2011 |accessdate= қаңтар 20, 2013}}&lt;/ref&gt; Dreamliner-дің басты ерекшеліктері: ұшудың электронды жүйелердің, 4 беткері әйнек, қозғалтқыш гондоласындағы шудан қорғайтын шеврондар және ұшақ ұшының жатық контуры. Ұшақ өзінен үлкенірек [[Boeing 777|777]] моделімен типтес болғандықтан ұшқыштар екі ұшақты басқару үшін бір квалификацияны меңгереді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://fsims.faa.gov/wdocs/fsb/b-787_fsb.pdf |title=Flight Standardization Board Report|date=тамыз 25, 2011 |work=[[Federal Aviation Administration]] |accessdate=қараша 8, 2011}}&lt;/ref&gt;

2005 жылдың 28 қаңтарына дейін ұшақ 7E7 деген уақытша атпен белгілі болды.&lt;ref name=&quot;Designation&quot;&gt;{{Cite press release |title=Boeing Gives the 7E7 Dreamliner a Model Designation |publisher=Boeing |date=қаңтар 28, 2005 |url=http://www.boeing.com/news/releases/2005/q1/nr_050128g.html | accessdate=маусым 14, 2011}}&lt;/ref&gt; Алғашқы 787 2007 жылы 8 шілдеде Эверетт қаласындағы (Вашингтон штаты) Boeing компаниясының зауытынан шығарылып бұқара алдында көрсетілді. Бұл кезде ұшаққа 677 тапсырыс түскен болатын.&lt;ref name=&quot;677 orders&quot;&gt;{{Cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2007/q3/070708b_nr.html |title=Boeing Celebrates the Premiere of the 787 Dreamliner |publisher=Boeing|date=шілде 8, 2007 |accessdate=қаңтар 21, 2011}}&lt;/ref&gt; 2013 жылдың мамырына қарай 787 ұшағына 58 тапсырыс берушіден 890 ұшаққа тапсырыс жасалды. Оның ең көбі International Lease Finance Corporation (ILFC) компаниясынан түсті.

.

== Тарихы ==
=== Алғышарттары ===
1990 жылдардың соңында [[Boeing]] 747-400 және [[Boeing 767|767]] ұшақтарының сатылымы төмендеуіне байланысты оларды алмастыратын жаңа ұшақтың бағдарламасын қарастыра бастады. Компания 2 жаңа ұшақты ұсынды. Біріншісі — 747X, ол 747-400 ұшағын ұзарту және жақсарту арқылы жасалмақ болған. Ал екіншісі — Sonic Cruiser, ол 767 ұшағымен бірдей мөлшерде жанармай шығындай отырып одан 15 % артық жылдамдықпен (шамамен 0,98 М) ұша алатын.&lt;ref name=&quot;need-speed&quot;&gt;{{cite web|last=Gunter|first=Lori|url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2002/july/i_ca2.html |title=The Need for Speed, Boeing's Sonic Cruiser team focuses on the future|publisher=Boeing Frontier magazine|date=шілде 2002| accessdate =қаңтар 21, 2011}}&lt;/ref&gt; 
747X ұшағына қызығушылық болмады, ал Sonic Criuser болашағы жарқын көрінді. Бірнеше ірі [[АҚШ]] әуе компаниялары, [[Continental Airlines]]-пен қоса, Sonic Criuser концепциясына назар аударды, алайда олар ұшақты қолдану шығынына қатысты қамкөңіл көрсетті.&lt;ref name=&quot;Forbes_Sonic_Cruiser_20010528&quot;&gt;{{cite news|title=Paper plane: That Mach 0.95 Sonic Cruiser from Boeing will never fly. Here's why. |last=Banks |first=Howard |work=Forbes |date=мамыр 28, 2001 |url=http://members.forbes.com/global/2001/0528/056.html | accessdate =маусым 7, 2007}}&lt;/ref&gt;

[[2001 жылдың 11 қыркүйегіндегі лаңкестік актілер]] мен мұнай бағасының өсуі әлемдік ұшақ нарығына өзгеріс әкелді: енді әуе компанияларын жылдамдық емес, үнемділік қызықтырды. Сол кезде ең көп залал шеккен әуе тасымалдаушылары, әсіресе АҚШ компаниялары, Sonic Cruiser-дің мүмкін тапсырыс берушілері болған. Сондықтан [[2002 жыл]]ы [[20 желтоқсан]]да Boeing Sonic Cruiser жобасынан бас тартатынын мәлімдеді. [[2003 жыл]]ы [[29 қаңтар]]да компания өз бағытынын өзгеретінін мәлімдеді: Boeing Sonic Cruiser технологияларын қолдана отырып қарапайым пішімдегі 7E7 ұшағын жасайтынын айтты.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|agency=Associated Press |url=http://seattletimes.com/html/nationworld/2009373399_apusboeing787historyglance.html|title=History of the Boeing 787|work=Seattle Times| date =маусым 23, 2000|accessdate=28 қазан 2012}}&lt;/ref&gt; 
Жаңа ұшақ сыйымдылығы одан үлкен [[Boeing 747|747]] ұшағынан аз болуы керек болды, осыған орай арнайы топ зерттеу жұмыстарын бастады.&lt;ref name=&quot;Aerlines&quot;&gt;{{cite web |last=Cannegieter |first=Roger |url=http://www.aerlines.nl/issue_31/31_Cannegieter_Ranging_Capabilities.pdf |title=Long Range vs. Ultra High Capacity|publisher=Aerlines.nl |accessdate=сәуір 8, 2010}}&lt;/ref&gt; 
&lt;ref name=&quot;BabejPollak&quot;&gt;{{Cite news | last1=Babej |first1=Marc E. |last2=Pollak |first2=Tim |url=http://www.forbes.com/2006/05/23/unsolicited-advice-advertising-cx_meb_0524boeing.html | title =Boeing Versus Airbus |work=Forbes |date=мамыр 24, 2006 |accessdate=сәуір 8, 2010}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Dreamliner logo.svg|thumb|''Dreamliner'' логотипі 2003 жылы шілдеде таныстырылды.|alt=The Dreamliner logo.]]
Sonic Cruiser-ді алмастыраты жобаға &quot;7E7&quot; атауы берілді (өндірістік ішкі атауы: &quot;Y2&quot;).&lt;ref&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2003/march/cover.html |title=Maximizing the Middle, Finding the sweet spot in the market |publisher=Boeing Frontier magazine |date=March 2003}}&lt;/ref&gt; 
Boeing-тің Sonic Cruiser мен 7E7 ұшақтары аясында жасалған технологиялары компания өнімдерін жақсартуға бағытталған «Йеллоустоун жобасына» енгізілді (7E7 осы жобаның алғашқы қадамы болды).&lt;ref name=&quot;Boe_787_power_on&quot;&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2008/q2/080620b_nr.html |title=Boeing Achieves 787 Power On | publisher =Boeing |date=маусым 20, 200}}&lt;/ref&gt; 
7E7 концепциясының алғашқы суреттерінде ұшақта түсірілген кабина терезесі, төмендетілген ұшы және [[акула]] жүзбесіне ұқсас ұшақ құйрығы болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/articles/2007/10/22/218786/daydream-believer-how-different-is-the-boeing-787.html |title=Daydream believer: How different is the Boeing 787? |work=Flight International |accessdate=December 14, 2010}}&lt;/ref&gt; 
Алғашында &quot;E&quot; әріпі бірнеше мағынаны береді деп айтылды: тиімді (efficiency), қоршаған ортаға зиян келтірмейтін (environmentally friendly). Алайда кейін Boeing оны &quot;8&quot; санына ұқсас келеді деп хабарлады.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot; /&gt; 
[[2003 жыл]]ы шілдеде 500 000 адам қатысқан онлайн дауыс беру нәтижесінде ұшаққа «Dreamliner» атауы берілді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2003/july/i_nan.html |title='Name Your Plane' sweepstakes |date= шілде 2003 |publisher=Boeing Frontiers Online |accessdate=September 28, 2007}}&lt;/ref&gt; 
Басқа атаулар қатарында eLiner , Global Cruiser және Stratoclimber болды.

[[Сурет:All Nippon Airways Boeing 787 Dreamliner two.jpg|thumb|left|All Nippon Airways 2004 жылы 50 ұшаққа тапсырысымен 787 Dreamliner бағдарламасына қосылды.|alt=B787 in launch customer All Nippon Airways' blue and white livery. In the background are two assembly halls, with huge doors facing left. Vehicles are parked in front of the halls.]]
[[2004 жыл]]ы [[26 сәуір]]де [[Жапония|жапондық]] [[All Nippon Airways]] (ANA) әуе компаниясы жаңа ұшақтың алғашқы тапсырыс берушісі болды: ANA 50 ұшаққа тапсырыс берді, ал олардың тапсырылуы 2008 жылдың аяғына белгіленді.&lt;ref&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2004/q2/nr_040426g.html |title=Boeing Launches 7E7 Dreamliner |work=Boeing |date=сәуір 26, 2004| accessdate=маусым 14, 2011}}&lt;/ref&gt; 
ANA тапсырыс берілген ұшақтардың 30 жергілікті әуе линияларына арналған 787-3 (бір класста 290-330 орынды), қалған 20 орта магистральді халықаралық қатынастарға арналған (мысалы, [[Токио]] Нарита - [[Бейжің]]) 787-8 нұсқасында (екі класста 210-250 орын) тапсырыс берді. Ұшақ ANA әуе компаниясына бұрын болмаған Денвер, Мәскеу және Нью-Дели қалаларына жаңа бағыттарды ашуға мүмкіндік берді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.metrodenver.org/blog-tags/industries/ANA-Japan-Denver-international-flight.html |title=ANA says Denver still in hunt for non-stop to Tokyo |publisher=Metro Denver |date=сәуір 8, 2009 |accessdate=December 14, 2010}}&lt;/ref&gt; 
787-3 және 787-8 ұшақтың алғашқы нұсқалар болды, ал 787-9 қолданысқа [[2010 жыл]]ы енгізілмек болды.

=== Жобалануы ===
787 ұшағын өдіруде алғаш рет көп алюмини беттері мен 50 000 біріктіру элементінің орнына бір алюминий құймыснан тұратын секциялар қолданылған.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rdmag.com/Featured-Articles/2006/11/The-Dream-of-Composites/ |title=The Dream of Composites |work=R&amp;D Magazine |date=қараша 20, 2006 |accessdate= қараша 23, 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name =rdmag_200707&gt;{{cite news |url=http://www.rdmag.com/Featured-Articles/2006/11/The-Dream-of-Composites/ |title=The Dream of Composites | work= RD mag | last =Walz | first1= Martha |date= қараша 20, 2006 |accessdate= September 2, 2011}}&lt;/ref&gt;
Boeing ұшаққа екі қозғалтқыш түрін таңдап алды: General Electric GEnx және Rolls-Royce Trent 1000.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot; /&gt;
Boeing 787-ні жасауда композитті материалдардың қолданылуы оның 767-ге қарағанда 20 %-ға үнемдірек екенін,&lt;ref name=AviationWeek_2009_0109&gt;{{cite web |url= http://www.aviationweek.com/aw/generic/story_generic.jsp?channel=comm&amp;id=news/WIND010909.xml&amp;headline=Boeing%20Rules%20Out%20787%20Window%20Change |title= Boeing Rules Out 787 Window Change |accessdate= маусым 14, 2011 | last =Norris | first= Guy |date= қаңтар 9, 2009 |work=[[Aviation Week]]}}&lt;/ref&gt; қозғалтқыштың пайдалылығы шамамен 40 %-ға жақсарғанын,&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.designnews.com/document.asp?doc_id=222308 |title=Design News – Features – Boeing's 'More Electric' 787 Dreamliner Spurs Engine Evolution |first= Joseph|last=Ogando|publisher=designnews.com |date=маусым 7, 2007| accessdate= September 7, 2011}}&lt;/ref&gt; аэродинамиканың жақсартылғанын хабарлады.&lt;ref name=start&gt;{{cite web |url= http://www.flightglobal.com/channels/mro/articles/2006/03/27/205611/dream-start.html | title=Dream start |first= Carole|last=Shifrin|work=Flight International|date=March 27, 2006|accessdate=September 7, 2011}}&lt;/ref&gt;
787-8 бен -9 ETOPS бойынша 330 минуттық ұшуға сертификатталуы керек болды.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Pandey |first=Mohan |title=How Boeing Defied the Airbus Challenge |year=2010 |publisher=Createspace |location=USA |isbn=978-1-4505-0113-2 |url=http://www.amazon.com/How-Boeing-Defied-Airbus-Challenge/dp/1450501133/ref=tmm_pap_title_0}}&lt;/ref&gt;

Жобалау барысында 787 моделі Boeing комапаниясының Transonic Wind Tunnel тоннелінде, QinetiQ компаниясының Франбородағы (Ұлыбритания) 5-метрлік аэродинамикалық трубасында, [[NASA]]-ның Ames Research орталығының аэродинамикалық трубасында, Францияның аэродинамиканы зерттеу агенттігінде (ONERA) сынақтан өтті. Соңғы нұсқаның сырт көрінісі қарапайым болап келді: алғашқыда ұсынылған ұшақтың ұшы мен кабина терезелері қарапайымға алмастырылды. 2004 жылдың соңында ұшаққа тапсырыстар саны 237-ге жетті.&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.reinforcedplastics.com/view/4282/boeings-787-trials-tribulations-and-restoring-the-dream/|title=Boeing's 787: trials, tribulations, and restoring the dream|work=Reinforced Plastics|accessdate=шілде 29, 2010|last=Marsh|first=George}}&lt;/ref&gt;
Алғашында 787-8 нұсқасы $ 120 млн бағаланды, бұл өндірісті таң қалдырған төмен нәтиже болды. 2007 жылы бағалар келесідей болып өзгертілді: 787-3 нұсқасы $ 146-151,5 млн, 787-8 нұсқасы $ 157-167 млн және 787-9 нұсқасы $ 189-200 млн.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://atwonline.com/aircraftenginescomponents/news/boeing-boosts-aircraft-prices-55-rising-cost-labor-materials-0309 |title=Boeing boosts aircraft prices 5.5% on rising cost of labor, materials |publisher=[[Air Transport World]] |date=маусым 26, 2007| accessdate=September 2, 2011}}&lt;/ref&gt;

=== Қолданысқа енгізілуі ===

== Нұсқалары ==
Dreamliner-дің ең алғашқы нұсқасы, қысқалау 787-8, 2009 жылдың желтоқсанында ұша бастады. Кейінірек ұзағырақ 787-9 2013 жылдың қыркүйегінде, одан кейін ең ұзын нұсқасы 787-10 2017 жылдың наурызында ұша бастады. Бұл нұсқалар ИКАО ұшақ типінің белгілеушілерінің тізімінде сәйкесінше B788, B789 және B78X деп аталады. Қысқа қашықтықтағы 787-3 2010 жылы жойылды.

'''787-8'''

Бастапқы 787-8 қанатының кеңдігі 56,7 м (186 фут). Әдеттегі сыйымдылығы 242 жолаушы және 7 355 теңіз милі (13 621 км; 8 464 миль) қашықтығы бар −8 787 отбасының базалық үлгісі болып табылады және 2011 жылы қызметке бірінші болып кірді. 787-8 ескірген Boeing 767-300ER және Airbus A330-200 ұшақтарын ауыстыруға, сондай-ақ бұрын үлкен ұшақтар үшін экономикалық тұрғыдан тиімсіз болған, жаңа нарықтарды кеңейтуге бағытталған&lt;ref&gt;https://simpleflying.com/boeing-787-increased-connectivity-new-city-pairs/&lt;/ref&gt;. 2019 жылдың қазан айында 787 тапсырыстың шамамен 29% 787-8 нұсқасы болды. 

'''787-9'''

787-8 сияқты қанатының кеңдігін сақтай отырып, 787-9 ұзартылған және күшейтілген нұсқа болып табылады, фюзеляж 20 фут (6,1 м) ұзағырақ және жоғары максималды ұшып көтерілу салмағы (MTOW) 54 500 фунт (24 700 кг). Ұшу қашықтығы 7 635 теңіз милі (8 786 миль; 14 140 км), үш класты конфигурацияда 296 жолаушыға арналған &lt;ref&gt;787 Dreamliner performance summary&lt;nowiki/&gt;https://www.boeing.com/commercial/787/by-design/#/all-model-performance-summary&lt;/ref&gt;. Boeing 767-400ER және Airbus A330-300 ұшақтарын ауыстыруға бағытталған. Ол Airbus A330-900-мен бәсекелеседі.


'''787-10'''

2017 жылдың 17 ақпанында 787 ең ұзын нұсқасы 68,3 метрлік 787-10 шықты. 

2005 жылдың желтоқсанында Emirates және Qantas сұрауы бойынша Boeing 787-9 ұшағын 290-нан 310 жолаушыға дейін кеңейту мүмкіндігін зерттей бастады. Зерттеу барысында 787 әзірлеу бағдарламасы бойынша Boeing вице-президенті Майк Бэйр, сондай сыйымдылыққа басқа тұтынушылар қызығушылық білдірсе, бірден 787-10 әзірлеуді жалғастыру оңайырақ болғанын айтты. 2013 жылдың 30 мамырында Singapore Airlines 2018–2019 жылдары жеткізілетін 30 787-10 (Боинг бағдарламаны іске қосқан жағдайда) тапсырыс беретінін мәлімдеп, алғашқы тапсырыс беруші болды. 2013 жылдың 18 маусымында Boeing Париждегі Әуе Шоу барысында 102 ұшағына тапсырыстары немесе міндеттемелері бар 787-10 ұшағын сатты. Сатып алушылардың арасында Air Lease Corporation (30), Singapore Airlines (30), United Airlines (20), және British Airways (12) болды &lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20180719132838/http://active.boeing.com/commercial/orders/displaystandardreport.cfm?cboCurrentModel=787&amp;optReportType=AllModels&amp;cboAllModel=787&amp;ViewReportF=View+Report&lt;/ref&gt;. 

== Техникалық сипаттамасы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+787 техникалық сипаттамасы
!Model
!787-8
!787-9
!787-10
|-
!Экипаж саны
| colspan=&quot;3&quot; |Екеу
|-
!Жолаушылар саны, 2-кластық
|242: 24J @85&quot; + 218Y @32&quot;
|290: 28J @85&quot; + 262Y @32&quot;
|330: 32J @85&quot; + 298Y @32&quot;
|-
!Жолаушылар саны, 1-кластық
|Max. 359, exit limit 381
|Max. 406, exit limit 420
|Max. 440, exit limit 440
|-
!Ұзындығы
|56.72 м.
|62.81 м.
|68.28 м.
|-
!Қанаты
| colspan=&quot;3&quot; |Көлемі 377 м.
|-
!Қанат кеңістігі
| colspan=&quot;3&quot; |Ұзындығы 60.12 м., орта аккорд 6.27 м.
|-
!Биіктігі
|16.92 м.
| colspan=&quot;2&quot; |17.02 м.
|-
!Фюзеляж
| colspan=&quot;3&quot; |Кабинаның ені: 5.49 метр
Сыртқы ені: 5.77 метр. Биіктігі: 5.94 м.
|-
!Жүк сыйымдылығы
|136.7 м³
28 LD3 or 9 (88×125) pallets
|172.5 м³
36 LD3 or 11 (96×125) pallets
|191.4 м³
40 LD3 or 13 (96×125) pallets
|-
!Максималды ұшу салмағы
|227,930 кг.
| colspan=&quot;2&quot; |254,011 кг.
|-
!Максималды жүктеме
|43,318 кг.
|52,587 кг.
|57,277 кг.
|-
!Жүксыз жұмыс салмағы
|119,950 кг.
|128,850 кг.
|135,500 кг.
|-
!Жанармай сыйымдылығы
|126,206 литр
101,323 кг.
| colspan=&quot;2&quot; |126,372 литр
101,456 кг.
|-
!Жылдамдығы
| colspan=&quot;3&quot; |Максимум.: Mach 0.90 (516 kН; 956 км/сағ) мах;
Круиздық: 0.85 (488 kН; 903 км/сағ) мах
|-
!Қашықтағы
|13,620 км.
|14,140 км.
|11,910 км.
|-
!Ұшуға қажетті қашықтық (Takeoff)
|2,600 м.
|2,800 м.
|2,800 м.
|-
!Максималды ұшу биіктігі (ceiling)
| colspan=&quot;2&quot; |13,100 м.
|12,500 м.
|-
!Қозғалтқыштар (×2)
| colspan=&quot;3&quot; |General Electric GEnx-1B or Rolls-Royce Trent 1000
|-
!Тарту күші (×2)
|64,000 фунт (280 kN)
|71,000 фунт (320 kN)
|76,000 фунт (340 kN)
|}

== Апаттар ==

== Тағы қараңыз ==
[[Airbus A350 XWB]]
== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

== Дереккөздер ==

== Сыртқы сілтемелер ==

{{Boeing ұшақтары}}

[[Санат:Boeing ұшақтары]]
[[Санат:Жолаушы ұшақтары]]</text>
      <sha1>k8y6zj538cdac86vh2ytct96rda1ym6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575523</id>
      <parentid>3575522</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T14:27:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3575523</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24695" sha1="9cgwno7iiepjs3a8bz0cpz3jmzwkxuy" xml:space="preserve">{{Ұшу аппараты
 |атауы                 = Boeing 787 Dreamliner
 |типі                  = Реактивті жолаушы ұшағы
 |өндірушісі            = [[Boeing]]
 |мемлекеті             = {{USA}}
 |суреті                = Boeing 787 landing with thrust reversers activated.jpg
 |қолтаңба              = Boeing 787 Dreamliner  ұшағы Варшава әуежайында
 |жобалаушысы           = [[Boeing]]
 |бас конструкторы      = 
 |алғашқы ұшуы          = [[2009 жыл]]ы [[15 желтоқсан]]
 |эксплуатация басталуы = [[2011 жыл]]ы [[26 қазан]]
 |эксплуатация аяқталуы = 
 |статусы               = Қолданыста, өндірілуде
 |негізгі эксплуатанты  = [[All Nippon Airways]]&lt;br /&gt;[[Japan Airlines]]&lt;br /&gt;[[United Airlines]]&lt;br /&gt;[[Air India]]
 |басқа эксплуатанттары = 
 |өндіріс жылдары       = [[2007 жыл]]дан бастап
 |шығарылған бірліктері = 66 ([[2013 жыл]]дың [[маусым]]ы)&lt;ref name=&quot;Boeing Orders and Deliveries&quot;&gt;[http://active.boeing.com/commercial/orders/index.cfm Boeing Commercial Airplanes - Orders and Deliveries]&lt;/ref&gt;
 |жобалау құны          = $32 млрд ([[2011 жыл]]ғы [[Boeing]] шығыны)&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Gates, Dominic |title=Boeing celebrates 787 delivery as program's costs top $32 billion|url=http://seattletimes.nwsource.com/html/businesstechnology/2016310102_boeing25.html |work=The Seattle Times |date=September 24, 2011 |accessdate=September 26, 2011}}&lt;/ref&gt; 
 |бірлігінің құны       = 787-8: $206,8 млн&lt;ref name=&quot;prices&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.boeing.com/commercial/prices/|title=Boeing Commercial Airplanes prices|publisher=Boeing|accessdate=тамыз 7, 2012|archiveurl=http://www.webcitation.org/6DAWELAd8|archivedate=2012-12-25}}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt;787-9: $243,6 млн&lt;ref name=&quot;prices&quot;/&gt;
 |базалық моделі        = 
 |бөлек мақалалары бар нұсқалар = 
 |ортаққордағы санаты   = Boeing 787
}}
'''Boeing 787 Dreamliner''' — американдық [[Boeing]] корпорация жасап шығарған кең фюзеляжды екіқозғалтқышты реактивті жолаушы ұшағы. Ұшақ нұсқаларына байланысты 210-нан 330 жолаушыны тасымалдай алады. Boeing компаниясының хабарлауынша, бұл компанияның ең үнемді ұшағы және фюзеляжы негізінен композитті материалдан жасалған әлемдегі ең үлкен ұшақ.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot;&gt;{{cite book | last1 =Norris | first1= G | last2= Thomas | first2= G | last3= Wagner | first3= M | last4= Forbes Smith | first4= C |title=Boeing 787 Dreamliner – Flying Redefined |publisher=Aerospace Technical Publications International |year=2005 |isbn= 0-9752341-2-9}}&lt;/ref&gt; 787 ұшағы өзі алмастырған [[Boeing 767]] ұшағына қарағанда 20 %-ға аз жанармай қолданады.&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.flightglobal.com/news/articles/powering-the-dream-atypical-paths-to-boeing-787-eis-362160/ |title=Powering the Dream: Atypical paths to Boeing 787 EIS |author= Croft, Jon |publisher= Flight International |date= 17 қазан 2011 |accessdate= қаңтар 20, 2013}}&lt;/ref&gt; Dreamliner-дің басты ерекшеліктері: ұшудың электронды жүйелердің, 4 беткері әйнек, қозғалтқыш гондоласындағы шудан қорғайтын шеврондар және ұшақ ұшының жатық контуры. Ұшақ өзінен үлкенірек [[Boeing 777|777]] моделімен типтес болғандықтан ұшқыштар екі ұшақты басқару үшін бір квалификацияны меңгереді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://fsims.faa.gov/wdocs/fsb/b-787_fsb.pdf |title=Flight Standardization Board Report|date=тамыз 25, 2011 |work=[[Federal Aviation Administration]] |accessdate=қараша 8, 2011}}&lt;/ref&gt;

2005 жылдың 28 қаңтарына дейін ұшақ 7E7 деген уақытша атпен белгілі болды.&lt;ref name=&quot;Designation&quot;&gt;{{Cite press release |title=Boeing Gives the 7E7 Dreamliner a Model Designation |publisher=Boeing |date=қаңтар 28, 2005 |url=http://www.boeing.com/news/releases/2005/q1/nr_050128g.html | accessdate=маусым 14, 2011}}&lt;/ref&gt; Алғашқы 787 2007 жылы 8 шілдеде Эверетт қаласындағы (Вашингтон штаты) Boeing компаниясының зауытынан шығарылып бұқара алдында көрсетілді. Бұл кезде ұшаққа 677 тапсырыс түскен болатын.&lt;ref name=&quot;677 orders&quot;&gt;{{Cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2007/q3/070708b_nr.html |title=Boeing Celebrates the Premiere of the 787 Dreamliner |publisher=Boeing|date=шілде 8, 2007 |accessdate=қаңтар 21, 2011}}&lt;/ref&gt; 2013 жылдың мамырына қарай 787 ұшағына 58 тапсырыс берушіден 890 ұшаққа тапсырыс жасалды. Оның ең көбі International Lease Finance Corporation (ILFC) компаниясынан түсті.

.

== Тарихы ==
=== Алғышарттары ===
1990 жылдардың соңында [[Boeing]] 747-400 және [[Boeing 767|767]] ұшақтарының сатылымы төмендеуіне байланысты оларды алмастыратын жаңа ұшақтың бағдарламасын қарастыра бастады. Компания 2 жаңа ұшақты ұсынды. Біріншісі — 747X, ол 747-400 ұшағын ұзарту және жақсарту арқылы жасалмақ болған. Ал екіншісі — Sonic Cruiser, ол 767 ұшағымен бірдей мөлшерде жанармай шығындай отырып одан 15 % артық жылдамдықпен (шамамен 0,98 М) ұша алатын.&lt;ref name=&quot;need-speed&quot;&gt;{{cite web|last=Gunter|first=Lori|url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2002/july/i_ca2.html |title=The Need for Speed, Boeing's Sonic Cruiser team focuses on the future|publisher=Boeing Frontier magazine|date=шілде 2002| accessdate =қаңтар 21, 2011}}&lt;/ref&gt; 
747X ұшағына қызығушылық болмады, ал Sonic Criuser болашағы жарқын көрінді. Бірнеше ірі [[АҚШ]] әуе компаниялары, [[Continental Airlines]]-пен қоса, Sonic Criuser концепциясына назар аударды, алайда олар ұшақты қолдану шығынына қатысты қамкөңіл көрсетті.&lt;ref name=&quot;Forbes_Sonic_Cruiser_20010528&quot;&gt;{{cite news|title=Paper plane: That Mach 0.95 Sonic Cruiser from Boeing will never fly. Here's why. |last=Banks |first=Howard |work=Forbes |date=мамыр 28, 2001 |url=http://members.forbes.com/global/2001/0528/056.html | accessdate =маусым 7, 2007}}&lt;/ref&gt;

[[2001 жылдың 11 қыркүйегіндегі лаңкестік актілер]] мен мұнай бағасының өсуі әлемдік ұшақ нарығына өзгеріс әкелді: енді әуе компанияларын жылдамдық емес, үнемділік қызықтырды. Сол кезде ең көп залал шеккен әуе тасымалдаушылары, әсіресе АҚШ компаниялары, Sonic Cruiser-дің мүмкін тапсырыс берушілері болған. Сондықтан [[2002 жыл]]ы [[20 желтоқсан]]да Boeing Sonic Cruiser жобасынан бас тартатынын мәлімдеді. [[2003 жыл]]ы [[29 қаңтар]]да компания өз бағытынын өзгеретінін мәлімдеді: Boeing Sonic Cruiser технологияларын қолдана отырып қарапайым пішімдегі 7E7 ұшағын жасайтынын айтты.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|agency=Associated Press |url=http://seattletimes.com/html/nationworld/2009373399_apusboeing787historyglance.html|title=History of the Boeing 787|work=Seattle Times| date =маусым 23, 2000|accessdate=28 қазан 2012}}&lt;/ref&gt; 
Жаңа ұшақ сыйымдылығы одан үлкен [[Boeing 747|747]] ұшағынан аз болуы керек болды, осыған орай арнайы топ зерттеу жұмыстарын бастады.&lt;ref name=&quot;Aerlines&quot;&gt;{{cite web |last=Cannegieter |first=Roger |url=http://www.aerlines.nl/issue_31/31_Cannegieter_Ranging_Capabilities.pdf |title=Long Range vs. Ultra High Capacity|publisher=Aerlines.nl |accessdate=сәуір 8, 2010}}&lt;/ref&gt; 
&lt;ref name=&quot;BabejPollak&quot;&gt;{{Cite news | last1=Babej |first1=Marc E. |last2=Pollak |first2=Tim |url=http://www.forbes.com/2006/05/23/unsolicited-advice-advertising-cx_meb_0524boeing.html | title =Boeing Versus Airbus |work=Forbes |date=мамыр 24, 2006 |accessdate=сәуір 8, 2010}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Dreamliner logo.svg|thumb|''Dreamliner'' логотипі 2003 жылы шілдеде таныстырылды.|alt=The Dreamliner logo.]]
Sonic Cruiser-ді алмастыраты жобаға &quot;7E7&quot; атауы берілді (өндірістік ішкі атауы: &quot;Y2&quot;).&lt;ref&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2003/march/cover.html |title=Maximizing the Middle, Finding the sweet spot in the market |publisher=Boeing Frontier magazine |date=March 2003}}&lt;/ref&gt; 
Boeing-тің Sonic Cruiser мен 7E7 ұшақтары аясында жасалған технологиялары компания өнімдерін жақсартуға бағытталған «Йеллоустоун жобасына» енгізілді (7E7 осы жобаның алғашқы қадамы болды).&lt;ref name=&quot;Boe_787_power_on&quot;&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2008/q2/080620b_nr.html |title=Boeing Achieves 787 Power On | publisher =Boeing |date=маусым 20, 200}}&lt;/ref&gt; 
7E7 концепциясының алғашқы суреттерінде ұшақта түсірілген кабина терезесі, төмендетілген ұшы және [[акула]] жүзбесіне ұқсас ұшақ құйрығы болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/articles/2007/10/22/218786/daydream-believer-how-different-is-the-boeing-787.html |title=Daydream believer: How different is the Boeing 787? |work=Flight International |accessdate=December 14, 2010}}&lt;/ref&gt; 
Алғашында &quot;E&quot; әріпі бірнеше мағынаны береді деп айтылды: тиімді (efficiency), қоршаған ортаға зиян келтірмейтін (environmentally friendly). Алайда кейін Boeing оны &quot;8&quot; санына ұқсас келеді деп хабарлады.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot; /&gt; 
[[2003 жыл]]ы шілдеде 500 000 адам қатысқан онлайн дауыс беру нәтижесінде ұшаққа «Dreamliner» атауы берілді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2003/july/i_nan.html |title='Name Your Plane' sweepstakes |date= шілде 2003 |publisher=Boeing Frontiers Online |accessdate=September 28, 2007}}&lt;/ref&gt; 
Басқа атаулар қатарында eLiner , Global Cruiser және Stratoclimber болды.

[[Сурет:All Nippon Airways Boeing 787 Dreamliner two.jpg|thumb|left|All Nippon Airways 2004 жылы 50 ұшаққа тапсырысымен 787 Dreamliner бағдарламасына қосылды.|alt=B787 in launch customer All Nippon Airways' blue and white livery. In the background are two assembly halls, with huge doors facing left. Vehicles are parked in front of the halls.]]
[[2004 жыл]]ы [[26 сәуір]]де [[Жапония|жапондық]] [[All Nippon Airways]] (ANA) әуе компаниясы жаңа ұшақтың алғашқы тапсырыс берушісі болды: ANA 50 ұшаққа тапсырыс берді, ал олардың тапсырылуы 2008 жылдың аяғына белгіленді.&lt;ref&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2004/q2/nr_040426g.html |title=Boeing Launches 7E7 Dreamliner |work=Boeing |date=сәуір 26, 2004| accessdate=маусым 14, 2011}}&lt;/ref&gt; 
ANA тапсырыс берілген ұшақтардың 30 жергілікті әуе линияларына арналған 787-3 (бір класста 290-330 орынды), қалған 20 орта магистральді халықаралық қатынастарға арналған (мысалы, [[Токио]] Нарита - [[Бейжің]]) 787-8 нұсқасында (екі класста 210-250 орын) тапсырыс берді. Ұшақ ANA әуе компаниясына бұрын болмаған Денвер, Мәскеу және Нью-Дели қалаларына жаңа бағыттарды ашуға мүмкіндік берді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.metrodenver.org/blog-tags/industries/ANA-Japan-Denver-international-flight.html |title=ANA says Denver still in hunt for non-stop to Tokyo |publisher=Metro Denver |date=сәуір 8, 2009 |accessdate=December 14, 2010}}&lt;/ref&gt; 
787-3 және 787-8 ұшақтың алғашқы нұсқалар болды, ал 787-9 қолданысқа [[2010 жыл]]ы енгізілмек болды.

=== Жобалануы ===
787 ұшағын өдіруде алғаш рет көп алюмини беттері мен 50 000 біріктіру элементінің орнына бір алюминий құймыснан тұратын секциялар қолданылған.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rdmag.com/Featured-Articles/2006/11/The-Dream-of-Composites/ |title=The Dream of Composites |work=R&amp;D Magazine |date=қараша 20, 2006 |accessdate= қараша 23, 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name =rdmag_200707&gt;{{cite news |url=http://www.rdmag.com/Featured-Articles/2006/11/The-Dream-of-Composites/ |title=The Dream of Composites | work= RD mag | last =Walz | first1= Martha |date= қараша 20, 2006 |accessdate= September 2, 2011}}&lt;/ref&gt;
Boeing ұшаққа екі қозғалтқыш түрін таңдап алды: General Electric GEnx және Rolls-Royce Trent 1000.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot; /&gt;
Boeing 787-ні жасауда композитті материалдардың қолданылуы оның 767-ге қарағанда 20 %-ға үнемдірек екенін,&lt;ref name=AviationWeek_2009_0109&gt;{{cite web |url= http://www.aviationweek.com/aw/generic/story_generic.jsp?channel=comm&amp;id=news/WIND010909.xml&amp;headline=Boeing%20Rules%20Out%20787%20Window%20Change |title= Boeing Rules Out 787 Window Change |accessdate= маусым 14, 2011 | last =Norris | first= Guy |date= қаңтар 9, 2009 |work=[[Aviation Week]]}}&lt;/ref&gt; қозғалтқыштың пайдалылығы шамамен 40 %-ға жақсарғанын,&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.designnews.com/document.asp?doc_id=222308 |title=Design News – Features – Boeing's 'More Electric' 787 Dreamliner Spurs Engine Evolution |first= Joseph|last=Ogando|publisher=designnews.com |date=маусым 7, 2007| accessdate= September 7, 2011}}&lt;/ref&gt; аэродинамиканың жақсартылғанын хабарлады.&lt;ref name=start&gt;{{cite web |url= http://www.flightglobal.com/channels/mro/articles/2006/03/27/205611/dream-start.html | title=Dream start |first= Carole|last=Shifrin|work=Flight International|date=March 27, 2006|accessdate=September 7, 2011}}&lt;/ref&gt;
787-8 бен -9 ETOPS бойынша 330 минуттық ұшуға сертификатталуы керек болды.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Pandey |first=Mohan |title=How Boeing Defied the Airbus Challenge |year=2010 |publisher=Createspace |location=USA |isbn=978-1-4505-0113-2 |url=http://www.amazon.com/How-Boeing-Defied-Airbus-Challenge/dp/1450501133/ref=tmm_pap_title_0}}&lt;/ref&gt;

Жобалау барысында 787 моделі Boeing комапаниясының Transonic Wind Tunnel тоннелінде, QinetiQ компаниясының Франбородағы (Ұлыбритания) 5-метрлік аэродинамикалық трубасында, [[NASA]]-ның Ames Research орталығының аэродинамикалық трубасында, Францияның аэродинамиканы зерттеу агенттігінде (ONERA) сынақтан өтті. Соңғы нұсқаның сырт көрінісі қарапайым болап келді: алғашқыда ұсынылған ұшақтың ұшы мен кабина терезелері қарапайымға алмастырылды. 2004 жылдың соңында ұшаққа тапсырыстар саны 237-ге жетті.&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.reinforcedplastics.com/view/4282/boeings-787-trials-tribulations-and-restoring-the-dream/|title=Boeing's 787: trials, tribulations, and restoring the dream|work=Reinforced Plastics|accessdate=шілде 29, 2010|last=Marsh|first=George}}&lt;/ref&gt;
Алғашында 787-8 нұсқасы $ 120 млн бағаланды, бұл өндірісті таң қалдырған төмен нәтиже болды. 2007 жылы бағалар келесідей болып өзгертілді: 787-3 нұсқасы $ 146-151,5 млн, 787-8 нұсқасы $ 157-167 млн және 787-9 нұсқасы $ 189-200 млн.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://atwonline.com/aircraftenginescomponents/news/boeing-boosts-aircraft-prices-55-rising-cost-labor-materials-0309 |title=Boeing boosts aircraft prices 5.5% on rising cost of labor, materials |publisher=[[Air Transport World]] |date=маусым 26, 2007| accessdate=September 2, 2011}}&lt;/ref&gt;

=== Қолданысқа енгізілуі ===

== Нұсқалары ==
Dreamliner-дің ең алғашқы нұсқасы, қысқалау 787-8, 2009 жылдың желтоқсанында ұша бастады. Кейінірек ұзағырақ 787-9 2013 жылдың қыркүйегінде, одан кейін ең ұзын нұсқасы 787-10 2017 жылдың наурызында ұша бастады. Бұл нұсқалар ИКАО ұшақ типінің белгілеушілерінің тізімінде сәйкесінше B788, B789 және B78X деп аталады. Қысқа қашықтықтағы 787-3 2010 жылы жойылды.

'''787-8'''

Бастапқы 787-8 қанатының кеңдігі 56,7 м (186 фут). Әдеттегі сыйымдылығы 242 жолаушы және 7 355 теңіз милі (13 621 км; 8 464 миль) қашықтығы бар −8 787 отбасының базалық үлгісі болып табылады және 2011 жылы қызметке бірінші болып кірді. 787-8 ескірген Boeing 767-300ER және Airbus A330-200 ұшақтарын ауыстыруға, сондай-ақ бұрын үлкен ұшақтар үшін экономикалық тұрғыдан тиімсіз болған, жаңа нарықтарды кеңейтуге бағытталған&lt;ref&gt;https://simpleflying.com/boeing-787-increased-connectivity-new-city-pairs/&lt;/ref&gt;. 2019 жылдың қазан айында 787 тапсырыстың шамамен 29% 787-8 нұсқасы болды. 

'''787-9'''

787-8 сияқты қанатының кеңдігін сақтай отырып, 787-9 ұзартылған және күшейтілген нұсқа болып табылады, фюзеляж 20 фут (6,1 м) ұзағырақ және жоғары максималды ұшып көтерілу салмағы (MTOW) 54 500 фунт (24 700 кг). Ұшу қашықтығы 7 635 теңіз милі (8 786 миль; 14 140 км), үш класты конфигурацияда 296 жолаушыға арналған &lt;ref&gt;787 Dreamliner performance summary&lt;nowiki/&gt;https://www.boeing.com/commercial/787/by-design/#/all-model-performance-summary&lt;/ref&gt;. Boeing 767-400ER және Airbus A330-300 ұшақтарын ауыстыруға бағытталған. Ол Airbus A330-900-мен бәсекелеседі.


'''787-10'''

2017 жылдың 17 ақпанында 787 ең ұзын нұсқасы 68,3 метрлік 787-10 шықты. 

2005 жылдың желтоқсанында Emirates және Qantas сұрауы бойынша Boeing 787-9 ұшағын 290-нан 310 жолаушыға дейін кеңейту мүмкіндігін зерттей бастады. Зерттеу барысында 787 әзірлеу бағдарламасы бойынша Boeing вице-президенті Майк Бэйр, сондай сыйымдылыққа басқа тұтынушылар қызығушылық білдірсе, бірден 787-10 әзірлеуді жалғастыру оңайырақ болғанын айтты. 2013 жылдың 30 мамырында Singapore Airlines 2018–2019 жылдары жеткізілетін 30 787-10 (Боинг бағдарламаны іске қосқан жағдайда) тапсырыс беретінін мәлімдеп, алғашқы тапсырыс беруші болды. 2013 жылдың 18 маусымында Boeing Париждегі Әуе Шоу барысында 102 ұшағына тапсырыстары немесе міндеттемелері бар 787-10 ұшағын сатты. Сатып алушылардың арасында Air Lease Corporation (30), Singapore Airlines (30), United Airlines (20), және British Airways (12) болды &lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20180719132838/http://active.boeing.com/commercial/orders/displaystandardreport.cfm?cboCurrentModel=787&amp;optReportType=AllModels&amp;cboAllModel=787&amp;ViewReportF=View+Report&lt;/ref&gt;. 

== Техникалық сипаттамасы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+787 техникалық сипаттамасы
!Model
!787-8
!787-9
!787-10
|-
!Экипаж саны
| colspan=&quot;3&quot; |Екеу
|-
!Жолаушылар саны, 2-кластық
|242: 24J @85&quot; + 218Y @32&quot;
|290: 28J @85&quot; + 262Y @32&quot;
|330: 32J @85&quot; + 298Y @32&quot;
|-
!Жолаушылар саны, 1-кластық
|Max. 359, exit limit 381
|Max. 406, exit limit 420
|Max. 440, exit limit 440
|-
!Ұзындығы
|56.72 м.
|62.81 м.
|68.28 м.
|-
!Қанаты
| colspan=&quot;3&quot; |Көлемі 377 м.
|-
!Қанат кеңістігі
| colspan=&quot;3&quot; |Ұзындығы 60.12 м., орта аккорд 6.27 м.
|-
!Биіктігі
|16.92 м.
| colspan=&quot;2&quot; |17.02 м.
|-
!Фюзеляж
| colspan=&quot;3&quot; |Кабинаның ені: 5.49 метр
Сыртқы ені: 5.77 метр. Биіктігі: 5.94 м.
|-
!Жүк сыйымдылығы
|136.7 м³
28 LD3 or 9 (88×125) pallets
|172.5 м³
36 LD3 or 11 (96×125) pallets
|191.4 м³
40 LD3 or 13 (96×125) pallets
|-
!Максималды ұшу салмағы
|227,930 кг.
| colspan=&quot;2&quot; |254,011 кг.
|-
!Максималды жүктеме
|43,318 кг.
|52,587 кг.
|57,277 кг.
|-
!Жүксыз жұмыс салмағы
|119,950 кг.
|128,850 кг.
|135,500 кг.
|-
!Жанармай сыйымдылығы
|126,206 литр
101,323 кг.
| colspan=&quot;2&quot; |126,372 литр
101,456 кг.
|-
!Жылдамдығы
| colspan=&quot;3&quot; |Максимум.: Mach 0.90 (516 kН; 956 км/сағ) мах;
Круиздық: 0.85 (488 kН; 903 км/сағ) мах
|-
!Қашықтағы
|13,620 км.
|14,140 км.
|11,910 км.
|-
!Ұшуға қажетті қашықтық (Takeoff)
|2,600 м.
|2,800 м.
|2,800 м.
|-
!Максималды ұшу биіктігі (ceiling)
| colspan=&quot;2&quot; |13,100 м.
|12,500 м.
|-
!Қозғалтқыштар (×2)
| colspan=&quot;3&quot; |General Electric GEnx-1B or Rolls-Royce Trent 1000
|-
!Тарту күші (×2)
|64,000 фунт (280 kN)
|71,000 фунт (320 kN)
|76,000 фунт (340 kN)
|}

== Апаттар ==

== Тағы қараңыз ==
[[Airbus A350 XWB]]
== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

== Дереккөздер ==

== Сыртқы сілтемелер ==

{{Boeing ұшақтары}}

[[Санат:Boeing ұшақтары]]
[[Санат:Жолаушы ұшақтары]]</text>
      <sha1>9cgwno7iiepjs3a8bz0cpz3jmzwkxuy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575524</id>
      <parentid>3575523</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T14:28:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3575524</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24699" sha1="rxrspk20cm81ywoa65yxi2dol5pzr6n" xml:space="preserve">{{Ұшу аппараты
 |атауы                 = Boeing 787 Dreamliner
 |типі                  = Реактивті жолаушы ұшағы
 |өндірушісі            = [[Boeing]]
 |мемлекеті             = {{USA}}
 |суреті                = Boeing 787 landing with thrust reversers activated.jpg
 |қолтаңба              = Boeing 787 Dreamliner  ұшағы Варшава әуежайында
 |жобалаушысы           = [[Boeing]]
 |бас конструкторы      = 
 |алғашқы ұшуы          = [[2009 жыл]]ы [[15 желтоқсан]]
 |эксплуатация басталуы = [[2011 жыл]]ы [[26 қазан]]
 |эксплуатация аяқталуы = 
 |статусы               = Қолданыста, өндірілуде
 |негізгі эксплуатанты  = [[All Nippon Airways]]&lt;br /&gt;[[Japan Airlines]]&lt;br /&gt;[[United Airlines]]&lt;br /&gt;[[Air India]]
 |басқа эксплуатанттары = 
 |өндіріс жылдары       = [[2007 жыл]]дан бастап
 |шығарылған бірліктері = 66 ([[2013 жыл]]дың [[маусым]]ы)&lt;ref name=&quot;Boeing Orders and Deliveries&quot;&gt;[http://active.boeing.com/commercial/orders/index.cfm Boeing Commercial Airplanes - Orders and Deliveries]&lt;/ref&gt;
 |жобалау құны          = $32 млрд ([[2011 жыл]]ғы [[Boeing]] шығыны)&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Gates, Dominic |title=Boeing celebrates 787 delivery as program's costs top $32 billion|url=http://seattletimes.nwsource.com/html/businesstechnology/2016310102_boeing25.html |work=The Seattle Times |date=September 24, 2011 |accessdate=September 26, 2011}}&lt;/ref&gt; 
 |бірлігінің құны       = 787-8: $206,8 млн&lt;ref name=&quot;prices&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.boeing.com/commercial/prices/|title=Boeing Commercial Airplanes prices|publisher=Boeing|accessdate=тамыз 7, 2012|archiveurl=http://www.webcitation.org/6DAWELAd8|archivedate=2012-12-25}}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt;787-9: $243,6 млн&lt;ref name=&quot;prices&quot;/&gt;
 |базалық моделі        = 
 |бөлек мақалалары бар нұсқалар = 
 |ортаққордағы санаты   = Boeing 787
}}
'''Boeing 787 Dreamliner''' — американдық [[Boeing]] корпорация жасап шығарған кең фюзеляжды екіқозғалтқышты реактивті жолаушы ұшағы. Ұшақ нұсқаларына байланысты 210-нан 330 жолаушыны тасымалдай алады. Boeing компаниясының хабарлауынша, бұл компанияның ең үнемді ұшағы және фюзеляжы негізінен композитті материалдан жасалған әлемдегі ең үлкен ұшақ.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot;&gt;{{cite book | last1 =Norris | first1= G | last2= Thomas | first2= G | last3= Wagner | first3= M | last4= Forbes Smith | first4= C |title=Boeing 787 Dreamliner – Flying Redefined |publisher=Aerospace Technical Publications International |year=2005 |isbn= 0-9752341-2-9}}&lt;/ref&gt; 787 ұшағы өзі алмастырған [[Boeing 767]] ұшағына қарағанда 20 %-ға аз жанармай қолданады.&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.flightglobal.com/news/articles/powering-the-dream-atypical-paths-to-boeing-787-eis-362160/ |title=Powering the Dream: Atypical paths to Boeing 787 EIS |author= Croft, Jon |publisher= Flight International |date= 17 қазан 2011 |accessdate= қаңтар 20, 2013}}&lt;/ref&gt; Dreamliner-дің басты ерекшеліктері: ұшудың электронды жүйелердің, 4 беткері әйнек, қозғалтқыш гондоласындағы шудан қорғайтын шеврондар және ұшақ ұшының жатық контуры. Ұшақ өзінен үлкенірек [[Boeing 777|777]] моделімен типтес болғандықтан ұшқыштар екі ұшақты басқару үшін бір квалификацияны меңгереді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://fsims.faa.gov/wdocs/fsb/b-787_fsb.pdf |title=Flight Standardization Board Report|date=тамыз 25, 2011 |work=[[Federal Aviation Administration]] |accessdate=қараша 8, 2011}}&lt;/ref&gt;

[[2005 жыл]]дың 28 қаңтарына дейін ұшақ 7E7 деген уақытша атпен белгілі болды.&lt;ref name=&quot;Designation&quot;&gt;{{Cite press release |title=Boeing Gives the 7E7 Dreamliner a Model Designation |publisher=Boeing |date=қаңтар 28, 2005 |url=http://www.boeing.com/news/releases/2005/q1/nr_050128g.html | accessdate=маусым 14, 2011}}&lt;/ref&gt; Алғашқы 787 2007 жылы 8 шілдеде Эверетт қаласындағы (Вашингтон штаты) Boeing компаниясының зауытынан шығарылып бұқара алдында көрсетілді. Бұл кезде ұшаққа 677 тапсырыс түскен болатын.&lt;ref name=&quot;677 orders&quot;&gt;{{Cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2007/q3/070708b_nr.html |title=Boeing Celebrates the Premiere of the 787 Dreamliner |publisher=Boeing|date=шілде 8, 2007 |accessdate=қаңтар 21, 2011}}&lt;/ref&gt; 2013 жылдың мамырына қарай 787 ұшағына 58 тапсырыс берушіден 890 ұшаққа тапсырыс жасалды. Оның ең көбі International Lease Finance Corporation (ILFC) компаниясынан түсті.

.

== Тарихы ==
=== Алғышарттары ===
1990 жылдардың соңында [[Boeing]] 747-400 және [[Boeing 767|767]] ұшақтарының сатылымы төмендеуіне байланысты оларды алмастыратын жаңа ұшақтың бағдарламасын қарастыра бастады. Компания 2 жаңа ұшақты ұсынды. Біріншісі — 747X, ол 747-400 ұшағын ұзарту және жақсарту арқылы жасалмақ болған. Ал екіншісі — Sonic Cruiser, ол 767 ұшағымен бірдей мөлшерде жанармай шығындай отырып одан 15 % артық жылдамдықпен (шамамен 0,98 М) ұша алатын.&lt;ref name=&quot;need-speed&quot;&gt;{{cite web|last=Gunter|first=Lori|url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2002/july/i_ca2.html |title=The Need for Speed, Boeing's Sonic Cruiser team focuses on the future|publisher=Boeing Frontier magazine|date=шілде 2002| accessdate =қаңтар 21, 2011}}&lt;/ref&gt; 
747X ұшағына қызығушылық болмады, ал Sonic Criuser болашағы жарқын көрінді. Бірнеше ірі [[АҚШ]] әуе компаниялары, [[Continental Airlines]]-пен қоса, Sonic Criuser концепциясына назар аударды, алайда олар ұшақты қолдану шығынына қатысты қамкөңіл көрсетті.&lt;ref name=&quot;Forbes_Sonic_Cruiser_20010528&quot;&gt;{{cite news|title=Paper plane: That Mach 0.95 Sonic Cruiser from Boeing will never fly. Here's why. |last=Banks |first=Howard |work=Forbes |date=мамыр 28, 2001 |url=http://members.forbes.com/global/2001/0528/056.html | accessdate =маусым 7, 2007}}&lt;/ref&gt;

[[2001 жылдың 11 қыркүйегіндегі лаңкестік актілер]] мен мұнай бағасының өсуі әлемдік ұшақ нарығына өзгеріс әкелді: енді әуе компанияларын жылдамдық емес, үнемділік қызықтырды. Сол кезде ең көп залал шеккен әуе тасымалдаушылары, әсіресе АҚШ компаниялары, Sonic Cruiser-дің мүмкін тапсырыс берушілері болған. Сондықтан [[2002 жыл]]ы [[20 желтоқсан]]да Boeing Sonic Cruiser жобасынан бас тартатынын мәлімдеді. [[2003 жыл]]ы [[29 қаңтар]]да компания өз бағытынын өзгеретінін мәлімдеді: Boeing Sonic Cruiser технологияларын қолдана отырып қарапайым пішімдегі 7E7 ұшағын жасайтынын айтты.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|agency=Associated Press |url=http://seattletimes.com/html/nationworld/2009373399_apusboeing787historyglance.html|title=History of the Boeing 787|work=Seattle Times| date =маусым 23, 2000|accessdate=28 қазан 2012}}&lt;/ref&gt; 
Жаңа ұшақ сыйымдылығы одан үлкен [[Boeing 747|747]] ұшағынан аз болуы керек болды, осыған орай арнайы топ зерттеу жұмыстарын бастады.&lt;ref name=&quot;Aerlines&quot;&gt;{{cite web |last=Cannegieter |first=Roger |url=http://www.aerlines.nl/issue_31/31_Cannegieter_Ranging_Capabilities.pdf |title=Long Range vs. Ultra High Capacity|publisher=Aerlines.nl |accessdate=сәуір 8, 2010}}&lt;/ref&gt; 
&lt;ref name=&quot;BabejPollak&quot;&gt;{{Cite news | last1=Babej |first1=Marc E. |last2=Pollak |first2=Tim |url=http://www.forbes.com/2006/05/23/unsolicited-advice-advertising-cx_meb_0524boeing.html | title =Boeing Versus Airbus |work=Forbes |date=мамыр 24, 2006 |accessdate=сәуір 8, 2010}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Dreamliner logo.svg|thumb|''Dreamliner'' логотипі 2003 жылы шілдеде таныстырылды.|alt=The Dreamliner logo.]]
Sonic Cruiser-ді алмастыраты жобаға &quot;7E7&quot; атауы берілді (өндірістік ішкі атауы: &quot;Y2&quot;).&lt;ref&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2003/march/cover.html |title=Maximizing the Middle, Finding the sweet spot in the market |publisher=Boeing Frontier magazine |date=March 2003}}&lt;/ref&gt; 
Boeing-тің Sonic Cruiser мен 7E7 ұшақтары аясында жасалған технологиялары компания өнімдерін жақсартуға бағытталған «Йеллоустоун жобасына» енгізілді (7E7 осы жобаның алғашқы қадамы болды).&lt;ref name=&quot;Boe_787_power_on&quot;&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2008/q2/080620b_nr.html |title=Boeing Achieves 787 Power On | publisher =Boeing |date=маусым 20, 200}}&lt;/ref&gt; 
7E7 концепциясының алғашқы суреттерінде ұшақта түсірілген кабина терезесі, төмендетілген ұшы және [[акула]] жүзбесіне ұқсас ұшақ құйрығы болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/articles/2007/10/22/218786/daydream-believer-how-different-is-the-boeing-787.html |title=Daydream believer: How different is the Boeing 787? |work=Flight International |accessdate=December 14, 2010}}&lt;/ref&gt; 
Алғашында &quot;E&quot; әріпі бірнеше мағынаны береді деп айтылды: тиімді (efficiency), қоршаған ортаға зиян келтірмейтін (environmentally friendly). Алайда кейін Boeing оны &quot;8&quot; санына ұқсас келеді деп хабарлады.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot; /&gt; 
[[2003 жыл]]ы шілдеде 500 000 адам қатысқан онлайн дауыс беру нәтижесінде ұшаққа «Dreamliner» атауы берілді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2003/july/i_nan.html |title='Name Your Plane' sweepstakes |date= шілде 2003 |publisher=Boeing Frontiers Online |accessdate=September 28, 2007}}&lt;/ref&gt; 
Басқа атаулар қатарында eLiner , Global Cruiser және Stratoclimber болды.

[[Сурет:All Nippon Airways Boeing 787 Dreamliner two.jpg|thumb|left|All Nippon Airways 2004 жылы 50 ұшаққа тапсырысымен 787 Dreamliner бағдарламасына қосылды.|alt=B787 in launch customer All Nippon Airways' blue and white livery. In the background are two assembly halls, with huge doors facing left. Vehicles are parked in front of the halls.]]
[[2004 жыл]]ы [[26 сәуір]]де [[Жапония|жапондық]] [[All Nippon Airways]] (ANA) әуе компаниясы жаңа ұшақтың алғашқы тапсырыс берушісі болды: ANA 50 ұшаққа тапсырыс берді, ал олардың тапсырылуы 2008 жылдың аяғына белгіленді.&lt;ref&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2004/q2/nr_040426g.html |title=Boeing Launches 7E7 Dreamliner |work=Boeing |date=сәуір 26, 2004| accessdate=маусым 14, 2011}}&lt;/ref&gt; 
ANA тапсырыс берілген ұшақтардың 30 жергілікті әуе линияларына арналған 787-3 (бір класста 290-330 орынды), қалған 20 орта магистральді халықаралық қатынастарға арналған (мысалы, [[Токио]] Нарита - [[Бейжің]]) 787-8 нұсқасында (екі класста 210-250 орын) тапсырыс берді. Ұшақ ANA әуе компаниясына бұрын болмаған Денвер, Мәскеу және Нью-Дели қалаларына жаңа бағыттарды ашуға мүмкіндік берді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.metrodenver.org/blog-tags/industries/ANA-Japan-Denver-international-flight.html |title=ANA says Denver still in hunt for non-stop to Tokyo |publisher=Metro Denver |date=сәуір 8, 2009 |accessdate=December 14, 2010}}&lt;/ref&gt; 
787-3 және 787-8 ұшақтың алғашқы нұсқалар болды, ал 787-9 қолданысқа [[2010 жыл]]ы енгізілмек болды.

=== Жобалануы ===
787 ұшағын өдіруде алғаш рет көп алюмини беттері мен 50 000 біріктіру элементінің орнына бір алюминий құймыснан тұратын секциялар қолданылған.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rdmag.com/Featured-Articles/2006/11/The-Dream-of-Composites/ |title=The Dream of Composites |work=R&amp;D Magazine |date=қараша 20, 2006 |accessdate= қараша 23, 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name =rdmag_200707&gt;{{cite news |url=http://www.rdmag.com/Featured-Articles/2006/11/The-Dream-of-Composites/ |title=The Dream of Composites | work= RD mag | last =Walz | first1= Martha |date= қараша 20, 2006 |accessdate= September 2, 2011}}&lt;/ref&gt;
Boeing ұшаққа екі қозғалтқыш түрін таңдап алды: General Electric GEnx және Rolls-Royce Trent 1000.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot; /&gt;
Boeing 787-ні жасауда композитті материалдардың қолданылуы оның 767-ге қарағанда 20 %-ға үнемдірек екенін,&lt;ref name=AviationWeek_2009_0109&gt;{{cite web |url= http://www.aviationweek.com/aw/generic/story_generic.jsp?channel=comm&amp;id=news/WIND010909.xml&amp;headline=Boeing%20Rules%20Out%20787%20Window%20Change |title= Boeing Rules Out 787 Window Change |accessdate= маусым 14, 2011 | last =Norris | first= Guy |date= қаңтар 9, 2009 |work=[[Aviation Week]]}}&lt;/ref&gt; қозғалтқыштың пайдалылығы шамамен 40 %-ға жақсарғанын,&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.designnews.com/document.asp?doc_id=222308 |title=Design News – Features – Boeing's 'More Electric' 787 Dreamliner Spurs Engine Evolution |first= Joseph|last=Ogando|publisher=designnews.com |date=маусым 7, 2007| accessdate= September 7, 2011}}&lt;/ref&gt; аэродинамиканың жақсартылғанын хабарлады.&lt;ref name=start&gt;{{cite web |url= http://www.flightglobal.com/channels/mro/articles/2006/03/27/205611/dream-start.html | title=Dream start |first= Carole|last=Shifrin|work=Flight International|date=March 27, 2006|accessdate=September 7, 2011}}&lt;/ref&gt;
787-8 бен -9 ETOPS бойынша 330 минуттық ұшуға сертификатталуы керек болды.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Pandey |first=Mohan |title=How Boeing Defied the Airbus Challenge |year=2010 |publisher=Createspace |location=USA |isbn=978-1-4505-0113-2 |url=http://www.amazon.com/How-Boeing-Defied-Airbus-Challenge/dp/1450501133/ref=tmm_pap_title_0}}&lt;/ref&gt;

Жобалау барысында 787 моделі Boeing комапаниясының Transonic Wind Tunnel тоннелінде, QinetiQ компаниясының Франбородағы (Ұлыбритания) 5-метрлік аэродинамикалық трубасында, [[NASA]]-ның Ames Research орталығының аэродинамикалық трубасында, Францияның аэродинамиканы зерттеу агенттігінде (ONERA) сынақтан өтті. Соңғы нұсқаның сырт көрінісі қарапайым болап келді: алғашқыда ұсынылған ұшақтың ұшы мен кабина терезелері қарапайымға алмастырылды. 2004 жылдың соңында ұшаққа тапсырыстар саны 237-ге жетті.&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.reinforcedplastics.com/view/4282/boeings-787-trials-tribulations-and-restoring-the-dream/|title=Boeing's 787: trials, tribulations, and restoring the dream|work=Reinforced Plastics|accessdate=шілде 29, 2010|last=Marsh|first=George}}&lt;/ref&gt;
Алғашында 787-8 нұсқасы $ 120 млн бағаланды, бұл өндірісті таң қалдырған төмен нәтиже болды. 2007 жылы бағалар келесідей болып өзгертілді: 787-3 нұсқасы $ 146-151,5 млн, 787-8 нұсқасы $ 157-167 млн және 787-9 нұсқасы $ 189-200 млн.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://atwonline.com/aircraftenginescomponents/news/boeing-boosts-aircraft-prices-55-rising-cost-labor-materials-0309 |title=Boeing boosts aircraft prices 5.5% on rising cost of labor, materials |publisher=[[Air Transport World]] |date=маусым 26, 2007| accessdate=September 2, 2011}}&lt;/ref&gt;

=== Қолданысқа енгізілуі ===

== Нұсқалары ==
Dreamliner-дің ең алғашқы нұсқасы, қысқалау 787-8, 2009 жылдың желтоқсанында ұша бастады. Кейінірек ұзағырақ 787-9 2013 жылдың қыркүйегінде, одан кейін ең ұзын нұсқасы 787-10 2017 жылдың наурызында ұша бастады. Бұл нұсқалар ИКАО ұшақ типінің белгілеушілерінің тізімінде сәйкесінше B788, B789 және B78X деп аталады. Қысқа қашықтықтағы 787-3 2010 жылы жойылды.

'''787-8'''

Бастапқы 787-8 қанатының кеңдігі 56,7 м (186 фут). Әдеттегі сыйымдылығы 242 жолаушы және 7 355 теңіз милі (13 621 км; 8 464 миль) қашықтығы бар −8 787 отбасының базалық үлгісі болып табылады және 2011 жылы қызметке бірінші болып кірді. 787-8 ескірген Boeing 767-300ER және Airbus A330-200 ұшақтарын ауыстыруға, сондай-ақ бұрын үлкен ұшақтар үшін экономикалық тұрғыдан тиімсіз болған, жаңа нарықтарды кеңейтуге бағытталған&lt;ref&gt;https://simpleflying.com/boeing-787-increased-connectivity-new-city-pairs/&lt;/ref&gt;. 2019 жылдың қазан айында 787 тапсырыстың шамамен 29% 787-8 нұсқасы болды. 

'''787-9'''

787-8 сияқты қанатының кеңдігін сақтай отырып, 787-9 ұзартылған және күшейтілген нұсқа болып табылады, фюзеляж 20 фут (6,1 м) ұзағырақ және жоғары максималды ұшып көтерілу салмағы (MTOW) 54 500 фунт (24 700 кг). Ұшу қашықтығы 7 635 теңіз милі (8 786 миль; 14 140 км), үш класты конфигурацияда 296 жолаушыға арналған &lt;ref&gt;787 Dreamliner performance summary&lt;nowiki/&gt;https://www.boeing.com/commercial/787/by-design/#/all-model-performance-summary&lt;/ref&gt;. Boeing 767-400ER және Airbus A330-300 ұшақтарын ауыстыруға бағытталған. Ол Airbus A330-900-мен бәсекелеседі.


'''787-10'''

2017 жылдың 17 ақпанында 787 ең ұзын нұсқасы 68,3 метрлік 787-10 шықты. 

2005 жылдың желтоқсанында Emirates және Qantas сұрауы бойынша Boeing 787-9 ұшағын 290-нан 310 жолаушыға дейін кеңейту мүмкіндігін зерттей бастады. Зерттеу барысында 787 әзірлеу бағдарламасы бойынша Boeing вице-президенті Майк Бэйр, сондай сыйымдылыққа басқа тұтынушылар қызығушылық білдірсе, бірден 787-10 әзірлеуді жалғастыру оңайырақ болғанын айтты. 2013 жылдың 30 мамырында Singapore Airlines 2018–2019 жылдары жеткізілетін 30 787-10 (Боинг бағдарламаны іске қосқан жағдайда) тапсырыс беретінін мәлімдеп, алғашқы тапсырыс беруші болды. 2013 жылдың 18 маусымында Boeing Париждегі Әуе Шоу барысында 102 ұшағына тапсырыстары немесе міндеттемелері бар 787-10 ұшағын сатты. Сатып алушылардың арасында Air Lease Corporation (30), Singapore Airlines (30), United Airlines (20), және British Airways (12) болды &lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20180719132838/http://active.boeing.com/commercial/orders/displaystandardreport.cfm?cboCurrentModel=787&amp;optReportType=AllModels&amp;cboAllModel=787&amp;ViewReportF=View+Report&lt;/ref&gt;. 

== Техникалық сипаттамасы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+787 техникалық сипаттамасы
!Model
!787-8
!787-9
!787-10
|-
!Экипаж саны
| colspan=&quot;3&quot; |Екеу
|-
!Жолаушылар саны, 2-кластық
|242: 24J @85&quot; + 218Y @32&quot;
|290: 28J @85&quot; + 262Y @32&quot;
|330: 32J @85&quot; + 298Y @32&quot;
|-
!Жолаушылар саны, 1-кластық
|Max. 359, exit limit 381
|Max. 406, exit limit 420
|Max. 440, exit limit 440
|-
!Ұзындығы
|56.72 м.
|62.81 м.
|68.28 м.
|-
!Қанаты
| colspan=&quot;3&quot; |Көлемі 377 м.
|-
!Қанат кеңістігі
| colspan=&quot;3&quot; |Ұзындығы 60.12 м., орта аккорд 6.27 м.
|-
!Биіктігі
|16.92 м.
| colspan=&quot;2&quot; |17.02 м.
|-
!Фюзеляж
| colspan=&quot;3&quot; |Кабинаның ені: 5.49 метр
Сыртқы ені: 5.77 метр. Биіктігі: 5.94 м.
|-
!Жүк сыйымдылығы
|136.7 м³
28 LD3 or 9 (88×125) pallets
|172.5 м³
36 LD3 or 11 (96×125) pallets
|191.4 м³
40 LD3 or 13 (96×125) pallets
|-
!Максималды ұшу салмағы
|227,930 кг.
| colspan=&quot;2&quot; |254,011 кг.
|-
!Максималды жүктеме
|43,318 кг.
|52,587 кг.
|57,277 кг.
|-
!Жүксыз жұмыс салмағы
|119,950 кг.
|128,850 кг.
|135,500 кг.
|-
!Жанармай сыйымдылығы
|126,206 литр
101,323 кг.
| colspan=&quot;2&quot; |126,372 литр
101,456 кг.
|-
!Жылдамдығы
| colspan=&quot;3&quot; |Максимум.: Mach 0.90 (516 kН; 956 км/сағ) мах;
Круиздық: 0.85 (488 kН; 903 км/сағ) мах
|-
!Қашықтағы
|13,620 км.
|14,140 км.
|11,910 км.
|-
!Ұшуға қажетті қашықтық (Takeoff)
|2,600 м.
|2,800 м.
|2,800 м.
|-
!Максималды ұшу биіктігі (ceiling)
| colspan=&quot;2&quot; |13,100 м.
|12,500 м.
|-
!Қозғалтқыштар (×2)
| colspan=&quot;3&quot; |General Electric GEnx-1B or Rolls-Royce Trent 1000
|-
!Тарту күші (×2)
|64,000 фунт (280 kN)
|71,000 фунт (320 kN)
|76,000 фунт (340 kN)
|}

== Апаттар ==

== Тағы қараңыз ==
[[Airbus A350 XWB]]
== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

== Дереккөздер ==

== Сыртқы сілтемелер ==

{{Boeing ұшақтары}}

[[Санат:Boeing ұшақтары]]
[[Санат:Жолаушы ұшақтары]]</text>
      <sha1>rxrspk20cm81ywoa65yxi2dol5pzr6n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575525</id>
      <parentid>3575524</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T14:28:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3575525</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24703" sha1="bs1v0urcarz0tcsoqr42ucrtelxv3we" xml:space="preserve">{{Ұшу аппараты
 |атауы                 = Boeing 787 Dreamliner
 |типі                  = Реактивті жолаушы ұшағы
 |өндірушісі            = [[Boeing]]
 |мемлекеті             = {{USA}}
 |суреті                = Boeing 787 landing with thrust reversers activated.jpg
 |қолтаңба              = Boeing 787 Dreamliner  ұшағы Варшава әуежайында
 |жобалаушысы           = [[Boeing]]
 |бас конструкторы      = 
 |алғашқы ұшуы          = [[2009 жыл]]ы [[15 желтоқсан]]
 |эксплуатация басталуы = [[2011 жыл]]ы [[26 қазан]]
 |эксплуатация аяқталуы = 
 |статусы               = Қолданыста, өндірілуде
 |негізгі эксплуатанты  = [[All Nippon Airways]]&lt;br /&gt;[[Japan Airlines]]&lt;br /&gt;[[United Airlines]]&lt;br /&gt;[[Air India]]
 |басқа эксплуатанттары = 
 |өндіріс жылдары       = [[2007 жыл]]дан бастап
 |шығарылған бірліктері = 66 ([[2013 жыл]]дың [[маусым]]ы)&lt;ref name=&quot;Boeing Orders and Deliveries&quot;&gt;[http://active.boeing.com/commercial/orders/index.cfm Boeing Commercial Airplanes - Orders and Deliveries]&lt;/ref&gt;
 |жобалау құны          = $32 млрд ([[2011 жыл]]ғы [[Boeing]] шығыны)&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Gates, Dominic |title=Boeing celebrates 787 delivery as program's costs top $32 billion|url=http://seattletimes.nwsource.com/html/businesstechnology/2016310102_boeing25.html |work=The Seattle Times |date=September 24, 2011 |accessdate=September 26, 2011}}&lt;/ref&gt; 
 |бірлігінің құны       = 787-8: $206,8 млн&lt;ref name=&quot;prices&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.boeing.com/commercial/prices/|title=Boeing Commercial Airplanes prices|publisher=Boeing|accessdate=тамыз 7, 2012|archiveurl=http://www.webcitation.org/6DAWELAd8|archivedate=2012-12-25}}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt;787-9: $243,6 млн&lt;ref name=&quot;prices&quot;/&gt;
 |базалық моделі        = 
 |бөлек мақалалары бар нұсқалар = 
 |ортаққордағы санаты   = Boeing 787
}}
'''Boeing 787 Dreamliner''' — американдық [[Boeing]] корпорация жасап шығарған кең фюзеляжды екіқозғалтқышты реактивті жолаушы ұшағы. Ұшақ нұсқаларына байланысты 210-нан 330 жолаушыны тасымалдай алады. [[Boeing]] компаниясының хабарлауынша, бұл компанияның ең үнемді ұшағы және фюзеляжы негізінен композитті материалдан жасалған әлемдегі ең үлкен ұшақ.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot;&gt;{{cite book | last1 =Norris | first1= G | last2= Thomas | first2= G | last3= Wagner | first3= M | last4= Forbes Smith | first4= C |title=Boeing 787 Dreamliner – Flying Redefined |publisher=Aerospace Technical Publications International |year=2005 |isbn= 0-9752341-2-9}}&lt;/ref&gt; 787 ұшағы өзі алмастырған [[Boeing 767]] ұшағына қарағанда 20 %-ға аз жанармай қолданады.&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.flightglobal.com/news/articles/powering-the-dream-atypical-paths-to-boeing-787-eis-362160/ |title=Powering the Dream: Atypical paths to Boeing 787 EIS |author= Croft, Jon |publisher= Flight International |date= 17 қазан 2011 |accessdate= қаңтар 20, 2013}}&lt;/ref&gt; Dreamliner-дің басты ерекшеліктері: ұшудың электронды жүйелердің, 4 беткері әйнек, қозғалтқыш гондоласындағы шудан қорғайтын шеврондар және ұшақ ұшының жатық контуры. Ұшақ өзінен үлкенірек [[Boeing 777|777]] моделімен типтес болғандықтан ұшқыштар екі ұшақты басқару үшін бір квалификацияны меңгереді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://fsims.faa.gov/wdocs/fsb/b-787_fsb.pdf |title=Flight Standardization Board Report|date=тамыз 25, 2011 |work=[[Federal Aviation Administration]] |accessdate=қараша 8, 2011}}&lt;/ref&gt;

[[2005 жыл]]дың 28 қаңтарына дейін ұшақ 7E7 деген уақытша атпен белгілі болды.&lt;ref name=&quot;Designation&quot;&gt;{{Cite press release |title=Boeing Gives the 7E7 Dreamliner a Model Designation |publisher=Boeing |date=қаңтар 28, 2005 |url=http://www.boeing.com/news/releases/2005/q1/nr_050128g.html | accessdate=маусым 14, 2011}}&lt;/ref&gt; Алғашқы 787 2007 жылы 8 шілдеде Эверетт қаласындағы (Вашингтон штаты) Boeing компаниясының зауытынан шығарылып бұқара алдында көрсетілді. Бұл кезде ұшаққа 677 тапсырыс түскен болатын.&lt;ref name=&quot;677 orders&quot;&gt;{{Cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2007/q3/070708b_nr.html |title=Boeing Celebrates the Premiere of the 787 Dreamliner |publisher=Boeing|date=шілде 8, 2007 |accessdate=қаңтар 21, 2011}}&lt;/ref&gt; 2013 жылдың мамырына қарай 787 ұшағына 58 тапсырыс берушіден 890 ұшаққа тапсырыс жасалды. Оның ең көбі International Lease Finance Corporation (ILFC) компаниясынан түсті.

.

== Тарихы ==
=== Алғышарттары ===
1990 жылдардың соңында [[Boeing]] 747-400 және [[Boeing 767|767]] ұшақтарының сатылымы төмендеуіне байланысты оларды алмастыратын жаңа ұшақтың бағдарламасын қарастыра бастады. Компания 2 жаңа ұшақты ұсынды. Біріншісі — 747X, ол 747-400 ұшағын ұзарту және жақсарту арқылы жасалмақ болған. Ал екіншісі — Sonic Cruiser, ол 767 ұшағымен бірдей мөлшерде жанармай шығындай отырып одан 15 % артық жылдамдықпен (шамамен 0,98 М) ұша алатын.&lt;ref name=&quot;need-speed&quot;&gt;{{cite web|last=Gunter|first=Lori|url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2002/july/i_ca2.html |title=The Need for Speed, Boeing's Sonic Cruiser team focuses on the future|publisher=Boeing Frontier magazine|date=шілде 2002| accessdate =қаңтар 21, 2011}}&lt;/ref&gt; 
747X ұшағына қызығушылық болмады, ал Sonic Criuser болашағы жарқын көрінді. Бірнеше ірі [[АҚШ]] әуе компаниялары, [[Continental Airlines]]-пен қоса, Sonic Criuser концепциясына назар аударды, алайда олар ұшақты қолдану шығынына қатысты қамкөңіл көрсетті.&lt;ref name=&quot;Forbes_Sonic_Cruiser_20010528&quot;&gt;{{cite news|title=Paper plane: That Mach 0.95 Sonic Cruiser from Boeing will never fly. Here's why. |last=Banks |first=Howard |work=Forbes |date=мамыр 28, 2001 |url=http://members.forbes.com/global/2001/0528/056.html | accessdate =маусым 7, 2007}}&lt;/ref&gt;

[[2001 жылдың 11 қыркүйегіндегі лаңкестік актілер]] мен мұнай бағасының өсуі әлемдік ұшақ нарығына өзгеріс әкелді: енді әуе компанияларын жылдамдық емес, үнемділік қызықтырды. Сол кезде ең көп залал шеккен әуе тасымалдаушылары, әсіресе АҚШ компаниялары, Sonic Cruiser-дің мүмкін тапсырыс берушілері болған. Сондықтан [[2002 жыл]]ы [[20 желтоқсан]]да Boeing Sonic Cruiser жобасынан бас тартатынын мәлімдеді. [[2003 жыл]]ы [[29 қаңтар]]да компания өз бағытынын өзгеретінін мәлімдеді: Boeing Sonic Cruiser технологияларын қолдана отырып қарапайым пішімдегі 7E7 ұшағын жасайтынын айтты.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|agency=Associated Press |url=http://seattletimes.com/html/nationworld/2009373399_apusboeing787historyglance.html|title=History of the Boeing 787|work=Seattle Times| date =маусым 23, 2000|accessdate=28 қазан 2012}}&lt;/ref&gt; 
Жаңа ұшақ сыйымдылығы одан үлкен [[Boeing 747|747]] ұшағынан аз болуы керек болды, осыған орай арнайы топ зерттеу жұмыстарын бастады.&lt;ref name=&quot;Aerlines&quot;&gt;{{cite web |last=Cannegieter |first=Roger |url=http://www.aerlines.nl/issue_31/31_Cannegieter_Ranging_Capabilities.pdf |title=Long Range vs. Ultra High Capacity|publisher=Aerlines.nl |accessdate=сәуір 8, 2010}}&lt;/ref&gt; 
&lt;ref name=&quot;BabejPollak&quot;&gt;{{Cite news | last1=Babej |first1=Marc E. |last2=Pollak |first2=Tim |url=http://www.forbes.com/2006/05/23/unsolicited-advice-advertising-cx_meb_0524boeing.html | title =Boeing Versus Airbus |work=Forbes |date=мамыр 24, 2006 |accessdate=сәуір 8, 2010}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Dreamliner logo.svg|thumb|''Dreamliner'' логотипі 2003 жылы шілдеде таныстырылды.|alt=The Dreamliner logo.]]
Sonic Cruiser-ді алмастыраты жобаға &quot;7E7&quot; атауы берілді (өндірістік ішкі атауы: &quot;Y2&quot;).&lt;ref&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2003/march/cover.html |title=Maximizing the Middle, Finding the sweet spot in the market |publisher=Boeing Frontier magazine |date=March 2003}}&lt;/ref&gt; 
Boeing-тің Sonic Cruiser мен 7E7 ұшақтары аясында жасалған технологиялары компания өнімдерін жақсартуға бағытталған «Йеллоустоун жобасына» енгізілді (7E7 осы жобаның алғашқы қадамы болды).&lt;ref name=&quot;Boe_787_power_on&quot;&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2008/q2/080620b_nr.html |title=Boeing Achieves 787 Power On | publisher =Boeing |date=маусым 20, 200}}&lt;/ref&gt; 
7E7 концепциясының алғашқы суреттерінде ұшақта түсірілген кабина терезесі, төмендетілген ұшы және [[акула]] жүзбесіне ұқсас ұшақ құйрығы болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/articles/2007/10/22/218786/daydream-believer-how-different-is-the-boeing-787.html |title=Daydream believer: How different is the Boeing 787? |work=Flight International |accessdate=December 14, 2010}}&lt;/ref&gt; 
Алғашында &quot;E&quot; әріпі бірнеше мағынаны береді деп айтылды: тиімді (efficiency), қоршаған ортаға зиян келтірмейтін (environmentally friendly). Алайда кейін Boeing оны &quot;8&quot; санына ұқсас келеді деп хабарлады.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot; /&gt; 
[[2003 жыл]]ы шілдеде 500 000 адам қатысқан онлайн дауыс беру нәтижесінде ұшаққа «Dreamliner» атауы берілді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2003/july/i_nan.html |title='Name Your Plane' sweepstakes |date= шілде 2003 |publisher=Boeing Frontiers Online |accessdate=September 28, 2007}}&lt;/ref&gt; 
Басқа атаулар қатарында eLiner , Global Cruiser және Stratoclimber болды.

[[Сурет:All Nippon Airways Boeing 787 Dreamliner two.jpg|thumb|left|All Nippon Airways 2004 жылы 50 ұшаққа тапсырысымен 787 Dreamliner бағдарламасына қосылды.|alt=B787 in launch customer All Nippon Airways' blue and white livery. In the background are two assembly halls, with huge doors facing left. Vehicles are parked in front of the halls.]]
[[2004 жыл]]ы [[26 сәуір]]де [[Жапония|жапондық]] [[All Nippon Airways]] (ANA) әуе компаниясы жаңа ұшақтың алғашқы тапсырыс берушісі болды: ANA 50 ұшаққа тапсырыс берді, ал олардың тапсырылуы 2008 жылдың аяғына белгіленді.&lt;ref&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2004/q2/nr_040426g.html |title=Boeing Launches 7E7 Dreamliner |work=Boeing |date=сәуір 26, 2004| accessdate=маусым 14, 2011}}&lt;/ref&gt; 
ANA тапсырыс берілген ұшақтардың 30 жергілікті әуе линияларына арналған 787-3 (бір класста 290-330 орынды), қалған 20 орта магистральді халықаралық қатынастарға арналған (мысалы, [[Токио]] Нарита - [[Бейжің]]) 787-8 нұсқасында (екі класста 210-250 орын) тапсырыс берді. Ұшақ ANA әуе компаниясына бұрын болмаған Денвер, Мәскеу және Нью-Дели қалаларына жаңа бағыттарды ашуға мүмкіндік берді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.metrodenver.org/blog-tags/industries/ANA-Japan-Denver-international-flight.html |title=ANA says Denver still in hunt for non-stop to Tokyo |publisher=Metro Denver |date=сәуір 8, 2009 |accessdate=December 14, 2010}}&lt;/ref&gt; 
787-3 және 787-8 ұшақтың алғашқы нұсқалар болды, ал 787-9 қолданысқа [[2010 жыл]]ы енгізілмек болды.

=== Жобалануы ===
787 ұшағын өдіруде алғаш рет көп алюмини беттері мен 50 000 біріктіру элементінің орнына бір алюминий құймыснан тұратын секциялар қолданылған.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rdmag.com/Featured-Articles/2006/11/The-Dream-of-Composites/ |title=The Dream of Composites |work=R&amp;D Magazine |date=қараша 20, 2006 |accessdate= қараша 23, 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name =rdmag_200707&gt;{{cite news |url=http://www.rdmag.com/Featured-Articles/2006/11/The-Dream-of-Composites/ |title=The Dream of Composites | work= RD mag | last =Walz | first1= Martha |date= қараша 20, 2006 |accessdate= September 2, 2011}}&lt;/ref&gt;
Boeing ұшаққа екі қозғалтқыш түрін таңдап алды: General Electric GEnx және Rolls-Royce Trent 1000.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot; /&gt;
Boeing 787-ні жасауда композитті материалдардың қолданылуы оның 767-ге қарағанда 20 %-ға үнемдірек екенін,&lt;ref name=AviationWeek_2009_0109&gt;{{cite web |url= http://www.aviationweek.com/aw/generic/story_generic.jsp?channel=comm&amp;id=news/WIND010909.xml&amp;headline=Boeing%20Rules%20Out%20787%20Window%20Change |title= Boeing Rules Out 787 Window Change |accessdate= маусым 14, 2011 | last =Norris | first= Guy |date= қаңтар 9, 2009 |work=[[Aviation Week]]}}&lt;/ref&gt; қозғалтқыштың пайдалылығы шамамен 40 %-ға жақсарғанын,&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.designnews.com/document.asp?doc_id=222308 |title=Design News – Features – Boeing's 'More Electric' 787 Dreamliner Spurs Engine Evolution |first= Joseph|last=Ogando|publisher=designnews.com |date=маусым 7, 2007| accessdate= September 7, 2011}}&lt;/ref&gt; аэродинамиканың жақсартылғанын хабарлады.&lt;ref name=start&gt;{{cite web |url= http://www.flightglobal.com/channels/mro/articles/2006/03/27/205611/dream-start.html | title=Dream start |first= Carole|last=Shifrin|work=Flight International|date=March 27, 2006|accessdate=September 7, 2011}}&lt;/ref&gt;
787-8 бен -9 ETOPS бойынша 330 минуттық ұшуға сертификатталуы керек болды.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Pandey |first=Mohan |title=How Boeing Defied the Airbus Challenge |year=2010 |publisher=Createspace |location=USA |isbn=978-1-4505-0113-2 |url=http://www.amazon.com/How-Boeing-Defied-Airbus-Challenge/dp/1450501133/ref=tmm_pap_title_0}}&lt;/ref&gt;

Жобалау барысында 787 моделі Boeing комапаниясының Transonic Wind Tunnel тоннелінде, QinetiQ компаниясының Франбородағы (Ұлыбритания) 5-метрлік аэродинамикалық трубасында, [[NASA]]-ның Ames Research орталығының аэродинамикалық трубасында, Францияның аэродинамиканы зерттеу агенттігінде (ONERA) сынақтан өтті. Соңғы нұсқаның сырт көрінісі қарапайым болап келді: алғашқыда ұсынылған ұшақтың ұшы мен кабина терезелері қарапайымға алмастырылды. 2004 жылдың соңында ұшаққа тапсырыстар саны 237-ге жетті.&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.reinforcedplastics.com/view/4282/boeings-787-trials-tribulations-and-restoring-the-dream/|title=Boeing's 787: trials, tribulations, and restoring the dream|work=Reinforced Plastics|accessdate=шілде 29, 2010|last=Marsh|first=George}}&lt;/ref&gt;
Алғашында 787-8 нұсқасы $ 120 млн бағаланды, бұл өндірісті таң қалдырған төмен нәтиже болды. 2007 жылы бағалар келесідей болып өзгертілді: 787-3 нұсқасы $ 146-151,5 млн, 787-8 нұсқасы $ 157-167 млн және 787-9 нұсқасы $ 189-200 млн.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://atwonline.com/aircraftenginescomponents/news/boeing-boosts-aircraft-prices-55-rising-cost-labor-materials-0309 |title=Boeing boosts aircraft prices 5.5% on rising cost of labor, materials |publisher=[[Air Transport World]] |date=маусым 26, 2007| accessdate=September 2, 2011}}&lt;/ref&gt;

=== Қолданысқа енгізілуі ===

== Нұсқалары ==
Dreamliner-дің ең алғашқы нұсқасы, қысқалау 787-8, 2009 жылдың желтоқсанында ұша бастады. Кейінірек ұзағырақ 787-9 2013 жылдың қыркүйегінде, одан кейін ең ұзын нұсқасы 787-10 2017 жылдың наурызында ұша бастады. Бұл нұсқалар ИКАО ұшақ типінің белгілеушілерінің тізімінде сәйкесінше B788, B789 және B78X деп аталады. Қысқа қашықтықтағы 787-3 2010 жылы жойылды.

'''787-8'''

Бастапқы 787-8 қанатының кеңдігі 56,7 м (186 фут). Әдеттегі сыйымдылығы 242 жолаушы және 7 355 теңіз милі (13 621 км; 8 464 миль) қашықтығы бар −8 787 отбасының базалық үлгісі болып табылады және 2011 жылы қызметке бірінші болып кірді. 787-8 ескірген Boeing 767-300ER және Airbus A330-200 ұшақтарын ауыстыруға, сондай-ақ бұрын үлкен ұшақтар үшін экономикалық тұрғыдан тиімсіз болған, жаңа нарықтарды кеңейтуге бағытталған&lt;ref&gt;https://simpleflying.com/boeing-787-increased-connectivity-new-city-pairs/&lt;/ref&gt;. 2019 жылдың қазан айында 787 тапсырыстың шамамен 29% 787-8 нұсқасы болды. 

'''787-9'''

787-8 сияқты қанатының кеңдігін сақтай отырып, 787-9 ұзартылған және күшейтілген нұсқа болып табылады, фюзеляж 20 фут (6,1 м) ұзағырақ және жоғары максималды ұшып көтерілу салмағы (MTOW) 54 500 фунт (24 700 кг). Ұшу қашықтығы 7 635 теңіз милі (8 786 миль; 14 140 км), үш класты конфигурацияда 296 жолаушыға арналған &lt;ref&gt;787 Dreamliner performance summary&lt;nowiki/&gt;https://www.boeing.com/commercial/787/by-design/#/all-model-performance-summary&lt;/ref&gt;. Boeing 767-400ER және Airbus A330-300 ұшақтарын ауыстыруға бағытталған. Ол Airbus A330-900-мен бәсекелеседі.


'''787-10'''

2017 жылдың 17 ақпанында 787 ең ұзын нұсқасы 68,3 метрлік 787-10 шықты. 

2005 жылдың желтоқсанында Emirates және Qantas сұрауы бойынша Boeing 787-9 ұшағын 290-нан 310 жолаушыға дейін кеңейту мүмкіндігін зерттей бастады. Зерттеу барысында 787 әзірлеу бағдарламасы бойынша Boeing вице-президенті Майк Бэйр, сондай сыйымдылыққа басқа тұтынушылар қызығушылық білдірсе, бірден 787-10 әзірлеуді жалғастыру оңайырақ болғанын айтты. 2013 жылдың 30 мамырында Singapore Airlines 2018–2019 жылдары жеткізілетін 30 787-10 (Боинг бағдарламаны іске қосқан жағдайда) тапсырыс беретінін мәлімдеп, алғашқы тапсырыс беруші болды. 2013 жылдың 18 маусымында Boeing Париждегі Әуе Шоу барысында 102 ұшағына тапсырыстары немесе міндеттемелері бар 787-10 ұшағын сатты. Сатып алушылардың арасында Air Lease Corporation (30), Singapore Airlines (30), United Airlines (20), және British Airways (12) болды &lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20180719132838/http://active.boeing.com/commercial/orders/displaystandardreport.cfm?cboCurrentModel=787&amp;optReportType=AllModels&amp;cboAllModel=787&amp;ViewReportF=View+Report&lt;/ref&gt;. 

== Техникалық сипаттамасы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+787 техникалық сипаттамасы
!Model
!787-8
!787-9
!787-10
|-
!Экипаж саны
| colspan=&quot;3&quot; |Екеу
|-
!Жолаушылар саны, 2-кластық
|242: 24J @85&quot; + 218Y @32&quot;
|290: 28J @85&quot; + 262Y @32&quot;
|330: 32J @85&quot; + 298Y @32&quot;
|-
!Жолаушылар саны, 1-кластық
|Max. 359, exit limit 381
|Max. 406, exit limit 420
|Max. 440, exit limit 440
|-
!Ұзындығы
|56.72 м.
|62.81 м.
|68.28 м.
|-
!Қанаты
| colspan=&quot;3&quot; |Көлемі 377 м.
|-
!Қанат кеңістігі
| colspan=&quot;3&quot; |Ұзындығы 60.12 м., орта аккорд 6.27 м.
|-
!Биіктігі
|16.92 м.
| colspan=&quot;2&quot; |17.02 м.
|-
!Фюзеляж
| colspan=&quot;3&quot; |Кабинаның ені: 5.49 метр
Сыртқы ені: 5.77 метр. Биіктігі: 5.94 м.
|-
!Жүк сыйымдылығы
|136.7 м³
28 LD3 or 9 (88×125) pallets
|172.5 м³
36 LD3 or 11 (96×125) pallets
|191.4 м³
40 LD3 or 13 (96×125) pallets
|-
!Максималды ұшу салмағы
|227,930 кг.
| colspan=&quot;2&quot; |254,011 кг.
|-
!Максималды жүктеме
|43,318 кг.
|52,587 кг.
|57,277 кг.
|-
!Жүксыз жұмыс салмағы
|119,950 кг.
|128,850 кг.
|135,500 кг.
|-
!Жанармай сыйымдылығы
|126,206 литр
101,323 кг.
| colspan=&quot;2&quot; |126,372 литр
101,456 кг.
|-
!Жылдамдығы
| colspan=&quot;3&quot; |Максимум.: Mach 0.90 (516 kН; 956 км/сағ) мах;
Круиздық: 0.85 (488 kН; 903 км/сағ) мах
|-
!Қашықтағы
|13,620 км.
|14,140 км.
|11,910 км.
|-
!Ұшуға қажетті қашықтық (Takeoff)
|2,600 м.
|2,800 м.
|2,800 м.
|-
!Максималды ұшу биіктігі (ceiling)
| colspan=&quot;2&quot; |13,100 м.
|12,500 м.
|-
!Қозғалтқыштар (×2)
| colspan=&quot;3&quot; |General Electric GEnx-1B or Rolls-Royce Trent 1000
|-
!Тарту күші (×2)
|64,000 фунт (280 kN)
|71,000 фунт (320 kN)
|76,000 фунт (340 kN)
|}

== Апаттар ==

== Тағы қараңыз ==
[[Airbus A350 XWB]]
== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

== Дереккөздер ==

== Сыртқы сілтемелер ==

{{Boeing ұшақтары}}

[[Санат:Boeing ұшақтары]]
[[Санат:Жолаушы ұшақтары]]</text>
      <sha1>bs1v0urcarz0tcsoqr42ucrtelxv3we</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575526</id>
      <parentid>3575525</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T14:29:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3575526</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24707" sha1="i8dydz6jxbbhtb61hyjh66e5rzbxd96" xml:space="preserve">{{Ұшу аппараты
 |атауы                 = Boeing 787 Dreamliner
 |типі                  = Реактивті жолаушы ұшағы
 |өндірушісі            = [[Boeing]]
 |мемлекеті             = {{USA}}
 |суреті                = Boeing 787 landing with thrust reversers activated.jpg
 |қолтаңба              = Boeing 787 Dreamliner  ұшағы Варшава әуежайында
 |жобалаушысы           = [[Boeing]]
 |бас конструкторы      = 
 |алғашқы ұшуы          = [[2009 жыл]]ы [[15 желтоқсан]]
 |эксплуатация басталуы = [[2011 жыл]]ы [[26 қазан]]
 |эксплуатация аяқталуы = 
 |статусы               = Қолданыста, өндірілуде
 |негізгі эксплуатанты  = [[All Nippon Airways]]&lt;br /&gt;[[Japan Airlines]]&lt;br /&gt;[[United Airlines]]&lt;br /&gt;[[Air India]]
 |басқа эксплуатанттары = 
 |өндіріс жылдары       = [[2007 жыл]]дан бастап
 |шығарылған бірліктері = 66 ([[2013 жыл]]дың [[маусым]]ы)&lt;ref name=&quot;Boeing Orders and Deliveries&quot;&gt;[http://active.boeing.com/commercial/orders/index.cfm Boeing Commercial Airplanes - Orders and Deliveries]&lt;/ref&gt;
 |жобалау құны          = $32 млрд ([[2011 жыл]]ғы [[Boeing]] шығыны)&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Gates, Dominic |title=Boeing celebrates 787 delivery as program's costs top $32 billion|url=http://seattletimes.nwsource.com/html/businesstechnology/2016310102_boeing25.html |work=The Seattle Times |date=September 24, 2011 |accessdate=September 26, 2011}}&lt;/ref&gt; 
 |бірлігінің құны       = 787-8: $206,8 млн&lt;ref name=&quot;prices&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.boeing.com/commercial/prices/|title=Boeing Commercial Airplanes prices|publisher=Boeing|accessdate=тамыз 7, 2012|archiveurl=http://www.webcitation.org/6DAWELAd8|archivedate=2012-12-25}}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt;787-9: $243,6 млн&lt;ref name=&quot;prices&quot;/&gt;
 |базалық моделі        = 
 |бөлек мақалалары бар нұсқалар = 
 |ортаққордағы санаты   = Boeing 787
}}
'''Boeing 787 Dreamliner''' — американдық [[Boeing]] корпорация жасап шығарған кең фюзеляжды екіқозғалтқышты реактивті жолаушы ұшағы. Ұшақ нұсқаларына байланысты 210-нан 330 жолаушыны тасымалдай алады. [[Boeing]] компаниясының хабарлауынша, бұл компанияның ең үнемді ұшағы және фюзеляжы негізінен композитті материалдан жасалған әлемдегі ең үлкен ұшақ.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot;&gt;{{cite book | last1 =Norris | first1= G | last2= Thomas | first2= G | last3= Wagner | first3= M | last4= Forbes Smith | first4= C |title=Boeing 787 Dreamliner – Flying Redefined |publisher=Aerospace Technical Publications International |year=2005 |isbn= 0-9752341-2-9}}&lt;/ref&gt; 787 ұшағы өзі алмастырған [[Boeing 767]] ұшағына қарағанда 20 %-ға аз жанармай қолданады.&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.flightglobal.com/news/articles/powering-the-dream-atypical-paths-to-boeing-787-eis-362160/ |title=Powering the Dream: Atypical paths to Boeing 787 EIS |author= Croft, Jon |publisher= Flight International |date= 17 қазан 2011 |accessdate= қаңтар 20, 2013}}&lt;/ref&gt; Dreamliner-дің басты ерекшеліктері: ұшудың электронды жүйелердің, 4 беткері әйнек, қозғалтқыш гондоласындағы шудан қорғайтын шеврондар және ұшақ ұшының жатық контуры. Ұшақ өзінен үлкенірек [[Boeing 777|777]] моделімен типтес болғандықтан ұшқыштар екі ұшақты басқару үшін бір квалификацияны меңгереді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://fsims.faa.gov/wdocs/fsb/b-787_fsb.pdf |title=Flight Standardization Board Report|date=тамыз 25, 2011 |work=[[Federal Aviation Administration]] |accessdate=қараша 8, 2011}}&lt;/ref&gt;

[[2005 жыл]]дың [[28 қаңтар]]ына дейін ұшақ 7E7 деген уақытша атпен белгілі болды.&lt;ref name=&quot;Designation&quot;&gt;{{Cite press release |title=Boeing Gives the 7E7 Dreamliner a Model Designation |publisher=Boeing |date=қаңтар 28, 2005 |url=http://www.boeing.com/news/releases/2005/q1/nr_050128g.html | accessdate=маусым 14, 2011}}&lt;/ref&gt; Алғашқы 787 2007 жылы 8 шілдеде Эверетт қаласындағы (Вашингтон штаты) Boeing компаниясының зауытынан шығарылып бұқара алдында көрсетілді. Бұл кезде ұшаққа 677 тапсырыс түскен болатын.&lt;ref name=&quot;677 orders&quot;&gt;{{Cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2007/q3/070708b_nr.html |title=Boeing Celebrates the Premiere of the 787 Dreamliner |publisher=Boeing|date=шілде 8, 2007 |accessdate=қаңтар 21, 2011}}&lt;/ref&gt; 2013 жылдың мамырына қарай 787 ұшағына 58 тапсырыс берушіден 890 ұшаққа тапсырыс жасалды. Оның ең көбі International Lease Finance Corporation (ILFC) компаниясынан түсті.

.

== Тарихы ==
=== Алғышарттары ===
1990 жылдардың соңында [[Boeing]] 747-400 және [[Boeing 767|767]] ұшақтарының сатылымы төмендеуіне байланысты оларды алмастыратын жаңа ұшақтың бағдарламасын қарастыра бастады. Компания 2 жаңа ұшақты ұсынды. Біріншісі — 747X, ол 747-400 ұшағын ұзарту және жақсарту арқылы жасалмақ болған. Ал екіншісі — Sonic Cruiser, ол 767 ұшағымен бірдей мөлшерде жанармай шығындай отырып одан 15 % артық жылдамдықпен (шамамен 0,98 М) ұша алатын.&lt;ref name=&quot;need-speed&quot;&gt;{{cite web|last=Gunter|first=Lori|url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2002/july/i_ca2.html |title=The Need for Speed, Boeing's Sonic Cruiser team focuses on the future|publisher=Boeing Frontier magazine|date=шілде 2002| accessdate =қаңтар 21, 2011}}&lt;/ref&gt; 
747X ұшағына қызығушылық болмады, ал Sonic Criuser болашағы жарқын көрінді. Бірнеше ірі [[АҚШ]] әуе компаниялары, [[Continental Airlines]]-пен қоса, Sonic Criuser концепциясына назар аударды, алайда олар ұшақты қолдану шығынына қатысты қамкөңіл көрсетті.&lt;ref name=&quot;Forbes_Sonic_Cruiser_20010528&quot;&gt;{{cite news|title=Paper plane: That Mach 0.95 Sonic Cruiser from Boeing will never fly. Here's why. |last=Banks |first=Howard |work=Forbes |date=мамыр 28, 2001 |url=http://members.forbes.com/global/2001/0528/056.html | accessdate =маусым 7, 2007}}&lt;/ref&gt;

[[2001 жылдың 11 қыркүйегіндегі лаңкестік актілер]] мен мұнай бағасының өсуі әлемдік ұшақ нарығына өзгеріс әкелді: енді әуе компанияларын жылдамдық емес, үнемділік қызықтырды. Сол кезде ең көп залал шеккен әуе тасымалдаушылары, әсіресе АҚШ компаниялары, Sonic Cruiser-дің мүмкін тапсырыс берушілері болған. Сондықтан [[2002 жыл]]ы [[20 желтоқсан]]да Boeing Sonic Cruiser жобасынан бас тартатынын мәлімдеді. [[2003 жыл]]ы [[29 қаңтар]]да компания өз бағытынын өзгеретінін мәлімдеді: Boeing Sonic Cruiser технологияларын қолдана отырып қарапайым пішімдегі 7E7 ұшағын жасайтынын айтты.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|agency=Associated Press |url=http://seattletimes.com/html/nationworld/2009373399_apusboeing787historyglance.html|title=History of the Boeing 787|work=Seattle Times| date =маусым 23, 2000|accessdate=28 қазан 2012}}&lt;/ref&gt; 
Жаңа ұшақ сыйымдылығы одан үлкен [[Boeing 747|747]] ұшағынан аз болуы керек болды, осыған орай арнайы топ зерттеу жұмыстарын бастады.&lt;ref name=&quot;Aerlines&quot;&gt;{{cite web |last=Cannegieter |first=Roger |url=http://www.aerlines.nl/issue_31/31_Cannegieter_Ranging_Capabilities.pdf |title=Long Range vs. Ultra High Capacity|publisher=Aerlines.nl |accessdate=сәуір 8, 2010}}&lt;/ref&gt; 
&lt;ref name=&quot;BabejPollak&quot;&gt;{{Cite news | last1=Babej |first1=Marc E. |last2=Pollak |first2=Tim |url=http://www.forbes.com/2006/05/23/unsolicited-advice-advertising-cx_meb_0524boeing.html | title =Boeing Versus Airbus |work=Forbes |date=мамыр 24, 2006 |accessdate=сәуір 8, 2010}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Dreamliner logo.svg|thumb|''Dreamliner'' логотипі 2003 жылы шілдеде таныстырылды.|alt=The Dreamliner logo.]]
Sonic Cruiser-ді алмастыраты жобаға &quot;7E7&quot; атауы берілді (өндірістік ішкі атауы: &quot;Y2&quot;).&lt;ref&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2003/march/cover.html |title=Maximizing the Middle, Finding the sweet spot in the market |publisher=Boeing Frontier magazine |date=March 2003}}&lt;/ref&gt; 
Boeing-тің Sonic Cruiser мен 7E7 ұшақтары аясында жасалған технологиялары компания өнімдерін жақсартуға бағытталған «Йеллоустоун жобасына» енгізілді (7E7 осы жобаның алғашқы қадамы болды).&lt;ref name=&quot;Boe_787_power_on&quot;&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2008/q2/080620b_nr.html |title=Boeing Achieves 787 Power On | publisher =Boeing |date=маусым 20, 200}}&lt;/ref&gt; 
7E7 концепциясының алғашқы суреттерінде ұшақта түсірілген кабина терезесі, төмендетілген ұшы және [[акула]] жүзбесіне ұқсас ұшақ құйрығы болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/articles/2007/10/22/218786/daydream-believer-how-different-is-the-boeing-787.html |title=Daydream believer: How different is the Boeing 787? |work=Flight International |accessdate=December 14, 2010}}&lt;/ref&gt; 
Алғашында &quot;E&quot; әріпі бірнеше мағынаны береді деп айтылды: тиімді (efficiency), қоршаған ортаға зиян келтірмейтін (environmentally friendly). Алайда кейін Boeing оны &quot;8&quot; санына ұқсас келеді деп хабарлады.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot; /&gt; 
[[2003 жыл]]ы шілдеде 500 000 адам қатысқан онлайн дауыс беру нәтижесінде ұшаққа «Dreamliner» атауы берілді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2003/july/i_nan.html |title='Name Your Plane' sweepstakes |date= шілде 2003 |publisher=Boeing Frontiers Online |accessdate=September 28, 2007}}&lt;/ref&gt; 
Басқа атаулар қатарында eLiner , Global Cruiser және Stratoclimber болды.

[[Сурет:All Nippon Airways Boeing 787 Dreamliner two.jpg|thumb|left|All Nippon Airways 2004 жылы 50 ұшаққа тапсырысымен 787 Dreamliner бағдарламасына қосылды.|alt=B787 in launch customer All Nippon Airways' blue and white livery. In the background are two assembly halls, with huge doors facing left. Vehicles are parked in front of the halls.]]
[[2004 жыл]]ы [[26 сәуір]]де [[Жапония|жапондық]] [[All Nippon Airways]] (ANA) әуе компаниясы жаңа ұшақтың алғашқы тапсырыс берушісі болды: ANA 50 ұшаққа тапсырыс берді, ал олардың тапсырылуы 2008 жылдың аяғына белгіленді.&lt;ref&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2004/q2/nr_040426g.html |title=Boeing Launches 7E7 Dreamliner |work=Boeing |date=сәуір 26, 2004| accessdate=маусым 14, 2011}}&lt;/ref&gt; 
ANA тапсырыс берілген ұшақтардың 30 жергілікті әуе линияларына арналған 787-3 (бір класста 290-330 орынды), қалған 20 орта магистральді халықаралық қатынастарға арналған (мысалы, [[Токио]] Нарита - [[Бейжің]]) 787-8 нұсқасында (екі класста 210-250 орын) тапсырыс берді. Ұшақ ANA әуе компаниясына бұрын болмаған Денвер, Мәскеу және Нью-Дели қалаларына жаңа бағыттарды ашуға мүмкіндік берді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.metrodenver.org/blog-tags/industries/ANA-Japan-Denver-international-flight.html |title=ANA says Denver still in hunt for non-stop to Tokyo |publisher=Metro Denver |date=сәуір 8, 2009 |accessdate=December 14, 2010}}&lt;/ref&gt; 
787-3 және 787-8 ұшақтың алғашқы нұсқалар болды, ал 787-9 қолданысқа [[2010 жыл]]ы енгізілмек болды.

=== Жобалануы ===
787 ұшағын өдіруде алғаш рет көп алюмини беттері мен 50 000 біріктіру элементінің орнына бір алюминий құймыснан тұратын секциялар қолданылған.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rdmag.com/Featured-Articles/2006/11/The-Dream-of-Composites/ |title=The Dream of Composites |work=R&amp;D Magazine |date=қараша 20, 2006 |accessdate= қараша 23, 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name =rdmag_200707&gt;{{cite news |url=http://www.rdmag.com/Featured-Articles/2006/11/The-Dream-of-Composites/ |title=The Dream of Composites | work= RD mag | last =Walz | first1= Martha |date= қараша 20, 2006 |accessdate= September 2, 2011}}&lt;/ref&gt;
Boeing ұшаққа екі қозғалтқыш түрін таңдап алды: General Electric GEnx және Rolls-Royce Trent 1000.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot; /&gt;
Boeing 787-ні жасауда композитті материалдардың қолданылуы оның 767-ге қарағанда 20 %-ға үнемдірек екенін,&lt;ref name=AviationWeek_2009_0109&gt;{{cite web |url= http://www.aviationweek.com/aw/generic/story_generic.jsp?channel=comm&amp;id=news/WIND010909.xml&amp;headline=Boeing%20Rules%20Out%20787%20Window%20Change |title= Boeing Rules Out 787 Window Change |accessdate= маусым 14, 2011 | last =Norris | first= Guy |date= қаңтар 9, 2009 |work=[[Aviation Week]]}}&lt;/ref&gt; қозғалтқыштың пайдалылығы шамамен 40 %-ға жақсарғанын,&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.designnews.com/document.asp?doc_id=222308 |title=Design News – Features – Boeing's 'More Electric' 787 Dreamliner Spurs Engine Evolution |first= Joseph|last=Ogando|publisher=designnews.com |date=маусым 7, 2007| accessdate= September 7, 2011}}&lt;/ref&gt; аэродинамиканың жақсартылғанын хабарлады.&lt;ref name=start&gt;{{cite web |url= http://www.flightglobal.com/channels/mro/articles/2006/03/27/205611/dream-start.html | title=Dream start |first= Carole|last=Shifrin|work=Flight International|date=March 27, 2006|accessdate=September 7, 2011}}&lt;/ref&gt;
787-8 бен -9 ETOPS бойынша 330 минуттық ұшуға сертификатталуы керек болды.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Pandey |first=Mohan |title=How Boeing Defied the Airbus Challenge |year=2010 |publisher=Createspace |location=USA |isbn=978-1-4505-0113-2 |url=http://www.amazon.com/How-Boeing-Defied-Airbus-Challenge/dp/1450501133/ref=tmm_pap_title_0}}&lt;/ref&gt;

Жобалау барысында 787 моделі Boeing комапаниясының Transonic Wind Tunnel тоннелінде, QinetiQ компаниясының Франбородағы (Ұлыбритания) 5-метрлік аэродинамикалық трубасында, [[NASA]]-ның Ames Research орталығының аэродинамикалық трубасында, Францияның аэродинамиканы зерттеу агенттігінде (ONERA) сынақтан өтті. Соңғы нұсқаның сырт көрінісі қарапайым болап келді: алғашқыда ұсынылған ұшақтың ұшы мен кабина терезелері қарапайымға алмастырылды. 2004 жылдың соңында ұшаққа тапсырыстар саны 237-ге жетті.&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.reinforcedplastics.com/view/4282/boeings-787-trials-tribulations-and-restoring-the-dream/|title=Boeing's 787: trials, tribulations, and restoring the dream|work=Reinforced Plastics|accessdate=шілде 29, 2010|last=Marsh|first=George}}&lt;/ref&gt;
Алғашында 787-8 нұсқасы $ 120 млн бағаланды, бұл өндірісті таң қалдырған төмен нәтиже болды. 2007 жылы бағалар келесідей болып өзгертілді: 787-3 нұсқасы $ 146-151,5 млн, 787-8 нұсқасы $ 157-167 млн және 787-9 нұсқасы $ 189-200 млн.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://atwonline.com/aircraftenginescomponents/news/boeing-boosts-aircraft-prices-55-rising-cost-labor-materials-0309 |title=Boeing boosts aircraft prices 5.5% on rising cost of labor, materials |publisher=[[Air Transport World]] |date=маусым 26, 2007| accessdate=September 2, 2011}}&lt;/ref&gt;

=== Қолданысқа енгізілуі ===

== Нұсқалары ==
Dreamliner-дің ең алғашқы нұсқасы, қысқалау 787-8, 2009 жылдың желтоқсанында ұша бастады. Кейінірек ұзағырақ 787-9 2013 жылдың қыркүйегінде, одан кейін ең ұзын нұсқасы 787-10 2017 жылдың наурызында ұша бастады. Бұл нұсқалар ИКАО ұшақ типінің белгілеушілерінің тізімінде сәйкесінше B788, B789 және B78X деп аталады. Қысқа қашықтықтағы 787-3 2010 жылы жойылды.

'''787-8'''

Бастапқы 787-8 қанатының кеңдігі 56,7 м (186 фут). Әдеттегі сыйымдылығы 242 жолаушы және 7 355 теңіз милі (13 621 км; 8 464 миль) қашықтығы бар −8 787 отбасының базалық үлгісі болып табылады және 2011 жылы қызметке бірінші болып кірді. 787-8 ескірген Boeing 767-300ER және Airbus A330-200 ұшақтарын ауыстыруға, сондай-ақ бұрын үлкен ұшақтар үшін экономикалық тұрғыдан тиімсіз болған, жаңа нарықтарды кеңейтуге бағытталған&lt;ref&gt;https://simpleflying.com/boeing-787-increased-connectivity-new-city-pairs/&lt;/ref&gt;. 2019 жылдың қазан айында 787 тапсырыстың шамамен 29% 787-8 нұсқасы болды. 

'''787-9'''

787-8 сияқты қанатының кеңдігін сақтай отырып, 787-9 ұзартылған және күшейтілген нұсқа болып табылады, фюзеляж 20 фут (6,1 м) ұзағырақ және жоғары максималды ұшып көтерілу салмағы (MTOW) 54 500 фунт (24 700 кг). Ұшу қашықтығы 7 635 теңіз милі (8 786 миль; 14 140 км), үш класты конфигурацияда 296 жолаушыға арналған &lt;ref&gt;787 Dreamliner performance summary&lt;nowiki/&gt;https://www.boeing.com/commercial/787/by-design/#/all-model-performance-summary&lt;/ref&gt;. Boeing 767-400ER және Airbus A330-300 ұшақтарын ауыстыруға бағытталған. Ол Airbus A330-900-мен бәсекелеседі.


'''787-10'''

2017 жылдың 17 ақпанында 787 ең ұзын нұсқасы 68,3 метрлік 787-10 шықты. 

2005 жылдың желтоқсанында Emirates және Qantas сұрауы бойынша Boeing 787-9 ұшағын 290-нан 310 жолаушыға дейін кеңейту мүмкіндігін зерттей бастады. Зерттеу барысында 787 әзірлеу бағдарламасы бойынша Boeing вице-президенті Майк Бэйр, сондай сыйымдылыққа басқа тұтынушылар қызығушылық білдірсе, бірден 787-10 әзірлеуді жалғастыру оңайырақ болғанын айтты. 2013 жылдың 30 мамырында Singapore Airlines 2018–2019 жылдары жеткізілетін 30 787-10 (Боинг бағдарламаны іске қосқан жағдайда) тапсырыс беретінін мәлімдеп, алғашқы тапсырыс беруші болды. 2013 жылдың 18 маусымында Boeing Париждегі Әуе Шоу барысында 102 ұшағына тапсырыстары немесе міндеттемелері бар 787-10 ұшағын сатты. Сатып алушылардың арасында Air Lease Corporation (30), Singapore Airlines (30), United Airlines (20), және British Airways (12) болды &lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20180719132838/http://active.boeing.com/commercial/orders/displaystandardreport.cfm?cboCurrentModel=787&amp;optReportType=AllModels&amp;cboAllModel=787&amp;ViewReportF=View+Report&lt;/ref&gt;. 

== Техникалық сипаттамасы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+787 техникалық сипаттамасы
!Model
!787-8
!787-9
!787-10
|-
!Экипаж саны
| colspan=&quot;3&quot; |Екеу
|-
!Жолаушылар саны, 2-кластық
|242: 24J @85&quot; + 218Y @32&quot;
|290: 28J @85&quot; + 262Y @32&quot;
|330: 32J @85&quot; + 298Y @32&quot;
|-
!Жолаушылар саны, 1-кластық
|Max. 359, exit limit 381
|Max. 406, exit limit 420
|Max. 440, exit limit 440
|-
!Ұзындығы
|56.72 м.
|62.81 м.
|68.28 м.
|-
!Қанаты
| colspan=&quot;3&quot; |Көлемі 377 м.
|-
!Қанат кеңістігі
| colspan=&quot;3&quot; |Ұзындығы 60.12 м., орта аккорд 6.27 м.
|-
!Биіктігі
|16.92 м.
| colspan=&quot;2&quot; |17.02 м.
|-
!Фюзеляж
| colspan=&quot;3&quot; |Кабинаның ені: 5.49 метр
Сыртқы ені: 5.77 метр. Биіктігі: 5.94 м.
|-
!Жүк сыйымдылығы
|136.7 м³
28 LD3 or 9 (88×125) pallets
|172.5 м³
36 LD3 or 11 (96×125) pallets
|191.4 м³
40 LD3 or 13 (96×125) pallets
|-
!Максималды ұшу салмағы
|227,930 кг.
| colspan=&quot;2&quot; |254,011 кг.
|-
!Максималды жүктеме
|43,318 кг.
|52,587 кг.
|57,277 кг.
|-
!Жүксыз жұмыс салмағы
|119,950 кг.
|128,850 кг.
|135,500 кг.
|-
!Жанармай сыйымдылығы
|126,206 литр
101,323 кг.
| colspan=&quot;2&quot; |126,372 литр
101,456 кг.
|-
!Жылдамдығы
| colspan=&quot;3&quot; |Максимум.: Mach 0.90 (516 kН; 956 км/сағ) мах;
Круиздық: 0.85 (488 kН; 903 км/сағ) мах
|-
!Қашықтағы
|13,620 км.
|14,140 км.
|11,910 км.
|-
!Ұшуға қажетті қашықтық (Takeoff)
|2,600 м.
|2,800 м.
|2,800 м.
|-
!Максималды ұшу биіктігі (ceiling)
| colspan=&quot;2&quot; |13,100 м.
|12,500 м.
|-
!Қозғалтқыштар (×2)
| colspan=&quot;3&quot; |General Electric GEnx-1B or Rolls-Royce Trent 1000
|-
!Тарту күші (×2)
|64,000 фунт (280 kN)
|71,000 фунт (320 kN)
|76,000 фунт (340 kN)
|}

== Апаттар ==

== Тағы қараңыз ==
[[Airbus A350 XWB]]
== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

== Дереккөздер ==

== Сыртқы сілтемелер ==

{{Boeing ұшақтары}}

[[Санат:Boeing ұшақтары]]
[[Санат:Жолаушы ұшақтары]]</text>
      <sha1>i8dydz6jxbbhtb61hyjh66e5rzbxd96</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575528</id>
      <parentid>3575526</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T14:30:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3575528</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24721" sha1="0zdwtp8zd59a41oh58nmc2fpqev44m3" xml:space="preserve">{{Ұшу аппараты
 |атауы                 = Boeing 787 Dreamliner
 |типі                  = Реактивті жолаушы ұшағы
 |өндірушісі            = [[Boeing]]
 |мемлекеті             = {{USA}}
 |суреті                = Boeing 787 landing with thrust reversers activated.jpg
 |қолтаңба              = Boeing 787 Dreamliner  ұшағы Варшава әуежайында
 |жобалаушысы           = [[Boeing]]
 |бас конструкторы      = 
 |алғашқы ұшуы          = [[2009 жыл]]ы [[15 желтоқсан]]
 |эксплуатация басталуы = [[2011 жыл]]ы [[26 қазан]]
 |эксплуатация аяқталуы = 
 |статусы               = Қолданыста, өндірілуде
 |негізгі эксплуатанты  = [[All Nippon Airways]]&lt;br /&gt;[[Japan Airlines]]&lt;br /&gt;[[United Airlines]]&lt;br /&gt;[[Air India]]
 |басқа эксплуатанттары = 
 |өндіріс жылдары       = [[2007 жыл]]дан бастап
 |шығарылған бірліктері = 66 ([[2013 жыл]]дың [[маусым]]ы)&lt;ref name=&quot;Boeing Orders and Deliveries&quot;&gt;[http://active.boeing.com/commercial/orders/index.cfm Boeing Commercial Airplanes - Orders and Deliveries]&lt;/ref&gt;
 |жобалау құны          = $32 млрд ([[2011 жыл]]ғы [[Boeing]] шығыны)&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Gates, Dominic |title=Boeing celebrates 787 delivery as program's costs top $32 billion|url=http://seattletimes.nwsource.com/html/businesstechnology/2016310102_boeing25.html |work=The Seattle Times |date=September 24, 2011 |accessdate=September 26, 2011}}&lt;/ref&gt; 
 |бірлігінің құны       = 787-8: $206,8 млн&lt;ref name=&quot;prices&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.boeing.com/commercial/prices/|title=Boeing Commercial Airplanes prices|publisher=Boeing|accessdate=тамыз 7, 2012|archiveurl=http://www.webcitation.org/6DAWELAd8|archivedate=2012-12-25}}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt;787-9: $243,6 млн&lt;ref name=&quot;prices&quot;/&gt;
 |базалық моделі        = 
 |бөлек мақалалары бар нұсқалар = 
 |ортаққордағы санаты   = Boeing 787
}}
'''Boeing 787 Dreamliner''' — американдық [[Boeing]] корпорация жасап шығарған кең фюзеляжды екіқозғалтқышты реактивті жолаушы ұшағы. Ұшақ нұсқаларына байланысты 210-нан 330 жолаушыны тасымалдай алады. [[Boeing]] компаниясының хабарлауынша, бұл компанияның ең үнемді ұшағы және фюзеляжы негізінен композитті материалдан жасалған әлемдегі ең үлкен ұшақ.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot;&gt;{{cite book | last1 =Norris | first1= G | last2= Thomas | first2= G | last3= Wagner | first3= M | last4= Forbes Smith | first4= C |title=Boeing 787 Dreamliner – Flying Redefined |publisher=Aerospace Technical Publications International |year=2005 |isbn= 0-9752341-2-9}}&lt;/ref&gt; 787 ұшағы өзі алмастырған [[Boeing 767]] ұшағына қарағанда 20 %-ға аз жанармай қолданады.&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.flightglobal.com/news/articles/powering-the-dream-atypical-paths-to-boeing-787-eis-362160/ |title=Powering the Dream: Atypical paths to Boeing 787 EIS |author= Croft, Jon |publisher= Flight International |date= 17 қазан 2011 |accessdate= қаңтар 20, 2013}}&lt;/ref&gt; Dreamliner-дің басты ерекшеліктері: ұшудың электронды жүйелердің, 4 беткері әйнек, қозғалтқыш гондоласындағы шудан қорғайтын шеврондар және ұшақ ұшының жатық контуры. Ұшақ өзінен үлкенірек [[Boeing 777|777]] моделімен типтес болғандықтан ұшқыштар екі ұшақты басқару үшін бір квалификацияны меңгереді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://fsims.faa.gov/wdocs/fsb/b-787_fsb.pdf |title=Flight Standardization Board Report|date=тамыз 25, 2011 |work=[[Federal Aviation Administration]] |accessdate=қараша 8, 2011}}&lt;/ref&gt;

[[2005 жыл]]дың [[28 қаңтар]]ына дейін ұшақ Boeing 7E7 деген уақытша атпен белгілі болды.&lt;ref name=&quot;Designation&quot;&gt;{{Cite press release |title=Boeing Gives the Boeing 7E7 Dreamliner a Model Designation |publisher=Boeing |date=қаңтар 28, 2005 |url=http://www.boeing.com/news/releases/2005/q1/nr_050128g.html | accessdate=маусым 14, 2011}}&lt;/ref&gt; Алғашқы 787 2007 жылы 8 шілдеде Эверетт қаласындағы (Вашингтон штаты) Boeing компаниясының зауытынан шығарылып бұқара алдында көрсетілді. Бұл кезде ұшаққа 677 тапсырыс түскен болатын.&lt;ref name=&quot;677 orders&quot;&gt;{{Cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2007/q3/070708b_nr.html |title=Boeing Celebrates the Premiere of the 787 Dreamliner |publisher=Boeing|date=шілде 8, 2007 |accessdate=қаңтар 21, 2011}}&lt;/ref&gt; 2013 жылдың мамырына қарай 787 ұшағына 58 тапсырыс берушіден 890 ұшаққа тапсырыс жасалды. Оның ең көбі International Lease Finance Corporation (ILFC) компаниясынан түсті.

.

== Тарихы ==
=== Алғышарттары ===
1990 жылдардың соңында [[Boeing]] 747-400 және [[Boeing 767|767]] ұшақтарының сатылымы төмендеуіне байланысты оларды алмастыратын жаңа ұшақтың бағдарламасын қарастыра бастады. Компания 2 жаңа ұшақты ұсынды. Біріншісі — 747X, ол 747-400 ұшағын ұзарту және жақсарту арқылы жасалмақ болған. Ал екіншісі — Sonic Cruiser, ол 767 ұшағымен бірдей мөлшерде жанармай шығындай отырып одан 15 % артық жылдамдықпен (шамамен 0,98 М) ұша алатын.&lt;ref name=&quot;need-speed&quot;&gt;{{cite web|last=Gunter|first=Lori|url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2002/july/i_ca2.html |title=The Need for Speed, Boeing's Sonic Cruiser team focuses on the future|publisher=Boeing Frontier magazine|date=шілде 2002| accessdate =қаңтар 21, 2011}}&lt;/ref&gt; 
747X ұшағына қызығушылық болмады, ал Sonic Criuser болашағы жарқын көрінді. Бірнеше ірі [[АҚШ]] әуе компаниялары, [[Continental Airlines]]-пен қоса, Sonic Criuser концепциясына назар аударды, алайда олар ұшақты қолдану шығынына қатысты қамкөңіл көрсетті.&lt;ref name=&quot;Forbes_Sonic_Cruiser_20010528&quot;&gt;{{cite news|title=Paper plane: That Mach 0.95 Sonic Cruiser from Boeing will never fly. Here's why. |last=Banks |first=Howard |work=Forbes |date=мамыр 28, 2001 |url=http://members.forbes.com/global/2001/0528/056.html | accessdate =маусым 7, 2007}}&lt;/ref&gt;

[[2001 жылдың 11 қыркүйегіндегі лаңкестік актілер]] мен мұнай бағасының өсуі әлемдік ұшақ нарығына өзгеріс әкелді: енді әуе компанияларын жылдамдық емес, үнемділік қызықтырды. Сол кезде ең көп залал шеккен әуе тасымалдаушылары, әсіресе АҚШ компаниялары, Sonic Cruiser-дің мүмкін тапсырыс берушілері болған. Сондықтан [[2002 жыл]]ы [[20 желтоқсан]]да Boeing Sonic Cruiser жобасынан бас тартатынын мәлімдеді. [[2003 жыл]]ы [[29 қаңтар]]да компания өз бағытынын өзгеретінін мәлімдеді: Boeing Sonic Cruiser технологияларын қолдана отырып қарапайым пішімдегі 7E7 ұшағын жасайтынын айтты.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|agency=Associated Press |url=http://seattletimes.com/html/nationworld/2009373399_apusboeing787historyglance.html|title=History of the Boeing 787|work=Seattle Times| date =маусым 23, 2000|accessdate=28 қазан 2012}}&lt;/ref&gt; 
Жаңа ұшақ сыйымдылығы одан үлкен [[Boeing 747|747]] ұшағынан аз болуы керек болды, осыған орай арнайы топ зерттеу жұмыстарын бастады.&lt;ref name=&quot;Aerlines&quot;&gt;{{cite web |last=Cannegieter |first=Roger |url=http://www.aerlines.nl/issue_31/31_Cannegieter_Ranging_Capabilities.pdf |title=Long Range vs. Ultra High Capacity|publisher=Aerlines.nl |accessdate=сәуір 8, 2010}}&lt;/ref&gt; 
&lt;ref name=&quot;BabejPollak&quot;&gt;{{Cite news | last1=Babej |first1=Marc E. |last2=Pollak |first2=Tim |url=http://www.forbes.com/2006/05/23/unsolicited-advice-advertising-cx_meb_0524boeing.html | title =Boeing Versus Airbus |work=Forbes |date=мамыр 24, 2006 |accessdate=сәуір 8, 2010}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Dreamliner logo.svg|thumb|''Dreamliner'' логотипі 2003 жылы шілдеде таныстырылды.|alt=The Dreamliner logo.]]
Sonic Cruiser-ді алмастыраты жобаға &quot;7E7&quot; атауы берілді (өндірістік ішкі атауы: &quot;Y2&quot;).&lt;ref&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2003/march/cover.html |title=Maximizing the Middle, Finding the sweet spot in the market |publisher=Boeing Frontier magazine |date=March 2003}}&lt;/ref&gt; 
Boeing-тің Sonic Cruiser мен 7E7 ұшақтары аясында жасалған технологиялары компания өнімдерін жақсартуға бағытталған «Йеллоустоун жобасына» енгізілді (7E7 осы жобаның алғашқы қадамы болды).&lt;ref name=&quot;Boe_787_power_on&quot;&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2008/q2/080620b_nr.html |title=Boeing Achieves 787 Power On | publisher =Boeing |date=маусым 20, 200}}&lt;/ref&gt; 
7E7 концепциясының алғашқы суреттерінде ұшақта түсірілген кабина терезесі, төмендетілген ұшы және [[акула]] жүзбесіне ұқсас ұшақ құйрығы болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/articles/2007/10/22/218786/daydream-believer-how-different-is-the-boeing-787.html |title=Daydream believer: How different is the Boeing 787? |work=Flight International |accessdate=December 14, 2010}}&lt;/ref&gt; 
Алғашында &quot;E&quot; әріпі бірнеше мағынаны береді деп айтылды: тиімді (efficiency), қоршаған ортаға зиян келтірмейтін (environmentally friendly). Алайда кейін Boeing оны &quot;8&quot; санына ұқсас келеді деп хабарлады.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot; /&gt; 
[[2003 жыл]]ы шілдеде 500 000 адам қатысқан онлайн дауыс беру нәтижесінде ұшаққа «Dreamliner» атауы берілді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2003/july/i_nan.html |title='Name Your Plane' sweepstakes |date= шілде 2003 |publisher=Boeing Frontiers Online |accessdate=September 28, 2007}}&lt;/ref&gt; 
Басқа атаулар қатарында eLiner , Global Cruiser және Stratoclimber болды.

[[Сурет:All Nippon Airways Boeing 787 Dreamliner two.jpg|thumb|left|All Nippon Airways 2004 жылы 50 ұшаққа тапсырысымен 787 Dreamliner бағдарламасына қосылды.|alt=B787 in launch customer All Nippon Airways' blue and white livery. In the background are two assembly halls, with huge doors facing left. Vehicles are parked in front of the halls.]]
[[2004 жыл]]ы [[26 сәуір]]де [[Жапония|жапондық]] [[All Nippon Airways]] (ANA) әуе компаниясы жаңа ұшақтың алғашқы тапсырыс берушісі болды: ANA 50 ұшаққа тапсырыс берді, ал олардың тапсырылуы 2008 жылдың аяғына белгіленді.&lt;ref&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2004/q2/nr_040426g.html |title=Boeing Launches 7E7 Dreamliner |work=Boeing |date=сәуір 26, 2004| accessdate=маусым 14, 2011}}&lt;/ref&gt; 
ANA тапсырыс берілген ұшақтардың 30 жергілікті әуе линияларына арналған 787-3 (бір класста 290-330 орынды), қалған 20 орта магистральді халықаралық қатынастарға арналған (мысалы, [[Токио]] Нарита - [[Бейжің]]) 787-8 нұсқасында (екі класста 210-250 орын) тапсырыс берді. Ұшақ ANA әуе компаниясына бұрын болмаған Денвер, Мәскеу және Нью-Дели қалаларына жаңа бағыттарды ашуға мүмкіндік берді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.metrodenver.org/blog-tags/industries/ANA-Japan-Denver-international-flight.html |title=ANA says Denver still in hunt for non-stop to Tokyo |publisher=Metro Denver |date=сәуір 8, 2009 |accessdate=December 14, 2010}}&lt;/ref&gt; 
787-3 және 787-8 ұшақтың алғашқы нұсқалар болды, ал 787-9 қолданысқа [[2010 жыл]]ы енгізілмек болды.

=== Жобалануы ===
787 ұшағын өдіруде алғаш рет көп алюмини беттері мен 50 000 біріктіру элементінің орнына бір алюминий құймыснан тұратын секциялар қолданылған.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rdmag.com/Featured-Articles/2006/11/The-Dream-of-Composites/ |title=The Dream of Composites |work=R&amp;D Magazine |date=қараша 20, 2006 |accessdate= қараша 23, 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name =rdmag_200707&gt;{{cite news |url=http://www.rdmag.com/Featured-Articles/2006/11/The-Dream-of-Composites/ |title=The Dream of Composites | work= RD mag | last =Walz | first1= Martha |date= қараша 20, 2006 |accessdate= September 2, 2011}}&lt;/ref&gt;
Boeing ұшаққа екі қозғалтқыш түрін таңдап алды: General Electric GEnx және Rolls-Royce Trent 1000.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot; /&gt;
Boeing 787-ні жасауда композитті материалдардың қолданылуы оның 767-ге қарағанда 20 %-ға үнемдірек екенін,&lt;ref name=AviationWeek_2009_0109&gt;{{cite web |url= http://www.aviationweek.com/aw/generic/story_generic.jsp?channel=comm&amp;id=news/WIND010909.xml&amp;headline=Boeing%20Rules%20Out%20787%20Window%20Change |title= Boeing Rules Out 787 Window Change |accessdate= маусым 14, 2011 | last =Norris | first= Guy |date= қаңтар 9, 2009 |work=[[Aviation Week]]}}&lt;/ref&gt; қозғалтқыштың пайдалылығы шамамен 40 %-ға жақсарғанын,&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.designnews.com/document.asp?doc_id=222308 |title=Design News – Features – Boeing's 'More Electric' 787 Dreamliner Spurs Engine Evolution |first= Joseph|last=Ogando|publisher=designnews.com |date=маусым 7, 2007| accessdate= September 7, 2011}}&lt;/ref&gt; аэродинамиканың жақсартылғанын хабарлады.&lt;ref name=start&gt;{{cite web |url= http://www.flightglobal.com/channels/mro/articles/2006/03/27/205611/dream-start.html | title=Dream start |first= Carole|last=Shifrin|work=Flight International|date=March 27, 2006|accessdate=September 7, 2011}}&lt;/ref&gt;
787-8 бен -9 ETOPS бойынша 330 минуттық ұшуға сертификатталуы керек болды.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Pandey |first=Mohan |title=How Boeing Defied the Airbus Challenge |year=2010 |publisher=Createspace |location=USA |isbn=978-1-4505-0113-2 |url=http://www.amazon.com/How-Boeing-Defied-Airbus-Challenge/dp/1450501133/ref=tmm_pap_title_0}}&lt;/ref&gt;

Жобалау барысында 787 моделі Boeing комапаниясының Transonic Wind Tunnel тоннелінде, QinetiQ компаниясының Франбородағы (Ұлыбритания) 5-метрлік аэродинамикалық трубасында, [[NASA]]-ның Ames Research орталығының аэродинамикалық трубасында, Францияның аэродинамиканы зерттеу агенттігінде (ONERA) сынақтан өтті. Соңғы нұсқаның сырт көрінісі қарапайым болап келді: алғашқыда ұсынылған ұшақтың ұшы мен кабина терезелері қарапайымға алмастырылды. 2004 жылдың соңында ұшаққа тапсырыстар саны 237-ге жетті.&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.reinforcedplastics.com/view/4282/boeings-787-trials-tribulations-and-restoring-the-dream/|title=Boeing's 787: trials, tribulations, and restoring the dream|work=Reinforced Plastics|accessdate=шілде 29, 2010|last=Marsh|first=George}}&lt;/ref&gt;
Алғашында 787-8 нұсқасы $ 120 млн бағаланды, бұл өндірісті таң қалдырған төмен нәтиже болды. 2007 жылы бағалар келесідей болып өзгертілді: 787-3 нұсқасы $ 146-151,5 млн, 787-8 нұсқасы $ 157-167 млн және 787-9 нұсқасы $ 189-200 млн.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://atwonline.com/aircraftenginescomponents/news/boeing-boosts-aircraft-prices-55-rising-cost-labor-materials-0309 |title=Boeing boosts aircraft prices 5.5% on rising cost of labor, materials |publisher=[[Air Transport World]] |date=маусым 26, 2007| accessdate=September 2, 2011}}&lt;/ref&gt;

=== Қолданысқа енгізілуі ===

== Нұсқалары ==
Dreamliner-дің ең алғашқы нұсқасы, қысқалау 787-8, 2009 жылдың желтоқсанында ұша бастады. Кейінірек ұзағырақ 787-9 2013 жылдың қыркүйегінде, одан кейін ең ұзын нұсқасы 787-10 2017 жылдың наурызында ұша бастады. Бұл нұсқалар ИКАО ұшақ типінің белгілеушілерінің тізімінде сәйкесінше B788, B789 және B78X деп аталады. Қысқа қашықтықтағы 787-3 2010 жылы жойылды.

'''787-8'''

Бастапқы 787-8 қанатының кеңдігі 56,7 м (186 фут). Әдеттегі сыйымдылығы 242 жолаушы және 7 355 теңіз милі (13 621 км; 8 464 миль) қашықтығы бар −8 787 отбасының базалық үлгісі болып табылады және 2011 жылы қызметке бірінші болып кірді. 787-8 ескірген Boeing 767-300ER және Airbus A330-200 ұшақтарын ауыстыруға, сондай-ақ бұрын үлкен ұшақтар үшін экономикалық тұрғыдан тиімсіз болған, жаңа нарықтарды кеңейтуге бағытталған&lt;ref&gt;https://simpleflying.com/boeing-787-increased-connectivity-new-city-pairs/&lt;/ref&gt;. 2019 жылдың қазан айында 787 тапсырыстың шамамен 29% 787-8 нұсқасы болды. 

'''787-9'''

787-8 сияқты қанатының кеңдігін сақтай отырып, 787-9 ұзартылған және күшейтілген нұсқа болып табылады, фюзеляж 20 фут (6,1 м) ұзағырақ және жоғары максималды ұшып көтерілу салмағы (MTOW) 54 500 фунт (24 700 кг). Ұшу қашықтығы 7 635 теңіз милі (8 786 миль; 14 140 км), үш класты конфигурацияда 296 жолаушыға арналған &lt;ref&gt;787 Dreamliner performance summary&lt;nowiki/&gt;https://www.boeing.com/commercial/787/by-design/#/all-model-performance-summary&lt;/ref&gt;. Boeing 767-400ER және Airbus A330-300 ұшақтарын ауыстыруға бағытталған. Ол Airbus A330-900-мен бәсекелеседі.


'''787-10'''

2017 жылдың 17 ақпанында 787 ең ұзын нұсқасы 68,3 метрлік 787-10 шықты. 

2005 жылдың желтоқсанында Emirates және Qantas сұрауы бойынша Boeing 787-9 ұшағын 290-нан 310 жолаушыға дейін кеңейту мүмкіндігін зерттей бастады. Зерттеу барысында 787 әзірлеу бағдарламасы бойынша Boeing вице-президенті Майк Бэйр, сондай сыйымдылыққа басқа тұтынушылар қызығушылық білдірсе, бірден 787-10 әзірлеуді жалғастыру оңайырақ болғанын айтты. 2013 жылдың 30 мамырында Singapore Airlines 2018–2019 жылдары жеткізілетін 30 787-10 (Боинг бағдарламаны іске қосқан жағдайда) тапсырыс беретінін мәлімдеп, алғашқы тапсырыс беруші болды. 2013 жылдың 18 маусымында Boeing Париждегі Әуе Шоу барысында 102 ұшағына тапсырыстары немесе міндеттемелері бар 787-10 ұшағын сатты. Сатып алушылардың арасында Air Lease Corporation (30), Singapore Airlines (30), United Airlines (20), және British Airways (12) болды &lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20180719132838/http://active.boeing.com/commercial/orders/displaystandardreport.cfm?cboCurrentModel=787&amp;optReportType=AllModels&amp;cboAllModel=787&amp;ViewReportF=View+Report&lt;/ref&gt;. 

== Техникалық сипаттамасы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+787 техникалық сипаттамасы
!Model
!787-8
!787-9
!787-10
|-
!Экипаж саны
| colspan=&quot;3&quot; |Екеу
|-
!Жолаушылар саны, 2-кластық
|242: 24J @85&quot; + 218Y @32&quot;
|290: 28J @85&quot; + 262Y @32&quot;
|330: 32J @85&quot; + 298Y @32&quot;
|-
!Жолаушылар саны, 1-кластық
|Max. 359, exit limit 381
|Max. 406, exit limit 420
|Max. 440, exit limit 440
|-
!Ұзындығы
|56.72 м.
|62.81 м.
|68.28 м.
|-
!Қанаты
| colspan=&quot;3&quot; |Көлемі 377 м.
|-
!Қанат кеңістігі
| colspan=&quot;3&quot; |Ұзындығы 60.12 м., орта аккорд 6.27 м.
|-
!Биіктігі
|16.92 м.
| colspan=&quot;2&quot; |17.02 м.
|-
!Фюзеляж
| colspan=&quot;3&quot; |Кабинаның ені: 5.49 метр
Сыртқы ені: 5.77 метр. Биіктігі: 5.94 м.
|-
!Жүк сыйымдылығы
|136.7 м³
28 LD3 or 9 (88×125) pallets
|172.5 м³
36 LD3 or 11 (96×125) pallets
|191.4 м³
40 LD3 or 13 (96×125) pallets
|-
!Максималды ұшу салмағы
|227,930 кг.
| colspan=&quot;2&quot; |254,011 кг.
|-
!Максималды жүктеме
|43,318 кг.
|52,587 кг.
|57,277 кг.
|-
!Жүксыз жұмыс салмағы
|119,950 кг.
|128,850 кг.
|135,500 кг.
|-
!Жанармай сыйымдылығы
|126,206 литр
101,323 кг.
| colspan=&quot;2&quot; |126,372 литр
101,456 кг.
|-
!Жылдамдығы
| colspan=&quot;3&quot; |Максимум.: Mach 0.90 (516 kН; 956 км/сағ) мах;
Круиздық: 0.85 (488 kН; 903 км/сағ) мах
|-
!Қашықтағы
|13,620 км.
|14,140 км.
|11,910 км.
|-
!Ұшуға қажетті қашықтық (Takeoff)
|2,600 м.
|2,800 м.
|2,800 м.
|-
!Максималды ұшу биіктігі (ceiling)
| colspan=&quot;2&quot; |13,100 м.
|12,500 м.
|-
!Қозғалтқыштар (×2)
| colspan=&quot;3&quot; |General Electric GEnx-1B or Rolls-Royce Trent 1000
|-
!Тарту күші (×2)
|64,000 фунт (280 kN)
|71,000 фунт (320 kN)
|76,000 фунт (340 kN)
|}

== Апаттар ==

== Тағы қараңыз ==
[[Airbus A350 XWB]]
== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

== Дереккөздер ==

== Сыртқы сілтемелер ==

{{Boeing ұшақтары}}

[[Санат:Boeing ұшақтары]]
[[Санат:Жолаушы ұшақтары]]</text>
      <sha1>0zdwtp8zd59a41oh58nmc2fpqev44m3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575529</id>
      <parentid>3575528</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T14:30:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3575529</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24736" sha1="fs5ofe81v18cmj1pu10i4hsg6cjxsas" xml:space="preserve">{{Ұшу аппараты
 |атауы                 = Boeing 787 Dreamliner
 |типі                  = Реактивті жолаушы ұшағы
 |өндірушісі            = [[Boeing]]
 |мемлекеті             = {{USA}}
 |суреті                = Boeing 787 landing with thrust reversers activated.jpg
 |қолтаңба              = Boeing 787 Dreamliner  ұшағы Варшава әуежайында
 |жобалаушысы           = [[Boeing]]
 |бас конструкторы      = 
 |алғашқы ұшуы          = [[2009 жыл]]ы [[15 желтоқсан]]
 |эксплуатация басталуы = [[2011 жыл]]ы [[26 қазан]]
 |эксплуатация аяқталуы = 
 |статусы               = Қолданыста, өндірілуде
 |негізгі эксплуатанты  = [[All Nippon Airways]]&lt;br /&gt;[[Japan Airlines]]&lt;br /&gt;[[United Airlines]]&lt;br /&gt;[[Air India]]
 |басқа эксплуатанттары = 
 |өндіріс жылдары       = [[2007 жыл]]дан бастап
 |шығарылған бірліктері = 66 ([[2013 жыл]]дың [[маусым]]ы)&lt;ref name=&quot;Boeing Orders and Deliveries&quot;&gt;[http://active.boeing.com/commercial/orders/index.cfm Boeing Commercial Airplanes - Orders and Deliveries]&lt;/ref&gt;
 |жобалау құны          = $32 млрд ([[2011 жыл]]ғы [[Boeing]] шығыны)&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Gates, Dominic |title=Boeing celebrates 787 delivery as program's costs top $32 billion|url=http://seattletimes.nwsource.com/html/businesstechnology/2016310102_boeing25.html |work=The Seattle Times |date=September 24, 2011 |accessdate=September 26, 2011}}&lt;/ref&gt; 
 |бірлігінің құны       = 787-8: $206,8 млн&lt;ref name=&quot;prices&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.boeing.com/commercial/prices/|title=Boeing Commercial Airplanes prices|publisher=Boeing|accessdate=тамыз 7, 2012|archiveurl=http://www.webcitation.org/6DAWELAd8|archivedate=2012-12-25}}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt;787-9: $243,6 млн&lt;ref name=&quot;prices&quot;/&gt;
 |базалық моделі        = 
 |бөлек мақалалары бар нұсқалар = 
 |ортаққордағы санаты   = Boeing 787
}}
'''Boeing 787 Dreamliner''' — американдық [[Boeing]] корпорация жасап шығарған кең фюзеляжды екіқозғалтқышты реактивті жолаушы ұшағы. Ұшақ нұсқаларына байланысты 210-нан 330 жолаушыны тасымалдай алады. [[Boeing]] компаниясының хабарлауынша, бұл компанияның ең үнемді ұшағы және фюзеляжы негізінен композитті материалдан жасалған әлемдегі ең үлкен ұшақ.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot;&gt;{{cite book | last1 =Norris | first1= G | last2= Thomas | first2= G | last3= Wagner | first3= M | last4= Forbes Smith | first4= C |title=Boeing 787 Dreamliner – Flying Redefined |publisher=Aerospace Technical Publications International |year=2005 |isbn= 0-9752341-2-9}}&lt;/ref&gt; 787 ұшағы өзі алмастырған [[Boeing 767]] ұшағына қарағанда 20 %-ға аз жанармай қолданады.&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.flightglobal.com/news/articles/powering-the-dream-atypical-paths-to-boeing-787-eis-362160/ |title=Powering the Dream: Atypical paths to Boeing 787 EIS |author= Croft, Jon |publisher= Flight International |date= 17 қазан 2011 |accessdate= қаңтар 20, 2013}}&lt;/ref&gt; Dreamliner-дің басты ерекшеліктері: ұшудың электронды жүйелердің, 4 беткері әйнек, қозғалтқыш гондоласындағы шудан қорғайтын шеврондар және ұшақ ұшының жатық контуры. Ұшақ өзінен үлкенірек [[Boeing 777|777]] моделімен типтес болғандықтан ұшқыштар екі ұшақты басқару үшін бір квалификацияны меңгереді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://fsims.faa.gov/wdocs/fsb/b-787_fsb.pdf |title=Flight Standardization Board Report|date=тамыз 25, 2011 |work=[[Federal Aviation Administration]] |accessdate=қараша 8, 2011}}&lt;/ref&gt;

[[2005 жыл]]дың [[28 қаңтар]]ына дейін ұшақ Boeing 7E7 деген уақытша атпен белгілі болды.&lt;ref name=&quot;Designation&quot;&gt;{{Cite press release |title=Boeing Gives the Boeing 7E7 Dreamliner a Model Designation |publisher=Boeing |date=қаңтар 28, 2005 |url=http://www.boeing.com/news/releases/2005/q1/nr_050128g.html | accessdate=маусым 14, 2011}}&lt;/ref&gt; Алғашқы 787 2007 жылы 8 шілдеде Эверетт қаласындағы (Вашингтон штаты) Boeing компаниясының зауытынан шығарылып бұқара алдында көрсетілді. Бұл кезде ұшаққа 677 тапсырыс түскен болатын.&lt;ref name=&quot;677 orders&quot;&gt;{{Cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2007/q3/070708b_nr.html |title=Boeing Celebrates the Premiere of the 787 Dreamliner |publisher=Boeing|date=шілде 8, 2007 |accessdate=қаңтар 21, 2011}}&lt;/ref&gt; [[2013 жыл]]дың [[мамыр]]ына қарай Boeing 787 ұшағына 58 тапсырыс берушіден 890 ұшаққа тапсырыс жасалды. Оның ең көбі International Lease Finance Corporation (ILFC) компаниясынан түсті.

.

== Тарихы ==
=== Алғышарттары ===
1990 жылдардың соңында [[Boeing]] 747-400 және [[Boeing 767|767]] ұшақтарының сатылымы төмендеуіне байланысты оларды алмастыратын жаңа ұшақтың бағдарламасын қарастыра бастады. Компания 2 жаңа ұшақты ұсынды. Біріншісі — 747X, ол 747-400 ұшағын ұзарту және жақсарту арқылы жасалмақ болған. Ал екіншісі — Sonic Cruiser, ол 767 ұшағымен бірдей мөлшерде жанармай шығындай отырып одан 15 % артық жылдамдықпен (шамамен 0,98 М) ұша алатын.&lt;ref name=&quot;need-speed&quot;&gt;{{cite web|last=Gunter|first=Lori|url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2002/july/i_ca2.html |title=The Need for Speed, Boeing's Sonic Cruiser team focuses on the future|publisher=Boeing Frontier magazine|date=шілде 2002| accessdate =қаңтар 21, 2011}}&lt;/ref&gt; 
747X ұшағына қызығушылық болмады, ал Sonic Criuser болашағы жарқын көрінді. Бірнеше ірі [[АҚШ]] әуе компаниялары, [[Continental Airlines]]-пен қоса, Sonic Criuser концепциясына назар аударды, алайда олар ұшақты қолдану шығынына қатысты қамкөңіл көрсетті.&lt;ref name=&quot;Forbes_Sonic_Cruiser_20010528&quot;&gt;{{cite news|title=Paper plane: That Mach 0.95 Sonic Cruiser from Boeing will never fly. Here's why. |last=Banks |first=Howard |work=Forbes |date=мамыр 28, 2001 |url=http://members.forbes.com/global/2001/0528/056.html | accessdate =маусым 7, 2007}}&lt;/ref&gt;

[[2001 жылдың 11 қыркүйегіндегі лаңкестік актілер]] мен мұнай бағасының өсуі әлемдік ұшақ нарығына өзгеріс әкелді: енді әуе компанияларын жылдамдық емес, үнемділік қызықтырды. Сол кезде ең көп залал шеккен әуе тасымалдаушылары, әсіресе АҚШ компаниялары, Sonic Cruiser-дің мүмкін тапсырыс берушілері болған. Сондықтан [[2002 жыл]]ы [[20 желтоқсан]]да Boeing Sonic Cruiser жобасынан бас тартатынын мәлімдеді. [[2003 жыл]]ы [[29 қаңтар]]да компания өз бағытынын өзгеретінін мәлімдеді: Boeing Sonic Cruiser технологияларын қолдана отырып қарапайым пішімдегі 7E7 ұшағын жасайтынын айтты.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|agency=Associated Press |url=http://seattletimes.com/html/nationworld/2009373399_apusboeing787historyglance.html|title=History of the Boeing 787|work=Seattle Times| date =маусым 23, 2000|accessdate=28 қазан 2012}}&lt;/ref&gt; 
Жаңа ұшақ сыйымдылығы одан үлкен [[Boeing 747|747]] ұшағынан аз болуы керек болды, осыған орай арнайы топ зерттеу жұмыстарын бастады.&lt;ref name=&quot;Aerlines&quot;&gt;{{cite web |last=Cannegieter |first=Roger |url=http://www.aerlines.nl/issue_31/31_Cannegieter_Ranging_Capabilities.pdf |title=Long Range vs. Ultra High Capacity|publisher=Aerlines.nl |accessdate=сәуір 8, 2010}}&lt;/ref&gt; 
&lt;ref name=&quot;BabejPollak&quot;&gt;{{Cite news | last1=Babej |first1=Marc E. |last2=Pollak |first2=Tim |url=http://www.forbes.com/2006/05/23/unsolicited-advice-advertising-cx_meb_0524boeing.html | title =Boeing Versus Airbus |work=Forbes |date=мамыр 24, 2006 |accessdate=сәуір 8, 2010}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Dreamliner logo.svg|thumb|''Dreamliner'' логотипі 2003 жылы шілдеде таныстырылды.|alt=The Dreamliner logo.]]
Sonic Cruiser-ді алмастыраты жобаға &quot;7E7&quot; атауы берілді (өндірістік ішкі атауы: &quot;Y2&quot;).&lt;ref&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2003/march/cover.html |title=Maximizing the Middle, Finding the sweet spot in the market |publisher=Boeing Frontier magazine |date=March 2003}}&lt;/ref&gt; 
Boeing-тің Sonic Cruiser мен 7E7 ұшақтары аясында жасалған технологиялары компания өнімдерін жақсартуға бағытталған «Йеллоустоун жобасына» енгізілді (7E7 осы жобаның алғашқы қадамы болды).&lt;ref name=&quot;Boe_787_power_on&quot;&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2008/q2/080620b_nr.html |title=Boeing Achieves 787 Power On | publisher =Boeing |date=маусым 20, 200}}&lt;/ref&gt; 
7E7 концепциясының алғашқы суреттерінде ұшақта түсірілген кабина терезесі, төмендетілген ұшы және [[акула]] жүзбесіне ұқсас ұшақ құйрығы болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/articles/2007/10/22/218786/daydream-believer-how-different-is-the-boeing-787.html |title=Daydream believer: How different is the Boeing 787? |work=Flight International |accessdate=December 14, 2010}}&lt;/ref&gt; 
Алғашында &quot;E&quot; әріпі бірнеше мағынаны береді деп айтылды: тиімді (efficiency), қоршаған ортаға зиян келтірмейтін (environmentally friendly). Алайда кейін Boeing оны &quot;8&quot; санына ұқсас келеді деп хабарлады.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot; /&gt; 
[[2003 жыл]]ы шілдеде 500 000 адам қатысқан онлайн дауыс беру нәтижесінде ұшаққа «Dreamliner» атауы берілді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2003/july/i_nan.html |title='Name Your Plane' sweepstakes |date= шілде 2003 |publisher=Boeing Frontiers Online |accessdate=September 28, 2007}}&lt;/ref&gt; 
Басқа атаулар қатарында eLiner , Global Cruiser және Stratoclimber болды.

[[Сурет:All Nippon Airways Boeing 787 Dreamliner two.jpg|thumb|left|All Nippon Airways 2004 жылы 50 ұшаққа тапсырысымен 787 Dreamliner бағдарламасына қосылды.|alt=B787 in launch customer All Nippon Airways' blue and white livery. In the background are two assembly halls, with huge doors facing left. Vehicles are parked in front of the halls.]]
[[2004 жыл]]ы [[26 сәуір]]де [[Жапония|жапондық]] [[All Nippon Airways]] (ANA) әуе компаниясы жаңа ұшақтың алғашқы тапсырыс берушісі болды: ANA 50 ұшаққа тапсырыс берді, ал олардың тапсырылуы 2008 жылдың аяғына белгіленді.&lt;ref&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2004/q2/nr_040426g.html |title=Boeing Launches 7E7 Dreamliner |work=Boeing |date=сәуір 26, 2004| accessdate=маусым 14, 2011}}&lt;/ref&gt; 
ANA тапсырыс берілген ұшақтардың 30 жергілікті әуе линияларына арналған 787-3 (бір класста 290-330 орынды), қалған 20 орта магистральді халықаралық қатынастарға арналған (мысалы, [[Токио]] Нарита - [[Бейжің]]) 787-8 нұсқасында (екі класста 210-250 орын) тапсырыс берді. Ұшақ ANA әуе компаниясына бұрын болмаған Денвер, Мәскеу және Нью-Дели қалаларына жаңа бағыттарды ашуға мүмкіндік берді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.metrodenver.org/blog-tags/industries/ANA-Japan-Denver-international-flight.html |title=ANA says Denver still in hunt for non-stop to Tokyo |publisher=Metro Denver |date=сәуір 8, 2009 |accessdate=December 14, 2010}}&lt;/ref&gt; 
787-3 және 787-8 ұшақтың алғашқы нұсқалар болды, ал 787-9 қолданысқа [[2010 жыл]]ы енгізілмек болды.

=== Жобалануы ===
787 ұшағын өдіруде алғаш рет көп алюмини беттері мен 50 000 біріктіру элементінің орнына бір алюминий құймыснан тұратын секциялар қолданылған.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rdmag.com/Featured-Articles/2006/11/The-Dream-of-Composites/ |title=The Dream of Composites |work=R&amp;D Magazine |date=қараша 20, 2006 |accessdate= қараша 23, 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name =rdmag_200707&gt;{{cite news |url=http://www.rdmag.com/Featured-Articles/2006/11/The-Dream-of-Composites/ |title=The Dream of Composites | work= RD mag | last =Walz | first1= Martha |date= қараша 20, 2006 |accessdate= September 2, 2011}}&lt;/ref&gt;
Boeing ұшаққа екі қозғалтқыш түрін таңдап алды: General Electric GEnx және Rolls-Royce Trent 1000.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot; /&gt;
Boeing 787-ні жасауда композитті материалдардың қолданылуы оның 767-ге қарағанда 20 %-ға үнемдірек екенін,&lt;ref name=AviationWeek_2009_0109&gt;{{cite web |url= http://www.aviationweek.com/aw/generic/story_generic.jsp?channel=comm&amp;id=news/WIND010909.xml&amp;headline=Boeing%20Rules%20Out%20787%20Window%20Change |title= Boeing Rules Out 787 Window Change |accessdate= маусым 14, 2011 | last =Norris | first= Guy |date= қаңтар 9, 2009 |work=[[Aviation Week]]}}&lt;/ref&gt; қозғалтқыштың пайдалылығы шамамен 40 %-ға жақсарғанын,&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.designnews.com/document.asp?doc_id=222308 |title=Design News – Features – Boeing's 'More Electric' 787 Dreamliner Spurs Engine Evolution |first= Joseph|last=Ogando|publisher=designnews.com |date=маусым 7, 2007| accessdate= September 7, 2011}}&lt;/ref&gt; аэродинамиканың жақсартылғанын хабарлады.&lt;ref name=start&gt;{{cite web |url= http://www.flightglobal.com/channels/mro/articles/2006/03/27/205611/dream-start.html | title=Dream start |first= Carole|last=Shifrin|work=Flight International|date=March 27, 2006|accessdate=September 7, 2011}}&lt;/ref&gt;
787-8 бен -9 ETOPS бойынша 330 минуттық ұшуға сертификатталуы керек болды.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Pandey |first=Mohan |title=How Boeing Defied the Airbus Challenge |year=2010 |publisher=Createspace |location=USA |isbn=978-1-4505-0113-2 |url=http://www.amazon.com/How-Boeing-Defied-Airbus-Challenge/dp/1450501133/ref=tmm_pap_title_0}}&lt;/ref&gt;

Жобалау барысында 787 моделі Boeing комапаниясының Transonic Wind Tunnel тоннелінде, QinetiQ компаниясының Франбородағы (Ұлыбритания) 5-метрлік аэродинамикалық трубасында, [[NASA]]-ның Ames Research орталығының аэродинамикалық трубасында, Францияның аэродинамиканы зерттеу агенттігінде (ONERA) сынақтан өтті. Соңғы нұсқаның сырт көрінісі қарапайым болап келді: алғашқыда ұсынылған ұшақтың ұшы мен кабина терезелері қарапайымға алмастырылды. 2004 жылдың соңында ұшаққа тапсырыстар саны 237-ге жетті.&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.reinforcedplastics.com/view/4282/boeings-787-trials-tribulations-and-restoring-the-dream/|title=Boeing's 787: trials, tribulations, and restoring the dream|work=Reinforced Plastics|accessdate=шілде 29, 2010|last=Marsh|first=George}}&lt;/ref&gt;
Алғашында 787-8 нұсқасы $ 120 млн бағаланды, бұл өндірісті таң қалдырған төмен нәтиже болды. 2007 жылы бағалар келесідей болып өзгертілді: 787-3 нұсқасы $ 146-151,5 млн, 787-8 нұсқасы $ 157-167 млн және 787-9 нұсқасы $ 189-200 млн.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://atwonline.com/aircraftenginescomponents/news/boeing-boosts-aircraft-prices-55-rising-cost-labor-materials-0309 |title=Boeing boosts aircraft prices 5.5% on rising cost of labor, materials |publisher=[[Air Transport World]] |date=маусым 26, 2007| accessdate=September 2, 2011}}&lt;/ref&gt;

=== Қолданысқа енгізілуі ===

== Нұсқалары ==
Dreamliner-дің ең алғашқы нұсқасы, қысқалау 787-8, 2009 жылдың желтоқсанында ұша бастады. Кейінірек ұзағырақ 787-9 2013 жылдың қыркүйегінде, одан кейін ең ұзын нұсқасы 787-10 2017 жылдың наурызында ұша бастады. Бұл нұсқалар ИКАО ұшақ типінің белгілеушілерінің тізімінде сәйкесінше B788, B789 және B78X деп аталады. Қысқа қашықтықтағы 787-3 2010 жылы жойылды.

'''787-8'''

Бастапқы 787-8 қанатының кеңдігі 56,7 м (186 фут). Әдеттегі сыйымдылығы 242 жолаушы және 7 355 теңіз милі (13 621 км; 8 464 миль) қашықтығы бар −8 787 отбасының базалық үлгісі болып табылады және 2011 жылы қызметке бірінші болып кірді. 787-8 ескірген Boeing 767-300ER және Airbus A330-200 ұшақтарын ауыстыруға, сондай-ақ бұрын үлкен ұшақтар үшін экономикалық тұрғыдан тиімсіз болған, жаңа нарықтарды кеңейтуге бағытталған&lt;ref&gt;https://simpleflying.com/boeing-787-increased-connectivity-new-city-pairs/&lt;/ref&gt;. 2019 жылдың қазан айында 787 тапсырыстың шамамен 29% 787-8 нұсқасы болды. 

'''787-9'''

787-8 сияқты қанатының кеңдігін сақтай отырып, 787-9 ұзартылған және күшейтілген нұсқа болып табылады, фюзеляж 20 фут (6,1 м) ұзағырақ және жоғары максималды ұшып көтерілу салмағы (MTOW) 54 500 фунт (24 700 кг). Ұшу қашықтығы 7 635 теңіз милі (8 786 миль; 14 140 км), үш класты конфигурацияда 296 жолаушыға арналған &lt;ref&gt;787 Dreamliner performance summary&lt;nowiki/&gt;https://www.boeing.com/commercial/787/by-design/#/all-model-performance-summary&lt;/ref&gt;. Boeing 767-400ER және Airbus A330-300 ұшақтарын ауыстыруға бағытталған. Ол Airbus A330-900-мен бәсекелеседі.


'''787-10'''

2017 жылдың 17 ақпанында 787 ең ұзын нұсқасы 68,3 метрлік 787-10 шықты. 

2005 жылдың желтоқсанында Emirates және Qantas сұрауы бойынша Boeing 787-9 ұшағын 290-нан 310 жолаушыға дейін кеңейту мүмкіндігін зерттей бастады. Зерттеу барысында 787 әзірлеу бағдарламасы бойынша Boeing вице-президенті Майк Бэйр, сондай сыйымдылыққа басқа тұтынушылар қызығушылық білдірсе, бірден 787-10 әзірлеуді жалғастыру оңайырақ болғанын айтты. 2013 жылдың 30 мамырында Singapore Airlines 2018–2019 жылдары жеткізілетін 30 787-10 (Боинг бағдарламаны іске қосқан жағдайда) тапсырыс беретінін мәлімдеп, алғашқы тапсырыс беруші болды. 2013 жылдың 18 маусымында Boeing Париждегі Әуе Шоу барысында 102 ұшағына тапсырыстары немесе міндеттемелері бар 787-10 ұшағын сатты. Сатып алушылардың арасында Air Lease Corporation (30), Singapore Airlines (30), United Airlines (20), және British Airways (12) болды &lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20180719132838/http://active.boeing.com/commercial/orders/displaystandardreport.cfm?cboCurrentModel=787&amp;optReportType=AllModels&amp;cboAllModel=787&amp;ViewReportF=View+Report&lt;/ref&gt;. 

== Техникалық сипаттамасы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+787 техникалық сипаттамасы
!Model
!787-8
!787-9
!787-10
|-
!Экипаж саны
| colspan=&quot;3&quot; |Екеу
|-
!Жолаушылар саны, 2-кластық
|242: 24J @85&quot; + 218Y @32&quot;
|290: 28J @85&quot; + 262Y @32&quot;
|330: 32J @85&quot; + 298Y @32&quot;
|-
!Жолаушылар саны, 1-кластық
|Max. 359, exit limit 381
|Max. 406, exit limit 420
|Max. 440, exit limit 440
|-
!Ұзындығы
|56.72 м.
|62.81 м.
|68.28 м.
|-
!Қанаты
| colspan=&quot;3&quot; |Көлемі 377 м.
|-
!Қанат кеңістігі
| colspan=&quot;3&quot; |Ұзындығы 60.12 м., орта аккорд 6.27 м.
|-
!Биіктігі
|16.92 м.
| colspan=&quot;2&quot; |17.02 м.
|-
!Фюзеляж
| colspan=&quot;3&quot; |Кабинаның ені: 5.49 метр
Сыртқы ені: 5.77 метр. Биіктігі: 5.94 м.
|-
!Жүк сыйымдылығы
|136.7 м³
28 LD3 or 9 (88×125) pallets
|172.5 м³
36 LD3 or 11 (96×125) pallets
|191.4 м³
40 LD3 or 13 (96×125) pallets
|-
!Максималды ұшу салмағы
|227,930 кг.
| colspan=&quot;2&quot; |254,011 кг.
|-
!Максималды жүктеме
|43,318 кг.
|52,587 кг.
|57,277 кг.
|-
!Жүксыз жұмыс салмағы
|119,950 кг.
|128,850 кг.
|135,500 кг.
|-
!Жанармай сыйымдылығы
|126,206 литр
101,323 кг.
| colspan=&quot;2&quot; |126,372 литр
101,456 кг.
|-
!Жылдамдығы
| colspan=&quot;3&quot; |Максимум.: Mach 0.90 (516 kН; 956 км/сағ) мах;
Круиздық: 0.85 (488 kН; 903 км/сағ) мах
|-
!Қашықтағы
|13,620 км.
|14,140 км.
|11,910 км.
|-
!Ұшуға қажетті қашықтық (Takeoff)
|2,600 м.
|2,800 м.
|2,800 м.
|-
!Максималды ұшу биіктігі (ceiling)
| colspan=&quot;2&quot; |13,100 м.
|12,500 м.
|-
!Қозғалтқыштар (×2)
| colspan=&quot;3&quot; |General Electric GEnx-1B or Rolls-Royce Trent 1000
|-
!Тарту күші (×2)
|64,000 фунт (280 kN)
|71,000 фунт (320 kN)
|76,000 фунт (340 kN)
|}

== Апаттар ==

== Тағы қараңыз ==
[[Airbus A350 XWB]]
== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

== Дереккөздер ==

== Сыртқы сілтемелер ==

{{Boeing ұшақтары}}

[[Санат:Boeing ұшақтары]]
[[Санат:Жолаушы ұшақтары]]</text>
      <sha1>fs5ofe81v18cmj1pu10i4hsg6cjxsas</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575530</id>
      <parentid>3575529</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T14:33:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3575530</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24762" sha1="q9ql53t3lpu0798ecw8trg8wc2m1x68" xml:space="preserve">{{Ұшу аппараты
 |атауы                 = Boeing 787 Dreamliner
 |типі                  = Реактивті жолаушы ұшағы
 |өндірушісі            = [[Boeing]]
 |мемлекеті             = {{USA}}
 |суреті                = Boeing 787 landing with thrust reversers activated.jpg
 |қолтаңба              = Boeing 787 Dreamliner  ұшағы Варшава әуежайында
 |жобалаушысы           = [[Boeing]]
 |бас конструкторы      = 
 |алғашқы ұшуы          = [[2009 жыл]]ы [[15 желтоқсан]]
 |эксплуатация басталуы = [[2011 жыл]]ы [[26 қазан]]
 |эксплуатация аяқталуы = 
 |статусы               = Қолданыста, өндірілуде
 |негізгі эксплуатанты  = [[All Nippon Airways]]&lt;br /&gt;[[Japan Airlines]]&lt;br /&gt;[[United Airlines]]&lt;br /&gt;[[Air India]]
 |басқа эксплуатанттары = 
 |өндіріс жылдары       = [[2007 жыл]]дан бастап
 |шығарылған бірліктері = 66 ([[2013 жыл]]дың [[маусым]]ы)&lt;ref name=&quot;Boeing Orders and Deliveries&quot;&gt;[http://active.boeing.com/commercial/orders/index.cfm Boeing Commercial Airplanes - Orders and Deliveries]&lt;/ref&gt;
 |жобалау құны          = $32 млрд ([[2011 жыл]]ғы [[Boeing]] шығыны)&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Gates, Dominic |title=Boeing celebrates 787 delivery as program's costs top $32 billion|url=http://seattletimes.nwsource.com/html/businesstechnology/2016310102_boeing25.html |work=The Seattle Times |date=September 24, 2011 |accessdate=September 26, 2011}}&lt;/ref&gt; 
 |бірлігінің құны       = 787-8: $206,8 млн&lt;ref name=&quot;prices&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.boeing.com/commercial/prices/|title=Boeing Commercial Airplanes prices|publisher=Boeing|accessdate=тамыз 7, 2012|archiveurl=http://www.webcitation.org/6DAWELAd8|archivedate=2012-12-25}}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt;787-9: $243,6 млн&lt;ref name=&quot;prices&quot;/&gt;
 |базалық моделі        = 
 |бөлек мақалалары бар нұсқалар = 
 |ортаққордағы санаты   = Boeing 787
}}
'''Boeing 787 Dreamliner''' — американдық [[Boeing]] корпорация жасап шығарған кең фюзеляжды екіқозғалтқышты реактивті жолаушы ұшағы. Ұшақ нұсқаларына байланысты 210-нан 330 жолаушыны тасымалдай алады. [[Boeing]] компаниясының хабарлауынша, бұл компанияның ең үнемді ұшағы және фюзеляжы негізінен композитті материалдан жасалған әлемдегі ең үлкен ұшақ.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot;&gt;{{cite book | last1 =Norris | first1= G | last2= Thomas | first2= G | last3= Wagner | first3= M | last4= Forbes Smith | first4= C |title=Boeing 787 Dreamliner – Flying Redefined |publisher=Aerospace Technical Publications International |year=2005 |isbn= 0-9752341-2-9}}&lt;/ref&gt; 787 ұшағы өзі алмастырған [[Boeing 767]] ұшағына қарағанда 20 %-ға аз жанармай қолданады.&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.flightglobal.com/news/articles/powering-the-dream-atypical-paths-to-boeing-787-eis-362160/ |title=Powering the Dream: Atypical paths to Boeing 787 EIS |author= Croft, Jon |publisher= Flight International |date= 17 қазан 2011 |accessdate= қаңтар 20, 2013}}&lt;/ref&gt; Dreamliner-дің басты ерекшеліктері: ұшудың электронды жүйелердің, 4 беткері әйнек, қозғалтқыш гондоласындағы шудан қорғайтын шеврондар және ұшақ ұшының жатық контуры. Ұшақ өзінен үлкенірек [[Boeing 777|777]] моделімен типтес болғандықтан ұшқыштар екі ұшақты басқару үшін бір квалификацияны меңгереді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://fsims.faa.gov/wdocs/fsb/b-787_fsb.pdf |title=Flight Standardization Board Report|date=тамыз 25, 2011 |work=[[Federal Aviation Administration]] |accessdate=қараша 8, 2011}}&lt;/ref&gt;

[[2005 жыл]]дың [[28 қаңтар]]ына дейін ұшақ Boeing 7E7 деген уақытша атпен белгілі болды.&lt;ref name=&quot;Designation&quot;&gt;{{Cite press release |title=Boeing Gives the Boeing 7E7 Dreamliner a Model Designation |publisher=Boeing |date=қаңтар 28, 2005 |url=http://www.boeing.com/news/releases/2005/q1/nr_050128g.html | accessdate=маусым 14, 2011}}&lt;/ref&gt; Алғашқы 787 2007 жылы 8 шілдеде Эверетт қаласындағы (Вашингтон штаты) Boeing компаниясының зауытынан шығарылып бұқара алдында көрсетілді. Бұл кезде ұшаққа 677 тапсырыс түскен болатын.&lt;ref name=&quot;677 orders&quot;&gt;{{Cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2007/q3/070708b_nr.html |title=Boeing Celebrates the Premiere of the 787 Dreamliner |publisher=Boeing|date=шілде 8, 2007 |accessdate=қаңтар 21, 2011}}&lt;/ref&gt; [[2013 жыл]]дың [[мамыр]]ына қарай Boeing 787 ұшағына 58 тапсырыс берушіден 890 ұшаққа тапсырыс жасалды. Оның ең көбі International Lease Finance Corporation (ILFC) компаниясынан түсті.

.

== Тарихы ==
=== Алғышарттары ===
1990 жылдардың соңында [[Boeing]] 747-400 және [[Boeing 767|767]] ұшақтарының сатылымы төмендеуіне байланысты оларды алмастыратын жаңа ұшақтың бағдарламасын қарастыра бастады. Компания 2 жаңа ұшақты ұсынды. Біріншісі — 747X, ол 747-400 ұшағын ұзарту және жақсарту арқылы жасалмақ болған. Ал екіншісі — Sonic Cruiser, ол 767 ұшағымен бірдей мөлшерде жанармай шығындай отырып одан 15 % артық жылдамдықпен (шамамен 0,98 М) ұша алатын.&lt;ref name=&quot;need-speed&quot;&gt;{{cite web|last=Gunter|first=Lori|url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2002/july/i_ca2.html |title=The Need for Speed, Boeing's Sonic Cruiser team focuses on the future|publisher=Boeing Frontier magazine|date=шілде 2002| accessdate =қаңтар 21, 2011}}&lt;/ref&gt; 
747X ұшағына қызығушылық болмады, ал Sonic Criuser болашағы жарқын көрінді. Бірнеше ірі [[АҚШ]] әуе компаниялары, [[Continental Airlines]]-пен қоса, Sonic Criuser концепциясына назар аударды, алайда олар ұшақты қолдану шығынына қатысты қамкөңіл көрсетті.&lt;ref name=&quot;Forbes_Sonic_Cruiser_20010528&quot;&gt;{{cite news|title=Paper plane: That Mach 0.95 Sonic Cruiser from Boeing will never fly. Here's why. |last=Banks |first=Howard |work=Forbes |date=мамыр 28, 2001 |url=http://members.forbes.com/global/2001/0528/056.html | accessdate =маусым 7, 2007}}&lt;/ref&gt;

[[2001 жыл]]дың [[11 қыркүйек|11 қыркүйегіндегі]] лаңкестік актілер]] мен мұнай бағасының өсуі әлемдік ұшақ нарығына өзгеріс әкелді: енді әуе компанияларын жылдамдық емес, үнемділік қызықтырды. Сол кезде ең көп залал шеккен әуе тасымалдаушылары, әсіресе АҚШ компаниялары, Sonic Cruiser-дің мүмкін тапсырыс берушілері болған. Сондықтан [[2002 жыл]]ы [[20 желтоқсан]]да Boeing Sonic Cruiser жобасынан бас тартатынын мәлімдеді. [[2003 жыл]]ы [[29 қаңтар]]да компания өз бағытынын өзгеретінін мәлімдеді: Boeing Sonic Cruiser технологияларын қолдана отырып қарапайым пішімдегі 7E7 ұшағын жасайтынын айтты.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|agency=Associated Press |url=http://seattletimes.com/html/nationworld/2009373399_apusboeing787historyglance.html|title=History of the Boeing 787|work=Seattle Times| date =маусым 23, 2000|accessdate=28 қазан 2012}}&lt;/ref&gt; 
Жаңа ұшақ сыйымдылығы одан үлкен [[Boeing 747|747]] ұшағынан аз болуы керек болды, осыған орай арнайы топ зерттеу жұмыстарын бастады.&lt;ref name=&quot;Aerlines&quot;&gt;{{cite web |last=Cannegieter |first=Roger |url=http://www.aerlines.nl/issue_31/31_Cannegieter_Ranging_Capabilities.pdf |title=Long Range vs. Ultra High Capacity|publisher=Aerlines.nl |accessdate=сәуір 8, 2010}}&lt;/ref&gt; 
&lt;ref name=&quot;BabejPollak&quot;&gt;{{Cite news | last1=Babej |first1=Marc E. |last2=Pollak |first2=Tim |url=http://www.forbes.com/2006/05/23/unsolicited-advice-advertising-cx_meb_0524boeing.html | title =Boeing Versus Airbus |work=Forbes |date=мамыр 24, 2006 |accessdate=сәуір 8, 2010}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Dreamliner logo.svg|thumb|''Dreamliner'' логотипі 2003 жылы шілдеде таныстырылды.|alt=The Dreamliner logo.]]
Sonic Cruiser-ді алмастыраты жобаға &quot;7E7&quot; атауы берілді (өндірістік ішкі атауы: &quot;Y2&quot;).&lt;ref&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2003/march/cover.html |title=Maximizing the Middle, Finding the sweet spot in the market |publisher=Boeing Frontier magazine |date=March 2003}}&lt;/ref&gt; 
Boeing-тің Sonic Cruiser мен 7E7 ұшақтары аясында жасалған технологиялары компания өнімдерін жақсартуға бағытталған «Йеллоустоун жобасына» енгізілді (7E7 осы жобаның алғашқы қадамы болды).&lt;ref name=&quot;Boe_787_power_on&quot;&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2008/q2/080620b_nr.html |title=Boeing Achieves 787 Power On | publisher =Boeing |date=маусым 20, 200}}&lt;/ref&gt; 
7E7 концепциясының алғашқы суреттерінде ұшақта түсірілген кабина терезесі, төмендетілген ұшы және [[акула]] жүзбесіне ұқсас ұшақ құйрығы болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/articles/2007/10/22/218786/daydream-believer-how-different-is-the-boeing-787.html |title=Daydream believer: How different is the Boeing 787? |work=Flight International |accessdate=December 14, 2010}}&lt;/ref&gt; 
Алғашында &quot;E&quot; әріпі бірнеше мағынаны береді деп айтылды: тиімді (efficiency), қоршаған ортаға зиян келтірмейтін (environmentally friendly). Алайда кейін Boeing оны &quot;8&quot; санына ұқсас келеді деп хабарлады.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot; /&gt; 
[[2003 жыл]]ы шілдеде 500 000 адам қатысқан онлайн дауыс беру нәтижесінде ұшаққа «Dreamliner» атауы берілді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2003/july/i_nan.html |title='Name Your Plane' sweepstakes |date= шілде 2003 |publisher=Boeing Frontiers Online |accessdate=September 28, 2007}}&lt;/ref&gt; 
Басқа атаулар қатарында eLiner , Global Cruiser және Stratoclimber болды.

[[Сурет:All Nippon Airways Boeing 787 Dreamliner two.jpg|thumb|left|All Nippon Airways 2004 жылы 50 ұшаққа тапсырысымен 787 Dreamliner бағдарламасына қосылды.|alt=B787 in launch customer All Nippon Airways' blue and white livery. In the background are two assembly halls, with huge doors facing left. Vehicles are parked in front of the halls.]]
[[2004 жыл]]ы [[26 сәуір]]де [[Жапония|жапондық]] [[All Nippon Airways]] (ANA) әуе компаниясы жаңа ұшақтың алғашқы тапсырыс берушісі болды: ANA 50 ұшаққа тапсырыс берді, ал олардың тапсырылуы 2008 жылдың аяғына белгіленді.&lt;ref&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2004/q2/nr_040426g.html |title=Boeing Launches 7E7 Dreamliner |work=Boeing |date=сәуір 26, 2004| accessdate=маусым 14, 2011}}&lt;/ref&gt; 
ANA тапсырыс берілген ұшақтардың 30 жергілікті әуе линияларына арналған 787-3 (бір класста 290-330 орынды), қалған 20 орта магистральді халықаралық қатынастарға арналған (мысалы, [[Токио]] Нарита - [[Бейжің]]) 787-8 нұсқасында (екі класста 210-250 орын) тапсырыс берді. Ұшақ ANA әуе компаниясына бұрын болмаған Денвер, Мәскеу және Нью-Дели қалаларына жаңа бағыттарды ашуға мүмкіндік берді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.metrodenver.org/blog-tags/industries/ANA-Japan-Denver-international-flight.html |title=ANA says Denver still in hunt for non-stop to Tokyo |publisher=Metro Denver |date=сәуір 8, 2009 |accessdate=December 14, 2010}}&lt;/ref&gt; 
787-3 және 787-8 ұшақтың алғашқы нұсқалар болды, ал 787-9 қолданысқа [[2010 жыл]]ы енгізілмек болды.

=== Жобалануы ===
787 ұшағын өдіруде алғаш рет көп алюмини беттері мен 50 000 біріктіру элементінің орнына бір алюминий құймыснан тұратын секциялар қолданылған.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rdmag.com/Featured-Articles/2006/11/The-Dream-of-Composites/ |title=The Dream of Composites |work=R&amp;D Magazine |date=қараша 20, 2006 |accessdate= қараша 23, 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name =rdmag_200707&gt;{{cite news |url=http://www.rdmag.com/Featured-Articles/2006/11/The-Dream-of-Composites/ |title=The Dream of Composites | work= RD mag | last =Walz | first1= Martha |date= қараша 20, 2006 |accessdate= September 2, 2011}}&lt;/ref&gt;
Boeing ұшаққа екі қозғалтқыш түрін таңдап алды: General Electric GEnx және Rolls-Royce Trent 1000.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot; /&gt;
Boeing 787-ні жасауда композитті материалдардың қолданылуы оның 767-ге қарағанда 20 %-ға үнемдірек екенін,&lt;ref name=AviationWeek_2009_0109&gt;{{cite web |url= http://www.aviationweek.com/aw/generic/story_generic.jsp?channel=comm&amp;id=news/WIND010909.xml&amp;headline=Boeing%20Rules%20Out%20787%20Window%20Change |title= Boeing Rules Out 787 Window Change |accessdate= маусым 14, 2011 | last =Norris | first= Guy |date= қаңтар 9, 2009 |work=[[Aviation Week]]}}&lt;/ref&gt; қозғалтқыштың пайдалылығы шамамен 40 %-ға жақсарғанын,&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.designnews.com/document.asp?doc_id=222308 |title=Design News – Features – Boeing's 'More Electric' 787 Dreamliner Spurs Engine Evolution |first= Joseph|last=Ogando|publisher=designnews.com |date=маусым 7, 2007| accessdate= September 7, 2011}}&lt;/ref&gt; аэродинамиканың жақсартылғанын хабарлады.&lt;ref name=start&gt;{{cite web |url= http://www.flightglobal.com/channels/mro/articles/2006/03/27/205611/dream-start.html | title=Dream start |first= Carole|last=Shifrin|work=Flight International|date=March 27, 2006|accessdate=September 7, 2011}}&lt;/ref&gt;
787-8 бен -9 ETOPS бойынша 330 минуттық ұшуға сертификатталуы керек болды.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Pandey |first=Mohan |title=How Boeing Defied the Airbus Challenge |year=2010 |publisher=Createspace |location=USA |isbn=978-1-4505-0113-2 |url=http://www.amazon.com/How-Boeing-Defied-Airbus-Challenge/dp/1450501133/ref=tmm_pap_title_0}}&lt;/ref&gt;

Жобалау барысында 787 моделі Boeing комапаниясының Transonic Wind Tunnel тоннелінде, QinetiQ компаниясының Франбородағы (Ұлыбритания) 5-метрлік аэродинамикалық трубасында, [[NASA]]-ның Ames Research орталығының аэродинамикалық трубасында, Францияның аэродинамиканы зерттеу агенттігінде (ONERA) сынақтан өтті. Соңғы нұсқаның сырт көрінісі қарапайым болап келді: алғашқыда ұсынылған ұшақтың ұшы мен кабина терезелері қарапайымға алмастырылды. 2004 жылдың соңында ұшаққа тапсырыстар саны 237-ге жетті.&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.reinforcedplastics.com/view/4282/boeings-787-trials-tribulations-and-restoring-the-dream/|title=Boeing's 787: trials, tribulations, and restoring the dream|work=Reinforced Plastics|accessdate=шілде 29, 2010|last=Marsh|first=George}}&lt;/ref&gt;
Алғашында 787-8 нұсқасы $ 120 млн бағаланды, бұл өндірісті таң қалдырған төмен нәтиже болды. 2007 жылы бағалар келесідей болып өзгертілді: 787-3 нұсқасы $ 146-151,5 млн, 787-8 нұсқасы $ 157-167 млн және 787-9 нұсқасы $ 189-200 млн.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://atwonline.com/aircraftenginescomponents/news/boeing-boosts-aircraft-prices-55-rising-cost-labor-materials-0309 |title=Boeing boosts aircraft prices 5.5% on rising cost of labor, materials |publisher=[[Air Transport World]] |date=маусым 26, 2007| accessdate=September 2, 2011}}&lt;/ref&gt;

=== Қолданысқа енгізілуі ===

== Нұсқалары ==
Dreamliner-дің ең алғашқы нұсқасы, қысқалау 787-8, 2009 жылдың желтоқсанында ұша бастады. Кейінірек ұзағырақ 787-9 2013 жылдың қыркүйегінде, одан кейін ең ұзын нұсқасы 787-10 2017 жылдың наурызында ұша бастады. Бұл нұсқалар ИКАО ұшақ типінің белгілеушілерінің тізімінде сәйкесінше B788, B789 және B78X деп аталады. Қысқа қашықтықтағы 787-3 2010 жылы жойылды.

'''787-8'''

Бастапқы 787-8 қанатының кеңдігі 56,7 м (186 фут). Әдеттегі сыйымдылығы 242 жолаушы және 7 355 теңіз милі (13 621 км; 8 464 миль) қашықтығы бар −8 787 отбасының базалық үлгісі болып табылады және 2011 жылы қызметке бірінші болып кірді. 787-8 ескірген Boeing 767-300ER және Airbus A330-200 ұшақтарын ауыстыруға, сондай-ақ бұрын үлкен ұшақтар үшін экономикалық тұрғыдан тиімсіз болған, жаңа нарықтарды кеңейтуге бағытталған&lt;ref&gt;https://simpleflying.com/boeing-787-increased-connectivity-new-city-pairs/&lt;/ref&gt;. 2019 жылдың қазан айында 787 тапсырыстың шамамен 29% 787-8 нұсқасы болды. 

'''787-9'''

787-8 сияқты қанатының кеңдігін сақтай отырып, 787-9 ұзартылған және күшейтілген нұсқа болып табылады, фюзеляж 20 фут (6,1 м) ұзағырақ және жоғары максималды ұшып көтерілу салмағы (MTOW) 54 500 фунт (24 700 кг). Ұшу қашықтығы 7 635 теңіз милі (8 786 миль; 14 140 км), үш класты конфигурацияда 296 жолаушыға арналған &lt;ref&gt;787 Dreamliner performance summary&lt;nowiki/&gt;https://www.boeing.com/commercial/787/by-design/#/all-model-performance-summary&lt;/ref&gt;. Boeing 767-400ER және Airbus A330-300 ұшақтарын ауыстыруға бағытталған. Ол Airbus A330-900-мен бәсекелеседі.


'''787-10'''

2017 жылдың 17 ақпанында 787 ең ұзын нұсқасы 68,3 метрлік 787-10 шықты. 

2005 жылдың желтоқсанында Emirates және Qantas сұрауы бойынша Boeing 787-9 ұшағын 290-нан 310 жолаушыға дейін кеңейту мүмкіндігін зерттей бастады. Зерттеу барысында 787 әзірлеу бағдарламасы бойынша Boeing вице-президенті Майк Бэйр, сондай сыйымдылыққа басқа тұтынушылар қызығушылық білдірсе, бірден 787-10 әзірлеуді жалғастыру оңайырақ болғанын айтты. 2013 жылдың 30 мамырында Singapore Airlines 2018–2019 жылдары жеткізілетін 30 787-10 (Боинг бағдарламаны іске қосқан жағдайда) тапсырыс беретінін мәлімдеп, алғашқы тапсырыс беруші болды. 2013 жылдың 18 маусымында Boeing Париждегі Әуе Шоу барысында 102 ұшағына тапсырыстары немесе міндеттемелері бар 787-10 ұшағын сатты. Сатып алушылардың арасында Air Lease Corporation (30), Singapore Airlines (30), United Airlines (20), және British Airways (12) болды &lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20180719132838/http://active.boeing.com/commercial/orders/displaystandardreport.cfm?cboCurrentModel=787&amp;optReportType=AllModels&amp;cboAllModel=787&amp;ViewReportF=View+Report&lt;/ref&gt;. 

== Техникалық сипаттамасы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+787 техникалық сипаттамасы
!Model
!787-8
!787-9
!787-10
|-
!Экипаж саны
| colspan=&quot;3&quot; |Екеу
|-
!Жолаушылар саны, 2-кластық
|242: 24J @85&quot; + 218Y @32&quot;
|290: 28J @85&quot; + 262Y @32&quot;
|330: 32J @85&quot; + 298Y @32&quot;
|-
!Жолаушылар саны, 1-кластық
|Max. 359, exit limit 381
|Max. 406, exit limit 420
|Max. 440, exit limit 440
|-
!Ұзындығы
|56.72 м.
|62.81 м.
|68.28 м.
|-
!Қанаты
| colspan=&quot;3&quot; |Көлемі 377 м.
|-
!Қанат кеңістігі
| colspan=&quot;3&quot; |Ұзындығы 60.12 м., орта аккорд 6.27 м.
|-
!Биіктігі
|16.92 м.
| colspan=&quot;2&quot; |17.02 м.
|-
!Фюзеляж
| colspan=&quot;3&quot; |Кабинаның ені: 5.49 метр
Сыртқы ені: 5.77 метр. Биіктігі: 5.94 м.
|-
!Жүк сыйымдылығы
|136.7 м³
28 LD3 or 9 (88×125) pallets
|172.5 м³
36 LD3 or 11 (96×125) pallets
|191.4 м³
40 LD3 or 13 (96×125) pallets
|-
!Максималды ұшу салмағы
|227,930 кг.
| colspan=&quot;2&quot; |254,011 кг.
|-
!Максималды жүктеме
|43,318 кг.
|52,587 кг.
|57,277 кг.
|-
!Жүксыз жұмыс салмағы
|119,950 кг.
|128,850 кг.
|135,500 кг.
|-
!Жанармай сыйымдылығы
|126,206 литр
101,323 кг.
| colspan=&quot;2&quot; |126,372 литр
101,456 кг.
|-
!Жылдамдығы
| colspan=&quot;3&quot; |Максимум.: Mach 0.90 (516 kН; 956 км/сағ) мах;
Круиздық: 0.85 (488 kН; 903 км/сағ) мах
|-
!Қашықтағы
|13,620 км.
|14,140 км.
|11,910 км.
|-
!Ұшуға қажетті қашықтық (Takeoff)
|2,600 м.
|2,800 м.
|2,800 м.
|-
!Максималды ұшу биіктігі (ceiling)
| colspan=&quot;2&quot; |13,100 м.
|12,500 м.
|-
!Қозғалтқыштар (×2)
| colspan=&quot;3&quot; |General Electric GEnx-1B or Rolls-Royce Trent 1000
|-
!Тарту күші (×2)
|64,000 фунт (280 kN)
|71,000 фунт (320 kN)
|76,000 фунт (340 kN)
|}

== Апаттар ==

== Тағы қараңыз ==
[[Airbus A350 XWB]]
== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

== Дереккөздер ==

== Сыртқы сілтемелер ==

{{Boeing ұшақтары}}

[[Санат:Boeing ұшақтары]]
[[Санат:Жолаушы ұшақтары]]</text>
      <sha1>q9ql53t3lpu0798ecw8trg8wc2m1x68</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575531</id>
      <parentid>3575530</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T14:34:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3575531</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24766" sha1="js6kuj1h3vz9xm2merermumgb91ct93" xml:space="preserve">{{Ұшу аппараты
 |атауы                 = Boeing 787 Dreamliner
 |типі                  = Реактивті жолаушы ұшағы
 |өндірушісі            = [[Boeing]]
 |мемлекеті             = {{USA}}
 |суреті                = Boeing 787 landing with thrust reversers activated.jpg
 |қолтаңба              = Boeing 787 Dreamliner  ұшағы Варшава әуежайында
 |жобалаушысы           = [[Boeing]]
 |бас конструкторы      = 
 |алғашқы ұшуы          = [[2009 жыл]]ы [[15 желтоқсан]]
 |эксплуатация басталуы = [[2011 жыл]]ы [[26 қазан]]
 |эксплуатация аяқталуы = 
 |статусы               = Қолданыста, өндірілуде
 |негізгі эксплуатанты  = [[All Nippon Airways]]&lt;br /&gt;[[Japan Airlines]]&lt;br /&gt;[[United Airlines]]&lt;br /&gt;[[Air India]]
 |басқа эксплуатанттары = 
 |өндіріс жылдары       = [[2007 жыл]]дан бастап
 |шығарылған бірліктері = 66 ([[2013 жыл]]дың [[маусым]]ы)&lt;ref name=&quot;Boeing Orders and Deliveries&quot;&gt;[http://active.boeing.com/commercial/orders/index.cfm Boeing Commercial Airplanes - Orders and Deliveries]&lt;/ref&gt;
 |жобалау құны          = $32 млрд ([[2011 жыл]]ғы [[Boeing]] шығыны)&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Gates, Dominic |title=Boeing celebrates 787 delivery as program's costs top $32 billion|url=http://seattletimes.nwsource.com/html/businesstechnology/2016310102_boeing25.html |work=The Seattle Times |date=September 24, 2011 |accessdate=September 26, 2011}}&lt;/ref&gt; 
 |бірлігінің құны       = 787-8: $206,8 млн&lt;ref name=&quot;prices&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.boeing.com/commercial/prices/|title=Boeing Commercial Airplanes prices|publisher=Boeing|accessdate=тамыз 7, 2012|archiveurl=http://www.webcitation.org/6DAWELAd8|archivedate=2012-12-25}}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt;787-9: $243,6 млн&lt;ref name=&quot;prices&quot;/&gt;
 |базалық моделі        = 
 |бөлек мақалалары бар нұсқалар = 
 |ортаққордағы санаты   = Boeing 787
}}
'''Boeing 787 Dreamliner''' — американдық [[Boeing]] корпорация жасап шығарған кең фюзеляжды екіқозғалтқышты реактивті жолаушы ұшағы. Ұшақ нұсқаларына байланысты 210-нан 330 жолаушыны тасымалдай алады. [[Boeing]] компаниясының хабарлауынша, бұл компанияның ең үнемді ұшағы және фюзеляжы негізінен композитті материалдан жасалған әлемдегі ең үлкен ұшақ.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot;&gt;{{cite book | last1 =Norris | first1= G | last2= Thomas | first2= G | last3= Wagner | first3= M | last4= Forbes Smith | first4= C |title=Boeing 787 Dreamliner – Flying Redefined |publisher=Aerospace Technical Publications International |year=2005 |isbn= 0-9752341-2-9}}&lt;/ref&gt; 787 ұшағы өзі алмастырған [[Boeing 767]] ұшағына қарағанда 20 %-ға аз жанармай қолданады.&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.flightglobal.com/news/articles/powering-the-dream-atypical-paths-to-boeing-787-eis-362160/ |title=Powering the Dream: Atypical paths to Boeing 787 EIS |author= Croft, Jon |publisher= Flight International |date= 17 қазан 2011 |accessdate= қаңтар 20, 2013}}&lt;/ref&gt; Dreamliner-дің басты ерекшеліктері: ұшудың электронды жүйелердің, 4 беткері әйнек, қозғалтқыш гондоласындағы шудан қорғайтын шеврондар және ұшақ ұшының жатық контуры. Ұшақ өзінен үлкенірек [[Boeing 777|777]] моделімен типтес болғандықтан ұшқыштар екі ұшақты басқару үшін бір квалификацияны меңгереді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://fsims.faa.gov/wdocs/fsb/b-787_fsb.pdf |title=Flight Standardization Board Report|date=тамыз 25, 2011 |work=[[Federal Aviation Administration]] |accessdate=қараша 8, 2011}}&lt;/ref&gt;

[[2005 жыл]]дың [[28 қаңтар]]ына дейін ұшақ Boeing 7E7 деген уақытша атпен белгілі болды.&lt;ref name=&quot;Designation&quot;&gt;{{Cite press release |title=Boeing Gives the Boeing 7E7 Dreamliner a Model Designation |publisher=Boeing |date=қаңтар 28, 2005 |url=http://www.boeing.com/news/releases/2005/q1/nr_050128g.html | accessdate=маусым 14, 2011}}&lt;/ref&gt; Алғашқы 787 [[2007 жыл]]ы 8 шілдеде Эверетт қаласындағы (Вашингтон штаты) Boeing компаниясының зауытынан шығарылып бұқара алдында көрсетілді. Бұл кезде ұшаққа 677 тапсырыс түскен болатын.&lt;ref name=&quot;677 orders&quot;&gt;{{Cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2007/q3/070708b_nr.html |title=Boeing Celebrates the Premiere of the 787 Dreamliner |publisher=Boeing|date=шілде 8, 2007 |accessdate=қаңтар 21, 2011}}&lt;/ref&gt; [[2013 жыл]]дың [[мамыр]]ына қарай Boeing 787 ұшағына 58 тапсырыс берушіден 890 ұшаққа тапсырыс жасалды. Оның ең көбі International Lease Finance Corporation (ILFC) компаниясынан түсті.

.

== Тарихы ==
=== Алғышарттары ===
1990 жылдардың соңында [[Boeing]] 747-400 және [[Boeing 767|767]] ұшақтарының сатылымы төмендеуіне байланысты оларды алмастыратын жаңа ұшақтың бағдарламасын қарастыра бастады. Компания 2 жаңа ұшақты ұсынды. Біріншісі — 747X, ол 747-400 ұшағын ұзарту және жақсарту арқылы жасалмақ болған. Ал екіншісі — Sonic Cruiser, ол 767 ұшағымен бірдей мөлшерде жанармай шығындай отырып одан 15 % артық жылдамдықпен (шамамен 0,98 М) ұша алатын.&lt;ref name=&quot;need-speed&quot;&gt;{{cite web|last=Gunter|first=Lori|url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2002/july/i_ca2.html |title=The Need for Speed, Boeing's Sonic Cruiser team focuses on the future|publisher=Boeing Frontier magazine|date=шілде 2002| accessdate =қаңтар 21, 2011}}&lt;/ref&gt; 
747X ұшағына қызығушылық болмады, ал Sonic Criuser болашағы жарқын көрінді. Бірнеше ірі [[АҚШ]] әуе компаниялары, [[Continental Airlines]]-пен қоса, Sonic Criuser концепциясына назар аударды, алайда олар ұшақты қолдану шығынына қатысты қамкөңіл көрсетті.&lt;ref name=&quot;Forbes_Sonic_Cruiser_20010528&quot;&gt;{{cite news|title=Paper plane: That Mach 0.95 Sonic Cruiser from Boeing will never fly. Here's why. |last=Banks |first=Howard |work=Forbes |date=мамыр 28, 2001 |url=http://members.forbes.com/global/2001/0528/056.html | accessdate =маусым 7, 2007}}&lt;/ref&gt;

[[2001 жыл]]дың [[11 қыркүйек|11 қыркүйегіндегі]] лаңкестік актілер]] мен мұнай бағасының өсуі әлемдік ұшақ нарығына өзгеріс әкелді: енді әуе компанияларын жылдамдық емес, үнемділік қызықтырды. Сол кезде ең көп залал шеккен әуе тасымалдаушылары, әсіресе АҚШ компаниялары, Sonic Cruiser-дің мүмкін тапсырыс берушілері болған. Сондықтан [[2002 жыл]]ы [[20 желтоқсан]]да Boeing Sonic Cruiser жобасынан бас тартатынын мәлімдеді. [[2003 жыл]]ы [[29 қаңтар]]да компания өз бағытынын өзгеретінін мәлімдеді: Boeing Sonic Cruiser технологияларын қолдана отырып қарапайым пішімдегі 7E7 ұшағын жасайтынын айтты.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|agency=Associated Press |url=http://seattletimes.com/html/nationworld/2009373399_apusboeing787historyglance.html|title=History of the Boeing 787|work=Seattle Times| date =маусым 23, 2000|accessdate=28 қазан 2012}}&lt;/ref&gt; 
Жаңа ұшақ сыйымдылығы одан үлкен [[Boeing 747|747]] ұшағынан аз болуы керек болды, осыған орай арнайы топ зерттеу жұмыстарын бастады.&lt;ref name=&quot;Aerlines&quot;&gt;{{cite web |last=Cannegieter |first=Roger |url=http://www.aerlines.nl/issue_31/31_Cannegieter_Ranging_Capabilities.pdf |title=Long Range vs. Ultra High Capacity|publisher=Aerlines.nl |accessdate=сәуір 8, 2010}}&lt;/ref&gt; 
&lt;ref name=&quot;BabejPollak&quot;&gt;{{Cite news | last1=Babej |first1=Marc E. |last2=Pollak |first2=Tim |url=http://www.forbes.com/2006/05/23/unsolicited-advice-advertising-cx_meb_0524boeing.html | title =Boeing Versus Airbus |work=Forbes |date=мамыр 24, 2006 |accessdate=сәуір 8, 2010}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Dreamliner logo.svg|thumb|''Dreamliner'' логотипі 2003 жылы шілдеде таныстырылды.|alt=The Dreamliner logo.]]
Sonic Cruiser-ді алмастыраты жобаға &quot;7E7&quot; атауы берілді (өндірістік ішкі атауы: &quot;Y2&quot;).&lt;ref&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2003/march/cover.html |title=Maximizing the Middle, Finding the sweet spot in the market |publisher=Boeing Frontier magazine |date=March 2003}}&lt;/ref&gt; 
Boeing-тің Sonic Cruiser мен 7E7 ұшақтары аясында жасалған технологиялары компания өнімдерін жақсартуға бағытталған «Йеллоустоун жобасына» енгізілді (7E7 осы жобаның алғашқы қадамы болды).&lt;ref name=&quot;Boe_787_power_on&quot;&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2008/q2/080620b_nr.html |title=Boeing Achieves 787 Power On | publisher =Boeing |date=маусым 20, 200}}&lt;/ref&gt; 
7E7 концепциясының алғашқы суреттерінде ұшақта түсірілген кабина терезесі, төмендетілген ұшы және [[акула]] жүзбесіне ұқсас ұшақ құйрығы болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/articles/2007/10/22/218786/daydream-believer-how-different-is-the-boeing-787.html |title=Daydream believer: How different is the Boeing 787? |work=Flight International |accessdate=December 14, 2010}}&lt;/ref&gt; 
Алғашында &quot;E&quot; әріпі бірнеше мағынаны береді деп айтылды: тиімді (efficiency), қоршаған ортаға зиян келтірмейтін (environmentally friendly). Алайда кейін Boeing оны &quot;8&quot; санына ұқсас келеді деп хабарлады.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot; /&gt; 
[[2003 жыл]]ы шілдеде 500 000 адам қатысқан онлайн дауыс беру нәтижесінде ұшаққа «Dreamliner» атауы берілді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2003/july/i_nan.html |title='Name Your Plane' sweepstakes |date= шілде 2003 |publisher=Boeing Frontiers Online |accessdate=September 28, 2007}}&lt;/ref&gt; 
Басқа атаулар қатарында eLiner , Global Cruiser және Stratoclimber болды.

[[Сурет:All Nippon Airways Boeing 787 Dreamliner two.jpg|thumb|left|All Nippon Airways 2004 жылы 50 ұшаққа тапсырысымен 787 Dreamliner бағдарламасына қосылды.|alt=B787 in launch customer All Nippon Airways' blue and white livery. In the background are two assembly halls, with huge doors facing left. Vehicles are parked in front of the halls.]]
[[2004 жыл]]ы [[26 сәуір]]де [[Жапония|жапондық]] [[All Nippon Airways]] (ANA) әуе компаниясы жаңа ұшақтың алғашқы тапсырыс берушісі болды: ANA 50 ұшаққа тапсырыс берді, ал олардың тапсырылуы 2008 жылдың аяғына белгіленді.&lt;ref&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2004/q2/nr_040426g.html |title=Boeing Launches 7E7 Dreamliner |work=Boeing |date=сәуір 26, 2004| accessdate=маусым 14, 2011}}&lt;/ref&gt; 
ANA тапсырыс берілген ұшақтардың 30 жергілікті әуе линияларына арналған 787-3 (бір класста 290-330 орынды), қалған 20 орта магистральді халықаралық қатынастарға арналған (мысалы, [[Токио]] Нарита - [[Бейжің]]) 787-8 нұсқасында (екі класста 210-250 орын) тапсырыс берді. Ұшақ ANA әуе компаниясына бұрын болмаған Денвер, Мәскеу және Нью-Дели қалаларына жаңа бағыттарды ашуға мүмкіндік берді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.metrodenver.org/blog-tags/industries/ANA-Japan-Denver-international-flight.html |title=ANA says Denver still in hunt for non-stop to Tokyo |publisher=Metro Denver |date=сәуір 8, 2009 |accessdate=December 14, 2010}}&lt;/ref&gt; 
787-3 және 787-8 ұшақтың алғашқы нұсқалар болды, ал 787-9 қолданысқа [[2010 жыл]]ы енгізілмек болды.

=== Жобалануы ===
787 ұшағын өдіруде алғаш рет көп алюмини беттері мен 50 000 біріктіру элементінің орнына бір алюминий құймыснан тұратын секциялар қолданылған.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rdmag.com/Featured-Articles/2006/11/The-Dream-of-Composites/ |title=The Dream of Composites |work=R&amp;D Magazine |date=қараша 20, 2006 |accessdate= қараша 23, 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name =rdmag_200707&gt;{{cite news |url=http://www.rdmag.com/Featured-Articles/2006/11/The-Dream-of-Composites/ |title=The Dream of Composites | work= RD mag | last =Walz | first1= Martha |date= қараша 20, 2006 |accessdate= September 2, 2011}}&lt;/ref&gt;
Boeing ұшаққа екі қозғалтқыш түрін таңдап алды: General Electric GEnx және Rolls-Royce Trent 1000.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot; /&gt;
Boeing 787-ні жасауда композитті материалдардың қолданылуы оның 767-ге қарағанда 20 %-ға үнемдірек екенін,&lt;ref name=AviationWeek_2009_0109&gt;{{cite web |url= http://www.aviationweek.com/aw/generic/story_generic.jsp?channel=comm&amp;id=news/WIND010909.xml&amp;headline=Boeing%20Rules%20Out%20787%20Window%20Change |title= Boeing Rules Out 787 Window Change |accessdate= маусым 14, 2011 | last =Norris | first= Guy |date= қаңтар 9, 2009 |work=[[Aviation Week]]}}&lt;/ref&gt; қозғалтқыштың пайдалылығы шамамен 40 %-ға жақсарғанын,&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.designnews.com/document.asp?doc_id=222308 |title=Design News – Features – Boeing's 'More Electric' 787 Dreamliner Spurs Engine Evolution |first= Joseph|last=Ogando|publisher=designnews.com |date=маусым 7, 2007| accessdate= September 7, 2011}}&lt;/ref&gt; аэродинамиканың жақсартылғанын хабарлады.&lt;ref name=start&gt;{{cite web |url= http://www.flightglobal.com/channels/mro/articles/2006/03/27/205611/dream-start.html | title=Dream start |first= Carole|last=Shifrin|work=Flight International|date=March 27, 2006|accessdate=September 7, 2011}}&lt;/ref&gt;
787-8 бен -9 ETOPS бойынша 330 минуттық ұшуға сертификатталуы керек болды.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Pandey |first=Mohan |title=How Boeing Defied the Airbus Challenge |year=2010 |publisher=Createspace |location=USA |isbn=978-1-4505-0113-2 |url=http://www.amazon.com/How-Boeing-Defied-Airbus-Challenge/dp/1450501133/ref=tmm_pap_title_0}}&lt;/ref&gt;

Жобалау барысында 787 моделі Boeing комапаниясының Transonic Wind Tunnel тоннелінде, QinetiQ компаниясының Франбородағы (Ұлыбритания) 5-метрлік аэродинамикалық трубасында, [[NASA]]-ның Ames Research орталығының аэродинамикалық трубасында, Францияның аэродинамиканы зерттеу агенттігінде (ONERA) сынақтан өтті. Соңғы нұсқаның сырт көрінісі қарапайым болап келді: алғашқыда ұсынылған ұшақтың ұшы мен кабина терезелері қарапайымға алмастырылды. 2004 жылдың соңында ұшаққа тапсырыстар саны 237-ге жетті.&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.reinforcedplastics.com/view/4282/boeings-787-trials-tribulations-and-restoring-the-dream/|title=Boeing's 787: trials, tribulations, and restoring the dream|work=Reinforced Plastics|accessdate=шілде 29, 2010|last=Marsh|first=George}}&lt;/ref&gt;
Алғашында 787-8 нұсқасы $ 120 млн бағаланды, бұл өндірісті таң қалдырған төмен нәтиже болды. 2007 жылы бағалар келесідей болып өзгертілді: 787-3 нұсқасы $ 146-151,5 млн, 787-8 нұсқасы $ 157-167 млн және 787-9 нұсқасы $ 189-200 млн.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://atwonline.com/aircraftenginescomponents/news/boeing-boosts-aircraft-prices-55-rising-cost-labor-materials-0309 |title=Boeing boosts aircraft prices 5.5% on rising cost of labor, materials |publisher=[[Air Transport World]] |date=маусым 26, 2007| accessdate=September 2, 2011}}&lt;/ref&gt;

=== Қолданысқа енгізілуі ===

== Нұсқалары ==
Dreamliner-дің ең алғашқы нұсқасы, қысқалау 787-8, 2009 жылдың желтоқсанында ұша бастады. Кейінірек ұзағырақ 787-9 2013 жылдың қыркүйегінде, одан кейін ең ұзын нұсқасы 787-10 2017 жылдың наурызында ұша бастады. Бұл нұсқалар ИКАО ұшақ типінің белгілеушілерінің тізімінде сәйкесінше B788, B789 және B78X деп аталады. Қысқа қашықтықтағы 787-3 2010 жылы жойылды.

'''787-8'''

Бастапқы 787-8 қанатының кеңдігі 56,7 м (186 фут). Әдеттегі сыйымдылығы 242 жолаушы және 7 355 теңіз милі (13 621 км; 8 464 миль) қашықтығы бар −8 787 отбасының базалық үлгісі болып табылады және 2011 жылы қызметке бірінші болып кірді. 787-8 ескірген Boeing 767-300ER және Airbus A330-200 ұшақтарын ауыстыруға, сондай-ақ бұрын үлкен ұшақтар үшін экономикалық тұрғыдан тиімсіз болған, жаңа нарықтарды кеңейтуге бағытталған&lt;ref&gt;https://simpleflying.com/boeing-787-increased-connectivity-new-city-pairs/&lt;/ref&gt;. 2019 жылдың қазан айында 787 тапсырыстың шамамен 29% 787-8 нұсқасы болды. 

'''787-9'''

787-8 сияқты қанатының кеңдігін сақтай отырып, 787-9 ұзартылған және күшейтілген нұсқа болып табылады, фюзеляж 20 фут (6,1 м) ұзағырақ және жоғары максималды ұшып көтерілу салмағы (MTOW) 54 500 фунт (24 700 кг). Ұшу қашықтығы 7 635 теңіз милі (8 786 миль; 14 140 км), үш класты конфигурацияда 296 жолаушыға арналған &lt;ref&gt;787 Dreamliner performance summary&lt;nowiki/&gt;https://www.boeing.com/commercial/787/by-design/#/all-model-performance-summary&lt;/ref&gt;. Boeing 767-400ER және Airbus A330-300 ұшақтарын ауыстыруға бағытталған. Ол Airbus A330-900-мен бәсекелеседі.


'''787-10'''

2017 жылдың 17 ақпанында 787 ең ұзын нұсқасы 68,3 метрлік 787-10 шықты. 

2005 жылдың желтоқсанында Emirates және Qantas сұрауы бойынша Boeing 787-9 ұшағын 290-нан 310 жолаушыға дейін кеңейту мүмкіндігін зерттей бастады. Зерттеу барысында 787 әзірлеу бағдарламасы бойынша Boeing вице-президенті Майк Бэйр, сондай сыйымдылыққа басқа тұтынушылар қызығушылық білдірсе, бірден 787-10 әзірлеуді жалғастыру оңайырақ болғанын айтты. 2013 жылдың 30 мамырында Singapore Airlines 2018–2019 жылдары жеткізілетін 30 787-10 (Боинг бағдарламаны іске қосқан жағдайда) тапсырыс беретінін мәлімдеп, алғашқы тапсырыс беруші болды. 2013 жылдың 18 маусымында Boeing Париждегі Әуе Шоу барысында 102 ұшағына тапсырыстары немесе міндеттемелері бар 787-10 ұшағын сатты. Сатып алушылардың арасында Air Lease Corporation (30), Singapore Airlines (30), United Airlines (20), және British Airways (12) болды &lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20180719132838/http://active.boeing.com/commercial/orders/displaystandardreport.cfm?cboCurrentModel=787&amp;optReportType=AllModels&amp;cboAllModel=787&amp;ViewReportF=View+Report&lt;/ref&gt;. 

== Техникалық сипаттамасы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+787 техникалық сипаттамасы
!Model
!787-8
!787-9
!787-10
|-
!Экипаж саны
| colspan=&quot;3&quot; |Екеу
|-
!Жолаушылар саны, 2-кластық
|242: 24J @85&quot; + 218Y @32&quot;
|290: 28J @85&quot; + 262Y @32&quot;
|330: 32J @85&quot; + 298Y @32&quot;
|-
!Жолаушылар саны, 1-кластық
|Max. 359, exit limit 381
|Max. 406, exit limit 420
|Max. 440, exit limit 440
|-
!Ұзындығы
|56.72 м.
|62.81 м.
|68.28 м.
|-
!Қанаты
| colspan=&quot;3&quot; |Көлемі 377 м.
|-
!Қанат кеңістігі
| colspan=&quot;3&quot; |Ұзындығы 60.12 м., орта аккорд 6.27 м.
|-
!Биіктігі
|16.92 м.
| colspan=&quot;2&quot; |17.02 м.
|-
!Фюзеляж
| colspan=&quot;3&quot; |Кабинаның ені: 5.49 метр
Сыртқы ені: 5.77 метр. Биіктігі: 5.94 м.
|-
!Жүк сыйымдылығы
|136.7 м³
28 LD3 or 9 (88×125) pallets
|172.5 м³
36 LD3 or 11 (96×125) pallets
|191.4 м³
40 LD3 or 13 (96×125) pallets
|-
!Максималды ұшу салмағы
|227,930 кг.
| colspan=&quot;2&quot; |254,011 кг.
|-
!Максималды жүктеме
|43,318 кг.
|52,587 кг.
|57,277 кг.
|-
!Жүксыз жұмыс салмағы
|119,950 кг.
|128,850 кг.
|135,500 кг.
|-
!Жанармай сыйымдылығы
|126,206 литр
101,323 кг.
| colspan=&quot;2&quot; |126,372 литр
101,456 кг.
|-
!Жылдамдығы
| colspan=&quot;3&quot; |Максимум.: Mach 0.90 (516 kН; 956 км/сағ) мах;
Круиздық: 0.85 (488 kН; 903 км/сағ) мах
|-
!Қашықтағы
|13,620 км.
|14,140 км.
|11,910 км.
|-
!Ұшуға қажетті қашықтық (Takeoff)
|2,600 м.
|2,800 м.
|2,800 м.
|-
!Максималды ұшу биіктігі (ceiling)
| colspan=&quot;2&quot; |13,100 м.
|12,500 м.
|-
!Қозғалтқыштар (×2)
| colspan=&quot;3&quot; |General Electric GEnx-1B or Rolls-Royce Trent 1000
|-
!Тарту күші (×2)
|64,000 фунт (280 kN)
|71,000 фунт (320 kN)
|76,000 фунт (340 kN)
|}

== Апаттар ==

== Тағы қараңыз ==
[[Airbus A350 XWB]]
== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

== Дереккөздер ==

== Сыртқы сілтемелер ==

{{Boeing ұшақтары}}

[[Санат:Boeing ұшақтары]]
[[Санат:Жолаушы ұшақтары]]</text>
      <sha1>js6kuj1h3vz9xm2merermumgb91ct93</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575532</id>
      <parentid>3575531</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T14:35:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3575532</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24770" sha1="270lxekoh0oc7kwlljbwf8r6dgkm2ne" xml:space="preserve">{{Ұшу аппараты
 |атауы                 = Boeing 787 Dreamliner
 |типі                  = Реактивті жолаушы ұшағы
 |өндірушісі            = [[Boeing]]
 |мемлекеті             = {{USA}}
 |суреті                = Boeing 787 landing with thrust reversers activated.jpg
 |қолтаңба              = Boeing 787 Dreamliner  ұшағы Варшава әуежайында
 |жобалаушысы           = [[Boeing]]
 |бас конструкторы      = 
 |алғашқы ұшуы          = [[2009 жыл]]ы [[15 желтоқсан]]
 |эксплуатация басталуы = [[2011 жыл]]ы [[26 қазан]]
 |эксплуатация аяқталуы = 
 |статусы               = Қолданыста, өндірілуде
 |негізгі эксплуатанты  = [[All Nippon Airways]]&lt;br /&gt;[[Japan Airlines]]&lt;br /&gt;[[United Airlines]]&lt;br /&gt;[[Air India]]
 |басқа эксплуатанттары = 
 |өндіріс жылдары       = [[2007 жыл]]дан бастап
 |шығарылған бірліктері = 66 ([[2013 жыл]]дың [[маусым]]ы)&lt;ref name=&quot;Boeing Orders and Deliveries&quot;&gt;[http://active.boeing.com/commercial/orders/index.cfm Boeing Commercial Airplanes - Orders and Deliveries]&lt;/ref&gt;
 |жобалау құны          = $32 млрд ([[2011 жыл]]ғы [[Boeing]] шығыны)&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Gates, Dominic |title=Boeing celebrates 787 delivery as program's costs top $32 billion|url=http://seattletimes.nwsource.com/html/businesstechnology/2016310102_boeing25.html |work=The Seattle Times |date=September 24, 2011 |accessdate=September 26, 2011}}&lt;/ref&gt; 
 |бірлігінің құны       = 787-8: $206,8 млн&lt;ref name=&quot;prices&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.boeing.com/commercial/prices/|title=Boeing Commercial Airplanes prices|publisher=Boeing|accessdate=тамыз 7, 2012|archiveurl=http://www.webcitation.org/6DAWELAd8|archivedate=2012-12-25}}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt;787-9: $243,6 млн&lt;ref name=&quot;prices&quot;/&gt;
 |базалық моделі        = 
 |бөлек мақалалары бар нұсқалар = 
 |ортаққордағы санаты   = Boeing 787
}}
'''Boeing 787 Dreamliner''' — американдық [[Boeing]] корпорация жасап шығарған кең фюзеляжды екіқозғалтқышты реактивті жолаушы ұшағы. Ұшақ нұсқаларына байланысты 210-нан 330 жолаушыны тасымалдай алады. [[Boeing]] компаниясының хабарлауынша, бұл компанияның ең үнемді ұшағы және фюзеляжы негізінен композитті материалдан жасалған әлемдегі ең үлкен ұшақ.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot;&gt;{{cite book | last1 =Norris | first1= G | last2= Thomas | first2= G | last3= Wagner | first3= M | last4= Forbes Smith | first4= C |title=Boeing 787 Dreamliner – Flying Redefined |publisher=Aerospace Technical Publications International |year=2005 |isbn= 0-9752341-2-9}}&lt;/ref&gt; 787 ұшағы өзі алмастырған [[Boeing 767]] ұшағына қарағанда 20 %-ға аз жанармай қолданады.&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.flightglobal.com/news/articles/powering-the-dream-atypical-paths-to-boeing-787-eis-362160/ |title=Powering the Dream: Atypical paths to Boeing 787 EIS |author= Croft, Jon |publisher= Flight International |date= 17 қазан 2011 |accessdate= қаңтар 20, 2013}}&lt;/ref&gt; Dreamliner-дің басты ерекшеліктері: ұшудың электронды жүйелердің, 4 беткері әйнек, қозғалтқыш гондоласындағы шудан қорғайтын шеврондар және ұшақ ұшының жатық контуры. Ұшақ өзінен үлкенірек [[Boeing 777|777]] моделімен типтес болғандықтан ұшқыштар екі ұшақты басқару үшін бір квалификацияны меңгереді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://fsims.faa.gov/wdocs/fsb/b-787_fsb.pdf |title=Flight Standardization Board Report|date=тамыз 25, 2011 |work=[[Federal Aviation Administration]] |accessdate=қараша 8, 2011}}&lt;/ref&gt;

[[2005 жыл]]дың [[28 қаңтар]]ына дейін ұшақ Boeing 7E7 деген уақытша атпен белгілі болды.&lt;ref name=&quot;Designation&quot;&gt;{{Cite press release |title=Boeing Gives the Boeing 7E7 Dreamliner a Model Designation |publisher=Boeing |date=қаңтар 28, 2005 |url=http://www.boeing.com/news/releases/2005/q1/nr_050128g.html | accessdate=маусым 14, 2011}}&lt;/ref&gt; Алғашқы 787 [[2007 жыл]]ы [[8 шілде]]де Эверетт қаласындағы (Вашингтон штаты) Boeing компаниясының зауытынан шығарылып бұқара алдында көрсетілді. Бұл кезде ұшаққа 677 тапсырыс түскен болатын.&lt;ref name=&quot;677 orders&quot;&gt;{{Cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2007/q3/070708b_nr.html |title=Boeing Celebrates the Premiere of the 787 Dreamliner |publisher=Boeing|date=шілде 8, 2007 |accessdate=қаңтар 21, 2011}}&lt;/ref&gt; [[2013 жыл]]дың [[мамыр]]ына қарай Boeing 787 ұшағына 58 тапсырыс берушіден 890 ұшаққа тапсырыс жасалды. Оның ең көбі International Lease Finance Corporation (ILFC) компаниясынан түсті.

.

== Тарихы ==
=== Алғышарттары ===
1990 жылдардың соңында [[Boeing]] 747-400 және [[Boeing 767|767]] ұшақтарының сатылымы төмендеуіне байланысты оларды алмастыратын жаңа ұшақтың бағдарламасын қарастыра бастады. Компания 2 жаңа ұшақты ұсынды. Біріншісі — 747X, ол 747-400 ұшағын ұзарту және жақсарту арқылы жасалмақ болған. Ал екіншісі — Sonic Cruiser, ол 767 ұшағымен бірдей мөлшерде жанармай шығындай отырып одан 15 % артық жылдамдықпен (шамамен 0,98 М) ұша алатын.&lt;ref name=&quot;need-speed&quot;&gt;{{cite web|last=Gunter|first=Lori|url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2002/july/i_ca2.html |title=The Need for Speed, Boeing's Sonic Cruiser team focuses on the future|publisher=Boeing Frontier magazine|date=шілде 2002| accessdate =қаңтар 21, 2011}}&lt;/ref&gt; 
747X ұшағына қызығушылық болмады, ал Sonic Criuser болашағы жарқын көрінді. Бірнеше ірі [[АҚШ]] әуе компаниялары, [[Continental Airlines]]-пен қоса, Sonic Criuser концепциясына назар аударды, алайда олар ұшақты қолдану шығынына қатысты қамкөңіл көрсетті.&lt;ref name=&quot;Forbes_Sonic_Cruiser_20010528&quot;&gt;{{cite news|title=Paper plane: That Mach 0.95 Sonic Cruiser from Boeing will never fly. Here's why. |last=Banks |first=Howard |work=Forbes |date=мамыр 28, 2001 |url=http://members.forbes.com/global/2001/0528/056.html | accessdate =маусым 7, 2007}}&lt;/ref&gt;

[[2001 жыл]]дың [[11 қыркүйек|11 қыркүйегіндегі]] лаңкестік актілер]] мен мұнай бағасының өсуі әлемдік ұшақ нарығына өзгеріс әкелді: енді әуе компанияларын жылдамдық емес, үнемділік қызықтырды. Сол кезде ең көп залал шеккен әуе тасымалдаушылары, әсіресе АҚШ компаниялары, Sonic Cruiser-дің мүмкін тапсырыс берушілері болған. Сондықтан [[2002 жыл]]ы [[20 желтоқсан]]да Boeing Sonic Cruiser жобасынан бас тартатынын мәлімдеді. [[2003 жыл]]ы [[29 қаңтар]]да компания өз бағытынын өзгеретінін мәлімдеді: Boeing Sonic Cruiser технологияларын қолдана отырып қарапайым пішімдегі 7E7 ұшағын жасайтынын айтты.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|agency=Associated Press |url=http://seattletimes.com/html/nationworld/2009373399_apusboeing787historyglance.html|title=History of the Boeing 787|work=Seattle Times| date =маусым 23, 2000|accessdate=28 қазан 2012}}&lt;/ref&gt; 
Жаңа ұшақ сыйымдылығы одан үлкен [[Boeing 747|747]] ұшағынан аз болуы керек болды, осыған орай арнайы топ зерттеу жұмыстарын бастады.&lt;ref name=&quot;Aerlines&quot;&gt;{{cite web |last=Cannegieter |first=Roger |url=http://www.aerlines.nl/issue_31/31_Cannegieter_Ranging_Capabilities.pdf |title=Long Range vs. Ultra High Capacity|publisher=Aerlines.nl |accessdate=сәуір 8, 2010}}&lt;/ref&gt; 
&lt;ref name=&quot;BabejPollak&quot;&gt;{{Cite news | last1=Babej |first1=Marc E. |last2=Pollak |first2=Tim |url=http://www.forbes.com/2006/05/23/unsolicited-advice-advertising-cx_meb_0524boeing.html | title =Boeing Versus Airbus |work=Forbes |date=мамыр 24, 2006 |accessdate=сәуір 8, 2010}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Dreamliner logo.svg|thumb|''Dreamliner'' логотипі 2003 жылы шілдеде таныстырылды.|alt=The Dreamliner logo.]]
Sonic Cruiser-ді алмастыраты жобаға &quot;7E7&quot; атауы берілді (өндірістік ішкі атауы: &quot;Y2&quot;).&lt;ref&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2003/march/cover.html |title=Maximizing the Middle, Finding the sweet spot in the market |publisher=Boeing Frontier magazine |date=March 2003}}&lt;/ref&gt; 
Boeing-тің Sonic Cruiser мен 7E7 ұшақтары аясында жасалған технологиялары компания өнімдерін жақсартуға бағытталған «Йеллоустоун жобасына» енгізілді (7E7 осы жобаның алғашқы қадамы болды).&lt;ref name=&quot;Boe_787_power_on&quot;&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2008/q2/080620b_nr.html |title=Boeing Achieves 787 Power On | publisher =Boeing |date=маусым 20, 200}}&lt;/ref&gt; 
7E7 концепциясының алғашқы суреттерінде ұшақта түсірілген кабина терезесі, төмендетілген ұшы және [[акула]] жүзбесіне ұқсас ұшақ құйрығы болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/articles/2007/10/22/218786/daydream-believer-how-different-is-the-boeing-787.html |title=Daydream believer: How different is the Boeing 787? |work=Flight International |accessdate=December 14, 2010}}&lt;/ref&gt; 
Алғашында &quot;E&quot; әріпі бірнеше мағынаны береді деп айтылды: тиімді (efficiency), қоршаған ортаға зиян келтірмейтін (environmentally friendly). Алайда кейін Boeing оны &quot;8&quot; санына ұқсас келеді деп хабарлады.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot; /&gt; 
[[2003 жыл]]ы шілдеде 500 000 адам қатысқан онлайн дауыс беру нәтижесінде ұшаққа «Dreamliner» атауы берілді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2003/july/i_nan.html |title='Name Your Plane' sweepstakes |date= шілде 2003 |publisher=Boeing Frontiers Online |accessdate=September 28, 2007}}&lt;/ref&gt; 
Басқа атаулар қатарында eLiner , Global Cruiser және Stratoclimber болды.

[[Сурет:All Nippon Airways Boeing 787 Dreamliner two.jpg|thumb|left|All Nippon Airways 2004 жылы 50 ұшаққа тапсырысымен 787 Dreamliner бағдарламасына қосылды.|alt=B787 in launch customer All Nippon Airways' blue and white livery. In the background are two assembly halls, with huge doors facing left. Vehicles are parked in front of the halls.]]
[[2004 жыл]]ы [[26 сәуір]]де [[Жапония|жапондық]] [[All Nippon Airways]] (ANA) әуе компаниясы жаңа ұшақтың алғашқы тапсырыс берушісі болды: ANA 50 ұшаққа тапсырыс берді, ал олардың тапсырылуы 2008 жылдың аяғына белгіленді.&lt;ref&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2004/q2/nr_040426g.html |title=Boeing Launches 7E7 Dreamliner |work=Boeing |date=сәуір 26, 2004| accessdate=маусым 14, 2011}}&lt;/ref&gt; 
ANA тапсырыс берілген ұшақтардың 30 жергілікті әуе линияларына арналған 787-3 (бір класста 290-330 орынды), қалған 20 орта магистральді халықаралық қатынастарға арналған (мысалы, [[Токио]] Нарита - [[Бейжің]]) 787-8 нұсқасында (екі класста 210-250 орын) тапсырыс берді. Ұшақ ANA әуе компаниясына бұрын болмаған Денвер, Мәскеу және Нью-Дели қалаларына жаңа бағыттарды ашуға мүмкіндік берді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.metrodenver.org/blog-tags/industries/ANA-Japan-Denver-international-flight.html |title=ANA says Denver still in hunt for non-stop to Tokyo |publisher=Metro Denver |date=сәуір 8, 2009 |accessdate=December 14, 2010}}&lt;/ref&gt; 
787-3 және 787-8 ұшақтың алғашқы нұсқалар болды, ал 787-9 қолданысқа [[2010 жыл]]ы енгізілмек болды.

=== Жобалануы ===
787 ұшағын өдіруде алғаш рет көп алюмини беттері мен 50 000 біріктіру элементінің орнына бір алюминий құймыснан тұратын секциялар қолданылған.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rdmag.com/Featured-Articles/2006/11/The-Dream-of-Composites/ |title=The Dream of Composites |work=R&amp;D Magazine |date=қараша 20, 2006 |accessdate= қараша 23, 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name =rdmag_200707&gt;{{cite news |url=http://www.rdmag.com/Featured-Articles/2006/11/The-Dream-of-Composites/ |title=The Dream of Composites | work= RD mag | last =Walz | first1= Martha |date= қараша 20, 2006 |accessdate= September 2, 2011}}&lt;/ref&gt;
Boeing ұшаққа екі қозғалтқыш түрін таңдап алды: General Electric GEnx және Rolls-Royce Trent 1000.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot; /&gt;
Boeing 787-ні жасауда композитті материалдардың қолданылуы оның 767-ге қарағанда 20 %-ға үнемдірек екенін,&lt;ref name=AviationWeek_2009_0109&gt;{{cite web |url= http://www.aviationweek.com/aw/generic/story_generic.jsp?channel=comm&amp;id=news/WIND010909.xml&amp;headline=Boeing%20Rules%20Out%20787%20Window%20Change |title= Boeing Rules Out 787 Window Change |accessdate= маусым 14, 2011 | last =Norris | first= Guy |date= қаңтар 9, 2009 |work=[[Aviation Week]]}}&lt;/ref&gt; қозғалтқыштың пайдалылығы шамамен 40 %-ға жақсарғанын,&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.designnews.com/document.asp?doc_id=222308 |title=Design News – Features – Boeing's 'More Electric' 787 Dreamliner Spurs Engine Evolution |first= Joseph|last=Ogando|publisher=designnews.com |date=маусым 7, 2007| accessdate= September 7, 2011}}&lt;/ref&gt; аэродинамиканың жақсартылғанын хабарлады.&lt;ref name=start&gt;{{cite web |url= http://www.flightglobal.com/channels/mro/articles/2006/03/27/205611/dream-start.html | title=Dream start |first= Carole|last=Shifrin|work=Flight International|date=March 27, 2006|accessdate=September 7, 2011}}&lt;/ref&gt;
787-8 бен -9 ETOPS бойынша 330 минуттық ұшуға сертификатталуы керек болды.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Pandey |first=Mohan |title=How Boeing Defied the Airbus Challenge |year=2010 |publisher=Createspace |location=USA |isbn=978-1-4505-0113-2 |url=http://www.amazon.com/How-Boeing-Defied-Airbus-Challenge/dp/1450501133/ref=tmm_pap_title_0}}&lt;/ref&gt;

Жобалау барысында 787 моделі Boeing комапаниясының Transonic Wind Tunnel тоннелінде, QinetiQ компаниясының Франбородағы (Ұлыбритания) 5-метрлік аэродинамикалық трубасында, [[NASA]]-ның Ames Research орталығының аэродинамикалық трубасында, Францияның аэродинамиканы зерттеу агенттігінде (ONERA) сынақтан өтті. Соңғы нұсқаның сырт көрінісі қарапайым болап келді: алғашқыда ұсынылған ұшақтың ұшы мен кабина терезелері қарапайымға алмастырылды. 2004 жылдың соңында ұшаққа тапсырыстар саны 237-ге жетті.&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.reinforcedplastics.com/view/4282/boeings-787-trials-tribulations-and-restoring-the-dream/|title=Boeing's 787: trials, tribulations, and restoring the dream|work=Reinforced Plastics|accessdate=шілде 29, 2010|last=Marsh|first=George}}&lt;/ref&gt;
Алғашында 787-8 нұсқасы $ 120 млн бағаланды, бұл өндірісті таң қалдырған төмен нәтиже болды. 2007 жылы бағалар келесідей болып өзгертілді: 787-3 нұсқасы $ 146-151,5 млн, 787-8 нұсқасы $ 157-167 млн және 787-9 нұсқасы $ 189-200 млн.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://atwonline.com/aircraftenginescomponents/news/boeing-boosts-aircraft-prices-55-rising-cost-labor-materials-0309 |title=Boeing boosts aircraft prices 5.5% on rising cost of labor, materials |publisher=[[Air Transport World]] |date=маусым 26, 2007| accessdate=September 2, 2011}}&lt;/ref&gt;

=== Қолданысқа енгізілуі ===

== Нұсқалары ==
Dreamliner-дің ең алғашқы нұсқасы, қысқалау 787-8, 2009 жылдың желтоқсанында ұша бастады. Кейінірек ұзағырақ 787-9 2013 жылдың қыркүйегінде, одан кейін ең ұзын нұсқасы 787-10 2017 жылдың наурызында ұша бастады. Бұл нұсқалар ИКАО ұшақ типінің белгілеушілерінің тізімінде сәйкесінше B788, B789 және B78X деп аталады. Қысқа қашықтықтағы 787-3 2010 жылы жойылды.

'''787-8'''

Бастапқы 787-8 қанатының кеңдігі 56,7 м (186 фут). Әдеттегі сыйымдылығы 242 жолаушы және 7 355 теңіз милі (13 621 км; 8 464 миль) қашықтығы бар −8 787 отбасының базалық үлгісі болып табылады және 2011 жылы қызметке бірінші болып кірді. 787-8 ескірген Boeing 767-300ER және Airbus A330-200 ұшақтарын ауыстыруға, сондай-ақ бұрын үлкен ұшақтар үшін экономикалық тұрғыдан тиімсіз болған, жаңа нарықтарды кеңейтуге бағытталған&lt;ref&gt;https://simpleflying.com/boeing-787-increased-connectivity-new-city-pairs/&lt;/ref&gt;. 2019 жылдың қазан айында 787 тапсырыстың шамамен 29% 787-8 нұсқасы болды. 

'''787-9'''

787-8 сияқты қанатының кеңдігін сақтай отырып, 787-9 ұзартылған және күшейтілген нұсқа болып табылады, фюзеляж 20 фут (6,1 м) ұзағырақ және жоғары максималды ұшып көтерілу салмағы (MTOW) 54 500 фунт (24 700 кг). Ұшу қашықтығы 7 635 теңіз милі (8 786 миль; 14 140 км), үш класты конфигурацияда 296 жолаушыға арналған &lt;ref&gt;787 Dreamliner performance summary&lt;nowiki/&gt;https://www.boeing.com/commercial/787/by-design/#/all-model-performance-summary&lt;/ref&gt;. Boeing 767-400ER және Airbus A330-300 ұшақтарын ауыстыруға бағытталған. Ол Airbus A330-900-мен бәсекелеседі.


'''787-10'''

2017 жылдың 17 ақпанында 787 ең ұзын нұсқасы 68,3 метрлік 787-10 шықты. 

2005 жылдың желтоқсанында Emirates және Qantas сұрауы бойынша Boeing 787-9 ұшағын 290-нан 310 жолаушыға дейін кеңейту мүмкіндігін зерттей бастады. Зерттеу барысында 787 әзірлеу бағдарламасы бойынша Boeing вице-президенті Майк Бэйр, сондай сыйымдылыққа басқа тұтынушылар қызығушылық білдірсе, бірден 787-10 әзірлеуді жалғастыру оңайырақ болғанын айтты. 2013 жылдың 30 мамырында Singapore Airlines 2018–2019 жылдары жеткізілетін 30 787-10 (Боинг бағдарламаны іске қосқан жағдайда) тапсырыс беретінін мәлімдеп, алғашқы тапсырыс беруші болды. 2013 жылдың 18 маусымында Boeing Париждегі Әуе Шоу барысында 102 ұшағына тапсырыстары немесе міндеттемелері бар 787-10 ұшағын сатты. Сатып алушылардың арасында Air Lease Corporation (30), Singapore Airlines (30), United Airlines (20), және British Airways (12) болды &lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20180719132838/http://active.boeing.com/commercial/orders/displaystandardreport.cfm?cboCurrentModel=787&amp;optReportType=AllModels&amp;cboAllModel=787&amp;ViewReportF=View+Report&lt;/ref&gt;. 

== Техникалық сипаттамасы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+787 техникалық сипаттамасы
!Model
!787-8
!787-9
!787-10
|-
!Экипаж саны
| colspan=&quot;3&quot; |Екеу
|-
!Жолаушылар саны, 2-кластық
|242: 24J @85&quot; + 218Y @32&quot;
|290: 28J @85&quot; + 262Y @32&quot;
|330: 32J @85&quot; + 298Y @32&quot;
|-
!Жолаушылар саны, 1-кластық
|Max. 359, exit limit 381
|Max. 406, exit limit 420
|Max. 440, exit limit 440
|-
!Ұзындығы
|56.72 м.
|62.81 м.
|68.28 м.
|-
!Қанаты
| colspan=&quot;3&quot; |Көлемі 377 м.
|-
!Қанат кеңістігі
| colspan=&quot;3&quot; |Ұзындығы 60.12 м., орта аккорд 6.27 м.
|-
!Биіктігі
|16.92 м.
| colspan=&quot;2&quot; |17.02 м.
|-
!Фюзеляж
| colspan=&quot;3&quot; |Кабинаның ені: 5.49 метр
Сыртқы ені: 5.77 метр. Биіктігі: 5.94 м.
|-
!Жүк сыйымдылығы
|136.7 м³
28 LD3 or 9 (88×125) pallets
|172.5 м³
36 LD3 or 11 (96×125) pallets
|191.4 м³
40 LD3 or 13 (96×125) pallets
|-
!Максималды ұшу салмағы
|227,930 кг.
| colspan=&quot;2&quot; |254,011 кг.
|-
!Максималды жүктеме
|43,318 кг.
|52,587 кг.
|57,277 кг.
|-
!Жүксыз жұмыс салмағы
|119,950 кг.
|128,850 кг.
|135,500 кг.
|-
!Жанармай сыйымдылығы
|126,206 литр
101,323 кг.
| colspan=&quot;2&quot; |126,372 литр
101,456 кг.
|-
!Жылдамдығы
| colspan=&quot;3&quot; |Максимум.: Mach 0.90 (516 kН; 956 км/сағ) мах;
Круиздық: 0.85 (488 kН; 903 км/сағ) мах
|-
!Қашықтағы
|13,620 км.
|14,140 км.
|11,910 км.
|-
!Ұшуға қажетті қашықтық (Takeoff)
|2,600 м.
|2,800 м.
|2,800 м.
|-
!Максималды ұшу биіктігі (ceiling)
| colspan=&quot;2&quot; |13,100 м.
|12,500 м.
|-
!Қозғалтқыштар (×2)
| colspan=&quot;3&quot; |General Electric GEnx-1B or Rolls-Royce Trent 1000
|-
!Тарту күші (×2)
|64,000 фунт (280 kN)
|71,000 фунт (320 kN)
|76,000 фунт (340 kN)
|}

== Апаттар ==

== Тағы қараңыз ==
[[Airbus A350 XWB]]
== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

== Дереккөздер ==

== Сыртқы сілтемелер ==

{{Boeing ұшақтары}}

[[Санат:Boeing ұшақтары]]
[[Санат:Жолаушы ұшақтары]]</text>
      <sha1>270lxekoh0oc7kwlljbwf8r6dgkm2ne</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575533</id>
      <parentid>3575532</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T14:36:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Алғышарттары */</comment>
      <origin>3575533</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24774" sha1="4uh9xrin434fb4j1imjc3mbjlw4cra2" xml:space="preserve">{{Ұшу аппараты
 |атауы                 = Boeing 787 Dreamliner
 |типі                  = Реактивті жолаушы ұшағы
 |өндірушісі            = [[Boeing]]
 |мемлекеті             = {{USA}}
 |суреті                = Boeing 787 landing with thrust reversers activated.jpg
 |қолтаңба              = Boeing 787 Dreamliner  ұшағы Варшава әуежайында
 |жобалаушысы           = [[Boeing]]
 |бас конструкторы      = 
 |алғашқы ұшуы          = [[2009 жыл]]ы [[15 желтоқсан]]
 |эксплуатация басталуы = [[2011 жыл]]ы [[26 қазан]]
 |эксплуатация аяқталуы = 
 |статусы               = Қолданыста, өндірілуде
 |негізгі эксплуатанты  = [[All Nippon Airways]]&lt;br /&gt;[[Japan Airlines]]&lt;br /&gt;[[United Airlines]]&lt;br /&gt;[[Air India]]
 |басқа эксплуатанттары = 
 |өндіріс жылдары       = [[2007 жыл]]дан бастап
 |шығарылған бірліктері = 66 ([[2013 жыл]]дың [[маусым]]ы)&lt;ref name=&quot;Boeing Orders and Deliveries&quot;&gt;[http://active.boeing.com/commercial/orders/index.cfm Boeing Commercial Airplanes - Orders and Deliveries]&lt;/ref&gt;
 |жобалау құны          = $32 млрд ([[2011 жыл]]ғы [[Boeing]] шығыны)&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Gates, Dominic |title=Boeing celebrates 787 delivery as program's costs top $32 billion|url=http://seattletimes.nwsource.com/html/businesstechnology/2016310102_boeing25.html |work=The Seattle Times |date=September 24, 2011 |accessdate=September 26, 2011}}&lt;/ref&gt; 
 |бірлігінің құны       = 787-8: $206,8 млн&lt;ref name=&quot;prices&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.boeing.com/commercial/prices/|title=Boeing Commercial Airplanes prices|publisher=Boeing|accessdate=тамыз 7, 2012|archiveurl=http://www.webcitation.org/6DAWELAd8|archivedate=2012-12-25}}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt;787-9: $243,6 млн&lt;ref name=&quot;prices&quot;/&gt;
 |базалық моделі        = 
 |бөлек мақалалары бар нұсқалар = 
 |ортаққордағы санаты   = Boeing 787
}}
'''Boeing 787 Dreamliner''' — американдық [[Boeing]] корпорация жасап шығарған кең фюзеляжды екіқозғалтқышты реактивті жолаушы ұшағы. Ұшақ нұсқаларына байланысты 210-нан 330 жолаушыны тасымалдай алады. [[Boeing]] компаниясының хабарлауынша, бұл компанияның ең үнемді ұшағы және фюзеляжы негізінен композитті материалдан жасалған әлемдегі ең үлкен ұшақ.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot;&gt;{{cite book | last1 =Norris | first1= G | last2= Thomas | first2= G | last3= Wagner | first3= M | last4= Forbes Smith | first4= C |title=Boeing 787 Dreamliner – Flying Redefined |publisher=Aerospace Technical Publications International |year=2005 |isbn= 0-9752341-2-9}}&lt;/ref&gt; 787 ұшағы өзі алмастырған [[Boeing 767]] ұшағына қарағанда 20 %-ға аз жанармай қолданады.&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.flightglobal.com/news/articles/powering-the-dream-atypical-paths-to-boeing-787-eis-362160/ |title=Powering the Dream: Atypical paths to Boeing 787 EIS |author= Croft, Jon |publisher= Flight International |date= 17 қазан 2011 |accessdate= қаңтар 20, 2013}}&lt;/ref&gt; Dreamliner-дің басты ерекшеліктері: ұшудың электронды жүйелердің, 4 беткері әйнек, қозғалтқыш гондоласындағы шудан қорғайтын шеврондар және ұшақ ұшының жатық контуры. Ұшақ өзінен үлкенірек [[Boeing 777|777]] моделімен типтес болғандықтан ұшқыштар екі ұшақты басқару үшін бір квалификацияны меңгереді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://fsims.faa.gov/wdocs/fsb/b-787_fsb.pdf |title=Flight Standardization Board Report|date=тамыз 25, 2011 |work=[[Federal Aviation Administration]] |accessdate=қараша 8, 2011}}&lt;/ref&gt;

[[2005 жыл]]дың [[28 қаңтар]]ына дейін ұшақ Boeing 7E7 деген уақытша атпен белгілі болды.&lt;ref name=&quot;Designation&quot;&gt;{{Cite press release |title=Boeing Gives the Boeing 7E7 Dreamliner a Model Designation |publisher=Boeing |date=қаңтар 28, 2005 |url=http://www.boeing.com/news/releases/2005/q1/nr_050128g.html | accessdate=маусым 14, 2011}}&lt;/ref&gt; Алғашқы 787 [[2007 жыл]]ы [[8 шілде]]де Эверетт қаласындағы (Вашингтон штаты) Boeing компаниясының зауытынан шығарылып бұқара алдында көрсетілді. Бұл кезде ұшаққа 677 тапсырыс түскен болатын.&lt;ref name=&quot;677 orders&quot;&gt;{{Cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2007/q3/070708b_nr.html |title=Boeing Celebrates the Premiere of the 787 Dreamliner |publisher=Boeing|date=шілде 8, 2007 |accessdate=қаңтар 21, 2011}}&lt;/ref&gt; [[2013 жыл]]дың [[мамыр]]ына қарай Boeing 787 ұшағына 58 тапсырыс берушіден 890 ұшаққа тапсырыс жасалды. Оның ең көбі International Lease Finance Corporation (ILFC) компаниясынан түсті.

.

== Тарихы ==
=== Алғышарттары ===
[[1990 жыл]]дардың соңында [[Boeing]] 747-400 және [[Boeing 767|767]] ұшақтарының сатылымы төмендеуіне байланысты оларды алмастыратын жаңа ұшақтың бағдарламасын қарастыра бастады. Компания 2 жаңа ұшақты ұсынды. Біріншісі — 747X, ол 747-400 ұшағын ұзарту және жақсарту арқылы жасалмақ болған. Ал екіншісі — Sonic Cruiser, ол 767 ұшағымен бірдей мөлшерде жанармай шығындай отырып одан 15 % артық жылдамдықпен (шамамен 0,98 М) ұша алатын.&lt;ref name=&quot;need-speed&quot;&gt;{{cite web|last=Gunter|first=Lori|url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2002/july/i_ca2.html |title=The Need for Speed, Boeing's Sonic Cruiser team focuses on the future|publisher=Boeing Frontier magazine|date=шілде 2002| accessdate =қаңтар 21, 2011}}&lt;/ref&gt; 
747X ұшағына қызығушылық болмады, ал Sonic Criuser болашағы жарқын көрінді. Бірнеше ірі [[АҚШ]] әуе компаниялары, [[Continental Airlines]]-пен қоса, Sonic Criuser концепциясына назар аударды, алайда олар ұшақты қолдану шығынына қатысты қамкөңіл көрсетті.&lt;ref name=&quot;Forbes_Sonic_Cruiser_20010528&quot;&gt;{{cite news|title=Paper plane: That Mach 0.95 Sonic Cruiser from Boeing will never fly. Here's why. |last=Banks |first=Howard |work=Forbes |date=мамыр 28, 2001 |url=http://members.forbes.com/global/2001/0528/056.html | accessdate =маусым 7, 2007}}&lt;/ref&gt;

[[2001 жыл]]дың [[11 қыркүйек|11 қыркүйегіндегі]] лаңкестік актілер]] мен мұнай бағасының өсуі әлемдік ұшақ нарығына өзгеріс әкелді: енді әуе компанияларын жылдамдық емес, үнемділік қызықтырды. Сол кезде ең көп залал шеккен әуе тасымалдаушылары, әсіресе АҚШ компаниялары, Sonic Cruiser-дің мүмкін тапсырыс берушілері болған. Сондықтан [[2002 жыл]]ы [[20 желтоқсан]]да Boeing Sonic Cruiser жобасынан бас тартатынын мәлімдеді. [[2003 жыл]]ы [[29 қаңтар]]да компания өз бағытынын өзгеретінін мәлімдеді: Boeing Sonic Cruiser технологияларын қолдана отырып қарапайым пішімдегі 7E7 ұшағын жасайтынын айтты.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|agency=Associated Press |url=http://seattletimes.com/html/nationworld/2009373399_apusboeing787historyglance.html|title=History of the Boeing 787|work=Seattle Times| date =маусым 23, 2000|accessdate=28 қазан 2012}}&lt;/ref&gt; 
Жаңа ұшақ сыйымдылығы одан үлкен [[Boeing 747|747]] ұшағынан аз болуы керек болды, осыған орай арнайы топ зерттеу жұмыстарын бастады.&lt;ref name=&quot;Aerlines&quot;&gt;{{cite web |last=Cannegieter |first=Roger |url=http://www.aerlines.nl/issue_31/31_Cannegieter_Ranging_Capabilities.pdf |title=Long Range vs. Ultra High Capacity|publisher=Aerlines.nl |accessdate=сәуір 8, 2010}}&lt;/ref&gt; 
&lt;ref name=&quot;BabejPollak&quot;&gt;{{Cite news | last1=Babej |first1=Marc E. |last2=Pollak |first2=Tim |url=http://www.forbes.com/2006/05/23/unsolicited-advice-advertising-cx_meb_0524boeing.html | title =Boeing Versus Airbus |work=Forbes |date=мамыр 24, 2006 |accessdate=сәуір 8, 2010}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Dreamliner logo.svg|thumb|''Dreamliner'' логотипі 2003 жылы шілдеде таныстырылды.|alt=The Dreamliner logo.]]
Sonic Cruiser-ді алмастыраты жобаға &quot;7E7&quot; атауы берілді (өндірістік ішкі атауы: &quot;Y2&quot;).&lt;ref&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2003/march/cover.html |title=Maximizing the Middle, Finding the sweet spot in the market |publisher=Boeing Frontier magazine |date=March 2003}}&lt;/ref&gt; 
Boeing-тің Sonic Cruiser мен 7E7 ұшақтары аясында жасалған технологиялары компания өнімдерін жақсартуға бағытталған «Йеллоустоун жобасына» енгізілді (7E7 осы жобаның алғашқы қадамы болды).&lt;ref name=&quot;Boe_787_power_on&quot;&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2008/q2/080620b_nr.html |title=Boeing Achieves 787 Power On | publisher =Boeing |date=маусым 20, 200}}&lt;/ref&gt; 
7E7 концепциясының алғашқы суреттерінде ұшақта түсірілген кабина терезесі, төмендетілген ұшы және [[акула]] жүзбесіне ұқсас ұшақ құйрығы болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/articles/2007/10/22/218786/daydream-believer-how-different-is-the-boeing-787.html |title=Daydream believer: How different is the Boeing 787? |work=Flight International |accessdate=December 14, 2010}}&lt;/ref&gt; 
Алғашында &quot;E&quot; әріпі бірнеше мағынаны береді деп айтылды: тиімді (efficiency), қоршаған ортаға зиян келтірмейтін (environmentally friendly). Алайда кейін Boeing оны &quot;8&quot; санына ұқсас келеді деп хабарлады.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot; /&gt; 
[[2003 жыл]]ы шілдеде 500 000 адам қатысқан онлайн дауыс беру нәтижесінде ұшаққа «Dreamliner» атауы берілді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2003/july/i_nan.html |title='Name Your Plane' sweepstakes |date= шілде 2003 |publisher=Boeing Frontiers Online |accessdate=September 28, 2007}}&lt;/ref&gt; 
Басқа атаулар қатарында eLiner , Global Cruiser және Stratoclimber болды.

[[Сурет:All Nippon Airways Boeing 787 Dreamliner two.jpg|thumb|left|All Nippon Airways 2004 жылы 50 ұшаққа тапсырысымен 787 Dreamliner бағдарламасына қосылды.|alt=B787 in launch customer All Nippon Airways' blue and white livery. In the background are two assembly halls, with huge doors facing left. Vehicles are parked in front of the halls.]]
[[2004 жыл]]ы [[26 сәуір]]де [[Жапония|жапондық]] [[All Nippon Airways]] (ANA) әуе компаниясы жаңа ұшақтың алғашқы тапсырыс берушісі болды: ANA 50 ұшаққа тапсырыс берді, ал олардың тапсырылуы 2008 жылдың аяғына белгіленді.&lt;ref&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2004/q2/nr_040426g.html |title=Boeing Launches 7E7 Dreamliner |work=Boeing |date=сәуір 26, 2004| accessdate=маусым 14, 2011}}&lt;/ref&gt; 
ANA тапсырыс берілген ұшақтардың 30 жергілікті әуе линияларына арналған 787-3 (бір класста 290-330 орынды), қалған 20 орта магистральді халықаралық қатынастарға арналған (мысалы, [[Токио]] Нарита - [[Бейжің]]) 787-8 нұсқасында (екі класста 210-250 орын) тапсырыс берді. Ұшақ ANA әуе компаниясына бұрын болмаған Денвер, Мәскеу және Нью-Дели қалаларына жаңа бағыттарды ашуға мүмкіндік берді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.metrodenver.org/blog-tags/industries/ANA-Japan-Denver-international-flight.html |title=ANA says Denver still in hunt for non-stop to Tokyo |publisher=Metro Denver |date=сәуір 8, 2009 |accessdate=December 14, 2010}}&lt;/ref&gt; 
787-3 және 787-8 ұшақтың алғашқы нұсқалар болды, ал 787-9 қолданысқа [[2010 жыл]]ы енгізілмек болды.

=== Жобалануы ===
787 ұшағын өдіруде алғаш рет көп алюмини беттері мен 50 000 біріктіру элементінің орнына бір алюминий құймыснан тұратын секциялар қолданылған.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rdmag.com/Featured-Articles/2006/11/The-Dream-of-Composites/ |title=The Dream of Composites |work=R&amp;D Magazine |date=қараша 20, 2006 |accessdate= қараша 23, 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name =rdmag_200707&gt;{{cite news |url=http://www.rdmag.com/Featured-Articles/2006/11/The-Dream-of-Composites/ |title=The Dream of Composites | work= RD mag | last =Walz | first1= Martha |date= қараша 20, 2006 |accessdate= September 2, 2011}}&lt;/ref&gt;
Boeing ұшаққа екі қозғалтқыш түрін таңдап алды: General Electric GEnx және Rolls-Royce Trent 1000.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot; /&gt;
Boeing 787-ні жасауда композитті материалдардың қолданылуы оның 767-ге қарағанда 20 %-ға үнемдірек екенін,&lt;ref name=AviationWeek_2009_0109&gt;{{cite web |url= http://www.aviationweek.com/aw/generic/story_generic.jsp?channel=comm&amp;id=news/WIND010909.xml&amp;headline=Boeing%20Rules%20Out%20787%20Window%20Change |title= Boeing Rules Out 787 Window Change |accessdate= маусым 14, 2011 | last =Norris | first= Guy |date= қаңтар 9, 2009 |work=[[Aviation Week]]}}&lt;/ref&gt; қозғалтқыштың пайдалылығы шамамен 40 %-ға жақсарғанын,&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.designnews.com/document.asp?doc_id=222308 |title=Design News – Features – Boeing's 'More Electric' 787 Dreamliner Spurs Engine Evolution |first= Joseph|last=Ogando|publisher=designnews.com |date=маусым 7, 2007| accessdate= September 7, 2011}}&lt;/ref&gt; аэродинамиканың жақсартылғанын хабарлады.&lt;ref name=start&gt;{{cite web |url= http://www.flightglobal.com/channels/mro/articles/2006/03/27/205611/dream-start.html | title=Dream start |first= Carole|last=Shifrin|work=Flight International|date=March 27, 2006|accessdate=September 7, 2011}}&lt;/ref&gt;
787-8 бен -9 ETOPS бойынша 330 минуттық ұшуға сертификатталуы керек болды.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Pandey |first=Mohan |title=How Boeing Defied the Airbus Challenge |year=2010 |publisher=Createspace |location=USA |isbn=978-1-4505-0113-2 |url=http://www.amazon.com/How-Boeing-Defied-Airbus-Challenge/dp/1450501133/ref=tmm_pap_title_0}}&lt;/ref&gt;

Жобалау барысында 787 моделі Boeing комапаниясының Transonic Wind Tunnel тоннелінде, QinetiQ компаниясының Франбородағы (Ұлыбритания) 5-метрлік аэродинамикалық трубасында, [[NASA]]-ның Ames Research орталығының аэродинамикалық трубасында, Францияның аэродинамиканы зерттеу агенттігінде (ONERA) сынақтан өтті. Соңғы нұсқаның сырт көрінісі қарапайым болап келді: алғашқыда ұсынылған ұшақтың ұшы мен кабина терезелері қарапайымға алмастырылды. 2004 жылдың соңында ұшаққа тапсырыстар саны 237-ге жетті.&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.reinforcedplastics.com/view/4282/boeings-787-trials-tribulations-and-restoring-the-dream/|title=Boeing's 787: trials, tribulations, and restoring the dream|work=Reinforced Plastics|accessdate=шілде 29, 2010|last=Marsh|first=George}}&lt;/ref&gt;
Алғашында 787-8 нұсқасы $ 120 млн бағаланды, бұл өндірісті таң қалдырған төмен нәтиже болды. 2007 жылы бағалар келесідей болып өзгертілді: 787-3 нұсқасы $ 146-151,5 млн, 787-8 нұсқасы $ 157-167 млн және 787-9 нұсқасы $ 189-200 млн.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://atwonline.com/aircraftenginescomponents/news/boeing-boosts-aircraft-prices-55-rising-cost-labor-materials-0309 |title=Boeing boosts aircraft prices 5.5% on rising cost of labor, materials |publisher=[[Air Transport World]] |date=маусым 26, 2007| accessdate=September 2, 2011}}&lt;/ref&gt;

=== Қолданысқа енгізілуі ===

== Нұсқалары ==
Dreamliner-дің ең алғашқы нұсқасы, қысқалау 787-8, 2009 жылдың желтоқсанында ұша бастады. Кейінірек ұзағырақ 787-9 2013 жылдың қыркүйегінде, одан кейін ең ұзын нұсқасы 787-10 2017 жылдың наурызында ұша бастады. Бұл нұсқалар ИКАО ұшақ типінің белгілеушілерінің тізімінде сәйкесінше B788, B789 және B78X деп аталады. Қысқа қашықтықтағы 787-3 2010 жылы жойылды.

'''787-8'''

Бастапқы 787-8 қанатының кеңдігі 56,7 м (186 фут). Әдеттегі сыйымдылығы 242 жолаушы және 7 355 теңіз милі (13 621 км; 8 464 миль) қашықтығы бар −8 787 отбасының базалық үлгісі болып табылады және 2011 жылы қызметке бірінші болып кірді. 787-8 ескірген Boeing 767-300ER және Airbus A330-200 ұшақтарын ауыстыруға, сондай-ақ бұрын үлкен ұшақтар үшін экономикалық тұрғыдан тиімсіз болған, жаңа нарықтарды кеңейтуге бағытталған&lt;ref&gt;https://simpleflying.com/boeing-787-increased-connectivity-new-city-pairs/&lt;/ref&gt;. 2019 жылдың қазан айында 787 тапсырыстың шамамен 29% 787-8 нұсқасы болды. 

'''787-9'''

787-8 сияқты қанатының кеңдігін сақтай отырып, 787-9 ұзартылған және күшейтілген нұсқа болып табылады, фюзеляж 20 фут (6,1 м) ұзағырақ және жоғары максималды ұшып көтерілу салмағы (MTOW) 54 500 фунт (24 700 кг). Ұшу қашықтығы 7 635 теңіз милі (8 786 миль; 14 140 км), үш класты конфигурацияда 296 жолаушыға арналған &lt;ref&gt;787 Dreamliner performance summary&lt;nowiki/&gt;https://www.boeing.com/commercial/787/by-design/#/all-model-performance-summary&lt;/ref&gt;. Boeing 767-400ER және Airbus A330-300 ұшақтарын ауыстыруға бағытталған. Ол Airbus A330-900-мен бәсекелеседі.


'''787-10'''

2017 жылдың 17 ақпанында 787 ең ұзын нұсқасы 68,3 метрлік 787-10 шықты. 

2005 жылдың желтоқсанында Emirates және Qantas сұрауы бойынша Boeing 787-9 ұшағын 290-нан 310 жолаушыға дейін кеңейту мүмкіндігін зерттей бастады. Зерттеу барысында 787 әзірлеу бағдарламасы бойынша Boeing вице-президенті Майк Бэйр, сондай сыйымдылыққа басқа тұтынушылар қызығушылық білдірсе, бірден 787-10 әзірлеуді жалғастыру оңайырақ болғанын айтты. 2013 жылдың 30 мамырында Singapore Airlines 2018–2019 жылдары жеткізілетін 30 787-10 (Боинг бағдарламаны іске қосқан жағдайда) тапсырыс беретінін мәлімдеп, алғашқы тапсырыс беруші болды. 2013 жылдың 18 маусымында Boeing Париждегі Әуе Шоу барысында 102 ұшағына тапсырыстары немесе міндеттемелері бар 787-10 ұшағын сатты. Сатып алушылардың арасында Air Lease Corporation (30), Singapore Airlines (30), United Airlines (20), және British Airways (12) болды &lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20180719132838/http://active.boeing.com/commercial/orders/displaystandardreport.cfm?cboCurrentModel=787&amp;optReportType=AllModels&amp;cboAllModel=787&amp;ViewReportF=View+Report&lt;/ref&gt;. 

== Техникалық сипаттамасы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+787 техникалық сипаттамасы
!Model
!787-8
!787-9
!787-10
|-
!Экипаж саны
| colspan=&quot;3&quot; |Екеу
|-
!Жолаушылар саны, 2-кластық
|242: 24J @85&quot; + 218Y @32&quot;
|290: 28J @85&quot; + 262Y @32&quot;
|330: 32J @85&quot; + 298Y @32&quot;
|-
!Жолаушылар саны, 1-кластық
|Max. 359, exit limit 381
|Max. 406, exit limit 420
|Max. 440, exit limit 440
|-
!Ұзындығы
|56.72 м.
|62.81 м.
|68.28 м.
|-
!Қанаты
| colspan=&quot;3&quot; |Көлемі 377 м.
|-
!Қанат кеңістігі
| colspan=&quot;3&quot; |Ұзындығы 60.12 м., орта аккорд 6.27 м.
|-
!Биіктігі
|16.92 м.
| colspan=&quot;2&quot; |17.02 м.
|-
!Фюзеляж
| colspan=&quot;3&quot; |Кабинаның ені: 5.49 метр
Сыртқы ені: 5.77 метр. Биіктігі: 5.94 м.
|-
!Жүк сыйымдылығы
|136.7 м³
28 LD3 or 9 (88×125) pallets
|172.5 м³
36 LD3 or 11 (96×125) pallets
|191.4 м³
40 LD3 or 13 (96×125) pallets
|-
!Максималды ұшу салмағы
|227,930 кг.
| colspan=&quot;2&quot; |254,011 кг.
|-
!Максималды жүктеме
|43,318 кг.
|52,587 кг.
|57,277 кг.
|-
!Жүксыз жұмыс салмағы
|119,950 кг.
|128,850 кг.
|135,500 кг.
|-
!Жанармай сыйымдылығы
|126,206 литр
101,323 кг.
| colspan=&quot;2&quot; |126,372 литр
101,456 кг.
|-
!Жылдамдығы
| colspan=&quot;3&quot; |Максимум.: Mach 0.90 (516 kН; 956 км/сағ) мах;
Круиздық: 0.85 (488 kН; 903 км/сағ) мах
|-
!Қашықтағы
|13,620 км.
|14,140 км.
|11,910 км.
|-
!Ұшуға қажетті қашықтық (Takeoff)
|2,600 м.
|2,800 м.
|2,800 м.
|-
!Максималды ұшу биіктігі (ceiling)
| colspan=&quot;2&quot; |13,100 м.
|12,500 м.
|-
!Қозғалтқыштар (×2)
| colspan=&quot;3&quot; |General Electric GEnx-1B or Rolls-Royce Trent 1000
|-
!Тарту күші (×2)
|64,000 фунт (280 kN)
|71,000 фунт (320 kN)
|76,000 фунт (340 kN)
|}

== Апаттар ==

== Тағы қараңыз ==
[[Airbus A350 XWB]]
== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

== Дереккөздер ==

== Сыртқы сілтемелер ==

{{Boeing ұшақтары}}

[[Санат:Boeing ұшақтары]]
[[Санат:Жолаушы ұшақтары]]</text>
      <sha1>4uh9xrin434fb4j1imjc3mbjlw4cra2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575534</id>
      <parentid>3575533</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T14:36:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Алғышарттары */</comment>
      <origin>3575534</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24781" sha1="5eepvgr3g14dvjey5d217f5p9r2ten3" xml:space="preserve">{{Ұшу аппараты
 |атауы                 = Boeing 787 Dreamliner
 |типі                  = Реактивті жолаушы ұшағы
 |өндірушісі            = [[Boeing]]
 |мемлекеті             = {{USA}}
 |суреті                = Boeing 787 landing with thrust reversers activated.jpg
 |қолтаңба              = Boeing 787 Dreamliner  ұшағы Варшава әуежайында
 |жобалаушысы           = [[Boeing]]
 |бас конструкторы      = 
 |алғашқы ұшуы          = [[2009 жыл]]ы [[15 желтоқсан]]
 |эксплуатация басталуы = [[2011 жыл]]ы [[26 қазан]]
 |эксплуатация аяқталуы = 
 |статусы               = Қолданыста, өндірілуде
 |негізгі эксплуатанты  = [[All Nippon Airways]]&lt;br /&gt;[[Japan Airlines]]&lt;br /&gt;[[United Airlines]]&lt;br /&gt;[[Air India]]
 |басқа эксплуатанттары = 
 |өндіріс жылдары       = [[2007 жыл]]дан бастап
 |шығарылған бірліктері = 66 ([[2013 жыл]]дың [[маусым]]ы)&lt;ref name=&quot;Boeing Orders and Deliveries&quot;&gt;[http://active.boeing.com/commercial/orders/index.cfm Boeing Commercial Airplanes - Orders and Deliveries]&lt;/ref&gt;
 |жобалау құны          = $32 млрд ([[2011 жыл]]ғы [[Boeing]] шығыны)&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Gates, Dominic |title=Boeing celebrates 787 delivery as program's costs top $32 billion|url=http://seattletimes.nwsource.com/html/businesstechnology/2016310102_boeing25.html |work=The Seattle Times |date=September 24, 2011 |accessdate=September 26, 2011}}&lt;/ref&gt; 
 |бірлігінің құны       = 787-8: $206,8 млн&lt;ref name=&quot;prices&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.boeing.com/commercial/prices/|title=Boeing Commercial Airplanes prices|publisher=Boeing|accessdate=тамыз 7, 2012|archiveurl=http://www.webcitation.org/6DAWELAd8|archivedate=2012-12-25}}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt;787-9: $243,6 млн&lt;ref name=&quot;prices&quot;/&gt;
 |базалық моделі        = 
 |бөлек мақалалары бар нұсқалар = 
 |ортаққордағы санаты   = Boeing 787
}}
'''Boeing 787 Dreamliner''' — американдық [[Boeing]] корпорация жасап шығарған кең фюзеляжды екіқозғалтқышты реактивті жолаушы ұшағы. Ұшақ нұсқаларына байланысты 210-нан 330 жолаушыны тасымалдай алады. [[Boeing]] компаниясының хабарлауынша, бұл компанияның ең үнемді ұшағы және фюзеляжы негізінен композитті материалдан жасалған әлемдегі ең үлкен ұшақ.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot;&gt;{{cite book | last1 =Norris | first1= G | last2= Thomas | first2= G | last3= Wagner | first3= M | last4= Forbes Smith | first4= C |title=Boeing 787 Dreamliner – Flying Redefined |publisher=Aerospace Technical Publications International |year=2005 |isbn= 0-9752341-2-9}}&lt;/ref&gt; 787 ұшағы өзі алмастырған [[Boeing 767]] ұшағына қарағанда 20 %-ға аз жанармай қолданады.&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.flightglobal.com/news/articles/powering-the-dream-atypical-paths-to-boeing-787-eis-362160/ |title=Powering the Dream: Atypical paths to Boeing 787 EIS |author= Croft, Jon |publisher= Flight International |date= 17 қазан 2011 |accessdate= қаңтар 20, 2013}}&lt;/ref&gt; Dreamliner-дің басты ерекшеліктері: ұшудың электронды жүйелердің, 4 беткері әйнек, қозғалтқыш гондоласындағы шудан қорғайтын шеврондар және ұшақ ұшының жатық контуры. Ұшақ өзінен үлкенірек [[Boeing 777|777]] моделімен типтес болғандықтан ұшқыштар екі ұшақты басқару үшін бір квалификацияны меңгереді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://fsims.faa.gov/wdocs/fsb/b-787_fsb.pdf |title=Flight Standardization Board Report|date=тамыз 25, 2011 |work=[[Federal Aviation Administration]] |accessdate=қараша 8, 2011}}&lt;/ref&gt;

[[2005 жыл]]дың [[28 қаңтар]]ына дейін ұшақ Boeing 7E7 деген уақытша атпен белгілі болды.&lt;ref name=&quot;Designation&quot;&gt;{{Cite press release |title=Boeing Gives the Boeing 7E7 Dreamliner a Model Designation |publisher=Boeing |date=қаңтар 28, 2005 |url=http://www.boeing.com/news/releases/2005/q1/nr_050128g.html | accessdate=маусым 14, 2011}}&lt;/ref&gt; Алғашқы 787 [[2007 жыл]]ы [[8 шілде]]де Эверетт қаласындағы (Вашингтон штаты) Boeing компаниясының зауытынан шығарылып бұқара алдында көрсетілді. Бұл кезде ұшаққа 677 тапсырыс түскен болатын.&lt;ref name=&quot;677 orders&quot;&gt;{{Cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2007/q3/070708b_nr.html |title=Boeing Celebrates the Premiere of the 787 Dreamliner |publisher=Boeing|date=шілде 8, 2007 |accessdate=қаңтар 21, 2011}}&lt;/ref&gt; [[2013 жыл]]дың [[мамыр]]ына қарай Boeing 787 ұшағына 58 тапсырыс берушіден 890 ұшаққа тапсырыс жасалды. Оның ең көбі International Lease Finance Corporation (ILFC) компаниясынан түсті.

.

== Тарихы ==
=== Алғышарттары ===
[[1990 жыл]]дардың соңында [[Boeing]] 747-400 және [[Boeing 767|767]] ұшақтарының сатылымы төмендеуіне байланысты оларды алмастыратын жаңа ұшақтың бағдарламасын қарастыра бастады. Компания 2 жаңа ұшақты ұсынды. Біріншісі — Boeing 747X, ол 747-400 ұшағын ұзарту және жақсарту арқылы жасалмақ болған. Ал екіншісі — Sonic Cruiser, ол 767 ұшағымен бірдей мөлшерде жанармай шығындай отырып одан 15 % артық жылдамдықпен (шамамен 0,98 М) ұша алатын.&lt;ref name=&quot;need-speed&quot;&gt;{{cite web|last=Gunter|first=Lori|url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2002/july/i_ca2.html |title=The Need for Speed, Boeing's Sonic Cruiser team focuses on the future|publisher=Boeing Frontier magazine|date=шілде 2002| accessdate =қаңтар 21, 2011}}&lt;/ref&gt; 
747X ұшағына қызығушылық болмады, ал Sonic Criuser болашағы жарқын көрінді. Бірнеше ірі [[АҚШ]] әуе компаниялары, [[Continental Airlines]]-пен қоса, Sonic Criuser концепциясына назар аударды, алайда олар ұшақты қолдану шығынына қатысты қамкөңіл көрсетті.&lt;ref name=&quot;Forbes_Sonic_Cruiser_20010528&quot;&gt;{{cite news|title=Paper plane: That Mach 0.95 Sonic Cruiser from Boeing will never fly. Here's why. |last=Banks |first=Howard |work=Forbes |date=мамыр 28, 2001 |url=http://members.forbes.com/global/2001/0528/056.html | accessdate =маусым 7, 2007}}&lt;/ref&gt;

[[2001 жыл]]дың [[11 қыркүйек|11 қыркүйегіндегі]] лаңкестік актілер]] мен мұнай бағасының өсуі әлемдік ұшақ нарығына өзгеріс әкелді: енді әуе компанияларын жылдамдық емес, үнемділік қызықтырды. Сол кезде ең көп залал шеккен әуе тасымалдаушылары, әсіресе АҚШ компаниялары, Sonic Cruiser-дің мүмкін тапсырыс берушілері болған. Сондықтан [[2002 жыл]]ы [[20 желтоқсан]]да Boeing Sonic Cruiser жобасынан бас тартатынын мәлімдеді. [[2003 жыл]]ы [[29 қаңтар]]да компания өз бағытынын өзгеретінін мәлімдеді: Boeing Sonic Cruiser технологияларын қолдана отырып қарапайым пішімдегі 7E7 ұшағын жасайтынын айтты.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|agency=Associated Press |url=http://seattletimes.com/html/nationworld/2009373399_apusboeing787historyglance.html|title=History of the Boeing 787|work=Seattle Times| date =маусым 23, 2000|accessdate=28 қазан 2012}}&lt;/ref&gt; 
Жаңа ұшақ сыйымдылығы одан үлкен [[Boeing 747|747]] ұшағынан аз болуы керек болды, осыған орай арнайы топ зерттеу жұмыстарын бастады.&lt;ref name=&quot;Aerlines&quot;&gt;{{cite web |last=Cannegieter |first=Roger |url=http://www.aerlines.nl/issue_31/31_Cannegieter_Ranging_Capabilities.pdf |title=Long Range vs. Ultra High Capacity|publisher=Aerlines.nl |accessdate=сәуір 8, 2010}}&lt;/ref&gt; 
&lt;ref name=&quot;BabejPollak&quot;&gt;{{Cite news | last1=Babej |first1=Marc E. |last2=Pollak |first2=Tim |url=http://www.forbes.com/2006/05/23/unsolicited-advice-advertising-cx_meb_0524boeing.html | title =Boeing Versus Airbus |work=Forbes |date=мамыр 24, 2006 |accessdate=сәуір 8, 2010}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Dreamliner logo.svg|thumb|''Dreamliner'' логотипі 2003 жылы шілдеде таныстырылды.|alt=The Dreamliner logo.]]
Sonic Cruiser-ді алмастыраты жобаға &quot;7E7&quot; атауы берілді (өндірістік ішкі атауы: &quot;Y2&quot;).&lt;ref&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2003/march/cover.html |title=Maximizing the Middle, Finding the sweet spot in the market |publisher=Boeing Frontier magazine |date=March 2003}}&lt;/ref&gt; 
Boeing-тің Sonic Cruiser мен 7E7 ұшақтары аясында жасалған технологиялары компания өнімдерін жақсартуға бағытталған «Йеллоустоун жобасына» енгізілді (7E7 осы жобаның алғашқы қадамы болды).&lt;ref name=&quot;Boe_787_power_on&quot;&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2008/q2/080620b_nr.html |title=Boeing Achieves 787 Power On | publisher =Boeing |date=маусым 20, 200}}&lt;/ref&gt; 
7E7 концепциясының алғашқы суреттерінде ұшақта түсірілген кабина терезесі, төмендетілген ұшы және [[акула]] жүзбесіне ұқсас ұшақ құйрығы болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/articles/2007/10/22/218786/daydream-believer-how-different-is-the-boeing-787.html |title=Daydream believer: How different is the Boeing 787? |work=Flight International |accessdate=December 14, 2010}}&lt;/ref&gt; 
Алғашында &quot;E&quot; әріпі бірнеше мағынаны береді деп айтылды: тиімді (efficiency), қоршаған ортаға зиян келтірмейтін (environmentally friendly). Алайда кейін Boeing оны &quot;8&quot; санына ұқсас келеді деп хабарлады.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot; /&gt; 
[[2003 жыл]]ы шілдеде 500 000 адам қатысқан онлайн дауыс беру нәтижесінде ұшаққа «Dreamliner» атауы берілді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2003/july/i_nan.html |title='Name Your Plane' sweepstakes |date= шілде 2003 |publisher=Boeing Frontiers Online |accessdate=September 28, 2007}}&lt;/ref&gt; 
Басқа атаулар қатарында eLiner , Global Cruiser және Stratoclimber болды.

[[Сурет:All Nippon Airways Boeing 787 Dreamliner two.jpg|thumb|left|All Nippon Airways 2004 жылы 50 ұшаққа тапсырысымен 787 Dreamliner бағдарламасына қосылды.|alt=B787 in launch customer All Nippon Airways' blue and white livery. In the background are two assembly halls, with huge doors facing left. Vehicles are parked in front of the halls.]]
[[2004 жыл]]ы [[26 сәуір]]де [[Жапония|жапондық]] [[All Nippon Airways]] (ANA) әуе компаниясы жаңа ұшақтың алғашқы тапсырыс берушісі болды: ANA 50 ұшаққа тапсырыс берді, ал олардың тапсырылуы 2008 жылдың аяғына белгіленді.&lt;ref&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2004/q2/nr_040426g.html |title=Boeing Launches 7E7 Dreamliner |work=Boeing |date=сәуір 26, 2004| accessdate=маусым 14, 2011}}&lt;/ref&gt; 
ANA тапсырыс берілген ұшақтардың 30 жергілікті әуе линияларына арналған 787-3 (бір класста 290-330 орынды), қалған 20 орта магистральді халықаралық қатынастарға арналған (мысалы, [[Токио]] Нарита - [[Бейжің]]) 787-8 нұсқасында (екі класста 210-250 орын) тапсырыс берді. Ұшақ ANA әуе компаниясына бұрын болмаған Денвер, Мәскеу және Нью-Дели қалаларына жаңа бағыттарды ашуға мүмкіндік берді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.metrodenver.org/blog-tags/industries/ANA-Japan-Denver-international-flight.html |title=ANA says Denver still in hunt for non-stop to Tokyo |publisher=Metro Denver |date=сәуір 8, 2009 |accessdate=December 14, 2010}}&lt;/ref&gt; 
787-3 және 787-8 ұшақтың алғашқы нұсқалар болды, ал 787-9 қолданысқа [[2010 жыл]]ы енгізілмек болды.

=== Жобалануы ===
787 ұшағын өдіруде алғаш рет көп алюмини беттері мен 50 000 біріктіру элементінің орнына бір алюминий құймыснан тұратын секциялар қолданылған.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rdmag.com/Featured-Articles/2006/11/The-Dream-of-Composites/ |title=The Dream of Composites |work=R&amp;D Magazine |date=қараша 20, 2006 |accessdate= қараша 23, 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name =rdmag_200707&gt;{{cite news |url=http://www.rdmag.com/Featured-Articles/2006/11/The-Dream-of-Composites/ |title=The Dream of Composites | work= RD mag | last =Walz | first1= Martha |date= қараша 20, 2006 |accessdate= September 2, 2011}}&lt;/ref&gt;
Boeing ұшаққа екі қозғалтқыш түрін таңдап алды: General Electric GEnx және Rolls-Royce Trent 1000.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot; /&gt;
Boeing 787-ні жасауда композитті материалдардың қолданылуы оның 767-ге қарағанда 20 %-ға үнемдірек екенін,&lt;ref name=AviationWeek_2009_0109&gt;{{cite web |url= http://www.aviationweek.com/aw/generic/story_generic.jsp?channel=comm&amp;id=news/WIND010909.xml&amp;headline=Boeing%20Rules%20Out%20787%20Window%20Change |title= Boeing Rules Out 787 Window Change |accessdate= маусым 14, 2011 | last =Norris | first= Guy |date= қаңтар 9, 2009 |work=[[Aviation Week]]}}&lt;/ref&gt; қозғалтқыштың пайдалылығы шамамен 40 %-ға жақсарғанын,&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.designnews.com/document.asp?doc_id=222308 |title=Design News – Features – Boeing's 'More Electric' 787 Dreamliner Spurs Engine Evolution |first= Joseph|last=Ogando|publisher=designnews.com |date=маусым 7, 2007| accessdate= September 7, 2011}}&lt;/ref&gt; аэродинамиканың жақсартылғанын хабарлады.&lt;ref name=start&gt;{{cite web |url= http://www.flightglobal.com/channels/mro/articles/2006/03/27/205611/dream-start.html | title=Dream start |first= Carole|last=Shifrin|work=Flight International|date=March 27, 2006|accessdate=September 7, 2011}}&lt;/ref&gt;
787-8 бен -9 ETOPS бойынша 330 минуттық ұшуға сертификатталуы керек болды.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Pandey |first=Mohan |title=How Boeing Defied the Airbus Challenge |year=2010 |publisher=Createspace |location=USA |isbn=978-1-4505-0113-2 |url=http://www.amazon.com/How-Boeing-Defied-Airbus-Challenge/dp/1450501133/ref=tmm_pap_title_0}}&lt;/ref&gt;

Жобалау барысында 787 моделі Boeing комапаниясының Transonic Wind Tunnel тоннелінде, QinetiQ компаниясының Франбородағы (Ұлыбритания) 5-метрлік аэродинамикалық трубасында, [[NASA]]-ның Ames Research орталығының аэродинамикалық трубасында, Францияның аэродинамиканы зерттеу агенттігінде (ONERA) сынақтан өтті. Соңғы нұсқаның сырт көрінісі қарапайым болап келді: алғашқыда ұсынылған ұшақтың ұшы мен кабина терезелері қарапайымға алмастырылды. 2004 жылдың соңында ұшаққа тапсырыстар саны 237-ге жетті.&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.reinforcedplastics.com/view/4282/boeings-787-trials-tribulations-and-restoring-the-dream/|title=Boeing's 787: trials, tribulations, and restoring the dream|work=Reinforced Plastics|accessdate=шілде 29, 2010|last=Marsh|first=George}}&lt;/ref&gt;
Алғашында 787-8 нұсқасы $ 120 млн бағаланды, бұл өндірісті таң қалдырған төмен нәтиже болды. 2007 жылы бағалар келесідей болып өзгертілді: 787-3 нұсқасы $ 146-151,5 млн, 787-8 нұсқасы $ 157-167 млн және 787-9 нұсқасы $ 189-200 млн.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://atwonline.com/aircraftenginescomponents/news/boeing-boosts-aircraft-prices-55-rising-cost-labor-materials-0309 |title=Boeing boosts aircraft prices 5.5% on rising cost of labor, materials |publisher=[[Air Transport World]] |date=маусым 26, 2007| accessdate=September 2, 2011}}&lt;/ref&gt;

=== Қолданысқа енгізілуі ===

== Нұсқалары ==
Dreamliner-дің ең алғашқы нұсқасы, қысқалау 787-8, 2009 жылдың желтоқсанында ұша бастады. Кейінірек ұзағырақ 787-9 2013 жылдың қыркүйегінде, одан кейін ең ұзын нұсқасы 787-10 2017 жылдың наурызында ұша бастады. Бұл нұсқалар ИКАО ұшақ типінің белгілеушілерінің тізімінде сәйкесінше B788, B789 және B78X деп аталады. Қысқа қашықтықтағы 787-3 2010 жылы жойылды.

'''787-8'''

Бастапқы 787-8 қанатының кеңдігі 56,7 м (186 фут). Әдеттегі сыйымдылығы 242 жолаушы және 7 355 теңіз милі (13 621 км; 8 464 миль) қашықтығы бар −8 787 отбасының базалық үлгісі болып табылады және 2011 жылы қызметке бірінші болып кірді. 787-8 ескірген Boeing 767-300ER және Airbus A330-200 ұшақтарын ауыстыруға, сондай-ақ бұрын үлкен ұшақтар үшін экономикалық тұрғыдан тиімсіз болған, жаңа нарықтарды кеңейтуге бағытталған&lt;ref&gt;https://simpleflying.com/boeing-787-increased-connectivity-new-city-pairs/&lt;/ref&gt;. 2019 жылдың қазан айында 787 тапсырыстың шамамен 29% 787-8 нұсқасы болды. 

'''787-9'''

787-8 сияқты қанатының кеңдігін сақтай отырып, 787-9 ұзартылған және күшейтілген нұсқа болып табылады, фюзеляж 20 фут (6,1 м) ұзағырақ және жоғары максималды ұшып көтерілу салмағы (MTOW) 54 500 фунт (24 700 кг). Ұшу қашықтығы 7 635 теңіз милі (8 786 миль; 14 140 км), үш класты конфигурацияда 296 жолаушыға арналған &lt;ref&gt;787 Dreamliner performance summary&lt;nowiki/&gt;https://www.boeing.com/commercial/787/by-design/#/all-model-performance-summary&lt;/ref&gt;. Boeing 767-400ER және Airbus A330-300 ұшақтарын ауыстыруға бағытталған. Ол Airbus A330-900-мен бәсекелеседі.


'''787-10'''

2017 жылдың 17 ақпанында 787 ең ұзын нұсқасы 68,3 метрлік 787-10 шықты. 

2005 жылдың желтоқсанында Emirates және Qantas сұрауы бойынша Boeing 787-9 ұшағын 290-нан 310 жолаушыға дейін кеңейту мүмкіндігін зерттей бастады. Зерттеу барысында 787 әзірлеу бағдарламасы бойынша Boeing вице-президенті Майк Бэйр, сондай сыйымдылыққа басқа тұтынушылар қызығушылық білдірсе, бірден 787-10 әзірлеуді жалғастыру оңайырақ болғанын айтты. 2013 жылдың 30 мамырында Singapore Airlines 2018–2019 жылдары жеткізілетін 30 787-10 (Боинг бағдарламаны іске қосқан жағдайда) тапсырыс беретінін мәлімдеп, алғашқы тапсырыс беруші болды. 2013 жылдың 18 маусымында Boeing Париждегі Әуе Шоу барысында 102 ұшағына тапсырыстары немесе міндеттемелері бар 787-10 ұшағын сатты. Сатып алушылардың арасында Air Lease Corporation (30), Singapore Airlines (30), United Airlines (20), және British Airways (12) болды &lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20180719132838/http://active.boeing.com/commercial/orders/displaystandardreport.cfm?cboCurrentModel=787&amp;optReportType=AllModels&amp;cboAllModel=787&amp;ViewReportF=View+Report&lt;/ref&gt;. 

== Техникалық сипаттамасы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+787 техникалық сипаттамасы
!Model
!787-8
!787-9
!787-10
|-
!Экипаж саны
| colspan=&quot;3&quot; |Екеу
|-
!Жолаушылар саны, 2-кластық
|242: 24J @85&quot; + 218Y @32&quot;
|290: 28J @85&quot; + 262Y @32&quot;
|330: 32J @85&quot; + 298Y @32&quot;
|-
!Жолаушылар саны, 1-кластық
|Max. 359, exit limit 381
|Max. 406, exit limit 420
|Max. 440, exit limit 440
|-
!Ұзындығы
|56.72 м.
|62.81 м.
|68.28 м.
|-
!Қанаты
| colspan=&quot;3&quot; |Көлемі 377 м.
|-
!Қанат кеңістігі
| colspan=&quot;3&quot; |Ұзындығы 60.12 м., орта аккорд 6.27 м.
|-
!Биіктігі
|16.92 м.
| colspan=&quot;2&quot; |17.02 м.
|-
!Фюзеляж
| colspan=&quot;3&quot; |Кабинаның ені: 5.49 метр
Сыртқы ені: 5.77 метр. Биіктігі: 5.94 м.
|-
!Жүк сыйымдылығы
|136.7 м³
28 LD3 or 9 (88×125) pallets
|172.5 м³
36 LD3 or 11 (96×125) pallets
|191.4 м³
40 LD3 or 13 (96×125) pallets
|-
!Максималды ұшу салмағы
|227,930 кг.
| colspan=&quot;2&quot; |254,011 кг.
|-
!Максималды жүктеме
|43,318 кг.
|52,587 кг.
|57,277 кг.
|-
!Жүксыз жұмыс салмағы
|119,950 кг.
|128,850 кг.
|135,500 кг.
|-
!Жанармай сыйымдылығы
|126,206 литр
101,323 кг.
| colspan=&quot;2&quot; |126,372 литр
101,456 кг.
|-
!Жылдамдығы
| colspan=&quot;3&quot; |Максимум.: Mach 0.90 (516 kН; 956 км/сағ) мах;
Круиздық: 0.85 (488 kН; 903 км/сағ) мах
|-
!Қашықтағы
|13,620 км.
|14,140 км.
|11,910 км.
|-
!Ұшуға қажетті қашықтық (Takeoff)
|2,600 м.
|2,800 м.
|2,800 м.
|-
!Максималды ұшу биіктігі (ceiling)
| colspan=&quot;2&quot; |13,100 м.
|12,500 м.
|-
!Қозғалтқыштар (×2)
| colspan=&quot;3&quot; |General Electric GEnx-1B or Rolls-Royce Trent 1000
|-
!Тарту күші (×2)
|64,000 фунт (280 kN)
|71,000 фунт (320 kN)
|76,000 фунт (340 kN)
|}

== Апаттар ==

== Тағы қараңыз ==
[[Airbus A350 XWB]]
== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

== Дереккөздер ==

== Сыртқы сілтемелер ==

{{Boeing ұшақтары}}

[[Санат:Boeing ұшақтары]]
[[Санат:Жолаушы ұшақтары]]</text>
      <sha1>5eepvgr3g14dvjey5d217f5p9r2ten3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575535</id>
      <parentid>3575534</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T14:36:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Алғышарттары */</comment>
      <origin>3575535</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24788" sha1="l6c13xx2soettrbx0akpiefmnz7cv2e" xml:space="preserve">{{Ұшу аппараты
 |атауы                 = Boeing 787 Dreamliner
 |типі                  = Реактивті жолаушы ұшағы
 |өндірушісі            = [[Boeing]]
 |мемлекеті             = {{USA}}
 |суреті                = Boeing 787 landing with thrust reversers activated.jpg
 |қолтаңба              = Boeing 787 Dreamliner  ұшағы Варшава әуежайында
 |жобалаушысы           = [[Boeing]]
 |бас конструкторы      = 
 |алғашқы ұшуы          = [[2009 жыл]]ы [[15 желтоқсан]]
 |эксплуатация басталуы = [[2011 жыл]]ы [[26 қазан]]
 |эксплуатация аяқталуы = 
 |статусы               = Қолданыста, өндірілуде
 |негізгі эксплуатанты  = [[All Nippon Airways]]&lt;br /&gt;[[Japan Airlines]]&lt;br /&gt;[[United Airlines]]&lt;br /&gt;[[Air India]]
 |басқа эксплуатанттары = 
 |өндіріс жылдары       = [[2007 жыл]]дан бастап
 |шығарылған бірліктері = 66 ([[2013 жыл]]дың [[маусым]]ы)&lt;ref name=&quot;Boeing Orders and Deliveries&quot;&gt;[http://active.boeing.com/commercial/orders/index.cfm Boeing Commercial Airplanes - Orders and Deliveries]&lt;/ref&gt;
 |жобалау құны          = $32 млрд ([[2011 жыл]]ғы [[Boeing]] шығыны)&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Gates, Dominic |title=Boeing celebrates 787 delivery as program's costs top $32 billion|url=http://seattletimes.nwsource.com/html/businesstechnology/2016310102_boeing25.html |work=The Seattle Times |date=September 24, 2011 |accessdate=September 26, 2011}}&lt;/ref&gt; 
 |бірлігінің құны       = 787-8: $206,8 млн&lt;ref name=&quot;prices&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.boeing.com/commercial/prices/|title=Boeing Commercial Airplanes prices|publisher=Boeing|accessdate=тамыз 7, 2012|archiveurl=http://www.webcitation.org/6DAWELAd8|archivedate=2012-12-25}}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt;787-9: $243,6 млн&lt;ref name=&quot;prices&quot;/&gt;
 |базалық моделі        = 
 |бөлек мақалалары бар нұсқалар = 
 |ортаққордағы санаты   = Boeing 787
}}
'''Boeing 787 Dreamliner''' — американдық [[Boeing]] корпорация жасап шығарған кең фюзеляжды екіқозғалтқышты реактивті жолаушы ұшағы. Ұшақ нұсқаларына байланысты 210-нан 330 жолаушыны тасымалдай алады. [[Boeing]] компаниясының хабарлауынша, бұл компанияның ең үнемді ұшағы және фюзеляжы негізінен композитті материалдан жасалған әлемдегі ең үлкен ұшақ.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot;&gt;{{cite book | last1 =Norris | first1= G | last2= Thomas | first2= G | last3= Wagner | first3= M | last4= Forbes Smith | first4= C |title=Boeing 787 Dreamliner – Flying Redefined |publisher=Aerospace Technical Publications International |year=2005 |isbn= 0-9752341-2-9}}&lt;/ref&gt; 787 ұшағы өзі алмастырған [[Boeing 767]] ұшағына қарағанда 20 %-ға аз жанармай қолданады.&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.flightglobal.com/news/articles/powering-the-dream-atypical-paths-to-boeing-787-eis-362160/ |title=Powering the Dream: Atypical paths to Boeing 787 EIS |author= Croft, Jon |publisher= Flight International |date= 17 қазан 2011 |accessdate= қаңтар 20, 2013}}&lt;/ref&gt; Dreamliner-дің басты ерекшеліктері: ұшудың электронды жүйелердің, 4 беткері әйнек, қозғалтқыш гондоласындағы шудан қорғайтын шеврондар және ұшақ ұшының жатық контуры. Ұшақ өзінен үлкенірек [[Boeing 777|777]] моделімен типтес болғандықтан ұшқыштар екі ұшақты басқару үшін бір квалификацияны меңгереді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://fsims.faa.gov/wdocs/fsb/b-787_fsb.pdf |title=Flight Standardization Board Report|date=тамыз 25, 2011 |work=[[Federal Aviation Administration]] |accessdate=қараша 8, 2011}}&lt;/ref&gt;

[[2005 жыл]]дың [[28 қаңтар]]ына дейін ұшақ Boeing 7E7 деген уақытша атпен белгілі болды.&lt;ref name=&quot;Designation&quot;&gt;{{Cite press release |title=Boeing Gives the Boeing 7E7 Dreamliner a Model Designation |publisher=Boeing |date=қаңтар 28, 2005 |url=http://www.boeing.com/news/releases/2005/q1/nr_050128g.html | accessdate=маусым 14, 2011}}&lt;/ref&gt; Алғашқы 787 [[2007 жыл]]ы [[8 шілде]]де Эверетт қаласындағы (Вашингтон штаты) Boeing компаниясының зауытынан шығарылып бұқара алдында көрсетілді. Бұл кезде ұшаққа 677 тапсырыс түскен болатын.&lt;ref name=&quot;677 orders&quot;&gt;{{Cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2007/q3/070708b_nr.html |title=Boeing Celebrates the Premiere of the 787 Dreamliner |publisher=Boeing|date=шілде 8, 2007 |accessdate=қаңтар 21, 2011}}&lt;/ref&gt; [[2013 жыл]]дың [[мамыр]]ына қарай Boeing 787 ұшағына 58 тапсырыс берушіден 890 ұшаққа тапсырыс жасалды. Оның ең көбі International Lease Finance Corporation (ILFC) компаниясынан түсті.

.

== Тарихы ==
=== Алғышарттары ===
[[1990 жыл]]дардың соңында [[Boeing]] 747-400 және [[Boeing 767|767]] ұшақтарының сатылымы төмендеуіне байланысты оларды алмастыратын жаңа ұшақтың бағдарламасын қарастыра бастады. Компания 2 жаңа ұшақты ұсынды. Біріншісі — Boeing 747X, ол 747-400 ұшағын ұзарту және жақсарту арқылы жасалмақ болған. Ал екіншісі — Sonic Cruiser, ол 767 ұшағымен бірдей мөлшерде жанармай шығындай отырып одан 15 % артық жылдамдықпен (шамамен 0,98 М) ұша алатын.&lt;ref name=&quot;need-speed&quot;&gt;{{cite web|last=Gunter|first=Lori|url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2002/july/i_ca2.html |title=The Need for Speed, Boeing's Sonic Cruiser team focuses on the future|publisher=Boeing Frontier magazine|date=шілде 2002| accessdate =қаңтар 21, 2011}}&lt;/ref&gt; 
747X ұшағына қызығушылық болмады, ал Sonic Criuser болашағы жарқын көрінді. Бірнеше ірі [[АҚШ]] әуе компаниялары, [[Continental Airlines]]-пен қоса, Sonic Criuser концепциясына назар аударды, алайда олар ұшақты қолдану шығынына қатысты қамкөңіл көрсетті.&lt;ref name=&quot;Forbes_Sonic_Cruiser_20010528&quot;&gt;{{cite news|title=Paper plane: That Mach 0.95 Sonic Cruiser from Boeing will never fly. Here's why. |last=Banks |first=Howard |work=Forbes |date=мамыр 28, 2001 |url=http://members.forbes.com/global/2001/0528/056.html | accessdate =маусым 7, 2007}}&lt;/ref&gt;

[[2001 жыл]]дың [[11 қыркүйек|11 қыркүйегіндегі]] лаңкестік актілер]] мен мұнай бағасының өсуі әлемдік ұшақ нарығына өзгеріс әкелді: енді әуе компанияларын жылдамдық емес, үнемділік қызықтырды. Сол кезде ең көп залал шеккен әуе тасымалдаушылары, әсіресе АҚШ компаниялары, Sonic Cruiser-дің мүмкін тапсырыс берушілері болған. Сондықтан [[2002 жыл]]ы [[20 желтоқсан]]да Boeing Sonic Cruiser жобасынан бас тартатынын мәлімдеді. [[2003 жыл]]ы [[29 қаңтар]]да компания өз бағытынын өзгеретінін мәлімдеді: Boeing Sonic Cruiser технологияларын қолдана отырып қарапайым пішімдегі 7E7 ұшағын жасайтынын айтты.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|agency=Associated Press |url=http://seattletimes.com/html/nationworld/2009373399_apusboeing787historyglance.html|title=History of the Boeing 787|work=Seattle Times| date =маусым 23, 2000|accessdate=28 қазан 2012}}&lt;/ref&gt; 
Жаңа ұшақ сыйымдылығы одан үлкен [[Boeing 747|747]] ұшағынан аз болуы керек болды, осыған орай арнайы топ зерттеу жұмыстарын бастады.&lt;ref name=&quot;Aerlines&quot;&gt;{{cite web |last=Cannegieter |first=Roger |url=http://www.aerlines.nl/issue_31/31_Cannegieter_Ranging_Capabilities.pdf |title=Long Range vs. Ultra High Capacity|publisher=Aerlines.nl |accessdate=сәуір 8, 2010}}&lt;/ref&gt; 
&lt;ref name=&quot;BabejPollak&quot;&gt;{{Cite news | last1=Babej |first1=Marc E. |last2=Pollak |first2=Tim |url=http://www.forbes.com/2006/05/23/unsolicited-advice-advertising-cx_meb_0524boeing.html | title =Boeing Versus Airbus |work=Forbes |date=мамыр 24, 2006 |accessdate=сәуір 8, 2010}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Dreamliner logo.svg|thumb|''Dreamliner'' логотипі 2003 жылы шілдеде таныстырылды.|alt=The Dreamliner logo.]]
Sonic Cruiser-ді алмастыраты жобаға &quot;7E7&quot; атауы берілді (өндірістік ішкі атауы: &quot;Y2&quot;).&lt;ref&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2003/march/cover.html |title=Maximizing the Middle, Finding the sweet spot in the market |publisher=Boeing Frontier magazine |date=March 2003}}&lt;/ref&gt; 
Boeing-тің Sonic Cruiser мен 7E7 ұшақтары аясында жасалған технологиялары компания өнімдерін жақсартуға бағытталған «Йеллоустоун жобасына» енгізілді (7E7 осы жобаның алғашқы қадамы болды).&lt;ref name=&quot;Boe_787_power_on&quot;&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2008/q2/080620b_nr.html |title=Boeing Achieves 787 Power On | publisher =Boeing |date=маусым 20, 200}}&lt;/ref&gt; 
7E7 концепциясының алғашқы суреттерінде ұшақта түсірілген кабина терезесі, төмендетілген ұшы және [[акула]] жүзбесіне ұқсас ұшақ құйрығы болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/articles/2007/10/22/218786/daydream-believer-how-different-is-the-boeing-787.html |title=Daydream believer: How different is the Boeing 787? |work=Flight International |accessdate=December 14, 2010}}&lt;/ref&gt; 
Алғашында &quot;E&quot; әріпі бірнеше мағынаны береді деп айтылды: тиімді (efficiency), қоршаған ортаға зиян келтірмейтін (environmentally friendly). Алайда кейін Boeing оны &quot;8&quot; санына ұқсас келеді деп хабарлады.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot; /&gt; 
[[2003 жыл]]ы шілдеде 500 000 адам қатысқан онлайн дауыс беру нәтижесінде ұшаққа «Dreamliner» атауы берілді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2003/july/i_nan.html |title='Name Your Plane' sweepstakes |date= шілде 2003 |publisher=Boeing Frontiers Online |accessdate=September 28, 2007}}&lt;/ref&gt; 
Басқа атаулар қатарында eLiner , Global Cruiser және Stratoclimber болды.

[[Сурет:All Nippon Airways Boeing 787 Dreamliner two.jpg|thumb|left|All Nippon Airways 2004 жылы 50 ұшаққа тапсырысымен 787 Dreamliner бағдарламасына қосылды.|alt=B787 in launch customer All Nippon Airways' blue and white livery. In the background are two assembly halls, with huge doors facing left. Vehicles are parked in front of the halls.]]
[[2004 жыл]]ы [[26 сәуір]]де [[Жапония|жапондық]] [[All Nippon Airways]] (ANA) әуе компаниясы жаңа ұшақтың алғашқы тапсырыс берушісі болды: ANA 50 ұшаққа тапсырыс берді, ал олардың тапсырылуы 2008 жылдың аяғына белгіленді.&lt;ref&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2004/q2/nr_040426g.html |title=Boeing Launches 7E7 Dreamliner |work=Boeing |date=сәуір 26, 2004| accessdate=маусым 14, 2011}}&lt;/ref&gt; 
ANA тапсырыс берілген ұшақтардың 30 жергілікті әуе линияларына арналған Boeing 787-3 (бір класста 290-330 орынды), қалған 20 орта магистральді халықаралық қатынастарға арналған (мысалы, [[Токио]] Нарита - [[Бейжің]]) 787-8 нұсқасында (екі класста 210-250 орын) тапсырыс берді. Ұшақ ANA әуе компаниясына бұрын болмаған Денвер, Мәскеу және Нью-Дели қалаларына жаңа бағыттарды ашуға мүмкіндік берді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.metrodenver.org/blog-tags/industries/ANA-Japan-Denver-international-flight.html |title=ANA says Denver still in hunt for non-stop to Tokyo |publisher=Metro Denver |date=сәуір 8, 2009 |accessdate=December 14, 2010}}&lt;/ref&gt; 
787-3 және 787-8 ұшақтың алғашқы нұсқалар болды, ал 787-9 қолданысқа [[2010 жыл]]ы енгізілмек болды.

=== Жобалануы ===
787 ұшағын өдіруде алғаш рет көп алюмини беттері мен 50 000 біріктіру элементінің орнына бір алюминий құймыснан тұратын секциялар қолданылған.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rdmag.com/Featured-Articles/2006/11/The-Dream-of-Composites/ |title=The Dream of Composites |work=R&amp;D Magazine |date=қараша 20, 2006 |accessdate= қараша 23, 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name =rdmag_200707&gt;{{cite news |url=http://www.rdmag.com/Featured-Articles/2006/11/The-Dream-of-Composites/ |title=The Dream of Composites | work= RD mag | last =Walz | first1= Martha |date= қараша 20, 2006 |accessdate= September 2, 2011}}&lt;/ref&gt;
Boeing ұшаққа екі қозғалтқыш түрін таңдап алды: General Electric GEnx және Rolls-Royce Trent 1000.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot; /&gt;
Boeing 787-ні жасауда композитті материалдардың қолданылуы оның 767-ге қарағанда 20 %-ға үнемдірек екенін,&lt;ref name=AviationWeek_2009_0109&gt;{{cite web |url= http://www.aviationweek.com/aw/generic/story_generic.jsp?channel=comm&amp;id=news/WIND010909.xml&amp;headline=Boeing%20Rules%20Out%20787%20Window%20Change |title= Boeing Rules Out 787 Window Change |accessdate= маусым 14, 2011 | last =Norris | first= Guy |date= қаңтар 9, 2009 |work=[[Aviation Week]]}}&lt;/ref&gt; қозғалтқыштың пайдалылығы шамамен 40 %-ға жақсарғанын,&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.designnews.com/document.asp?doc_id=222308 |title=Design News – Features – Boeing's 'More Electric' 787 Dreamliner Spurs Engine Evolution |first= Joseph|last=Ogando|publisher=designnews.com |date=маусым 7, 2007| accessdate= September 7, 2011}}&lt;/ref&gt; аэродинамиканың жақсартылғанын хабарлады.&lt;ref name=start&gt;{{cite web |url= http://www.flightglobal.com/channels/mro/articles/2006/03/27/205611/dream-start.html | title=Dream start |first= Carole|last=Shifrin|work=Flight International|date=March 27, 2006|accessdate=September 7, 2011}}&lt;/ref&gt;
787-8 бен -9 ETOPS бойынша 330 минуттық ұшуға сертификатталуы керек болды.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Pandey |first=Mohan |title=How Boeing Defied the Airbus Challenge |year=2010 |publisher=Createspace |location=USA |isbn=978-1-4505-0113-2 |url=http://www.amazon.com/How-Boeing-Defied-Airbus-Challenge/dp/1450501133/ref=tmm_pap_title_0}}&lt;/ref&gt;

Жобалау барысында 787 моделі Boeing комапаниясының Transonic Wind Tunnel тоннелінде, QinetiQ компаниясының Франбородағы (Ұлыбритания) 5-метрлік аэродинамикалық трубасында, [[NASA]]-ның Ames Research орталығының аэродинамикалық трубасында, Францияның аэродинамиканы зерттеу агенттігінде (ONERA) сынақтан өтті. Соңғы нұсқаның сырт көрінісі қарапайым болап келді: алғашқыда ұсынылған ұшақтың ұшы мен кабина терезелері қарапайымға алмастырылды. 2004 жылдың соңында ұшаққа тапсырыстар саны 237-ге жетті.&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.reinforcedplastics.com/view/4282/boeings-787-trials-tribulations-and-restoring-the-dream/|title=Boeing's 787: trials, tribulations, and restoring the dream|work=Reinforced Plastics|accessdate=шілде 29, 2010|last=Marsh|first=George}}&lt;/ref&gt;
Алғашында 787-8 нұсқасы $ 120 млн бағаланды, бұл өндірісті таң қалдырған төмен нәтиже болды. 2007 жылы бағалар келесідей болып өзгертілді: 787-3 нұсқасы $ 146-151,5 млн, 787-8 нұсқасы $ 157-167 млн және 787-9 нұсқасы $ 189-200 млн.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://atwonline.com/aircraftenginescomponents/news/boeing-boosts-aircraft-prices-55-rising-cost-labor-materials-0309 |title=Boeing boosts aircraft prices 5.5% on rising cost of labor, materials |publisher=[[Air Transport World]] |date=маусым 26, 2007| accessdate=September 2, 2011}}&lt;/ref&gt;

=== Қолданысқа енгізілуі ===

== Нұсқалары ==
Dreamliner-дің ең алғашқы нұсқасы, қысқалау 787-8, 2009 жылдың желтоқсанында ұша бастады. Кейінірек ұзағырақ 787-9 2013 жылдың қыркүйегінде, одан кейін ең ұзын нұсқасы 787-10 2017 жылдың наурызында ұша бастады. Бұл нұсқалар ИКАО ұшақ типінің белгілеушілерінің тізімінде сәйкесінше B788, B789 және B78X деп аталады. Қысқа қашықтықтағы 787-3 2010 жылы жойылды.

'''787-8'''

Бастапқы 787-8 қанатының кеңдігі 56,7 м (186 фут). Әдеттегі сыйымдылығы 242 жолаушы және 7 355 теңіз милі (13 621 км; 8 464 миль) қашықтығы бар −8 787 отбасының базалық үлгісі болып табылады және 2011 жылы қызметке бірінші болып кірді. 787-8 ескірген Boeing 767-300ER және Airbus A330-200 ұшақтарын ауыстыруға, сондай-ақ бұрын үлкен ұшақтар үшін экономикалық тұрғыдан тиімсіз болған, жаңа нарықтарды кеңейтуге бағытталған&lt;ref&gt;https://simpleflying.com/boeing-787-increased-connectivity-new-city-pairs/&lt;/ref&gt;. 2019 жылдың қазан айында 787 тапсырыстың шамамен 29% 787-8 нұсқасы болды. 

'''787-9'''

787-8 сияқты қанатының кеңдігін сақтай отырып, 787-9 ұзартылған және күшейтілген нұсқа болып табылады, фюзеляж 20 фут (6,1 м) ұзағырақ және жоғары максималды ұшып көтерілу салмағы (MTOW) 54 500 фунт (24 700 кг). Ұшу қашықтығы 7 635 теңіз милі (8 786 миль; 14 140 км), үш класты конфигурацияда 296 жолаушыға арналған &lt;ref&gt;787 Dreamliner performance summary&lt;nowiki/&gt;https://www.boeing.com/commercial/787/by-design/#/all-model-performance-summary&lt;/ref&gt;. Boeing 767-400ER және Airbus A330-300 ұшақтарын ауыстыруға бағытталған. Ол Airbus A330-900-мен бәсекелеседі.


'''787-10'''

2017 жылдың 17 ақпанында 787 ең ұзын нұсқасы 68,3 метрлік 787-10 шықты. 

2005 жылдың желтоқсанында Emirates және Qantas сұрауы бойынша Boeing 787-9 ұшағын 290-нан 310 жолаушыға дейін кеңейту мүмкіндігін зерттей бастады. Зерттеу барысында 787 әзірлеу бағдарламасы бойынша Boeing вице-президенті Майк Бэйр, сондай сыйымдылыққа басқа тұтынушылар қызығушылық білдірсе, бірден 787-10 әзірлеуді жалғастыру оңайырақ болғанын айтты. 2013 жылдың 30 мамырында Singapore Airlines 2018–2019 жылдары жеткізілетін 30 787-10 (Боинг бағдарламаны іске қосқан жағдайда) тапсырыс беретінін мәлімдеп, алғашқы тапсырыс беруші болды. 2013 жылдың 18 маусымында Boeing Париждегі Әуе Шоу барысында 102 ұшағына тапсырыстары немесе міндеттемелері бар 787-10 ұшағын сатты. Сатып алушылардың арасында Air Lease Corporation (30), Singapore Airlines (30), United Airlines (20), және British Airways (12) болды &lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20180719132838/http://active.boeing.com/commercial/orders/displaystandardreport.cfm?cboCurrentModel=787&amp;optReportType=AllModels&amp;cboAllModel=787&amp;ViewReportF=View+Report&lt;/ref&gt;. 

== Техникалық сипаттамасы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+787 техникалық сипаттамасы
!Model
!787-8
!787-9
!787-10
|-
!Экипаж саны
| colspan=&quot;3&quot; |Екеу
|-
!Жолаушылар саны, 2-кластық
|242: 24J @85&quot; + 218Y @32&quot;
|290: 28J @85&quot; + 262Y @32&quot;
|330: 32J @85&quot; + 298Y @32&quot;
|-
!Жолаушылар саны, 1-кластық
|Max. 359, exit limit 381
|Max. 406, exit limit 420
|Max. 440, exit limit 440
|-
!Ұзындығы
|56.72 м.
|62.81 м.
|68.28 м.
|-
!Қанаты
| colspan=&quot;3&quot; |Көлемі 377 м.
|-
!Қанат кеңістігі
| colspan=&quot;3&quot; |Ұзындығы 60.12 м., орта аккорд 6.27 м.
|-
!Биіктігі
|16.92 м.
| colspan=&quot;2&quot; |17.02 м.
|-
!Фюзеляж
| colspan=&quot;3&quot; |Кабинаның ені: 5.49 метр
Сыртқы ені: 5.77 метр. Биіктігі: 5.94 м.
|-
!Жүк сыйымдылығы
|136.7 м³
28 LD3 or 9 (88×125) pallets
|172.5 м³
36 LD3 or 11 (96×125) pallets
|191.4 м³
40 LD3 or 13 (96×125) pallets
|-
!Максималды ұшу салмағы
|227,930 кг.
| colspan=&quot;2&quot; |254,011 кг.
|-
!Максималды жүктеме
|43,318 кг.
|52,587 кг.
|57,277 кг.
|-
!Жүксыз жұмыс салмағы
|119,950 кг.
|128,850 кг.
|135,500 кг.
|-
!Жанармай сыйымдылығы
|126,206 литр
101,323 кг.
| colspan=&quot;2&quot; |126,372 литр
101,456 кг.
|-
!Жылдамдығы
| colspan=&quot;3&quot; |Максимум.: Mach 0.90 (516 kН; 956 км/сағ) мах;
Круиздық: 0.85 (488 kН; 903 км/сағ) мах
|-
!Қашықтағы
|13,620 км.
|14,140 км.
|11,910 км.
|-
!Ұшуға қажетті қашықтық (Takeoff)
|2,600 м.
|2,800 м.
|2,800 м.
|-
!Максималды ұшу биіктігі (ceiling)
| colspan=&quot;2&quot; |13,100 м.
|12,500 м.
|-
!Қозғалтқыштар (×2)
| colspan=&quot;3&quot; |General Electric GEnx-1B or Rolls-Royce Trent 1000
|-
!Тарту күші (×2)
|64,000 фунт (280 kN)
|71,000 фунт (320 kN)
|76,000 фунт (340 kN)
|}

== Апаттар ==

== Тағы қараңыз ==
[[Airbus A350 XWB]]
== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

== Дереккөздер ==

== Сыртқы сілтемелер ==

{{Boeing ұшақтары}}

[[Санат:Boeing ұшақтары]]
[[Санат:Жолаушы ұшақтары]]</text>
      <sha1>l6c13xx2soettrbx0akpiefmnz7cv2e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575536</id>
      <parentid>3575535</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T14:37:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Алғышарттары */</comment>
      <origin>3575536</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24795" sha1="8q416z5tbmh2qnq0zq1pgoud64a38nt" xml:space="preserve">{{Ұшу аппараты
 |атауы                 = Boeing 787 Dreamliner
 |типі                  = Реактивті жолаушы ұшағы
 |өндірушісі            = [[Boeing]]
 |мемлекеті             = {{USA}}
 |суреті                = Boeing 787 landing with thrust reversers activated.jpg
 |қолтаңба              = Boeing 787 Dreamliner  ұшағы Варшава әуежайында
 |жобалаушысы           = [[Boeing]]
 |бас конструкторы      = 
 |алғашқы ұшуы          = [[2009 жыл]]ы [[15 желтоқсан]]
 |эксплуатация басталуы = [[2011 жыл]]ы [[26 қазан]]
 |эксплуатация аяқталуы = 
 |статусы               = Қолданыста, өндірілуде
 |негізгі эксплуатанты  = [[All Nippon Airways]]&lt;br /&gt;[[Japan Airlines]]&lt;br /&gt;[[United Airlines]]&lt;br /&gt;[[Air India]]
 |басқа эксплуатанттары = 
 |өндіріс жылдары       = [[2007 жыл]]дан бастап
 |шығарылған бірліктері = 66 ([[2013 жыл]]дың [[маусым]]ы)&lt;ref name=&quot;Boeing Orders and Deliveries&quot;&gt;[http://active.boeing.com/commercial/orders/index.cfm Boeing Commercial Airplanes - Orders and Deliveries]&lt;/ref&gt;
 |жобалау құны          = $32 млрд ([[2011 жыл]]ғы [[Boeing]] шығыны)&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Gates, Dominic |title=Boeing celebrates 787 delivery as program's costs top $32 billion|url=http://seattletimes.nwsource.com/html/businesstechnology/2016310102_boeing25.html |work=The Seattle Times |date=September 24, 2011 |accessdate=September 26, 2011}}&lt;/ref&gt; 
 |бірлігінің құны       = 787-8: $206,8 млн&lt;ref name=&quot;prices&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.boeing.com/commercial/prices/|title=Boeing Commercial Airplanes prices|publisher=Boeing|accessdate=тамыз 7, 2012|archiveurl=http://www.webcitation.org/6DAWELAd8|archivedate=2012-12-25}}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt;787-9: $243,6 млн&lt;ref name=&quot;prices&quot;/&gt;
 |базалық моделі        = 
 |бөлек мақалалары бар нұсқалар = 
 |ортаққордағы санаты   = Boeing 787
}}
'''Boeing 787 Dreamliner''' — американдық [[Boeing]] корпорация жасап шығарған кең фюзеляжды екіқозғалтқышты реактивті жолаушы ұшағы. Ұшақ нұсқаларына байланысты 210-нан 330 жолаушыны тасымалдай алады. [[Boeing]] компаниясының хабарлауынша, бұл компанияның ең үнемді ұшағы және фюзеляжы негізінен композитті материалдан жасалған әлемдегі ең үлкен ұшақ.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot;&gt;{{cite book | last1 =Norris | first1= G | last2= Thomas | first2= G | last3= Wagner | first3= M | last4= Forbes Smith | first4= C |title=Boeing 787 Dreamliner – Flying Redefined |publisher=Aerospace Technical Publications International |year=2005 |isbn= 0-9752341-2-9}}&lt;/ref&gt; 787 ұшағы өзі алмастырған [[Boeing 767]] ұшағына қарағанда 20 %-ға аз жанармай қолданады.&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.flightglobal.com/news/articles/powering-the-dream-atypical-paths-to-boeing-787-eis-362160/ |title=Powering the Dream: Atypical paths to Boeing 787 EIS |author= Croft, Jon |publisher= Flight International |date= 17 қазан 2011 |accessdate= қаңтар 20, 2013}}&lt;/ref&gt; Dreamliner-дің басты ерекшеліктері: ұшудың электронды жүйелердің, 4 беткері әйнек, қозғалтқыш гондоласындағы шудан қорғайтын шеврондар және ұшақ ұшының жатық контуры. Ұшақ өзінен үлкенірек [[Boeing 777|777]] моделімен типтес болғандықтан ұшқыштар екі ұшақты басқару үшін бір квалификацияны меңгереді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://fsims.faa.gov/wdocs/fsb/b-787_fsb.pdf |title=Flight Standardization Board Report|date=тамыз 25, 2011 |work=[[Federal Aviation Administration]] |accessdate=қараша 8, 2011}}&lt;/ref&gt;

[[2005 жыл]]дың [[28 қаңтар]]ына дейін ұшақ Boeing 7E7 деген уақытша атпен белгілі болды.&lt;ref name=&quot;Designation&quot;&gt;{{Cite press release |title=Boeing Gives the Boeing 7E7 Dreamliner a Model Designation |publisher=Boeing |date=қаңтар 28, 2005 |url=http://www.boeing.com/news/releases/2005/q1/nr_050128g.html | accessdate=маусым 14, 2011}}&lt;/ref&gt; Алғашқы 787 [[2007 жыл]]ы [[8 шілде]]де Эверетт қаласындағы (Вашингтон штаты) Boeing компаниясының зауытынан шығарылып бұқара алдында көрсетілді. Бұл кезде ұшаққа 677 тапсырыс түскен болатын.&lt;ref name=&quot;677 orders&quot;&gt;{{Cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2007/q3/070708b_nr.html |title=Boeing Celebrates the Premiere of the 787 Dreamliner |publisher=Boeing|date=шілде 8, 2007 |accessdate=қаңтар 21, 2011}}&lt;/ref&gt; [[2013 жыл]]дың [[мамыр]]ына қарай Boeing 787 ұшағына 58 тапсырыс берушіден 890 ұшаққа тапсырыс жасалды. Оның ең көбі International Lease Finance Corporation (ILFC) компаниясынан түсті.

.

== Тарихы ==
=== Алғышарттары ===
[[1990 жыл]]дардың соңында [[Boeing]] 747-400 және [[Boeing 767|767]] ұшақтарының сатылымы төмендеуіне байланысты оларды алмастыратын жаңа ұшақтың бағдарламасын қарастыра бастады. Компания 2 жаңа ұшақты ұсынды. Біріншісі — Boeing 747X, ол 747-400 ұшағын ұзарту және жақсарту арқылы жасалмақ болған. Ал екіншісі — Sonic Cruiser, ол 767 ұшағымен бірдей мөлшерде жанармай шығындай отырып одан 15 % артық жылдамдықпен (шамамен 0,98 М) ұша алатын.&lt;ref name=&quot;need-speed&quot;&gt;{{cite web|last=Gunter|first=Lori|url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2002/july/i_ca2.html |title=The Need for Speed, Boeing's Sonic Cruiser team focuses on the future|publisher=Boeing Frontier magazine|date=шілде 2002| accessdate =қаңтар 21, 2011}}&lt;/ref&gt; 
Boeing 747X ұшағына қызығушылық болмады, ал Sonic Criuser болашағы жарқын көрінді. Бірнеше ірі [[АҚШ]] әуе компаниялары, [[Continental Airlines]]-пен қоса, Sonic Criuser концепциясына назар аударды, алайда олар ұшақты қолдану шығынына қатысты қамкөңіл көрсетті.&lt;ref name=&quot;Forbes_Sonic_Cruiser_20010528&quot;&gt;{{cite news|title=Paper plane: That Mach 0.95 Sonic Cruiser from Boeing will never fly. Here's why. |last=Banks |first=Howard |work=Forbes |date=мамыр 28, 2001 |url=http://members.forbes.com/global/2001/0528/056.html | accessdate =маусым 7, 2007}}&lt;/ref&gt;

[[2001 жыл]]дың [[11 қыркүйек|11 қыркүйегіндегі]] лаңкестік актілер]] мен мұнай бағасының өсуі әлемдік ұшақ нарығына өзгеріс әкелді: енді әуе компанияларын жылдамдық емес, үнемділік қызықтырды. Сол кезде ең көп залал шеккен әуе тасымалдаушылары, әсіресе АҚШ компаниялары, Sonic Cruiser-дің мүмкін тапсырыс берушілері болған. Сондықтан [[2002 жыл]]ы [[20 желтоқсан]]да Boeing Sonic Cruiser жобасынан бас тартатынын мәлімдеді. [[2003 жыл]]ы [[29 қаңтар]]да компания өз бағытынын өзгеретінін мәлімдеді: Boeing Sonic Cruiser технологияларын қолдана отырып қарапайым пішімдегі 7E7 ұшағын жасайтынын айтты.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|agency=Associated Press |url=http://seattletimes.com/html/nationworld/2009373399_apusboeing787historyglance.html|title=History of the Boeing 787|work=Seattle Times| date =маусым 23, 2000|accessdate=28 қазан 2012}}&lt;/ref&gt; 
Жаңа ұшақ сыйымдылығы одан үлкен [[Boeing 747|747]] ұшағынан аз болуы керек болды, осыған орай арнайы топ зерттеу жұмыстарын бастады.&lt;ref name=&quot;Aerlines&quot;&gt;{{cite web |last=Cannegieter |first=Roger |url=http://www.aerlines.nl/issue_31/31_Cannegieter_Ranging_Capabilities.pdf |title=Long Range vs. Ultra High Capacity|publisher=Aerlines.nl |accessdate=сәуір 8, 2010}}&lt;/ref&gt; 
&lt;ref name=&quot;BabejPollak&quot;&gt;{{Cite news | last1=Babej |first1=Marc E. |last2=Pollak |first2=Tim |url=http://www.forbes.com/2006/05/23/unsolicited-advice-advertising-cx_meb_0524boeing.html | title =Boeing Versus Airbus |work=Forbes |date=мамыр 24, 2006 |accessdate=сәуір 8, 2010}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Dreamliner logo.svg|thumb|''Dreamliner'' логотипі 2003 жылы шілдеде таныстырылды.|alt=The Dreamliner logo.]]
Sonic Cruiser-ді алмастыраты жобаға &quot;7E7&quot; атауы берілді (өндірістік ішкі атауы: &quot;Y2&quot;).&lt;ref&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2003/march/cover.html |title=Maximizing the Middle, Finding the sweet spot in the market |publisher=Boeing Frontier magazine |date=March 2003}}&lt;/ref&gt; 
Boeing-тің Sonic Cruiser мен 7E7 ұшақтары аясында жасалған технологиялары компания өнімдерін жақсартуға бағытталған «Йеллоустоун жобасына» енгізілді (7E7 осы жобаның алғашқы қадамы болды).&lt;ref name=&quot;Boe_787_power_on&quot;&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2008/q2/080620b_nr.html |title=Boeing Achieves 787 Power On | publisher =Boeing |date=маусым 20, 200}}&lt;/ref&gt; 
7E7 концепциясының алғашқы суреттерінде ұшақта түсірілген кабина терезесі, төмендетілген ұшы және [[акула]] жүзбесіне ұқсас ұшақ құйрығы болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/articles/2007/10/22/218786/daydream-believer-how-different-is-the-boeing-787.html |title=Daydream believer: How different is the Boeing 787? |work=Flight International |accessdate=December 14, 2010}}&lt;/ref&gt; 
Алғашында &quot;E&quot; әріпі бірнеше мағынаны береді деп айтылды: тиімді (efficiency), қоршаған ортаға зиян келтірмейтін (environmentally friendly). Алайда кейін Boeing оны &quot;8&quot; санына ұқсас келеді деп хабарлады.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot; /&gt; 
[[2003 жыл]]ы шілдеде 500 000 адам қатысқан онлайн дауыс беру нәтижесінде ұшаққа «Dreamliner» атауы берілді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2003/july/i_nan.html |title='Name Your Plane' sweepstakes |date= шілде 2003 |publisher=Boeing Frontiers Online |accessdate=September 28, 2007}}&lt;/ref&gt; 
Басқа атаулар қатарында eLiner , Global Cruiser және Stratoclimber болды.

[[Сурет:All Nippon Airways Boeing 787 Dreamliner two.jpg|thumb|left|All Nippon Airways 2004 жылы 50 ұшаққа тапсырысымен 787 Dreamliner бағдарламасына қосылды.|alt=B787 in launch customer All Nippon Airways' blue and white livery. In the background are two assembly halls, with huge doors facing left. Vehicles are parked in front of the halls.]]
[[2004 жыл]]ы [[26 сәуір]]де [[Жапония|жапондық]] [[All Nippon Airways]] (ANA) әуе компаниясы жаңа ұшақтың алғашқы тапсырыс берушісі болды: ANA 50 ұшаққа тапсырыс берді, ал олардың тапсырылуы 2008 жылдың аяғына белгіленді.&lt;ref&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2004/q2/nr_040426g.html |title=Boeing Launches 7E7 Dreamliner |work=Boeing |date=сәуір 26, 2004| accessdate=маусым 14, 2011}}&lt;/ref&gt; 
ANA тапсырыс берілген ұшақтардың 30 жергілікті әуе линияларына арналған Boeing 787-3 (бір класста 290-330 орынды), қалған 20 орта магистральді халықаралық қатынастарға арналған (мысалы, [[Токио]] Нарита - [[Бейжің]]) 787-8 нұсқасында (екі класста 210-250 орын) тапсырыс берді. Ұшақ ANA әуе компаниясына бұрын болмаған Денвер, Мәскеу және Нью-Дели қалаларына жаңа бағыттарды ашуға мүмкіндік берді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.metrodenver.org/blog-tags/industries/ANA-Japan-Denver-international-flight.html |title=ANA says Denver still in hunt for non-stop to Tokyo |publisher=Metro Denver |date=сәуір 8, 2009 |accessdate=December 14, 2010}}&lt;/ref&gt; 
787-3 және 787-8 ұшақтың алғашқы нұсқалар болды, ал 787-9 қолданысқа [[2010 жыл]]ы енгізілмек болды.

=== Жобалануы ===
787 ұшағын өдіруде алғаш рет көп алюмини беттері мен 50 000 біріктіру элементінің орнына бір алюминий құймыснан тұратын секциялар қолданылған.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rdmag.com/Featured-Articles/2006/11/The-Dream-of-Composites/ |title=The Dream of Composites |work=R&amp;D Magazine |date=қараша 20, 2006 |accessdate= қараша 23, 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name =rdmag_200707&gt;{{cite news |url=http://www.rdmag.com/Featured-Articles/2006/11/The-Dream-of-Composites/ |title=The Dream of Composites | work= RD mag | last =Walz | first1= Martha |date= қараша 20, 2006 |accessdate= September 2, 2011}}&lt;/ref&gt;
Boeing ұшаққа екі қозғалтқыш түрін таңдап алды: General Electric GEnx және Rolls-Royce Trent 1000.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot; /&gt;
Boeing 787-ні жасауда композитті материалдардың қолданылуы оның 767-ге қарағанда 20 %-ға үнемдірек екенін,&lt;ref name=AviationWeek_2009_0109&gt;{{cite web |url= http://www.aviationweek.com/aw/generic/story_generic.jsp?channel=comm&amp;id=news/WIND010909.xml&amp;headline=Boeing%20Rules%20Out%20787%20Window%20Change |title= Boeing Rules Out 787 Window Change |accessdate= маусым 14, 2011 | last =Norris | first= Guy |date= қаңтар 9, 2009 |work=[[Aviation Week]]}}&lt;/ref&gt; қозғалтқыштың пайдалылығы шамамен 40 %-ға жақсарғанын,&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.designnews.com/document.asp?doc_id=222308 |title=Design News – Features – Boeing's 'More Electric' 787 Dreamliner Spurs Engine Evolution |first= Joseph|last=Ogando|publisher=designnews.com |date=маусым 7, 2007| accessdate= September 7, 2011}}&lt;/ref&gt; аэродинамиканың жақсартылғанын хабарлады.&lt;ref name=start&gt;{{cite web |url= http://www.flightglobal.com/channels/mro/articles/2006/03/27/205611/dream-start.html | title=Dream start |first= Carole|last=Shifrin|work=Flight International|date=March 27, 2006|accessdate=September 7, 2011}}&lt;/ref&gt;
787-8 бен -9 ETOPS бойынша 330 минуттық ұшуға сертификатталуы керек болды.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Pandey |first=Mohan |title=How Boeing Defied the Airbus Challenge |year=2010 |publisher=Createspace |location=USA |isbn=978-1-4505-0113-2 |url=http://www.amazon.com/How-Boeing-Defied-Airbus-Challenge/dp/1450501133/ref=tmm_pap_title_0}}&lt;/ref&gt;

Жобалау барысында 787 моделі Boeing комапаниясының Transonic Wind Tunnel тоннелінде, QinetiQ компаниясының Франбородағы (Ұлыбритания) 5-метрлік аэродинамикалық трубасында, [[NASA]]-ның Ames Research орталығының аэродинамикалық трубасында, Францияның аэродинамиканы зерттеу агенттігінде (ONERA) сынақтан өтті. Соңғы нұсқаның сырт көрінісі қарапайым болап келді: алғашқыда ұсынылған ұшақтың ұшы мен кабина терезелері қарапайымға алмастырылды. 2004 жылдың соңында ұшаққа тапсырыстар саны 237-ге жетті.&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.reinforcedplastics.com/view/4282/boeings-787-trials-tribulations-and-restoring-the-dream/|title=Boeing's 787: trials, tribulations, and restoring the dream|work=Reinforced Plastics|accessdate=шілде 29, 2010|last=Marsh|first=George}}&lt;/ref&gt;
Алғашында 787-8 нұсқасы $ 120 млн бағаланды, бұл өндірісті таң қалдырған төмен нәтиже болды. 2007 жылы бағалар келесідей болып өзгертілді: 787-3 нұсқасы $ 146-151,5 млн, 787-8 нұсқасы $ 157-167 млн және 787-9 нұсқасы $ 189-200 млн.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://atwonline.com/aircraftenginescomponents/news/boeing-boosts-aircraft-prices-55-rising-cost-labor-materials-0309 |title=Boeing boosts aircraft prices 5.5% on rising cost of labor, materials |publisher=[[Air Transport World]] |date=маусым 26, 2007| accessdate=September 2, 2011}}&lt;/ref&gt;

=== Қолданысқа енгізілуі ===

== Нұсқалары ==
Dreamliner-дің ең алғашқы нұсқасы, қысқалау 787-8, 2009 жылдың желтоқсанында ұша бастады. Кейінірек ұзағырақ 787-9 2013 жылдың қыркүйегінде, одан кейін ең ұзын нұсқасы 787-10 2017 жылдың наурызында ұша бастады. Бұл нұсқалар ИКАО ұшақ типінің белгілеушілерінің тізімінде сәйкесінше B788, B789 және B78X деп аталады. Қысқа қашықтықтағы 787-3 2010 жылы жойылды.

'''787-8'''

Бастапқы 787-8 қанатының кеңдігі 56,7 м (186 фут). Әдеттегі сыйымдылығы 242 жолаушы және 7 355 теңіз милі (13 621 км; 8 464 миль) қашықтығы бар −8 787 отбасының базалық үлгісі болып табылады және 2011 жылы қызметке бірінші болып кірді. 787-8 ескірген Boeing 767-300ER және Airbus A330-200 ұшақтарын ауыстыруға, сондай-ақ бұрын үлкен ұшақтар үшін экономикалық тұрғыдан тиімсіз болған, жаңа нарықтарды кеңейтуге бағытталған&lt;ref&gt;https://simpleflying.com/boeing-787-increased-connectivity-new-city-pairs/&lt;/ref&gt;. 2019 жылдың қазан айында 787 тапсырыстың шамамен 29% 787-8 нұсқасы болды. 

'''787-9'''

787-8 сияқты қанатының кеңдігін сақтай отырып, 787-9 ұзартылған және күшейтілген нұсқа болып табылады, фюзеляж 20 фут (6,1 м) ұзағырақ және жоғары максималды ұшып көтерілу салмағы (MTOW) 54 500 фунт (24 700 кг). Ұшу қашықтығы 7 635 теңіз милі (8 786 миль; 14 140 км), үш класты конфигурацияда 296 жолаушыға арналған &lt;ref&gt;787 Dreamliner performance summary&lt;nowiki/&gt;https://www.boeing.com/commercial/787/by-design/#/all-model-performance-summary&lt;/ref&gt;. Boeing 767-400ER және Airbus A330-300 ұшақтарын ауыстыруға бағытталған. Ол Airbus A330-900-мен бәсекелеседі.


'''787-10'''

2017 жылдың 17 ақпанында 787 ең ұзын нұсқасы 68,3 метрлік 787-10 шықты. 

2005 жылдың желтоқсанында Emirates және Qantas сұрауы бойынша Boeing 787-9 ұшағын 290-нан 310 жолаушыға дейін кеңейту мүмкіндігін зерттей бастады. Зерттеу барысында 787 әзірлеу бағдарламасы бойынша Boeing вице-президенті Майк Бэйр, сондай сыйымдылыққа басқа тұтынушылар қызығушылық білдірсе, бірден 787-10 әзірлеуді жалғастыру оңайырақ болғанын айтты. 2013 жылдың 30 мамырында Singapore Airlines 2018–2019 жылдары жеткізілетін 30 787-10 (Боинг бағдарламаны іске қосқан жағдайда) тапсырыс беретінін мәлімдеп, алғашқы тапсырыс беруші болды. 2013 жылдың 18 маусымында Boeing Париждегі Әуе Шоу барысында 102 ұшағына тапсырыстары немесе міндеттемелері бар 787-10 ұшағын сатты. Сатып алушылардың арасында Air Lease Corporation (30), Singapore Airlines (30), United Airlines (20), және British Airways (12) болды &lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20180719132838/http://active.boeing.com/commercial/orders/displaystandardreport.cfm?cboCurrentModel=787&amp;optReportType=AllModels&amp;cboAllModel=787&amp;ViewReportF=View+Report&lt;/ref&gt;. 

== Техникалық сипаттамасы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+787 техникалық сипаттамасы
!Model
!787-8
!787-9
!787-10
|-
!Экипаж саны
| colspan=&quot;3&quot; |Екеу
|-
!Жолаушылар саны, 2-кластық
|242: 24J @85&quot; + 218Y @32&quot;
|290: 28J @85&quot; + 262Y @32&quot;
|330: 32J @85&quot; + 298Y @32&quot;
|-
!Жолаушылар саны, 1-кластық
|Max. 359, exit limit 381
|Max. 406, exit limit 420
|Max. 440, exit limit 440
|-
!Ұзындығы
|56.72 м.
|62.81 м.
|68.28 м.
|-
!Қанаты
| colspan=&quot;3&quot; |Көлемі 377 м.
|-
!Қанат кеңістігі
| colspan=&quot;3&quot; |Ұзындығы 60.12 м., орта аккорд 6.27 м.
|-
!Биіктігі
|16.92 м.
| colspan=&quot;2&quot; |17.02 м.
|-
!Фюзеляж
| colspan=&quot;3&quot; |Кабинаның ені: 5.49 метр
Сыртқы ені: 5.77 метр. Биіктігі: 5.94 м.
|-
!Жүк сыйымдылығы
|136.7 м³
28 LD3 or 9 (88×125) pallets
|172.5 м³
36 LD3 or 11 (96×125) pallets
|191.4 м³
40 LD3 or 13 (96×125) pallets
|-
!Максималды ұшу салмағы
|227,930 кг.
| colspan=&quot;2&quot; |254,011 кг.
|-
!Максималды жүктеме
|43,318 кг.
|52,587 кг.
|57,277 кг.
|-
!Жүксыз жұмыс салмағы
|119,950 кг.
|128,850 кг.
|135,500 кг.
|-
!Жанармай сыйымдылығы
|126,206 литр
101,323 кг.
| colspan=&quot;2&quot; |126,372 литр
101,456 кг.
|-
!Жылдамдығы
| colspan=&quot;3&quot; |Максимум.: Mach 0.90 (516 kН; 956 км/сағ) мах;
Круиздық: 0.85 (488 kН; 903 км/сағ) мах
|-
!Қашықтағы
|13,620 км.
|14,140 км.
|11,910 км.
|-
!Ұшуға қажетті қашықтық (Takeoff)
|2,600 м.
|2,800 м.
|2,800 м.
|-
!Максималды ұшу биіктігі (ceiling)
| colspan=&quot;2&quot; |13,100 м.
|12,500 м.
|-
!Қозғалтқыштар (×2)
| colspan=&quot;3&quot; |General Electric GEnx-1B or Rolls-Royce Trent 1000
|-
!Тарту күші (×2)
|64,000 фунт (280 kN)
|71,000 фунт (320 kN)
|76,000 фунт (340 kN)
|}

== Апаттар ==

== Тағы қараңыз ==
[[Airbus A350 XWB]]
== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

== Дереккөздер ==

== Сыртқы сілтемелер ==

{{Boeing ұшақтары}}

[[Санат:Boeing ұшақтары]]
[[Санат:Жолаушы ұшақтары]]</text>
      <sha1>8q416z5tbmh2qnq0zq1pgoud64a38nt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575537</id>
      <parentid>3575536</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T14:37:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Алғышарттары */</comment>
      <origin>3575537</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24799" sha1="j74lylwmepfqku1hftnfueejx033nkn" xml:space="preserve">{{Ұшу аппараты
 |атауы                 = Boeing 787 Dreamliner
 |типі                  = Реактивті жолаушы ұшағы
 |өндірушісі            = [[Boeing]]
 |мемлекеті             = {{USA}}
 |суреті                = Boeing 787 landing with thrust reversers activated.jpg
 |қолтаңба              = Boeing 787 Dreamliner  ұшағы Варшава әуежайында
 |жобалаушысы           = [[Boeing]]
 |бас конструкторы      = 
 |алғашқы ұшуы          = [[2009 жыл]]ы [[15 желтоқсан]]
 |эксплуатация басталуы = [[2011 жыл]]ы [[26 қазан]]
 |эксплуатация аяқталуы = 
 |статусы               = Қолданыста, өндірілуде
 |негізгі эксплуатанты  = [[All Nippon Airways]]&lt;br /&gt;[[Japan Airlines]]&lt;br /&gt;[[United Airlines]]&lt;br /&gt;[[Air India]]
 |басқа эксплуатанттары = 
 |өндіріс жылдары       = [[2007 жыл]]дан бастап
 |шығарылған бірліктері = 66 ([[2013 жыл]]дың [[маусым]]ы)&lt;ref name=&quot;Boeing Orders and Deliveries&quot;&gt;[http://active.boeing.com/commercial/orders/index.cfm Boeing Commercial Airplanes - Orders and Deliveries]&lt;/ref&gt;
 |жобалау құны          = $32 млрд ([[2011 жыл]]ғы [[Boeing]] шығыны)&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Gates, Dominic |title=Boeing celebrates 787 delivery as program's costs top $32 billion|url=http://seattletimes.nwsource.com/html/businesstechnology/2016310102_boeing25.html |work=The Seattle Times |date=September 24, 2011 |accessdate=September 26, 2011}}&lt;/ref&gt; 
 |бірлігінің құны       = 787-8: $206,8 млн&lt;ref name=&quot;prices&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.boeing.com/commercial/prices/|title=Boeing Commercial Airplanes prices|publisher=Boeing|accessdate=тамыз 7, 2012|archiveurl=http://www.webcitation.org/6DAWELAd8|archivedate=2012-12-25}}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt;787-9: $243,6 млн&lt;ref name=&quot;prices&quot;/&gt;
 |базалық моделі        = 
 |бөлек мақалалары бар нұсқалар = 
 |ортаққордағы санаты   = Boeing 787
}}
'''Boeing 787 Dreamliner''' — американдық [[Boeing]] корпорация жасап шығарған кең фюзеляжды екіқозғалтқышты реактивті жолаушы ұшағы. Ұшақ нұсқаларына байланысты 210-нан 330 жолаушыны тасымалдай алады. [[Boeing]] компаниясының хабарлауынша, бұл компанияның ең үнемді ұшағы және фюзеляжы негізінен композитті материалдан жасалған әлемдегі ең үлкен ұшақ.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot;&gt;{{cite book | last1 =Norris | first1= G | last2= Thomas | first2= G | last3= Wagner | first3= M | last4= Forbes Smith | first4= C |title=Boeing 787 Dreamliner – Flying Redefined |publisher=Aerospace Technical Publications International |year=2005 |isbn= 0-9752341-2-9}}&lt;/ref&gt; 787 ұшағы өзі алмастырған [[Boeing 767]] ұшағына қарағанда 20 %-ға аз жанармай қолданады.&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.flightglobal.com/news/articles/powering-the-dream-atypical-paths-to-boeing-787-eis-362160/ |title=Powering the Dream: Atypical paths to Boeing 787 EIS |author= Croft, Jon |publisher= Flight International |date= 17 қазан 2011 |accessdate= қаңтар 20, 2013}}&lt;/ref&gt; Dreamliner-дің басты ерекшеліктері: ұшудың электронды жүйелердің, 4 беткері әйнек, қозғалтқыш гондоласындағы шудан қорғайтын шеврондар және ұшақ ұшының жатық контуры. Ұшақ өзінен үлкенірек [[Boeing 777|777]] моделімен типтес болғандықтан ұшқыштар екі ұшақты басқару үшін бір квалификацияны меңгереді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://fsims.faa.gov/wdocs/fsb/b-787_fsb.pdf |title=Flight Standardization Board Report|date=тамыз 25, 2011 |work=[[Federal Aviation Administration]] |accessdate=қараша 8, 2011}}&lt;/ref&gt;

[[2005 жыл]]дың [[28 қаңтар]]ына дейін ұшақ Boeing 7E7 деген уақытша атпен белгілі болды.&lt;ref name=&quot;Designation&quot;&gt;{{Cite press release |title=Boeing Gives the Boeing 7E7 Dreamliner a Model Designation |publisher=Boeing |date=қаңтар 28, 2005 |url=http://www.boeing.com/news/releases/2005/q1/nr_050128g.html | accessdate=маусым 14, 2011}}&lt;/ref&gt; Алғашқы 787 [[2007 жыл]]ы [[8 шілде]]де Эверетт қаласындағы (Вашингтон штаты) Boeing компаниясының зауытынан шығарылып бұқара алдында көрсетілді. Бұл кезде ұшаққа 677 тапсырыс түскен болатын.&lt;ref name=&quot;677 orders&quot;&gt;{{Cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2007/q3/070708b_nr.html |title=Boeing Celebrates the Premiere of the 787 Dreamliner |publisher=Boeing|date=шілде 8, 2007 |accessdate=қаңтар 21, 2011}}&lt;/ref&gt; [[2013 жыл]]дың [[мамыр]]ына қарай Boeing 787 ұшағына 58 тапсырыс берушіден 890 ұшаққа тапсырыс жасалды. Оның ең көбі International Lease Finance Corporation (ILFC) компаниясынан түсті.

.

== Тарихы ==
=== Алғышарттары ===
[[1990 жыл]]дардың соңында [[Boeing]] 747-400 және [[Boeing 767|767]] ұшақтарының сатылымы төмендеуіне байланысты оларды алмастыратын жаңа ұшақтың бағдарламасын қарастыра бастады. Компания 2 жаңа ұшақты ұсынды. Біріншісі — Boeing 747X, ол 747-400 ұшағын ұзарту және жақсарту арқылы жасалмақ болған. Ал екіншісі — Sonic Cruiser, ол 767 ұшағымен бірдей мөлшерде жанармай шығындай отырып одан 15 % артық жылдамдықпен (шамамен 0,98 М) ұша алатын.&lt;ref name=&quot;need-speed&quot;&gt;{{cite web|last=Gunter|first=Lori|url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2002/july/i_ca2.html |title=The Need for Speed, Boeing's Sonic Cruiser team focuses on the future|publisher=Boeing Frontier magazine|date=шілде 2002| accessdate =қаңтар 21, 2011}}&lt;/ref&gt; 
Boeing 747X ұшағына қызығушылық болмады, ал Sonic Criuser болашағы жарқын көрінді. Бірнеше ірі [[АҚШ]] әуе компаниялары, [[Continental Airlines]]-пен қоса, Sonic Criuser концепциясына назар аударды, алайда олар ұшақты қолдану шығынына қатысты қамкөңіл көрсетті.&lt;ref name=&quot;Forbes_Sonic_Cruiser_20010528&quot;&gt;{{cite news|title=Paper plane: That Mach 0.95 Sonic Cruiser from Boeing will never fly. Here's why. |last=Banks |first=Howard |work=Forbes |date=мамыр 28, 2001 |url=http://members.forbes.com/global/2001/0528/056.html | accessdate =маусым 7, 2007}}&lt;/ref&gt;

[[2001 жыл]]дың [[11 қыркүйек|11 қыркүйегіндегі]] лаңкестік актілер]] мен мұнай бағасының өсуі әлемдік ұшақ нарығына өзгеріс әкелді: енді әуе компанияларын жылдамдық емес, үнемділік қызықтырды. Сол кезде ең көп залал шеккен әуе тасымалдаушылары, әсіресе [[АҚШ]] компаниялары, Sonic Cruiser-дің мүмкін тапсырыс берушілері болған. Сондықтан [[2002 жыл]]ы [[20 желтоқсан]]да Boeing Sonic Cruiser жобасынан бас тартатынын мәлімдеді. [[2003 жыл]]ы [[29 қаңтар]]да компания өз бағытынын өзгеретінін мәлімдеді: Boeing Sonic Cruiser технологияларын қолдана отырып қарапайым пішімдегі 7E7 ұшағын жасайтынын айтты.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|agency=Associated Press |url=http://seattletimes.com/html/nationworld/2009373399_apusboeing787historyglance.html|title=History of the Boeing 787|work=Seattle Times| date =маусым 23, 2000|accessdate=28 қазан 2012}}&lt;/ref&gt; 
Жаңа ұшақ сыйымдылығы одан үлкен [[Boeing 747|747]] ұшағынан аз болуы керек болды, осыған орай арнайы топ зерттеу жұмыстарын бастады.&lt;ref name=&quot;Aerlines&quot;&gt;{{cite web |last=Cannegieter |first=Roger |url=http://www.aerlines.nl/issue_31/31_Cannegieter_Ranging_Capabilities.pdf |title=Long Range vs. Ultra High Capacity|publisher=Aerlines.nl |accessdate=сәуір 8, 2010}}&lt;/ref&gt; 
&lt;ref name=&quot;BabejPollak&quot;&gt;{{Cite news | last1=Babej |first1=Marc E. |last2=Pollak |first2=Tim |url=http://www.forbes.com/2006/05/23/unsolicited-advice-advertising-cx_meb_0524boeing.html | title =Boeing Versus Airbus |work=Forbes |date=мамыр 24, 2006 |accessdate=сәуір 8, 2010}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Dreamliner logo.svg|thumb|''Dreamliner'' логотипі 2003 жылы шілдеде таныстырылды.|alt=The Dreamliner logo.]]
Sonic Cruiser-ді алмастыраты жобаға &quot;7E7&quot; атауы берілді (өндірістік ішкі атауы: &quot;Y2&quot;).&lt;ref&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2003/march/cover.html |title=Maximizing the Middle, Finding the sweet spot in the market |publisher=Boeing Frontier magazine |date=March 2003}}&lt;/ref&gt; 
Boeing-тің Sonic Cruiser мен 7E7 ұшақтары аясында жасалған технологиялары компания өнімдерін жақсартуға бағытталған «Йеллоустоун жобасына» енгізілді (7E7 осы жобаның алғашқы қадамы болды).&lt;ref name=&quot;Boe_787_power_on&quot;&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2008/q2/080620b_nr.html |title=Boeing Achieves 787 Power On | publisher =Boeing |date=маусым 20, 200}}&lt;/ref&gt; 
7E7 концепциясының алғашқы суреттерінде ұшақта түсірілген кабина терезесі, төмендетілген ұшы және [[акула]] жүзбесіне ұқсас ұшақ құйрығы болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/articles/2007/10/22/218786/daydream-believer-how-different-is-the-boeing-787.html |title=Daydream believer: How different is the Boeing 787? |work=Flight International |accessdate=December 14, 2010}}&lt;/ref&gt; 
Алғашында &quot;E&quot; әріпі бірнеше мағынаны береді деп айтылды: тиімді (efficiency), қоршаған ортаға зиян келтірмейтін (environmentally friendly). Алайда кейін Boeing оны &quot;8&quot; санына ұқсас келеді деп хабарлады.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot; /&gt; 
[[2003 жыл]]ы шілдеде 500 000 адам қатысқан онлайн дауыс беру нәтижесінде ұшаққа «Dreamliner» атауы берілді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2003/july/i_nan.html |title='Name Your Plane' sweepstakes |date= шілде 2003 |publisher=Boeing Frontiers Online |accessdate=September 28, 2007}}&lt;/ref&gt; 
Басқа атаулар қатарында eLiner , Global Cruiser және Stratoclimber болды.

[[Сурет:All Nippon Airways Boeing 787 Dreamliner two.jpg|thumb|left|All Nippon Airways 2004 жылы 50 ұшаққа тапсырысымен 787 Dreamliner бағдарламасына қосылды.|alt=B787 in launch customer All Nippon Airways' blue and white livery. In the background are two assembly halls, with huge doors facing left. Vehicles are parked in front of the halls.]]
[[2004 жыл]]ы [[26 сәуір]]де [[Жапония|жапондық]] [[All Nippon Airways]] (ANA) әуе компаниясы жаңа ұшақтың алғашқы тапсырыс берушісі болды: ANA 50 ұшаққа тапсырыс берді, ал олардың тапсырылуы 2008 жылдың аяғына белгіленді.&lt;ref&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2004/q2/nr_040426g.html |title=Boeing Launches 7E7 Dreamliner |work=Boeing |date=сәуір 26, 2004| accessdate=маусым 14, 2011}}&lt;/ref&gt; 
ANA тапсырыс берілген ұшақтардың 30 жергілікті әуе линияларына арналған Boeing 787-3 (бір класста 290-330 орынды), қалған 20 орта магистральді халықаралық қатынастарға арналған (мысалы, [[Токио]] Нарита - [[Бейжің]]) 787-8 нұсқасында (екі класста 210-250 орын) тапсырыс берді. Ұшақ ANA әуе компаниясына бұрын болмаған Денвер, Мәскеу және Нью-Дели қалаларына жаңа бағыттарды ашуға мүмкіндік берді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.metrodenver.org/blog-tags/industries/ANA-Japan-Denver-international-flight.html |title=ANA says Denver still in hunt for non-stop to Tokyo |publisher=Metro Denver |date=сәуір 8, 2009 |accessdate=December 14, 2010}}&lt;/ref&gt; 
787-3 және 787-8 ұшақтың алғашқы нұсқалар болды, ал 787-9 қолданысқа [[2010 жыл]]ы енгізілмек болды.

=== Жобалануы ===
787 ұшағын өдіруде алғаш рет көп алюмини беттері мен 50 000 біріктіру элементінің орнына бір алюминий құймыснан тұратын секциялар қолданылған.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rdmag.com/Featured-Articles/2006/11/The-Dream-of-Composites/ |title=The Dream of Composites |work=R&amp;D Magazine |date=қараша 20, 2006 |accessdate= қараша 23, 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name =rdmag_200707&gt;{{cite news |url=http://www.rdmag.com/Featured-Articles/2006/11/The-Dream-of-Composites/ |title=The Dream of Composites | work= RD mag | last =Walz | first1= Martha |date= қараша 20, 2006 |accessdate= September 2, 2011}}&lt;/ref&gt;
Boeing ұшаққа екі қозғалтқыш түрін таңдап алды: General Electric GEnx және Rolls-Royce Trent 1000.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot; /&gt;
Boeing 787-ні жасауда композитті материалдардың қолданылуы оның 767-ге қарағанда 20 %-ға үнемдірек екенін,&lt;ref name=AviationWeek_2009_0109&gt;{{cite web |url= http://www.aviationweek.com/aw/generic/story_generic.jsp?channel=comm&amp;id=news/WIND010909.xml&amp;headline=Boeing%20Rules%20Out%20787%20Window%20Change |title= Boeing Rules Out 787 Window Change |accessdate= маусым 14, 2011 | last =Norris | first= Guy |date= қаңтар 9, 2009 |work=[[Aviation Week]]}}&lt;/ref&gt; қозғалтқыштың пайдалылығы шамамен 40 %-ға жақсарғанын,&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.designnews.com/document.asp?doc_id=222308 |title=Design News – Features – Boeing's 'More Electric' 787 Dreamliner Spurs Engine Evolution |first= Joseph|last=Ogando|publisher=designnews.com |date=маусым 7, 2007| accessdate= September 7, 2011}}&lt;/ref&gt; аэродинамиканың жақсартылғанын хабарлады.&lt;ref name=start&gt;{{cite web |url= http://www.flightglobal.com/channels/mro/articles/2006/03/27/205611/dream-start.html | title=Dream start |first= Carole|last=Shifrin|work=Flight International|date=March 27, 2006|accessdate=September 7, 2011}}&lt;/ref&gt;
787-8 бен -9 ETOPS бойынша 330 минуттық ұшуға сертификатталуы керек болды.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Pandey |first=Mohan |title=How Boeing Defied the Airbus Challenge |year=2010 |publisher=Createspace |location=USA |isbn=978-1-4505-0113-2 |url=http://www.amazon.com/How-Boeing-Defied-Airbus-Challenge/dp/1450501133/ref=tmm_pap_title_0}}&lt;/ref&gt;

Жобалау барысында 787 моделі Boeing комапаниясының Transonic Wind Tunnel тоннелінде, QinetiQ компаниясының Франбородағы (Ұлыбритания) 5-метрлік аэродинамикалық трубасында, [[NASA]]-ның Ames Research орталығының аэродинамикалық трубасында, Францияның аэродинамиканы зерттеу агенттігінде (ONERA) сынақтан өтті. Соңғы нұсқаның сырт көрінісі қарапайым болап келді: алғашқыда ұсынылған ұшақтың ұшы мен кабина терезелері қарапайымға алмастырылды. 2004 жылдың соңында ұшаққа тапсырыстар саны 237-ге жетті.&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.reinforcedplastics.com/view/4282/boeings-787-trials-tribulations-and-restoring-the-dream/|title=Boeing's 787: trials, tribulations, and restoring the dream|work=Reinforced Plastics|accessdate=шілде 29, 2010|last=Marsh|first=George}}&lt;/ref&gt;
Алғашында 787-8 нұсқасы $ 120 млн бағаланды, бұл өндірісті таң қалдырған төмен нәтиже болды. 2007 жылы бағалар келесідей болып өзгертілді: 787-3 нұсқасы $ 146-151,5 млн, 787-8 нұсқасы $ 157-167 млн және 787-9 нұсқасы $ 189-200 млн.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://atwonline.com/aircraftenginescomponents/news/boeing-boosts-aircraft-prices-55-rising-cost-labor-materials-0309 |title=Boeing boosts aircraft prices 5.5% on rising cost of labor, materials |publisher=[[Air Transport World]] |date=маусым 26, 2007| accessdate=September 2, 2011}}&lt;/ref&gt;

=== Қолданысқа енгізілуі ===

== Нұсқалары ==
Dreamliner-дің ең алғашқы нұсқасы, қысқалау 787-8, 2009 жылдың желтоқсанында ұша бастады. Кейінірек ұзағырақ 787-9 2013 жылдың қыркүйегінде, одан кейін ең ұзын нұсқасы 787-10 2017 жылдың наурызында ұша бастады. Бұл нұсқалар ИКАО ұшақ типінің белгілеушілерінің тізімінде сәйкесінше B788, B789 және B78X деп аталады. Қысқа қашықтықтағы 787-3 2010 жылы жойылды.

'''787-8'''

Бастапқы 787-8 қанатының кеңдігі 56,7 м (186 фут). Әдеттегі сыйымдылығы 242 жолаушы және 7 355 теңіз милі (13 621 км; 8 464 миль) қашықтығы бар −8 787 отбасының базалық үлгісі болып табылады және 2011 жылы қызметке бірінші болып кірді. 787-8 ескірген Boeing 767-300ER және Airbus A330-200 ұшақтарын ауыстыруға, сондай-ақ бұрын үлкен ұшақтар үшін экономикалық тұрғыдан тиімсіз болған, жаңа нарықтарды кеңейтуге бағытталған&lt;ref&gt;https://simpleflying.com/boeing-787-increased-connectivity-new-city-pairs/&lt;/ref&gt;. 2019 жылдың қазан айында 787 тапсырыстың шамамен 29% 787-8 нұсқасы болды. 

'''787-9'''

787-8 сияқты қанатының кеңдігін сақтай отырып, 787-9 ұзартылған және күшейтілген нұсқа болып табылады, фюзеляж 20 фут (6,1 м) ұзағырақ және жоғары максималды ұшып көтерілу салмағы (MTOW) 54 500 фунт (24 700 кг). Ұшу қашықтығы 7 635 теңіз милі (8 786 миль; 14 140 км), үш класты конфигурацияда 296 жолаушыға арналған &lt;ref&gt;787 Dreamliner performance summary&lt;nowiki/&gt;https://www.boeing.com/commercial/787/by-design/#/all-model-performance-summary&lt;/ref&gt;. Boeing 767-400ER және Airbus A330-300 ұшақтарын ауыстыруға бағытталған. Ол Airbus A330-900-мен бәсекелеседі.


'''787-10'''

2017 жылдың 17 ақпанында 787 ең ұзын нұсқасы 68,3 метрлік 787-10 шықты. 

2005 жылдың желтоқсанында Emirates және Qantas сұрауы бойынша Boeing 787-9 ұшағын 290-нан 310 жолаушыға дейін кеңейту мүмкіндігін зерттей бастады. Зерттеу барысында 787 әзірлеу бағдарламасы бойынша Boeing вице-президенті Майк Бэйр, сондай сыйымдылыққа басқа тұтынушылар қызығушылық білдірсе, бірден 787-10 әзірлеуді жалғастыру оңайырақ болғанын айтты. 2013 жылдың 30 мамырында Singapore Airlines 2018–2019 жылдары жеткізілетін 30 787-10 (Боинг бағдарламаны іске қосқан жағдайда) тапсырыс беретінін мәлімдеп, алғашқы тапсырыс беруші болды. 2013 жылдың 18 маусымында Boeing Париждегі Әуе Шоу барысында 102 ұшағына тапсырыстары немесе міндеттемелері бар 787-10 ұшағын сатты. Сатып алушылардың арасында Air Lease Corporation (30), Singapore Airlines (30), United Airlines (20), және British Airways (12) болды &lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20180719132838/http://active.boeing.com/commercial/orders/displaystandardreport.cfm?cboCurrentModel=787&amp;optReportType=AllModels&amp;cboAllModel=787&amp;ViewReportF=View+Report&lt;/ref&gt;. 

== Техникалық сипаттамасы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+787 техникалық сипаттамасы
!Model
!787-8
!787-9
!787-10
|-
!Экипаж саны
| colspan=&quot;3&quot; |Екеу
|-
!Жолаушылар саны, 2-кластық
|242: 24J @85&quot; + 218Y @32&quot;
|290: 28J @85&quot; + 262Y @32&quot;
|330: 32J @85&quot; + 298Y @32&quot;
|-
!Жолаушылар саны, 1-кластық
|Max. 359, exit limit 381
|Max. 406, exit limit 420
|Max. 440, exit limit 440
|-
!Ұзындығы
|56.72 м.
|62.81 м.
|68.28 м.
|-
!Қанаты
| colspan=&quot;3&quot; |Көлемі 377 м.
|-
!Қанат кеңістігі
| colspan=&quot;3&quot; |Ұзындығы 60.12 м., орта аккорд 6.27 м.
|-
!Биіктігі
|16.92 м.
| colspan=&quot;2&quot; |17.02 м.
|-
!Фюзеляж
| colspan=&quot;3&quot; |Кабинаның ені: 5.49 метр
Сыртқы ені: 5.77 метр. Биіктігі: 5.94 м.
|-
!Жүк сыйымдылығы
|136.7 м³
28 LD3 or 9 (88×125) pallets
|172.5 м³
36 LD3 or 11 (96×125) pallets
|191.4 м³
40 LD3 or 13 (96×125) pallets
|-
!Максималды ұшу салмағы
|227,930 кг.
| colspan=&quot;2&quot; |254,011 кг.
|-
!Максималды жүктеме
|43,318 кг.
|52,587 кг.
|57,277 кг.
|-
!Жүксыз жұмыс салмағы
|119,950 кг.
|128,850 кг.
|135,500 кг.
|-
!Жанармай сыйымдылығы
|126,206 литр
101,323 кг.
| colspan=&quot;2&quot; |126,372 литр
101,456 кг.
|-
!Жылдамдығы
| colspan=&quot;3&quot; |Максимум.: Mach 0.90 (516 kН; 956 км/сағ) мах;
Круиздық: 0.85 (488 kН; 903 км/сағ) мах
|-
!Қашықтағы
|13,620 км.
|14,140 км.
|11,910 км.
|-
!Ұшуға қажетті қашықтық (Takeoff)
|2,600 м.
|2,800 м.
|2,800 м.
|-
!Максималды ұшу биіктігі (ceiling)
| colspan=&quot;2&quot; |13,100 м.
|12,500 м.
|-
!Қозғалтқыштар (×2)
| colspan=&quot;3&quot; |General Electric GEnx-1B or Rolls-Royce Trent 1000
|-
!Тарту күші (×2)
|64,000 фунт (280 kN)
|71,000 фунт (320 kN)
|76,000 фунт (340 kN)
|}

== Апаттар ==

== Тағы қараңыз ==
[[Airbus A350 XWB]]
== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

== Дереккөздер ==

== Сыртқы сілтемелер ==

{{Boeing ұшақтары}}

[[Санат:Boeing ұшақтары]]
[[Санат:Жолаушы ұшақтары]]</text>
      <sha1>j74lylwmepfqku1hftnfueejx033nkn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575538</id>
      <parentid>3575537</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T14:37:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Алғышарттары */</comment>
      <origin>3575538</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24806" sha1="poc4jerxk3300yigsx653j5b1s9y31c" xml:space="preserve">{{Ұшу аппараты
 |атауы                 = Boeing 787 Dreamliner
 |типі                  = Реактивті жолаушы ұшағы
 |өндірушісі            = [[Boeing]]
 |мемлекеті             = {{USA}}
 |суреті                = Boeing 787 landing with thrust reversers activated.jpg
 |қолтаңба              = Boeing 787 Dreamliner  ұшағы Варшава әуежайында
 |жобалаушысы           = [[Boeing]]
 |бас конструкторы      = 
 |алғашқы ұшуы          = [[2009 жыл]]ы [[15 желтоқсан]]
 |эксплуатация басталуы = [[2011 жыл]]ы [[26 қазан]]
 |эксплуатация аяқталуы = 
 |статусы               = Қолданыста, өндірілуде
 |негізгі эксплуатанты  = [[All Nippon Airways]]&lt;br /&gt;[[Japan Airlines]]&lt;br /&gt;[[United Airlines]]&lt;br /&gt;[[Air India]]
 |басқа эксплуатанттары = 
 |өндіріс жылдары       = [[2007 жыл]]дан бастап
 |шығарылған бірліктері = 66 ([[2013 жыл]]дың [[маусым]]ы)&lt;ref name=&quot;Boeing Orders and Deliveries&quot;&gt;[http://active.boeing.com/commercial/orders/index.cfm Boeing Commercial Airplanes - Orders and Deliveries]&lt;/ref&gt;
 |жобалау құны          = $32 млрд ([[2011 жыл]]ғы [[Boeing]] шығыны)&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Gates, Dominic |title=Boeing celebrates 787 delivery as program's costs top $32 billion|url=http://seattletimes.nwsource.com/html/businesstechnology/2016310102_boeing25.html |work=The Seattle Times |date=September 24, 2011 |accessdate=September 26, 2011}}&lt;/ref&gt; 
 |бірлігінің құны       = 787-8: $206,8 млн&lt;ref name=&quot;prices&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.boeing.com/commercial/prices/|title=Boeing Commercial Airplanes prices|publisher=Boeing|accessdate=тамыз 7, 2012|archiveurl=http://www.webcitation.org/6DAWELAd8|archivedate=2012-12-25}}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt;787-9: $243,6 млн&lt;ref name=&quot;prices&quot;/&gt;
 |базалық моделі        = 
 |бөлек мақалалары бар нұсқалар = 
 |ортаққордағы санаты   = Boeing 787
}}
'''Boeing 787 Dreamliner''' — американдық [[Boeing]] корпорация жасап шығарған кең фюзеляжды екіқозғалтқышты реактивті жолаушы ұшағы. Ұшақ нұсқаларына байланысты 210-нан 330 жолаушыны тасымалдай алады. [[Boeing]] компаниясының хабарлауынша, бұл компанияның ең үнемді ұшағы және фюзеляжы негізінен композитті материалдан жасалған әлемдегі ең үлкен ұшақ.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot;&gt;{{cite book | last1 =Norris | first1= G | last2= Thomas | first2= G | last3= Wagner | first3= M | last4= Forbes Smith | first4= C |title=Boeing 787 Dreamliner – Flying Redefined |publisher=Aerospace Technical Publications International |year=2005 |isbn= 0-9752341-2-9}}&lt;/ref&gt; 787 ұшағы өзі алмастырған [[Boeing 767]] ұшағына қарағанда 20 %-ға аз жанармай қолданады.&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.flightglobal.com/news/articles/powering-the-dream-atypical-paths-to-boeing-787-eis-362160/ |title=Powering the Dream: Atypical paths to Boeing 787 EIS |author= Croft, Jon |publisher= Flight International |date= 17 қазан 2011 |accessdate= қаңтар 20, 2013}}&lt;/ref&gt; Dreamliner-дің басты ерекшеліктері: ұшудың электронды жүйелердің, 4 беткері әйнек, қозғалтқыш гондоласындағы шудан қорғайтын шеврондар және ұшақ ұшының жатық контуры. Ұшақ өзінен үлкенірек [[Boeing 777|777]] моделімен типтес болғандықтан ұшқыштар екі ұшақты басқару үшін бір квалификацияны меңгереді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://fsims.faa.gov/wdocs/fsb/b-787_fsb.pdf |title=Flight Standardization Board Report|date=тамыз 25, 2011 |work=[[Federal Aviation Administration]] |accessdate=қараша 8, 2011}}&lt;/ref&gt;

[[2005 жыл]]дың [[28 қаңтар]]ына дейін ұшақ Boeing 7E7 деген уақытша атпен белгілі болды.&lt;ref name=&quot;Designation&quot;&gt;{{Cite press release |title=Boeing Gives the Boeing 7E7 Dreamliner a Model Designation |publisher=Boeing |date=қаңтар 28, 2005 |url=http://www.boeing.com/news/releases/2005/q1/nr_050128g.html | accessdate=маусым 14, 2011}}&lt;/ref&gt; Алғашқы 787 [[2007 жыл]]ы [[8 шілде]]де Эверетт қаласындағы (Вашингтон штаты) Boeing компаниясының зауытынан шығарылып бұқара алдында көрсетілді. Бұл кезде ұшаққа 677 тапсырыс түскен болатын.&lt;ref name=&quot;677 orders&quot;&gt;{{Cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2007/q3/070708b_nr.html |title=Boeing Celebrates the Premiere of the 787 Dreamliner |publisher=Boeing|date=шілде 8, 2007 |accessdate=қаңтар 21, 2011}}&lt;/ref&gt; [[2013 жыл]]дың [[мамыр]]ына қарай Boeing 787 ұшағына 58 тапсырыс берушіден 890 ұшаққа тапсырыс жасалды. Оның ең көбі International Lease Finance Corporation (ILFC) компаниясынан түсті.

.

== Тарихы ==
=== Алғышарттары ===
[[1990 жыл]]дардың соңында [[Boeing]] 747-400 және [[Boeing 767|767]] ұшақтарының сатылымы төмендеуіне байланысты оларды алмастыратын жаңа ұшақтың бағдарламасын қарастыра бастады. Компания 2 жаңа ұшақты ұсынды. Біріншісі — Boeing 747X, ол 747-400 ұшағын ұзарту және жақсарту арқылы жасалмақ болған. Ал екіншісі — Sonic Cruiser, ол 767 ұшағымен бірдей мөлшерде жанармай шығындай отырып одан 15 % артық жылдамдықпен (шамамен 0,98 М) ұша алатын.&lt;ref name=&quot;need-speed&quot;&gt;{{cite web|last=Gunter|first=Lori|url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2002/july/i_ca2.html |title=The Need for Speed, Boeing's Sonic Cruiser team focuses on the future|publisher=Boeing Frontier magazine|date=шілде 2002| accessdate =қаңтар 21, 2011}}&lt;/ref&gt; 
Boeing 747X ұшағына қызығушылық болмады, ал Sonic Criuser болашағы жарқын көрінді. Бірнеше ірі [[АҚШ]] әуе компаниялары, [[Continental Airlines]]-пен қоса, Sonic Criuser концепциясына назар аударды, алайда олар ұшақты қолдану шығынына қатысты қамкөңіл көрсетті.&lt;ref name=&quot;Forbes_Sonic_Cruiser_20010528&quot;&gt;{{cite news|title=Paper plane: That Mach 0.95 Sonic Cruiser from Boeing will never fly. Here's why. |last=Banks |first=Howard |work=Forbes |date=мамыр 28, 2001 |url=http://members.forbes.com/global/2001/0528/056.html | accessdate =маусым 7, 2007}}&lt;/ref&gt;

[[2001 жыл]]дың [[11 қыркүйек|11 қыркүйегіндегі]] лаңкестік актілер]] мен мұнай бағасының өсуі әлемдік ұшақ нарығына өзгеріс әкелді: енді әуе компанияларын жылдамдық емес, үнемділік қызықтырды. Сол кезде ең көп залал шеккен әуе тасымалдаушылары, әсіресе [[АҚШ]] компаниялары, Sonic Cruiser-дің мүмкін тапсырыс берушілері болған. Сондықтан [[2002 жыл]]ы [[20 желтоқсан]]да Boeing Sonic Cruiser жобасынан бас тартатынын мәлімдеді. [[2003 жыл]]ы [[29 қаңтар]]да компания өз бағытынын өзгеретінін мәлімдеді: Boeing Sonic Cruiser технологияларын қолдана отырып қарапайым пішімдегі Boeing 7E7 ұшағын жасайтынын айтты.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|agency=Associated Press |url=http://seattletimes.com/html/nationworld/2009373399_apusboeing787historyglance.html|title=History of the Boeing 787|work=Seattle Times| date =маусым 23, 2000|accessdate=28 қазан 2012}}&lt;/ref&gt; 
Жаңа ұшақ сыйымдылығы одан үлкен [[Boeing 747|747]] ұшағынан аз болуы керек болды, осыған орай арнайы топ зерттеу жұмыстарын бастады.&lt;ref name=&quot;Aerlines&quot;&gt;{{cite web |last=Cannegieter |first=Roger |url=http://www.aerlines.nl/issue_31/31_Cannegieter_Ranging_Capabilities.pdf |title=Long Range vs. Ultra High Capacity|publisher=Aerlines.nl |accessdate=сәуір 8, 2010}}&lt;/ref&gt; 
&lt;ref name=&quot;BabejPollak&quot;&gt;{{Cite news | last1=Babej |first1=Marc E. |last2=Pollak |first2=Tim |url=http://www.forbes.com/2006/05/23/unsolicited-advice-advertising-cx_meb_0524boeing.html | title =Boeing Versus Airbus |work=Forbes |date=мамыр 24, 2006 |accessdate=сәуір 8, 2010}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Dreamliner logo.svg|thumb|''Dreamliner'' логотипі 2003 жылы шілдеде таныстырылды.|alt=The Dreamliner logo.]]
Sonic Cruiser-ді алмастыраты жобаға &quot;7E7&quot; атауы берілді (өндірістік ішкі атауы: &quot;Y2&quot;).&lt;ref&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2003/march/cover.html |title=Maximizing the Middle, Finding the sweet spot in the market |publisher=Boeing Frontier magazine |date=March 2003}}&lt;/ref&gt; 
Boeing-тің Sonic Cruiser мен 7E7 ұшақтары аясында жасалған технологиялары компания өнімдерін жақсартуға бағытталған «Йеллоустоун жобасына» енгізілді (7E7 осы жобаның алғашқы қадамы болды).&lt;ref name=&quot;Boe_787_power_on&quot;&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2008/q2/080620b_nr.html |title=Boeing Achieves 787 Power On | publisher =Boeing |date=маусым 20, 200}}&lt;/ref&gt; 
7E7 концепциясының алғашқы суреттерінде ұшақта түсірілген кабина терезесі, төмендетілген ұшы және [[акула]] жүзбесіне ұқсас ұшақ құйрығы болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/articles/2007/10/22/218786/daydream-believer-how-different-is-the-boeing-787.html |title=Daydream believer: How different is the Boeing 787? |work=Flight International |accessdate=December 14, 2010}}&lt;/ref&gt; 
Алғашында &quot;E&quot; әріпі бірнеше мағынаны береді деп айтылды: тиімді (efficiency), қоршаған ортаға зиян келтірмейтін (environmentally friendly). Алайда кейін Boeing оны &quot;8&quot; санына ұқсас келеді деп хабарлады.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot; /&gt; 
[[2003 жыл]]ы шілдеде 500 000 адам қатысқан онлайн дауыс беру нәтижесінде ұшаққа «Dreamliner» атауы берілді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2003/july/i_nan.html |title='Name Your Plane' sweepstakes |date= шілде 2003 |publisher=Boeing Frontiers Online |accessdate=September 28, 2007}}&lt;/ref&gt; 
Басқа атаулар қатарында eLiner , Global Cruiser және Stratoclimber болды.

[[Сурет:All Nippon Airways Boeing 787 Dreamliner two.jpg|thumb|left|All Nippon Airways 2004 жылы 50 ұшаққа тапсырысымен 787 Dreamliner бағдарламасына қосылды.|alt=B787 in launch customer All Nippon Airways' blue and white livery. In the background are two assembly halls, with huge doors facing left. Vehicles are parked in front of the halls.]]
[[2004 жыл]]ы [[26 сәуір]]де [[Жапония|жапондық]] [[All Nippon Airways]] (ANA) әуе компаниясы жаңа ұшақтың алғашқы тапсырыс берушісі болды: ANA 50 ұшаққа тапсырыс берді, ал олардың тапсырылуы 2008 жылдың аяғына белгіленді.&lt;ref&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2004/q2/nr_040426g.html |title=Boeing Launches 7E7 Dreamliner |work=Boeing |date=сәуір 26, 2004| accessdate=маусым 14, 2011}}&lt;/ref&gt; 
ANA тапсырыс берілген ұшақтардың 30 жергілікті әуе линияларына арналған Boeing 787-3 (бір класста 290-330 орынды), қалған 20 орта магистральді халықаралық қатынастарға арналған (мысалы, [[Токио]] Нарита - [[Бейжің]]) 787-8 нұсқасында (екі класста 210-250 орын) тапсырыс берді. Ұшақ ANA әуе компаниясына бұрын болмаған Денвер, Мәскеу және Нью-Дели қалаларына жаңа бағыттарды ашуға мүмкіндік берді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.metrodenver.org/blog-tags/industries/ANA-Japan-Denver-international-flight.html |title=ANA says Denver still in hunt for non-stop to Tokyo |publisher=Metro Denver |date=сәуір 8, 2009 |accessdate=December 14, 2010}}&lt;/ref&gt; 
787-3 және 787-8 ұшақтың алғашқы нұсқалар болды, ал 787-9 қолданысқа [[2010 жыл]]ы енгізілмек болды.

=== Жобалануы ===
787 ұшағын өдіруде алғаш рет көп алюмини беттері мен 50 000 біріктіру элементінің орнына бір алюминий құймыснан тұратын секциялар қолданылған.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rdmag.com/Featured-Articles/2006/11/The-Dream-of-Composites/ |title=The Dream of Composites |work=R&amp;D Magazine |date=қараша 20, 2006 |accessdate= қараша 23, 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name =rdmag_200707&gt;{{cite news |url=http://www.rdmag.com/Featured-Articles/2006/11/The-Dream-of-Composites/ |title=The Dream of Composites | work= RD mag | last =Walz | first1= Martha |date= қараша 20, 2006 |accessdate= September 2, 2011}}&lt;/ref&gt;
Boeing ұшаққа екі қозғалтқыш түрін таңдап алды: General Electric GEnx және Rolls-Royce Trent 1000.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot; /&gt;
Boeing 787-ні жасауда композитті материалдардың қолданылуы оның 767-ге қарағанда 20 %-ға үнемдірек екенін,&lt;ref name=AviationWeek_2009_0109&gt;{{cite web |url= http://www.aviationweek.com/aw/generic/story_generic.jsp?channel=comm&amp;id=news/WIND010909.xml&amp;headline=Boeing%20Rules%20Out%20787%20Window%20Change |title= Boeing Rules Out 787 Window Change |accessdate= маусым 14, 2011 | last =Norris | first= Guy |date= қаңтар 9, 2009 |work=[[Aviation Week]]}}&lt;/ref&gt; қозғалтқыштың пайдалылығы шамамен 40 %-ға жақсарғанын,&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.designnews.com/document.asp?doc_id=222308 |title=Design News – Features – Boeing's 'More Electric' 787 Dreamliner Spurs Engine Evolution |first= Joseph|last=Ogando|publisher=designnews.com |date=маусым 7, 2007| accessdate= September 7, 2011}}&lt;/ref&gt; аэродинамиканың жақсартылғанын хабарлады.&lt;ref name=start&gt;{{cite web |url= http://www.flightglobal.com/channels/mro/articles/2006/03/27/205611/dream-start.html | title=Dream start |first= Carole|last=Shifrin|work=Flight International|date=March 27, 2006|accessdate=September 7, 2011}}&lt;/ref&gt;
787-8 бен -9 ETOPS бойынша 330 минуттық ұшуға сертификатталуы керек болды.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Pandey |first=Mohan |title=How Boeing Defied the Airbus Challenge |year=2010 |publisher=Createspace |location=USA |isbn=978-1-4505-0113-2 |url=http://www.amazon.com/How-Boeing-Defied-Airbus-Challenge/dp/1450501133/ref=tmm_pap_title_0}}&lt;/ref&gt;

Жобалау барысында 787 моделі Boeing комапаниясының Transonic Wind Tunnel тоннелінде, QinetiQ компаниясының Франбородағы (Ұлыбритания) 5-метрлік аэродинамикалық трубасында, [[NASA]]-ның Ames Research орталығының аэродинамикалық трубасында, Францияның аэродинамиканы зерттеу агенттігінде (ONERA) сынақтан өтті. Соңғы нұсқаның сырт көрінісі қарапайым болап келді: алғашқыда ұсынылған ұшақтың ұшы мен кабина терезелері қарапайымға алмастырылды. 2004 жылдың соңында ұшаққа тапсырыстар саны 237-ге жетті.&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.reinforcedplastics.com/view/4282/boeings-787-trials-tribulations-and-restoring-the-dream/|title=Boeing's 787: trials, tribulations, and restoring the dream|work=Reinforced Plastics|accessdate=шілде 29, 2010|last=Marsh|first=George}}&lt;/ref&gt;
Алғашында 787-8 нұсқасы $ 120 млн бағаланды, бұл өндірісті таң қалдырған төмен нәтиже болды. 2007 жылы бағалар келесідей болып өзгертілді: 787-3 нұсқасы $ 146-151,5 млн, 787-8 нұсқасы $ 157-167 млн және 787-9 нұсқасы $ 189-200 млн.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://atwonline.com/aircraftenginescomponents/news/boeing-boosts-aircraft-prices-55-rising-cost-labor-materials-0309 |title=Boeing boosts aircraft prices 5.5% on rising cost of labor, materials |publisher=[[Air Transport World]] |date=маусым 26, 2007| accessdate=September 2, 2011}}&lt;/ref&gt;

=== Қолданысқа енгізілуі ===

== Нұсқалары ==
Dreamliner-дің ең алғашқы нұсқасы, қысқалау 787-8, 2009 жылдың желтоқсанында ұша бастады. Кейінірек ұзағырақ 787-9 2013 жылдың қыркүйегінде, одан кейін ең ұзын нұсқасы 787-10 2017 жылдың наурызында ұша бастады. Бұл нұсқалар ИКАО ұшақ типінің белгілеушілерінің тізімінде сәйкесінше B788, B789 және B78X деп аталады. Қысқа қашықтықтағы 787-3 2010 жылы жойылды.

'''787-8'''

Бастапқы 787-8 қанатының кеңдігі 56,7 м (186 фут). Әдеттегі сыйымдылығы 242 жолаушы және 7 355 теңіз милі (13 621 км; 8 464 миль) қашықтығы бар −8 787 отбасының базалық үлгісі болып табылады және 2011 жылы қызметке бірінші болып кірді. 787-8 ескірген Boeing 767-300ER және Airbus A330-200 ұшақтарын ауыстыруға, сондай-ақ бұрын үлкен ұшақтар үшін экономикалық тұрғыдан тиімсіз болған, жаңа нарықтарды кеңейтуге бағытталған&lt;ref&gt;https://simpleflying.com/boeing-787-increased-connectivity-new-city-pairs/&lt;/ref&gt;. 2019 жылдың қазан айында 787 тапсырыстың шамамен 29% 787-8 нұсқасы болды. 

'''787-9'''

787-8 сияқты қанатының кеңдігін сақтай отырып, 787-9 ұзартылған және күшейтілген нұсқа болып табылады, фюзеляж 20 фут (6,1 м) ұзағырақ және жоғары максималды ұшып көтерілу салмағы (MTOW) 54 500 фунт (24 700 кг). Ұшу қашықтығы 7 635 теңіз милі (8 786 миль; 14 140 км), үш класты конфигурацияда 296 жолаушыға арналған &lt;ref&gt;787 Dreamliner performance summary&lt;nowiki/&gt;https://www.boeing.com/commercial/787/by-design/#/all-model-performance-summary&lt;/ref&gt;. Boeing 767-400ER және Airbus A330-300 ұшақтарын ауыстыруға бағытталған. Ол Airbus A330-900-мен бәсекелеседі.


'''787-10'''

2017 жылдың 17 ақпанында 787 ең ұзын нұсқасы 68,3 метрлік 787-10 шықты. 

2005 жылдың желтоқсанында Emirates және Qantas сұрауы бойынша Boeing 787-9 ұшағын 290-нан 310 жолаушыға дейін кеңейту мүмкіндігін зерттей бастады. Зерттеу барысында 787 әзірлеу бағдарламасы бойынша Boeing вице-президенті Майк Бэйр, сондай сыйымдылыққа басқа тұтынушылар қызығушылық білдірсе, бірден 787-10 әзірлеуді жалғастыру оңайырақ болғанын айтты. 2013 жылдың 30 мамырында Singapore Airlines 2018–2019 жылдары жеткізілетін 30 787-10 (Боинг бағдарламаны іске қосқан жағдайда) тапсырыс беретінін мәлімдеп, алғашқы тапсырыс беруші болды. 2013 жылдың 18 маусымында Boeing Париждегі Әуе Шоу барысында 102 ұшағына тапсырыстары немесе міндеттемелері бар 787-10 ұшағын сатты. Сатып алушылардың арасында Air Lease Corporation (30), Singapore Airlines (30), United Airlines (20), және British Airways (12) болды &lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20180719132838/http://active.boeing.com/commercial/orders/displaystandardreport.cfm?cboCurrentModel=787&amp;optReportType=AllModels&amp;cboAllModel=787&amp;ViewReportF=View+Report&lt;/ref&gt;. 

== Техникалық сипаттамасы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+787 техникалық сипаттамасы
!Model
!787-8
!787-9
!787-10
|-
!Экипаж саны
| colspan=&quot;3&quot; |Екеу
|-
!Жолаушылар саны, 2-кластық
|242: 24J @85&quot; + 218Y @32&quot;
|290: 28J @85&quot; + 262Y @32&quot;
|330: 32J @85&quot; + 298Y @32&quot;
|-
!Жолаушылар саны, 1-кластық
|Max. 359, exit limit 381
|Max. 406, exit limit 420
|Max. 440, exit limit 440
|-
!Ұзындығы
|56.72 м.
|62.81 м.
|68.28 м.
|-
!Қанаты
| colspan=&quot;3&quot; |Көлемі 377 м.
|-
!Қанат кеңістігі
| colspan=&quot;3&quot; |Ұзындығы 60.12 м., орта аккорд 6.27 м.
|-
!Биіктігі
|16.92 м.
| colspan=&quot;2&quot; |17.02 м.
|-
!Фюзеляж
| colspan=&quot;3&quot; |Кабинаның ені: 5.49 метр
Сыртқы ені: 5.77 метр. Биіктігі: 5.94 м.
|-
!Жүк сыйымдылығы
|136.7 м³
28 LD3 or 9 (88×125) pallets
|172.5 м³
36 LD3 or 11 (96×125) pallets
|191.4 м³
40 LD3 or 13 (96×125) pallets
|-
!Максималды ұшу салмағы
|227,930 кг.
| colspan=&quot;2&quot; |254,011 кг.
|-
!Максималды жүктеме
|43,318 кг.
|52,587 кг.
|57,277 кг.
|-
!Жүксыз жұмыс салмағы
|119,950 кг.
|128,850 кг.
|135,500 кг.
|-
!Жанармай сыйымдылығы
|126,206 литр
101,323 кг.
| colspan=&quot;2&quot; |126,372 литр
101,456 кг.
|-
!Жылдамдығы
| colspan=&quot;3&quot; |Максимум.: Mach 0.90 (516 kН; 956 км/сағ) мах;
Круиздық: 0.85 (488 kН; 903 км/сағ) мах
|-
!Қашықтағы
|13,620 км.
|14,140 км.
|11,910 км.
|-
!Ұшуға қажетті қашықтық (Takeoff)
|2,600 м.
|2,800 м.
|2,800 м.
|-
!Максималды ұшу биіктігі (ceiling)
| colspan=&quot;2&quot; |13,100 м.
|12,500 м.
|-
!Қозғалтқыштар (×2)
| colspan=&quot;3&quot; |General Electric GEnx-1B or Rolls-Royce Trent 1000
|-
!Тарту күші (×2)
|64,000 фунт (280 kN)
|71,000 фунт (320 kN)
|76,000 фунт (340 kN)
|}

== Апаттар ==

== Тағы қараңыз ==
[[Airbus A350 XWB]]
== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

== Дереккөздер ==

== Сыртқы сілтемелер ==

{{Boeing ұшақтары}}

[[Санат:Boeing ұшақтары]]
[[Санат:Жолаушы ұшақтары]]</text>
      <sha1>poc4jerxk3300yigsx653j5b1s9y31c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575539</id>
      <parentid>3575538</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T14:38:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Алғышарттары */</comment>
      <origin>3575539</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24813" sha1="kvwinqmrwty3jatsxmzbbd49j37k3ew" xml:space="preserve">{{Ұшу аппараты
 |атауы                 = Boeing 787 Dreamliner
 |типі                  = Реактивті жолаушы ұшағы
 |өндірушісі            = [[Boeing]]
 |мемлекеті             = {{USA}}
 |суреті                = Boeing 787 landing with thrust reversers activated.jpg
 |қолтаңба              = Boeing 787 Dreamliner  ұшағы Варшава әуежайында
 |жобалаушысы           = [[Boeing]]
 |бас конструкторы      = 
 |алғашқы ұшуы          = [[2009 жыл]]ы [[15 желтоқсан]]
 |эксплуатация басталуы = [[2011 жыл]]ы [[26 қазан]]
 |эксплуатация аяқталуы = 
 |статусы               = Қолданыста, өндірілуде
 |негізгі эксплуатанты  = [[All Nippon Airways]]&lt;br /&gt;[[Japan Airlines]]&lt;br /&gt;[[United Airlines]]&lt;br /&gt;[[Air India]]
 |басқа эксплуатанттары = 
 |өндіріс жылдары       = [[2007 жыл]]дан бастап
 |шығарылған бірліктері = 66 ([[2013 жыл]]дың [[маусым]]ы)&lt;ref name=&quot;Boeing Orders and Deliveries&quot;&gt;[http://active.boeing.com/commercial/orders/index.cfm Boeing Commercial Airplanes - Orders and Deliveries]&lt;/ref&gt;
 |жобалау құны          = $32 млрд ([[2011 жыл]]ғы [[Boeing]] шығыны)&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Gates, Dominic |title=Boeing celebrates 787 delivery as program's costs top $32 billion|url=http://seattletimes.nwsource.com/html/businesstechnology/2016310102_boeing25.html |work=The Seattle Times |date=September 24, 2011 |accessdate=September 26, 2011}}&lt;/ref&gt; 
 |бірлігінің құны       = 787-8: $206,8 млн&lt;ref name=&quot;prices&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.boeing.com/commercial/prices/|title=Boeing Commercial Airplanes prices|publisher=Boeing|accessdate=тамыз 7, 2012|archiveurl=http://www.webcitation.org/6DAWELAd8|archivedate=2012-12-25}}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt;787-9: $243,6 млн&lt;ref name=&quot;prices&quot;/&gt;
 |базалық моделі        = 
 |бөлек мақалалары бар нұсқалар = 
 |ортаққордағы санаты   = Boeing 787
}}
'''Boeing 787 Dreamliner''' — американдық [[Boeing]] корпорация жасап шығарған кең фюзеляжды екіқозғалтқышты реактивті жолаушы ұшағы. Ұшақ нұсқаларына байланысты 210-нан 330 жолаушыны тасымалдай алады. [[Boeing]] компаниясының хабарлауынша, бұл компанияның ең үнемді ұшағы және фюзеляжы негізінен композитті материалдан жасалған әлемдегі ең үлкен ұшақ.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot;&gt;{{cite book | last1 =Norris | first1= G | last2= Thomas | first2= G | last3= Wagner | first3= M | last4= Forbes Smith | first4= C |title=Boeing 787 Dreamliner – Flying Redefined |publisher=Aerospace Technical Publications International |year=2005 |isbn= 0-9752341-2-9}}&lt;/ref&gt; 787 ұшағы өзі алмастырған [[Boeing 767]] ұшағына қарағанда 20 %-ға аз жанармай қолданады.&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.flightglobal.com/news/articles/powering-the-dream-atypical-paths-to-boeing-787-eis-362160/ |title=Powering the Dream: Atypical paths to Boeing 787 EIS |author= Croft, Jon |publisher= Flight International |date= 17 қазан 2011 |accessdate= қаңтар 20, 2013}}&lt;/ref&gt; Dreamliner-дің басты ерекшеліктері: ұшудың электронды жүйелердің, 4 беткері әйнек, қозғалтқыш гондоласындағы шудан қорғайтын шеврондар және ұшақ ұшының жатық контуры. Ұшақ өзінен үлкенірек [[Boeing 777|777]] моделімен типтес болғандықтан ұшқыштар екі ұшақты басқару үшін бір квалификацияны меңгереді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://fsims.faa.gov/wdocs/fsb/b-787_fsb.pdf |title=Flight Standardization Board Report|date=тамыз 25, 2011 |work=[[Federal Aviation Administration]] |accessdate=қараша 8, 2011}}&lt;/ref&gt;

[[2005 жыл]]дың [[28 қаңтар]]ына дейін ұшақ Boeing 7E7 деген уақытша атпен белгілі болды.&lt;ref name=&quot;Designation&quot;&gt;{{Cite press release |title=Boeing Gives the Boeing 7E7 Dreamliner a Model Designation |publisher=Boeing |date=қаңтар 28, 2005 |url=http://www.boeing.com/news/releases/2005/q1/nr_050128g.html | accessdate=маусым 14, 2011}}&lt;/ref&gt; Алғашқы 787 [[2007 жыл]]ы [[8 шілде]]де Эверетт қаласындағы (Вашингтон штаты) Boeing компаниясының зауытынан шығарылып бұқара алдында көрсетілді. Бұл кезде ұшаққа 677 тапсырыс түскен болатын.&lt;ref name=&quot;677 orders&quot;&gt;{{Cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2007/q3/070708b_nr.html |title=Boeing Celebrates the Premiere of the 787 Dreamliner |publisher=Boeing|date=шілде 8, 2007 |accessdate=қаңтар 21, 2011}}&lt;/ref&gt; [[2013 жыл]]дың [[мамыр]]ына қарай Boeing 787 ұшағына 58 тапсырыс берушіден 890 ұшаққа тапсырыс жасалды. Оның ең көбі International Lease Finance Corporation (ILFC) компаниясынан түсті.

.

== Тарихы ==
=== Алғышарттары ===
[[1990 жыл]]дардың соңында [[Boeing]] 747-400 және [[Boeing 767|767]] ұшақтарының сатылымы төмендеуіне байланысты оларды алмастыратын жаңа ұшақтың бағдарламасын қарастыра бастады. Компания 2 жаңа ұшақты ұсынды. Біріншісі — Boeing 747X, ол 747-400 ұшағын ұзарту және жақсарту арқылы жасалмақ болған. Ал екіншісі — Sonic Cruiser, ол 767 ұшағымен бірдей мөлшерде жанармай шығындай отырып одан 15 % артық жылдамдықпен (шамамен 0,98 М) ұша алатын.&lt;ref name=&quot;need-speed&quot;&gt;{{cite web|last=Gunter|first=Lori|url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2002/july/i_ca2.html |title=The Need for Speed, Boeing's Sonic Cruiser team focuses on the future|publisher=Boeing Frontier magazine|date=шілде 2002| accessdate =қаңтар 21, 2011}}&lt;/ref&gt; 
Boeing 747X ұшағына қызығушылық болмады, ал Sonic Criuser болашағы жарқын көрінді. Бірнеше ірі [[АҚШ]] әуе компаниялары, [[Continental Airlines]]-пен қоса, Sonic Criuser концепциясына назар аударды, алайда олар ұшақты қолдану шығынына қатысты қамкөңіл көрсетті.&lt;ref name=&quot;Forbes_Sonic_Cruiser_20010528&quot;&gt;{{cite news|title=Paper plane: That Mach 0.95 Sonic Cruiser from Boeing will never fly. Here's why. |last=Banks |first=Howard |work=Forbes |date=мамыр 28, 2001 |url=http://members.forbes.com/global/2001/0528/056.html | accessdate =маусым 7, 2007}}&lt;/ref&gt;

[[2001 жыл]]дың [[11 қыркүйек|11 қыркүйегіндегі]] лаңкестік актілер]] мен мұнай бағасының өсуі әлемдік ұшақ нарығына өзгеріс әкелді: енді әуе компанияларын жылдамдық емес, үнемділік қызықтырды. Сол кезде ең көп залал шеккен әуе тасымалдаушылары, әсіресе [[АҚШ]] компаниялары, Sonic Cruiser-дің мүмкін тапсырыс берушілері болған. Сондықтан [[2002 жыл]]ы [[20 желтоқсан]]да Boeing Sonic Cruiser жобасынан бас тартатынын мәлімдеді. [[2003 жыл]]ы [[29 қаңтар]]да компания өз бағытынын өзгеретінін мәлімдеді: Boeing Sonic Cruiser технологияларын қолдана отырып қарапайым пішімдегі Boeing 7E7 ұшағын жасайтынын айтты.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|agency=Associated Press |url=http://seattletimes.com/html/nationworld/2009373399_apusboeing787historyglance.html|title=History of the Boeing 787|work=Seattle Times| date =маусым 23, 2000|accessdate=28 қазан 2012}}&lt;/ref&gt; 
Жаңа ұшақ сыйымдылығы одан үлкен [[Boeing 747|747]] ұшағынан аз болуы керек болды, осыған орай арнайы топ зерттеу жұмыстарын бастады.&lt;ref name=&quot;Aerlines&quot;&gt;{{cite web |last=Cannegieter |first=Roger |url=http://www.aerlines.nl/issue_31/31_Cannegieter_Ranging_Capabilities.pdf |title=Long Range vs. Ultra High Capacity|publisher=Aerlines.nl |accessdate=сәуір 8, 2010}}&lt;/ref&gt; 
&lt;ref name=&quot;BabejPollak&quot;&gt;{{Cite news | last1=Babej |first1=Marc E. |last2=Pollak |first2=Tim |url=http://www.forbes.com/2006/05/23/unsolicited-advice-advertising-cx_meb_0524boeing.html | title =Boeing Versus Airbus |work=Forbes |date=мамыр 24, 2006 |accessdate=сәуір 8, 2010}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Dreamliner logo.svg|thumb|''Dreamliner'' логотипі 2003 жылы шілдеде таныстырылды.|alt=The Dreamliner logo.]]
Sonic Cruiser-ді алмастыраты жобаға &quot;7E7&quot; атауы берілді (өндірістік ішкі атауы: &quot;Y2&quot;).&lt;ref&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2003/march/cover.html |title=Maximizing the Middle, Finding the sweet spot in the market |publisher=Boeing Frontier magazine |date=March 2003}}&lt;/ref&gt; 
Boeing-тің Sonic Cruiser мен Boeing 7E7 ұшақтары аясында жасалған технологиялары компания өнімдерін жақсартуға бағытталған «Йеллоустоун жобасына» енгізілді (7E7 осы жобаның алғашқы қадамы болды).&lt;ref name=&quot;Boe_787_power_on&quot;&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2008/q2/080620b_nr.html |title=Boeing Achieves 787 Power On | publisher =Boeing |date=маусым 20, 200}}&lt;/ref&gt; 
7E7 концепциясының алғашқы суреттерінде ұшақта түсірілген кабина терезесі, төмендетілген ұшы және [[акула]] жүзбесіне ұқсас ұшақ құйрығы болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/articles/2007/10/22/218786/daydream-believer-how-different-is-the-boeing-787.html |title=Daydream believer: How different is the Boeing 787? |work=Flight International |accessdate=December 14, 2010}}&lt;/ref&gt; 
Алғашында &quot;E&quot; әріпі бірнеше мағынаны береді деп айтылды: тиімді (efficiency), қоршаған ортаға зиян келтірмейтін (environmentally friendly). Алайда кейін Boeing оны &quot;8&quot; санына ұқсас келеді деп хабарлады.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot; /&gt; 
[[2003 жыл]]ы шілдеде 500 000 адам қатысқан онлайн дауыс беру нәтижесінде ұшаққа «Dreamliner» атауы берілді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2003/july/i_nan.html |title='Name Your Plane' sweepstakes |date= шілде 2003 |publisher=Boeing Frontiers Online |accessdate=September 28, 2007}}&lt;/ref&gt; 
Басқа атаулар қатарында eLiner , Global Cruiser және Stratoclimber болды.

[[Сурет:All Nippon Airways Boeing 787 Dreamliner two.jpg|thumb|left|All Nippon Airways 2004 жылы 50 ұшаққа тапсырысымен 787 Dreamliner бағдарламасына қосылды.|alt=B787 in launch customer All Nippon Airways' blue and white livery. In the background are two assembly halls, with huge doors facing left. Vehicles are parked in front of the halls.]]
[[2004 жыл]]ы [[26 сәуір]]де [[Жапония|жапондық]] [[All Nippon Airways]] (ANA) әуе компаниясы жаңа ұшақтың алғашқы тапсырыс берушісі болды: ANA 50 ұшаққа тапсырыс берді, ал олардың тапсырылуы 2008 жылдың аяғына белгіленді.&lt;ref&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2004/q2/nr_040426g.html |title=Boeing Launches 7E7 Dreamliner |work=Boeing |date=сәуір 26, 2004| accessdate=маусым 14, 2011}}&lt;/ref&gt; 
ANA тапсырыс берілген ұшақтардың 30 жергілікті әуе линияларына арналған Boeing 787-3 (бір класста 290-330 орынды), қалған 20 орта магистральді халықаралық қатынастарға арналған (мысалы, [[Токио]] Нарита - [[Бейжің]]) 787-8 нұсқасында (екі класста 210-250 орын) тапсырыс берді. Ұшақ ANA әуе компаниясына бұрын болмаған Денвер, Мәскеу және Нью-Дели қалаларына жаңа бағыттарды ашуға мүмкіндік берді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.metrodenver.org/blog-tags/industries/ANA-Japan-Denver-international-flight.html |title=ANA says Denver still in hunt for non-stop to Tokyo |publisher=Metro Denver |date=сәуір 8, 2009 |accessdate=December 14, 2010}}&lt;/ref&gt; 
787-3 және 787-8 ұшақтың алғашқы нұсқалар болды, ал 787-9 қолданысқа [[2010 жыл]]ы енгізілмек болды.

=== Жобалануы ===
787 ұшағын өдіруде алғаш рет көп алюмини беттері мен 50 000 біріктіру элементінің орнына бір алюминий құймыснан тұратын секциялар қолданылған.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rdmag.com/Featured-Articles/2006/11/The-Dream-of-Composites/ |title=The Dream of Composites |work=R&amp;D Magazine |date=қараша 20, 2006 |accessdate= қараша 23, 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name =rdmag_200707&gt;{{cite news |url=http://www.rdmag.com/Featured-Articles/2006/11/The-Dream-of-Composites/ |title=The Dream of Composites | work= RD mag | last =Walz | first1= Martha |date= қараша 20, 2006 |accessdate= September 2, 2011}}&lt;/ref&gt;
Boeing ұшаққа екі қозғалтқыш түрін таңдап алды: General Electric GEnx және Rolls-Royce Trent 1000.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot; /&gt;
Boeing 787-ні жасауда композитті материалдардың қолданылуы оның 767-ге қарағанда 20 %-ға үнемдірек екенін,&lt;ref name=AviationWeek_2009_0109&gt;{{cite web |url= http://www.aviationweek.com/aw/generic/story_generic.jsp?channel=comm&amp;id=news/WIND010909.xml&amp;headline=Boeing%20Rules%20Out%20787%20Window%20Change |title= Boeing Rules Out 787 Window Change |accessdate= маусым 14, 2011 | last =Norris | first= Guy |date= қаңтар 9, 2009 |work=[[Aviation Week]]}}&lt;/ref&gt; қозғалтқыштың пайдалылығы шамамен 40 %-ға жақсарғанын,&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.designnews.com/document.asp?doc_id=222308 |title=Design News – Features – Boeing's 'More Electric' 787 Dreamliner Spurs Engine Evolution |first= Joseph|last=Ogando|publisher=designnews.com |date=маусым 7, 2007| accessdate= September 7, 2011}}&lt;/ref&gt; аэродинамиканың жақсартылғанын хабарлады.&lt;ref name=start&gt;{{cite web |url= http://www.flightglobal.com/channels/mro/articles/2006/03/27/205611/dream-start.html | title=Dream start |first= Carole|last=Shifrin|work=Flight International|date=March 27, 2006|accessdate=September 7, 2011}}&lt;/ref&gt;
787-8 бен -9 ETOPS бойынша 330 минуттық ұшуға сертификатталуы керек болды.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Pandey |first=Mohan |title=How Boeing Defied the Airbus Challenge |year=2010 |publisher=Createspace |location=USA |isbn=978-1-4505-0113-2 |url=http://www.amazon.com/How-Boeing-Defied-Airbus-Challenge/dp/1450501133/ref=tmm_pap_title_0}}&lt;/ref&gt;

Жобалау барысында 787 моделі Boeing комапаниясының Transonic Wind Tunnel тоннелінде, QinetiQ компаниясының Франбородағы (Ұлыбритания) 5-метрлік аэродинамикалық трубасында, [[NASA]]-ның Ames Research орталығының аэродинамикалық трубасында, Францияның аэродинамиканы зерттеу агенттігінде (ONERA) сынақтан өтті. Соңғы нұсқаның сырт көрінісі қарапайым болап келді: алғашқыда ұсынылған ұшақтың ұшы мен кабина терезелері қарапайымға алмастырылды. 2004 жылдың соңында ұшаққа тапсырыстар саны 237-ге жетті.&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.reinforcedplastics.com/view/4282/boeings-787-trials-tribulations-and-restoring-the-dream/|title=Boeing's 787: trials, tribulations, and restoring the dream|work=Reinforced Plastics|accessdate=шілде 29, 2010|last=Marsh|first=George}}&lt;/ref&gt;
Алғашында 787-8 нұсқасы $ 120 млн бағаланды, бұл өндірісті таң қалдырған төмен нәтиже болды. 2007 жылы бағалар келесідей болып өзгертілді: 787-3 нұсқасы $ 146-151,5 млн, 787-8 нұсқасы $ 157-167 млн және 787-9 нұсқасы $ 189-200 млн.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://atwonline.com/aircraftenginescomponents/news/boeing-boosts-aircraft-prices-55-rising-cost-labor-materials-0309 |title=Boeing boosts aircraft prices 5.5% on rising cost of labor, materials |publisher=[[Air Transport World]] |date=маусым 26, 2007| accessdate=September 2, 2011}}&lt;/ref&gt;

=== Қолданысқа енгізілуі ===

== Нұсқалары ==
Dreamliner-дің ең алғашқы нұсқасы, қысқалау 787-8, 2009 жылдың желтоқсанында ұша бастады. Кейінірек ұзағырақ 787-9 2013 жылдың қыркүйегінде, одан кейін ең ұзын нұсқасы 787-10 2017 жылдың наурызында ұша бастады. Бұл нұсқалар ИКАО ұшақ типінің белгілеушілерінің тізімінде сәйкесінше B788, B789 және B78X деп аталады. Қысқа қашықтықтағы 787-3 2010 жылы жойылды.

'''787-8'''

Бастапқы 787-8 қанатының кеңдігі 56,7 м (186 фут). Әдеттегі сыйымдылығы 242 жолаушы және 7 355 теңіз милі (13 621 км; 8 464 миль) қашықтығы бар −8 787 отбасының базалық үлгісі болып табылады және 2011 жылы қызметке бірінші болып кірді. 787-8 ескірген Boeing 767-300ER және Airbus A330-200 ұшақтарын ауыстыруға, сондай-ақ бұрын үлкен ұшақтар үшін экономикалық тұрғыдан тиімсіз болған, жаңа нарықтарды кеңейтуге бағытталған&lt;ref&gt;https://simpleflying.com/boeing-787-increased-connectivity-new-city-pairs/&lt;/ref&gt;. 2019 жылдың қазан айында 787 тапсырыстың шамамен 29% 787-8 нұсқасы болды. 

'''787-9'''

787-8 сияқты қанатының кеңдігін сақтай отырып, 787-9 ұзартылған және күшейтілген нұсқа болып табылады, фюзеляж 20 фут (6,1 м) ұзағырақ және жоғары максималды ұшып көтерілу салмағы (MTOW) 54 500 фунт (24 700 кг). Ұшу қашықтығы 7 635 теңіз милі (8 786 миль; 14 140 км), үш класты конфигурацияда 296 жолаушыға арналған &lt;ref&gt;787 Dreamliner performance summary&lt;nowiki/&gt;https://www.boeing.com/commercial/787/by-design/#/all-model-performance-summary&lt;/ref&gt;. Boeing 767-400ER және Airbus A330-300 ұшақтарын ауыстыруға бағытталған. Ол Airbus A330-900-мен бәсекелеседі.


'''787-10'''

2017 жылдың 17 ақпанында 787 ең ұзын нұсқасы 68,3 метрлік 787-10 шықты. 

2005 жылдың желтоқсанында Emirates және Qantas сұрауы бойынша Boeing 787-9 ұшағын 290-нан 310 жолаушыға дейін кеңейту мүмкіндігін зерттей бастады. Зерттеу барысында 787 әзірлеу бағдарламасы бойынша Boeing вице-президенті Майк Бэйр, сондай сыйымдылыққа басқа тұтынушылар қызығушылық білдірсе, бірден 787-10 әзірлеуді жалғастыру оңайырақ болғанын айтты. 2013 жылдың 30 мамырында Singapore Airlines 2018–2019 жылдары жеткізілетін 30 787-10 (Боинг бағдарламаны іске қосқан жағдайда) тапсырыс беретінін мәлімдеп, алғашқы тапсырыс беруші болды. 2013 жылдың 18 маусымында Boeing Париждегі Әуе Шоу барысында 102 ұшағына тапсырыстары немесе міндеттемелері бар 787-10 ұшағын сатты. Сатып алушылардың арасында Air Lease Corporation (30), Singapore Airlines (30), United Airlines (20), және British Airways (12) болды &lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20180719132838/http://active.boeing.com/commercial/orders/displaystandardreport.cfm?cboCurrentModel=787&amp;optReportType=AllModels&amp;cboAllModel=787&amp;ViewReportF=View+Report&lt;/ref&gt;. 

== Техникалық сипаттамасы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+787 техникалық сипаттамасы
!Model
!787-8
!787-9
!787-10
|-
!Экипаж саны
| colspan=&quot;3&quot; |Екеу
|-
!Жолаушылар саны, 2-кластық
|242: 24J @85&quot; + 218Y @32&quot;
|290: 28J @85&quot; + 262Y @32&quot;
|330: 32J @85&quot; + 298Y @32&quot;
|-
!Жолаушылар саны, 1-кластық
|Max. 359, exit limit 381
|Max. 406, exit limit 420
|Max. 440, exit limit 440
|-
!Ұзындығы
|56.72 м.
|62.81 м.
|68.28 м.
|-
!Қанаты
| colspan=&quot;3&quot; |Көлемі 377 м.
|-
!Қанат кеңістігі
| colspan=&quot;3&quot; |Ұзындығы 60.12 м., орта аккорд 6.27 м.
|-
!Биіктігі
|16.92 м.
| colspan=&quot;2&quot; |17.02 м.
|-
!Фюзеляж
| colspan=&quot;3&quot; |Кабинаның ені: 5.49 метр
Сыртқы ені: 5.77 метр. Биіктігі: 5.94 м.
|-
!Жүк сыйымдылығы
|136.7 м³
28 LD3 or 9 (88×125) pallets
|172.5 м³
36 LD3 or 11 (96×125) pallets
|191.4 м³
40 LD3 or 13 (96×125) pallets
|-
!Максималды ұшу салмағы
|227,930 кг.
| colspan=&quot;2&quot; |254,011 кг.
|-
!Максималды жүктеме
|43,318 кг.
|52,587 кг.
|57,277 кг.
|-
!Жүксыз жұмыс салмағы
|119,950 кг.
|128,850 кг.
|135,500 кг.
|-
!Жанармай сыйымдылығы
|126,206 литр
101,323 кг.
| colspan=&quot;2&quot; |126,372 литр
101,456 кг.
|-
!Жылдамдығы
| colspan=&quot;3&quot; |Максимум.: Mach 0.90 (516 kН; 956 км/сағ) мах;
Круиздық: 0.85 (488 kН; 903 км/сағ) мах
|-
!Қашықтағы
|13,620 км.
|14,140 км.
|11,910 км.
|-
!Ұшуға қажетті қашықтық (Takeoff)
|2,600 м.
|2,800 м.
|2,800 м.
|-
!Максималды ұшу биіктігі (ceiling)
| colspan=&quot;2&quot; |13,100 м.
|12,500 м.
|-
!Қозғалтқыштар (×2)
| colspan=&quot;3&quot; |General Electric GEnx-1B or Rolls-Royce Trent 1000
|-
!Тарту күші (×2)
|64,000 фунт (280 kN)
|71,000 фунт (320 kN)
|76,000 фунт (340 kN)
|}

== Апаттар ==

== Тағы қараңыз ==
[[Airbus A350 XWB]]
== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

== Дереккөздер ==

== Сыртқы сілтемелер ==

{{Boeing ұшақтары}}

[[Санат:Boeing ұшақтары]]
[[Санат:Жолаушы ұшақтары]]</text>
      <sha1>kvwinqmrwty3jatsxmzbbd49j37k3ew</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575540</id>
      <parentid>3575539</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T14:38:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Алғышарттары */</comment>
      <origin>3575540</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24820" sha1="05ethzs9nrxvdl63luzhbyye45zu7tw" xml:space="preserve">{{Ұшу аппараты
 |атауы                 = Boeing 787 Dreamliner
 |типі                  = Реактивті жолаушы ұшағы
 |өндірушісі            = [[Boeing]]
 |мемлекеті             = {{USA}}
 |суреті                = Boeing 787 landing with thrust reversers activated.jpg
 |қолтаңба              = Boeing 787 Dreamliner  ұшағы Варшава әуежайында
 |жобалаушысы           = [[Boeing]]
 |бас конструкторы      = 
 |алғашқы ұшуы          = [[2009 жыл]]ы [[15 желтоқсан]]
 |эксплуатация басталуы = [[2011 жыл]]ы [[26 қазан]]
 |эксплуатация аяқталуы = 
 |статусы               = Қолданыста, өндірілуде
 |негізгі эксплуатанты  = [[All Nippon Airways]]&lt;br /&gt;[[Japan Airlines]]&lt;br /&gt;[[United Airlines]]&lt;br /&gt;[[Air India]]
 |басқа эксплуатанттары = 
 |өндіріс жылдары       = [[2007 жыл]]дан бастап
 |шығарылған бірліктері = 66 ([[2013 жыл]]дың [[маусым]]ы)&lt;ref name=&quot;Boeing Orders and Deliveries&quot;&gt;[http://active.boeing.com/commercial/orders/index.cfm Boeing Commercial Airplanes - Orders and Deliveries]&lt;/ref&gt;
 |жобалау құны          = $32 млрд ([[2011 жыл]]ғы [[Boeing]] шығыны)&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Gates, Dominic |title=Boeing celebrates 787 delivery as program's costs top $32 billion|url=http://seattletimes.nwsource.com/html/businesstechnology/2016310102_boeing25.html |work=The Seattle Times |date=September 24, 2011 |accessdate=September 26, 2011}}&lt;/ref&gt; 
 |бірлігінің құны       = 787-8: $206,8 млн&lt;ref name=&quot;prices&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.boeing.com/commercial/prices/|title=Boeing Commercial Airplanes prices|publisher=Boeing|accessdate=тамыз 7, 2012|archiveurl=http://www.webcitation.org/6DAWELAd8|archivedate=2012-12-25}}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt;787-9: $243,6 млн&lt;ref name=&quot;prices&quot;/&gt;
 |базалық моделі        = 
 |бөлек мақалалары бар нұсқалар = 
 |ортаққордағы санаты   = Boeing 787
}}
'''Boeing 787 Dreamliner''' — американдық [[Boeing]] корпорация жасап шығарған кең фюзеляжды екіқозғалтқышты реактивті жолаушы ұшағы. Ұшақ нұсқаларына байланысты 210-нан 330 жолаушыны тасымалдай алады. [[Boeing]] компаниясының хабарлауынша, бұл компанияның ең үнемді ұшағы және фюзеляжы негізінен композитті материалдан жасалған әлемдегі ең үлкен ұшақ.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot;&gt;{{cite book | last1 =Norris | first1= G | last2= Thomas | first2= G | last3= Wagner | first3= M | last4= Forbes Smith | first4= C |title=Boeing 787 Dreamliner – Flying Redefined |publisher=Aerospace Technical Publications International |year=2005 |isbn= 0-9752341-2-9}}&lt;/ref&gt; 787 ұшағы өзі алмастырған [[Boeing 767]] ұшағына қарағанда 20 %-ға аз жанармай қолданады.&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.flightglobal.com/news/articles/powering-the-dream-atypical-paths-to-boeing-787-eis-362160/ |title=Powering the Dream: Atypical paths to Boeing 787 EIS |author= Croft, Jon |publisher= Flight International |date= 17 қазан 2011 |accessdate= қаңтар 20, 2013}}&lt;/ref&gt; Dreamliner-дің басты ерекшеліктері: ұшудың электронды жүйелердің, 4 беткері әйнек, қозғалтқыш гондоласындағы шудан қорғайтын шеврондар және ұшақ ұшының жатық контуры. Ұшақ өзінен үлкенірек [[Boeing 777|777]] моделімен типтес болғандықтан ұшқыштар екі ұшақты басқару үшін бір квалификацияны меңгереді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://fsims.faa.gov/wdocs/fsb/b-787_fsb.pdf |title=Flight Standardization Board Report|date=тамыз 25, 2011 |work=[[Federal Aviation Administration]] |accessdate=қараша 8, 2011}}&lt;/ref&gt;

[[2005 жыл]]дың [[28 қаңтар]]ына дейін ұшақ Boeing 7E7 деген уақытша атпен белгілі болды.&lt;ref name=&quot;Designation&quot;&gt;{{Cite press release |title=Boeing Gives the Boeing 7E7 Dreamliner a Model Designation |publisher=Boeing |date=қаңтар 28, 2005 |url=http://www.boeing.com/news/releases/2005/q1/nr_050128g.html | accessdate=маусым 14, 2011}}&lt;/ref&gt; Алғашқы 787 [[2007 жыл]]ы [[8 шілде]]де Эверетт қаласындағы (Вашингтон штаты) Boeing компаниясының зауытынан шығарылып бұқара алдында көрсетілді. Бұл кезде ұшаққа 677 тапсырыс түскен болатын.&lt;ref name=&quot;677 orders&quot;&gt;{{Cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2007/q3/070708b_nr.html |title=Boeing Celebrates the Premiere of the 787 Dreamliner |publisher=Boeing|date=шілде 8, 2007 |accessdate=қаңтар 21, 2011}}&lt;/ref&gt; [[2013 жыл]]дың [[мамыр]]ына қарай Boeing 787 ұшағына 58 тапсырыс берушіден 890 ұшаққа тапсырыс жасалды. Оның ең көбі International Lease Finance Corporation (ILFC) компаниясынан түсті.

.

== Тарихы ==
=== Алғышарттары ===
[[1990 жыл]]дардың соңында [[Boeing]] 747-400 және [[Boeing 767|767]] ұшақтарының сатылымы төмендеуіне байланысты оларды алмастыратын жаңа ұшақтың бағдарламасын қарастыра бастады. Компания 2 жаңа ұшақты ұсынды. Біріншісі — Boeing 747X, ол 747-400 ұшағын ұзарту және жақсарту арқылы жасалмақ болған. Ал екіншісі — Sonic Cruiser, ол 767 ұшағымен бірдей мөлшерде жанармай шығындай отырып одан 15 % артық жылдамдықпен (шамамен 0,98 М) ұша алатын.&lt;ref name=&quot;need-speed&quot;&gt;{{cite web|last=Gunter|first=Lori|url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2002/july/i_ca2.html |title=The Need for Speed, Boeing's Sonic Cruiser team focuses on the future|publisher=Boeing Frontier magazine|date=шілде 2002| accessdate =қаңтар 21, 2011}}&lt;/ref&gt; 
Boeing 747X ұшағына қызығушылық болмады, ал Sonic Criuser болашағы жарқын көрінді. Бірнеше ірі [[АҚШ]] әуе компаниялары, [[Continental Airlines]]-пен қоса, Sonic Criuser концепциясына назар аударды, алайда олар ұшақты қолдану шығынына қатысты қамкөңіл көрсетті.&lt;ref name=&quot;Forbes_Sonic_Cruiser_20010528&quot;&gt;{{cite news|title=Paper plane: That Mach 0.95 Sonic Cruiser from Boeing will never fly. Here's why. |last=Banks |first=Howard |work=Forbes |date=мамыр 28, 2001 |url=http://members.forbes.com/global/2001/0528/056.html | accessdate =маусым 7, 2007}}&lt;/ref&gt;

[[2001 жыл]]дың [[11 қыркүйек|11 қыркүйегіндегі]] лаңкестік актілер]] мен мұнай бағасының өсуі әлемдік ұшақ нарығына өзгеріс әкелді: енді әуе компанияларын жылдамдық емес, үнемділік қызықтырды. Сол кезде ең көп залал шеккен әуе тасымалдаушылары, әсіресе [[АҚШ]] компаниялары, Sonic Cruiser-дің мүмкін тапсырыс берушілері болған. Сондықтан [[2002 жыл]]ы [[20 желтоқсан]]да Boeing Sonic Cruiser жобасынан бас тартатынын мәлімдеді. [[2003 жыл]]ы [[29 қаңтар]]да компания өз бағытынын өзгеретінін мәлімдеді: Boeing Sonic Cruiser технологияларын қолдана отырып қарапайым пішімдегі Boeing 7E7 ұшағын жасайтынын айтты.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|agency=Associated Press |url=http://seattletimes.com/html/nationworld/2009373399_apusboeing787historyglance.html|title=History of the Boeing 787|work=Seattle Times| date =маусым 23, 2000|accessdate=28 қазан 2012}}&lt;/ref&gt; 
Жаңа ұшақ сыйымдылығы одан үлкен [[Boeing 747|747]] ұшағынан аз болуы керек болды, осыған орай арнайы топ зерттеу жұмыстарын бастады.&lt;ref name=&quot;Aerlines&quot;&gt;{{cite web |last=Cannegieter |first=Roger |url=http://www.aerlines.nl/issue_31/31_Cannegieter_Ranging_Capabilities.pdf |title=Long Range vs. Ultra High Capacity|publisher=Aerlines.nl |accessdate=сәуір 8, 2010}}&lt;/ref&gt; 
&lt;ref name=&quot;BabejPollak&quot;&gt;{{Cite news | last1=Babej |first1=Marc E. |last2=Pollak |first2=Tim |url=http://www.forbes.com/2006/05/23/unsolicited-advice-advertising-cx_meb_0524boeing.html | title =Boeing Versus Airbus |work=Forbes |date=мамыр 24, 2006 |accessdate=сәуір 8, 2010}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Dreamliner logo.svg|thumb|''Dreamliner'' логотипі 2003 жылы шілдеде таныстырылды.|alt=The Dreamliner logo.]]
Sonic Cruiser-ді алмастыраты жобаға &quot;7E7&quot; атауы берілді (өндірістік ішкі атауы: &quot;Y2&quot;).&lt;ref&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2003/march/cover.html |title=Maximizing the Middle, Finding the sweet spot in the market |publisher=Boeing Frontier magazine |date=March 2003}}&lt;/ref&gt; 
Boeing-тің Sonic Cruiser мен Boeing 7E7 ұшақтары аясында жасалған технологиялары компания өнімдерін жақсартуға бағытталған «Йеллоустоун жобасына» енгізілді (Boeing 7E7 осы жобаның алғашқы қадамы болды).&lt;ref name=&quot;Boe_787_power_on&quot;&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2008/q2/080620b_nr.html |title=Boeing Achieves 787 Power On | publisher =Boeing |date=маусым 20, 200}}&lt;/ref&gt; 
7E7 концепциясының алғашқы суреттерінде ұшақта түсірілген кабина терезесі, төмендетілген ұшы және [[акула]] жүзбесіне ұқсас ұшақ құйрығы болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/articles/2007/10/22/218786/daydream-believer-how-different-is-the-boeing-787.html |title=Daydream believer: How different is the Boeing 787? |work=Flight International |accessdate=December 14, 2010}}&lt;/ref&gt; 
Алғашында &quot;E&quot; әріпі бірнеше мағынаны береді деп айтылды: тиімді (efficiency), қоршаған ортаға зиян келтірмейтін (environmentally friendly). Алайда кейін Boeing оны &quot;8&quot; санына ұқсас келеді деп хабарлады.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot; /&gt; 
[[2003 жыл]]ы шілдеде 500 000 адам қатысқан онлайн дауыс беру нәтижесінде ұшаққа «Dreamliner» атауы берілді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2003/july/i_nan.html |title='Name Your Plane' sweepstakes |date= шілде 2003 |publisher=Boeing Frontiers Online |accessdate=September 28, 2007}}&lt;/ref&gt; 
Басқа атаулар қатарында eLiner , Global Cruiser және Stratoclimber болды.

[[Сурет:All Nippon Airways Boeing 787 Dreamliner two.jpg|thumb|left|All Nippon Airways 2004 жылы 50 ұшаққа тапсырысымен 787 Dreamliner бағдарламасына қосылды.|alt=B787 in launch customer All Nippon Airways' blue and white livery. In the background are two assembly halls, with huge doors facing left. Vehicles are parked in front of the halls.]]
[[2004 жыл]]ы [[26 сәуір]]де [[Жапония|жапондық]] [[All Nippon Airways]] (ANA) әуе компаниясы жаңа ұшақтың алғашқы тапсырыс берушісі болды: ANA 50 ұшаққа тапсырыс берді, ал олардың тапсырылуы 2008 жылдың аяғына белгіленді.&lt;ref&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2004/q2/nr_040426g.html |title=Boeing Launches 7E7 Dreamliner |work=Boeing |date=сәуір 26, 2004| accessdate=маусым 14, 2011}}&lt;/ref&gt; 
ANA тапсырыс берілген ұшақтардың 30 жергілікті әуе линияларына арналған Boeing 787-3 (бір класста 290-330 орынды), қалған 20 орта магистральді халықаралық қатынастарға арналған (мысалы, [[Токио]] Нарита - [[Бейжің]]) 787-8 нұсқасында (екі класста 210-250 орын) тапсырыс берді. Ұшақ ANA әуе компаниясына бұрын болмаған Денвер, Мәскеу және Нью-Дели қалаларына жаңа бағыттарды ашуға мүмкіндік берді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.metrodenver.org/blog-tags/industries/ANA-Japan-Denver-international-flight.html |title=ANA says Denver still in hunt for non-stop to Tokyo |publisher=Metro Denver |date=сәуір 8, 2009 |accessdate=December 14, 2010}}&lt;/ref&gt; 
787-3 және 787-8 ұшақтың алғашқы нұсқалар болды, ал 787-9 қолданысқа [[2010 жыл]]ы енгізілмек болды.

=== Жобалануы ===
787 ұшағын өдіруде алғаш рет көп алюмини беттері мен 50 000 біріктіру элементінің орнына бір алюминий құймыснан тұратын секциялар қолданылған.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rdmag.com/Featured-Articles/2006/11/The-Dream-of-Composites/ |title=The Dream of Composites |work=R&amp;D Magazine |date=қараша 20, 2006 |accessdate= қараша 23, 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name =rdmag_200707&gt;{{cite news |url=http://www.rdmag.com/Featured-Articles/2006/11/The-Dream-of-Composites/ |title=The Dream of Composites | work= RD mag | last =Walz | first1= Martha |date= қараша 20, 2006 |accessdate= September 2, 2011}}&lt;/ref&gt;
Boeing ұшаққа екі қозғалтқыш түрін таңдап алды: General Electric GEnx және Rolls-Royce Trent 1000.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot; /&gt;
Boeing 787-ні жасауда композитті материалдардың қолданылуы оның 767-ге қарағанда 20 %-ға үнемдірек екенін,&lt;ref name=AviationWeek_2009_0109&gt;{{cite web |url= http://www.aviationweek.com/aw/generic/story_generic.jsp?channel=comm&amp;id=news/WIND010909.xml&amp;headline=Boeing%20Rules%20Out%20787%20Window%20Change |title= Boeing Rules Out 787 Window Change |accessdate= маусым 14, 2011 | last =Norris | first= Guy |date= қаңтар 9, 2009 |work=[[Aviation Week]]}}&lt;/ref&gt; қозғалтқыштың пайдалылығы шамамен 40 %-ға жақсарғанын,&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.designnews.com/document.asp?doc_id=222308 |title=Design News – Features – Boeing's 'More Electric' 787 Dreamliner Spurs Engine Evolution |first= Joseph|last=Ogando|publisher=designnews.com |date=маусым 7, 2007| accessdate= September 7, 2011}}&lt;/ref&gt; аэродинамиканың жақсартылғанын хабарлады.&lt;ref name=start&gt;{{cite web |url= http://www.flightglobal.com/channels/mro/articles/2006/03/27/205611/dream-start.html | title=Dream start |first= Carole|last=Shifrin|work=Flight International|date=March 27, 2006|accessdate=September 7, 2011}}&lt;/ref&gt;
787-8 бен -9 ETOPS бойынша 330 минуттық ұшуға сертификатталуы керек болды.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Pandey |first=Mohan |title=How Boeing Defied the Airbus Challenge |year=2010 |publisher=Createspace |location=USA |isbn=978-1-4505-0113-2 |url=http://www.amazon.com/How-Boeing-Defied-Airbus-Challenge/dp/1450501133/ref=tmm_pap_title_0}}&lt;/ref&gt;

Жобалау барысында 787 моделі Boeing комапаниясының Transonic Wind Tunnel тоннелінде, QinetiQ компаниясының Франбородағы (Ұлыбритания) 5-метрлік аэродинамикалық трубасында, [[NASA]]-ның Ames Research орталығының аэродинамикалық трубасында, Францияның аэродинамиканы зерттеу агенттігінде (ONERA) сынақтан өтті. Соңғы нұсқаның сырт көрінісі қарапайым болап келді: алғашқыда ұсынылған ұшақтың ұшы мен кабина терезелері қарапайымға алмастырылды. 2004 жылдың соңында ұшаққа тапсырыстар саны 237-ге жетті.&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.reinforcedplastics.com/view/4282/boeings-787-trials-tribulations-and-restoring-the-dream/|title=Boeing's 787: trials, tribulations, and restoring the dream|work=Reinforced Plastics|accessdate=шілде 29, 2010|last=Marsh|first=George}}&lt;/ref&gt;
Алғашында 787-8 нұсқасы $ 120 млн бағаланды, бұл өндірісті таң қалдырған төмен нәтиже болды. 2007 жылы бағалар келесідей болып өзгертілді: 787-3 нұсқасы $ 146-151,5 млн, 787-8 нұсқасы $ 157-167 млн және 787-9 нұсқасы $ 189-200 млн.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://atwonline.com/aircraftenginescomponents/news/boeing-boosts-aircraft-prices-55-rising-cost-labor-materials-0309 |title=Boeing boosts aircraft prices 5.5% on rising cost of labor, materials |publisher=[[Air Transport World]] |date=маусым 26, 2007| accessdate=September 2, 2011}}&lt;/ref&gt;

=== Қолданысқа енгізілуі ===

== Нұсқалары ==
Dreamliner-дің ең алғашқы нұсқасы, қысқалау 787-8, 2009 жылдың желтоқсанында ұша бастады. Кейінірек ұзағырақ 787-9 2013 жылдың қыркүйегінде, одан кейін ең ұзын нұсқасы 787-10 2017 жылдың наурызында ұша бастады. Бұл нұсқалар ИКАО ұшақ типінің белгілеушілерінің тізімінде сәйкесінше B788, B789 және B78X деп аталады. Қысқа қашықтықтағы 787-3 2010 жылы жойылды.

'''787-8'''

Бастапқы 787-8 қанатының кеңдігі 56,7 м (186 фут). Әдеттегі сыйымдылығы 242 жолаушы және 7 355 теңіз милі (13 621 км; 8 464 миль) қашықтығы бар −8 787 отбасының базалық үлгісі болып табылады және 2011 жылы қызметке бірінші болып кірді. 787-8 ескірген Boeing 767-300ER және Airbus A330-200 ұшақтарын ауыстыруға, сондай-ақ бұрын үлкен ұшақтар үшін экономикалық тұрғыдан тиімсіз болған, жаңа нарықтарды кеңейтуге бағытталған&lt;ref&gt;https://simpleflying.com/boeing-787-increased-connectivity-new-city-pairs/&lt;/ref&gt;. 2019 жылдың қазан айында 787 тапсырыстың шамамен 29% 787-8 нұсқасы болды. 

'''787-9'''

787-8 сияқты қанатының кеңдігін сақтай отырып, 787-9 ұзартылған және күшейтілген нұсқа болып табылады, фюзеляж 20 фут (6,1 м) ұзағырақ және жоғары максималды ұшып көтерілу салмағы (MTOW) 54 500 фунт (24 700 кг). Ұшу қашықтығы 7 635 теңіз милі (8 786 миль; 14 140 км), үш класты конфигурацияда 296 жолаушыға арналған &lt;ref&gt;787 Dreamliner performance summary&lt;nowiki/&gt;https://www.boeing.com/commercial/787/by-design/#/all-model-performance-summary&lt;/ref&gt;. Boeing 767-400ER және Airbus A330-300 ұшақтарын ауыстыруға бағытталған. Ол Airbus A330-900-мен бәсекелеседі.


'''787-10'''

2017 жылдың 17 ақпанында 787 ең ұзын нұсқасы 68,3 метрлік 787-10 шықты. 

2005 жылдың желтоқсанында Emirates және Qantas сұрауы бойынша Boeing 787-9 ұшағын 290-нан 310 жолаушыға дейін кеңейту мүмкіндігін зерттей бастады. Зерттеу барысында 787 әзірлеу бағдарламасы бойынша Boeing вице-президенті Майк Бэйр, сондай сыйымдылыққа басқа тұтынушылар қызығушылық білдірсе, бірден 787-10 әзірлеуді жалғастыру оңайырақ болғанын айтты. 2013 жылдың 30 мамырында Singapore Airlines 2018–2019 жылдары жеткізілетін 30 787-10 (Боинг бағдарламаны іске қосқан жағдайда) тапсырыс беретінін мәлімдеп, алғашқы тапсырыс беруші болды. 2013 жылдың 18 маусымында Boeing Париждегі Әуе Шоу барысында 102 ұшағына тапсырыстары немесе міндеттемелері бар 787-10 ұшағын сатты. Сатып алушылардың арасында Air Lease Corporation (30), Singapore Airlines (30), United Airlines (20), және British Airways (12) болды &lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20180719132838/http://active.boeing.com/commercial/orders/displaystandardreport.cfm?cboCurrentModel=787&amp;optReportType=AllModels&amp;cboAllModel=787&amp;ViewReportF=View+Report&lt;/ref&gt;. 

== Техникалық сипаттамасы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+787 техникалық сипаттамасы
!Model
!787-8
!787-9
!787-10
|-
!Экипаж саны
| colspan=&quot;3&quot; |Екеу
|-
!Жолаушылар саны, 2-кластық
|242: 24J @85&quot; + 218Y @32&quot;
|290: 28J @85&quot; + 262Y @32&quot;
|330: 32J @85&quot; + 298Y @32&quot;
|-
!Жолаушылар саны, 1-кластық
|Max. 359, exit limit 381
|Max. 406, exit limit 420
|Max. 440, exit limit 440
|-
!Ұзындығы
|56.72 м.
|62.81 м.
|68.28 м.
|-
!Қанаты
| colspan=&quot;3&quot; |Көлемі 377 м.
|-
!Қанат кеңістігі
| colspan=&quot;3&quot; |Ұзындығы 60.12 м., орта аккорд 6.27 м.
|-
!Биіктігі
|16.92 м.
| colspan=&quot;2&quot; |17.02 м.
|-
!Фюзеляж
| colspan=&quot;3&quot; |Кабинаның ені: 5.49 метр
Сыртқы ені: 5.77 метр. Биіктігі: 5.94 м.
|-
!Жүк сыйымдылығы
|136.7 м³
28 LD3 or 9 (88×125) pallets
|172.5 м³
36 LD3 or 11 (96×125) pallets
|191.4 м³
40 LD3 or 13 (96×125) pallets
|-
!Максималды ұшу салмағы
|227,930 кг.
| colspan=&quot;2&quot; |254,011 кг.
|-
!Максималды жүктеме
|43,318 кг.
|52,587 кг.
|57,277 кг.
|-
!Жүксыз жұмыс салмағы
|119,950 кг.
|128,850 кг.
|135,500 кг.
|-
!Жанармай сыйымдылығы
|126,206 литр
101,323 кг.
| colspan=&quot;2&quot; |126,372 литр
101,456 кг.
|-
!Жылдамдығы
| colspan=&quot;3&quot; |Максимум.: Mach 0.90 (516 kН; 956 км/сағ) мах;
Круиздық: 0.85 (488 kН; 903 км/сағ) мах
|-
!Қашықтағы
|13,620 км.
|14,140 км.
|11,910 км.
|-
!Ұшуға қажетті қашықтық (Takeoff)
|2,600 м.
|2,800 м.
|2,800 м.
|-
!Максималды ұшу биіктігі (ceiling)
| colspan=&quot;2&quot; |13,100 м.
|12,500 м.
|-
!Қозғалтқыштар (×2)
| colspan=&quot;3&quot; |General Electric GEnx-1B or Rolls-Royce Trent 1000
|-
!Тарту күші (×2)
|64,000 фунт (280 kN)
|71,000 фунт (320 kN)
|76,000 фунт (340 kN)
|}

== Апаттар ==

== Тағы қараңыз ==
[[Airbus A350 XWB]]
== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

== Дереккөздер ==

== Сыртқы сілтемелер ==

{{Boeing ұшақтары}}

[[Санат:Boeing ұшақтары]]
[[Санат:Жолаушы ұшақтары]]</text>
      <sha1>05ethzs9nrxvdl63luzhbyye45zu7tw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575541</id>
      <parentid>3575540</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T14:40:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Алғышарттары */</comment>
      <origin>3575541</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24824" sha1="phxj832x3neqc4z4aspc33v2x1bnccd" xml:space="preserve">{{Ұшу аппараты
 |атауы                 = Boeing 787 Dreamliner
 |типі                  = Реактивті жолаушы ұшағы
 |өндірушісі            = [[Boeing]]
 |мемлекеті             = {{USA}}
 |суреті                = Boeing 787 landing with thrust reversers activated.jpg
 |қолтаңба              = Boeing 787 Dreamliner  ұшағы Варшава әуежайында
 |жобалаушысы           = [[Boeing]]
 |бас конструкторы      = 
 |алғашқы ұшуы          = [[2009 жыл]]ы [[15 желтоқсан]]
 |эксплуатация басталуы = [[2011 жыл]]ы [[26 қазан]]
 |эксплуатация аяқталуы = 
 |статусы               = Қолданыста, өндірілуде
 |негізгі эксплуатанты  = [[All Nippon Airways]]&lt;br /&gt;[[Japan Airlines]]&lt;br /&gt;[[United Airlines]]&lt;br /&gt;[[Air India]]
 |басқа эксплуатанттары = 
 |өндіріс жылдары       = [[2007 жыл]]дан бастап
 |шығарылған бірліктері = 66 ([[2013 жыл]]дың [[маусым]]ы)&lt;ref name=&quot;Boeing Orders and Deliveries&quot;&gt;[http://active.boeing.com/commercial/orders/index.cfm Boeing Commercial Airplanes - Orders and Deliveries]&lt;/ref&gt;
 |жобалау құны          = $32 млрд ([[2011 жыл]]ғы [[Boeing]] шығыны)&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Gates, Dominic |title=Boeing celebrates 787 delivery as program's costs top $32 billion|url=http://seattletimes.nwsource.com/html/businesstechnology/2016310102_boeing25.html |work=The Seattle Times |date=September 24, 2011 |accessdate=September 26, 2011}}&lt;/ref&gt; 
 |бірлігінің құны       = 787-8: $206,8 млн&lt;ref name=&quot;prices&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.boeing.com/commercial/prices/|title=Boeing Commercial Airplanes prices|publisher=Boeing|accessdate=тамыз 7, 2012|archiveurl=http://www.webcitation.org/6DAWELAd8|archivedate=2012-12-25}}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt;787-9: $243,6 млн&lt;ref name=&quot;prices&quot;/&gt;
 |базалық моделі        = 
 |бөлек мақалалары бар нұсқалар = 
 |ортаққордағы санаты   = Boeing 787
}}
'''Boeing 787 Dreamliner''' — американдық [[Boeing]] корпорация жасап шығарған кең фюзеляжды екіқозғалтқышты реактивті жолаушы ұшағы. Ұшақ нұсқаларына байланысты 210-нан 330 жолаушыны тасымалдай алады. [[Boeing]] компаниясының хабарлауынша, бұл компанияның ең үнемді ұшағы және фюзеляжы негізінен композитті материалдан жасалған әлемдегі ең үлкен ұшақ.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot;&gt;{{cite book | last1 =Norris | first1= G | last2= Thomas | first2= G | last3= Wagner | first3= M | last4= Forbes Smith | first4= C |title=Boeing 787 Dreamliner – Flying Redefined |publisher=Aerospace Technical Publications International |year=2005 |isbn= 0-9752341-2-9}}&lt;/ref&gt; 787 ұшағы өзі алмастырған [[Boeing 767]] ұшағына қарағанда 20 %-ға аз жанармай қолданады.&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.flightglobal.com/news/articles/powering-the-dream-atypical-paths-to-boeing-787-eis-362160/ |title=Powering the Dream: Atypical paths to Boeing 787 EIS |author= Croft, Jon |publisher= Flight International |date= 17 қазан 2011 |accessdate= қаңтар 20, 2013}}&lt;/ref&gt; Dreamliner-дің басты ерекшеліктері: ұшудың электронды жүйелердің, 4 беткері әйнек, қозғалтқыш гондоласындағы шудан қорғайтын шеврондар және ұшақ ұшының жатық контуры. Ұшақ өзінен үлкенірек [[Boeing 777|777]] моделімен типтес болғандықтан ұшқыштар екі ұшақты басқару үшін бір квалификацияны меңгереді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://fsims.faa.gov/wdocs/fsb/b-787_fsb.pdf |title=Flight Standardization Board Report|date=тамыз 25, 2011 |work=[[Federal Aviation Administration]] |accessdate=қараша 8, 2011}}&lt;/ref&gt;

[[2005 жыл]]дың [[28 қаңтар]]ына дейін ұшақ Boeing 7E7 деген уақытша атпен белгілі болды.&lt;ref name=&quot;Designation&quot;&gt;{{Cite press release |title=Boeing Gives the Boeing 7E7 Dreamliner a Model Designation |publisher=Boeing |date=қаңтар 28, 2005 |url=http://www.boeing.com/news/releases/2005/q1/nr_050128g.html | accessdate=маусым 14, 2011}}&lt;/ref&gt; Алғашқы 787 [[2007 жыл]]ы [[8 шілде]]де Эверетт қаласындағы (Вашингтон штаты) Boeing компаниясының зауытынан шығарылып бұқара алдында көрсетілді. Бұл кезде ұшаққа 677 тапсырыс түскен болатын.&lt;ref name=&quot;677 orders&quot;&gt;{{Cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2007/q3/070708b_nr.html |title=Boeing Celebrates the Premiere of the 787 Dreamliner |publisher=Boeing|date=шілде 8, 2007 |accessdate=қаңтар 21, 2011}}&lt;/ref&gt; [[2013 жыл]]дың [[мамыр]]ына қарай Boeing 787 ұшағына 58 тапсырыс берушіден 890 ұшаққа тапсырыс жасалды. Оның ең көбі International Lease Finance Corporation (ILFC) компаниясынан түсті.

.

== Тарихы ==
=== Алғышарттары ===
[[1990 жыл]]дардың соңында [[Boeing]] 747-400 және [[Boeing 767|767]] ұшақтарының сатылымы төмендеуіне байланысты оларды алмастыратын жаңа ұшақтың бағдарламасын қарастыра бастады. Компания 2 жаңа ұшақты ұсынды. Біріншісі — Boeing 747X, ол 747-400 ұшағын ұзарту және жақсарту арқылы жасалмақ болған. Ал екіншісі — Sonic Cruiser, ол 767 ұшағымен бірдей мөлшерде жанармай шығындай отырып одан 15 % артық жылдамдықпен (шамамен 0,98 М) ұша алатын.&lt;ref name=&quot;need-speed&quot;&gt;{{cite web|last=Gunter|first=Lori|url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2002/july/i_ca2.html |title=The Need for Speed, Boeing's Sonic Cruiser team focuses on the future|publisher=Boeing Frontier magazine|date=шілде 2002| accessdate =қаңтар 21, 2011}}&lt;/ref&gt; 
Boeing 747X ұшағына қызығушылық болмады, ал Sonic Criuser болашағы жарқын көрінді. Бірнеше ірі [[АҚШ]] әуе компаниялары, [[Continental Airlines]]-пен қоса, Sonic Criuser концепциясына назар аударды, алайда олар ұшақты қолдану шығынына қатысты қамкөңіл көрсетті.&lt;ref name=&quot;Forbes_Sonic_Cruiser_20010528&quot;&gt;{{cite news|title=Paper plane: That Mach 0.95 Sonic Cruiser from Boeing will never fly. Here's why. |last=Banks |first=Howard |work=Forbes |date=мамыр 28, 2001 |url=http://members.forbes.com/global/2001/0528/056.html | accessdate =маусым 7, 2007}}&lt;/ref&gt;

[[2001 жыл]]дың [[11 қыркүйек|11 қыркүйегіндегі]] лаңкестік актілер]] мен мұнай бағасының өсуі әлемдік ұшақ нарығына өзгеріс әкелді: енді әуе компанияларын жылдамдық емес, үнемділік қызықтырды. Сол кезде ең көп залал шеккен әуе тасымалдаушылары, әсіресе [[АҚШ]] компаниялары, Sonic Cruiser-дің мүмкін тапсырыс берушілері болған. Сондықтан [[2002 жыл]]ы [[20 желтоқсан]]да Boeing Sonic Cruiser жобасынан бас тартатынын мәлімдеді. [[2003 жыл]]ы [[29 қаңтар]]да компания өз бағытынын өзгеретінін мәлімдеді: Boeing Sonic Cruiser технологияларын қолдана отырып қарапайым пішімдегі Boeing 7E7 ұшағын жасайтынын айтты.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|agency=Associated Press |url=http://seattletimes.com/html/nationworld/2009373399_apusboeing787historyglance.html|title=History of the Boeing 787|work=Seattle Times| date =маусым 23, 2000|accessdate=28 қазан 2012}}&lt;/ref&gt; 
Жаңа ұшақ сыйымдылығы одан үлкен [[Boeing 747|747]] ұшағынан аз болуы керек болды, осыған орай арнайы топ зерттеу жұмыстарын бастады.&lt;ref name=&quot;Aerlines&quot;&gt;{{cite web |last=Cannegieter |first=Roger |url=http://www.aerlines.nl/issue_31/31_Cannegieter_Ranging_Capabilities.pdf |title=Long Range vs. Ultra High Capacity|publisher=Aerlines.nl |accessdate=сәуір 8, 2010}}&lt;/ref&gt; 
&lt;ref name=&quot;BabejPollak&quot;&gt;{{Cite news | last1=Babej |first1=Marc E. |last2=Pollak |first2=Tim |url=http://www.forbes.com/2006/05/23/unsolicited-advice-advertising-cx_meb_0524boeing.html | title =Boeing Versus Airbus |work=Forbes |date=мамыр 24, 2006 |accessdate=сәуір 8, 2010}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Dreamliner logo.svg|thumb|''Dreamliner'' логотипі 2003 жылы шілдеде таныстырылды.|alt=The Dreamliner logo.]]
Sonic Cruiser-ді алмастыраты жобаға &quot;7E7&quot; атауы берілді (өндірістік ішкі атауы: &quot;Y2&quot;).&lt;ref&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2003/march/cover.html |title=Maximizing the Middle, Finding the sweet spot in the market |publisher=Boeing Frontier magazine |date=March 2003}}&lt;/ref&gt; 
Boeing-тің Sonic Cruiser мен Boeing 7E7 ұшақтары аясында жасалған технологиялары компания өнімдерін жақсартуға бағытталған «Йеллоустоун жобасына» енгізілді (Boeing 7E7 осы жобаның алғашқы қадамы болды).&lt;ref name=&quot;Boe_787_power_on&quot;&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2008/q2/080620b_nr.html |title=Boeing Achieves 787 Power On | publisher =Boeing |date=маусым 20, 200}}&lt;/ref&gt; 
7E7 концепциясының алғашқы суреттерінде ұшақта түсірілген кабина терезесі, төмендетілген ұшы және [[акула]] жүзбесіне ұқсас ұшақ құйрығы болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/articles/2007/10/22/218786/daydream-believer-how-different-is-the-boeing-787.html |title=Daydream believer: How different is the Boeing 787? |work=Flight International |accessdate=December 14, 2010}}&lt;/ref&gt; 
Алғашында &quot;E&quot; әріпі бірнеше мағынаны береді деп айтылды: тиімді (efficiency), қоршаған ортаға зиян келтірмейтін (environmentally friendly). Алайда кейін Boeing оны &quot;8&quot; санына ұқсас келеді деп хабарлады.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot; /&gt; 
[[2003 жыл]]ы [[шілде]]де 500 000 адам қатысқан онлайн дауыс беру нәтижесінде ұшаққа «Dreamliner» атауы берілді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2003/july/i_nan.html |title='Name Your Plane' sweepstakes |date= шілде 2003 |publisher=Boeing Frontiers Online |accessdate=September 28, 2007}}&lt;/ref&gt; 
Басқа атаулар қатарында eLiner , Global Cruiser және Stratoclimber болды.

[[Сурет:All Nippon Airways Boeing 787 Dreamliner two.jpg|thumb|left|All Nippon Airways 2004 жылы 50 ұшаққа тапсырысымен 787 Dreamliner бағдарламасына қосылды.|alt=B787 in launch customer All Nippon Airways' blue and white livery. In the background are two assembly halls, with huge doors facing left. Vehicles are parked in front of the halls.]]
[[2004 жыл]]ы [[26 сәуір]]де [[Жапония|жапондық]] [[All Nippon Airways]] (ANA) әуе компаниясы жаңа ұшақтың алғашқы тапсырыс берушісі болды: ANA 50 ұшаққа тапсырыс берді, ал олардың тапсырылуы 2008 жылдың аяғына белгіленді.&lt;ref&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2004/q2/nr_040426g.html |title=Boeing Launches 7E7 Dreamliner |work=Boeing |date=сәуір 26, 2004| accessdate=маусым 14, 2011}}&lt;/ref&gt; 
ANA тапсырыс берілген ұшақтардың 30 жергілікті әуе линияларына арналған Boeing 787-3 (бір класста 290-330 орынды), қалған 20 орта магистральді халықаралық қатынастарға арналған (мысалы, [[Токио]] Нарита - [[Бейжің]]) 787-8 нұсқасында (екі класста 210-250 орын) тапсырыс берді. Ұшақ ANA әуе компаниясына бұрын болмаған Денвер, Мәскеу және Нью-Дели қалаларына жаңа бағыттарды ашуға мүмкіндік берді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.metrodenver.org/blog-tags/industries/ANA-Japan-Denver-international-flight.html |title=ANA says Denver still in hunt for non-stop to Tokyo |publisher=Metro Denver |date=сәуір 8, 2009 |accessdate=December 14, 2010}}&lt;/ref&gt; 
787-3 және 787-8 ұшақтың алғашқы нұсқалар болды, ал 787-9 қолданысқа [[2010 жыл]]ы енгізілмек болды.

=== Жобалануы ===
787 ұшағын өдіруде алғаш рет көп алюмини беттері мен 50 000 біріктіру элементінің орнына бір алюминий құймыснан тұратын секциялар қолданылған.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rdmag.com/Featured-Articles/2006/11/The-Dream-of-Composites/ |title=The Dream of Composites |work=R&amp;D Magazine |date=қараша 20, 2006 |accessdate= қараша 23, 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name =rdmag_200707&gt;{{cite news |url=http://www.rdmag.com/Featured-Articles/2006/11/The-Dream-of-Composites/ |title=The Dream of Composites | work= RD mag | last =Walz | first1= Martha |date= қараша 20, 2006 |accessdate= September 2, 2011}}&lt;/ref&gt;
Boeing ұшаққа екі қозғалтқыш түрін таңдап алды: General Electric GEnx және Rolls-Royce Trent 1000.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot; /&gt;
Boeing 787-ні жасауда композитті материалдардың қолданылуы оның 767-ге қарағанда 20 %-ға үнемдірек екенін,&lt;ref name=AviationWeek_2009_0109&gt;{{cite web |url= http://www.aviationweek.com/aw/generic/story_generic.jsp?channel=comm&amp;id=news/WIND010909.xml&amp;headline=Boeing%20Rules%20Out%20787%20Window%20Change |title= Boeing Rules Out 787 Window Change |accessdate= маусым 14, 2011 | last =Norris | first= Guy |date= қаңтар 9, 2009 |work=[[Aviation Week]]}}&lt;/ref&gt; қозғалтқыштың пайдалылығы шамамен 40 %-ға жақсарғанын,&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.designnews.com/document.asp?doc_id=222308 |title=Design News – Features – Boeing's 'More Electric' 787 Dreamliner Spurs Engine Evolution |first= Joseph|last=Ogando|publisher=designnews.com |date=маусым 7, 2007| accessdate= September 7, 2011}}&lt;/ref&gt; аэродинамиканың жақсартылғанын хабарлады.&lt;ref name=start&gt;{{cite web |url= http://www.flightglobal.com/channels/mro/articles/2006/03/27/205611/dream-start.html | title=Dream start |first= Carole|last=Shifrin|work=Flight International|date=March 27, 2006|accessdate=September 7, 2011}}&lt;/ref&gt;
787-8 бен -9 ETOPS бойынша 330 минуттық ұшуға сертификатталуы керек болды.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Pandey |first=Mohan |title=How Boeing Defied the Airbus Challenge |year=2010 |publisher=Createspace |location=USA |isbn=978-1-4505-0113-2 |url=http://www.amazon.com/How-Boeing-Defied-Airbus-Challenge/dp/1450501133/ref=tmm_pap_title_0}}&lt;/ref&gt;

Жобалау барысында 787 моделі Boeing комапаниясының Transonic Wind Tunnel тоннелінде, QinetiQ компаниясының Франбородағы (Ұлыбритания) 5-метрлік аэродинамикалық трубасында, [[NASA]]-ның Ames Research орталығының аэродинамикалық трубасында, Францияның аэродинамиканы зерттеу агенттігінде (ONERA) сынақтан өтті. Соңғы нұсқаның сырт көрінісі қарапайым болап келді: алғашқыда ұсынылған ұшақтың ұшы мен кабина терезелері қарапайымға алмастырылды. 2004 жылдың соңында ұшаққа тапсырыстар саны 237-ге жетті.&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.reinforcedplastics.com/view/4282/boeings-787-trials-tribulations-and-restoring-the-dream/|title=Boeing's 787: trials, tribulations, and restoring the dream|work=Reinforced Plastics|accessdate=шілде 29, 2010|last=Marsh|first=George}}&lt;/ref&gt;
Алғашында 787-8 нұсқасы $ 120 млн бағаланды, бұл өндірісті таң қалдырған төмен нәтиже болды. 2007 жылы бағалар келесідей болып өзгертілді: 787-3 нұсқасы $ 146-151,5 млн, 787-8 нұсқасы $ 157-167 млн және 787-9 нұсқасы $ 189-200 млн.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://atwonline.com/aircraftenginescomponents/news/boeing-boosts-aircraft-prices-55-rising-cost-labor-materials-0309 |title=Boeing boosts aircraft prices 5.5% on rising cost of labor, materials |publisher=[[Air Transport World]] |date=маусым 26, 2007| accessdate=September 2, 2011}}&lt;/ref&gt;

=== Қолданысқа енгізілуі ===

== Нұсқалары ==
Dreamliner-дің ең алғашқы нұсқасы, қысқалау 787-8, 2009 жылдың желтоқсанында ұша бастады. Кейінірек ұзағырақ 787-9 2013 жылдың қыркүйегінде, одан кейін ең ұзын нұсқасы 787-10 2017 жылдың наурызында ұша бастады. Бұл нұсқалар ИКАО ұшақ типінің белгілеушілерінің тізімінде сәйкесінше B788, B789 және B78X деп аталады. Қысқа қашықтықтағы 787-3 2010 жылы жойылды.

'''787-8'''

Бастапқы 787-8 қанатының кеңдігі 56,7 м (186 фут). Әдеттегі сыйымдылығы 242 жолаушы және 7 355 теңіз милі (13 621 км; 8 464 миль) қашықтығы бар −8 787 отбасының базалық үлгісі болып табылады және 2011 жылы қызметке бірінші болып кірді. 787-8 ескірген Boeing 767-300ER және Airbus A330-200 ұшақтарын ауыстыруға, сондай-ақ бұрын үлкен ұшақтар үшін экономикалық тұрғыдан тиімсіз болған, жаңа нарықтарды кеңейтуге бағытталған&lt;ref&gt;https://simpleflying.com/boeing-787-increased-connectivity-new-city-pairs/&lt;/ref&gt;. 2019 жылдың қазан айында 787 тапсырыстың шамамен 29% 787-8 нұсқасы болды. 

'''787-9'''

787-8 сияқты қанатының кеңдігін сақтай отырып, 787-9 ұзартылған және күшейтілген нұсқа болып табылады, фюзеляж 20 фут (6,1 м) ұзағырақ және жоғары максималды ұшып көтерілу салмағы (MTOW) 54 500 фунт (24 700 кг). Ұшу қашықтығы 7 635 теңіз милі (8 786 миль; 14 140 км), үш класты конфигурацияда 296 жолаушыға арналған &lt;ref&gt;787 Dreamliner performance summary&lt;nowiki/&gt;https://www.boeing.com/commercial/787/by-design/#/all-model-performance-summary&lt;/ref&gt;. Boeing 767-400ER және Airbus A330-300 ұшақтарын ауыстыруға бағытталған. Ол Airbus A330-900-мен бәсекелеседі.


'''787-10'''

2017 жылдың 17 ақпанында 787 ең ұзын нұсқасы 68,3 метрлік 787-10 шықты. 

2005 жылдың желтоқсанында Emirates және Qantas сұрауы бойынша Boeing 787-9 ұшағын 290-нан 310 жолаушыға дейін кеңейту мүмкіндігін зерттей бастады. Зерттеу барысында 787 әзірлеу бағдарламасы бойынша Boeing вице-президенті Майк Бэйр, сондай сыйымдылыққа басқа тұтынушылар қызығушылық білдірсе, бірден 787-10 әзірлеуді жалғастыру оңайырақ болғанын айтты. 2013 жылдың 30 мамырында Singapore Airlines 2018–2019 жылдары жеткізілетін 30 787-10 (Боинг бағдарламаны іске қосқан жағдайда) тапсырыс беретінін мәлімдеп, алғашқы тапсырыс беруші болды. 2013 жылдың 18 маусымында Boeing Париждегі Әуе Шоу барысында 102 ұшағына тапсырыстары немесе міндеттемелері бар 787-10 ұшағын сатты. Сатып алушылардың арасында Air Lease Corporation (30), Singapore Airlines (30), United Airlines (20), және British Airways (12) болды &lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20180719132838/http://active.boeing.com/commercial/orders/displaystandardreport.cfm?cboCurrentModel=787&amp;optReportType=AllModels&amp;cboAllModel=787&amp;ViewReportF=View+Report&lt;/ref&gt;. 

== Техникалық сипаттамасы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+787 техникалық сипаттамасы
!Model
!787-8
!787-9
!787-10
|-
!Экипаж саны
| colspan=&quot;3&quot; |Екеу
|-
!Жолаушылар саны, 2-кластық
|242: 24J @85&quot; + 218Y @32&quot;
|290: 28J @85&quot; + 262Y @32&quot;
|330: 32J @85&quot; + 298Y @32&quot;
|-
!Жолаушылар саны, 1-кластық
|Max. 359, exit limit 381
|Max. 406, exit limit 420
|Max. 440, exit limit 440
|-
!Ұзындығы
|56.72 м.
|62.81 м.
|68.28 м.
|-
!Қанаты
| colspan=&quot;3&quot; |Көлемі 377 м.
|-
!Қанат кеңістігі
| colspan=&quot;3&quot; |Ұзындығы 60.12 м., орта аккорд 6.27 м.
|-
!Биіктігі
|16.92 м.
| colspan=&quot;2&quot; |17.02 м.
|-
!Фюзеляж
| colspan=&quot;3&quot; |Кабинаның ені: 5.49 метр
Сыртқы ені: 5.77 метр. Биіктігі: 5.94 м.
|-
!Жүк сыйымдылығы
|136.7 м³
28 LD3 or 9 (88×125) pallets
|172.5 м³
36 LD3 or 11 (96×125) pallets
|191.4 м³
40 LD3 or 13 (96×125) pallets
|-
!Максималды ұшу салмағы
|227,930 кг.
| colspan=&quot;2&quot; |254,011 кг.
|-
!Максималды жүктеме
|43,318 кг.
|52,587 кг.
|57,277 кг.
|-
!Жүксыз жұмыс салмағы
|119,950 кг.
|128,850 кг.
|135,500 кг.
|-
!Жанармай сыйымдылығы
|126,206 литр
101,323 кг.
| colspan=&quot;2&quot; |126,372 литр
101,456 кг.
|-
!Жылдамдығы
| colspan=&quot;3&quot; |Максимум.: Mach 0.90 (516 kН; 956 км/сағ) мах;
Круиздық: 0.85 (488 kН; 903 км/сағ) мах
|-
!Қашықтағы
|13,620 км.
|14,140 км.
|11,910 км.
|-
!Ұшуға қажетті қашықтық (Takeoff)
|2,600 м.
|2,800 м.
|2,800 м.
|-
!Максималды ұшу биіктігі (ceiling)
| colspan=&quot;2&quot; |13,100 м.
|12,500 м.
|-
!Қозғалтқыштар (×2)
| colspan=&quot;3&quot; |General Electric GEnx-1B or Rolls-Royce Trent 1000
|-
!Тарту күші (×2)
|64,000 фунт (280 kN)
|71,000 фунт (320 kN)
|76,000 фунт (340 kN)
|}

== Апаттар ==

== Тағы қараңыз ==
[[Airbus A350 XWB]]
== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

== Дереккөздер ==

== Сыртқы сілтемелер ==

{{Boeing ұшақтары}}

[[Санат:Boeing ұшақтары]]
[[Санат:Жолаушы ұшақтары]]</text>
      <sha1>phxj832x3neqc4z4aspc33v2x1bnccd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575542</id>
      <parentid>3575541</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T14:41:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Алғышарттары */</comment>
      <origin>3575542</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24828" sha1="dy2t9e3vxsrikrnxvk1cjgwjrb3dz0f" xml:space="preserve">{{Ұшу аппараты
 |атауы                 = Boeing 787 Dreamliner
 |типі                  = Реактивті жолаушы ұшағы
 |өндірушісі            = [[Boeing]]
 |мемлекеті             = {{USA}}
 |суреті                = Boeing 787 landing with thrust reversers activated.jpg
 |қолтаңба              = Boeing 787 Dreamliner  ұшағы Варшава әуежайында
 |жобалаушысы           = [[Boeing]]
 |бас конструкторы      = 
 |алғашқы ұшуы          = [[2009 жыл]]ы [[15 желтоқсан]]
 |эксплуатация басталуы = [[2011 жыл]]ы [[26 қазан]]
 |эксплуатация аяқталуы = 
 |статусы               = Қолданыста, өндірілуде
 |негізгі эксплуатанты  = [[All Nippon Airways]]&lt;br /&gt;[[Japan Airlines]]&lt;br /&gt;[[United Airlines]]&lt;br /&gt;[[Air India]]
 |басқа эксплуатанттары = 
 |өндіріс жылдары       = [[2007 жыл]]дан бастап
 |шығарылған бірліктері = 66 ([[2013 жыл]]дың [[маусым]]ы)&lt;ref name=&quot;Boeing Orders and Deliveries&quot;&gt;[http://active.boeing.com/commercial/orders/index.cfm Boeing Commercial Airplanes - Orders and Deliveries]&lt;/ref&gt;
 |жобалау құны          = $32 млрд ([[2011 жыл]]ғы [[Boeing]] шығыны)&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Gates, Dominic |title=Boeing celebrates 787 delivery as program's costs top $32 billion|url=http://seattletimes.nwsource.com/html/businesstechnology/2016310102_boeing25.html |work=The Seattle Times |date=September 24, 2011 |accessdate=September 26, 2011}}&lt;/ref&gt; 
 |бірлігінің құны       = 787-8: $206,8 млн&lt;ref name=&quot;prices&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.boeing.com/commercial/prices/|title=Boeing Commercial Airplanes prices|publisher=Boeing|accessdate=тамыз 7, 2012|archiveurl=http://www.webcitation.org/6DAWELAd8|archivedate=2012-12-25}}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt;787-9: $243,6 млн&lt;ref name=&quot;prices&quot;/&gt;
 |базалық моделі        = 
 |бөлек мақалалары бар нұсқалар = 
 |ортаққордағы санаты   = Boeing 787
}}
'''Boeing 787 Dreamliner''' — американдық [[Boeing]] корпорация жасап шығарған кең фюзеляжды екіқозғалтқышты реактивті жолаушы ұшағы. Ұшақ нұсқаларына байланысты 210-нан 330 жолаушыны тасымалдай алады. [[Boeing]] компаниясының хабарлауынша, бұл компанияның ең үнемді ұшағы және фюзеляжы негізінен композитті материалдан жасалған әлемдегі ең үлкен ұшақ.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot;&gt;{{cite book | last1 =Norris | first1= G | last2= Thomas | first2= G | last3= Wagner | first3= M | last4= Forbes Smith | first4= C |title=Boeing 787 Dreamliner – Flying Redefined |publisher=Aerospace Technical Publications International |year=2005 |isbn= 0-9752341-2-9}}&lt;/ref&gt; 787 ұшағы өзі алмастырған [[Boeing 767]] ұшағына қарағанда 20 %-ға аз жанармай қолданады.&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.flightglobal.com/news/articles/powering-the-dream-atypical-paths-to-boeing-787-eis-362160/ |title=Powering the Dream: Atypical paths to Boeing 787 EIS |author= Croft, Jon |publisher= Flight International |date= 17 қазан 2011 |accessdate= қаңтар 20, 2013}}&lt;/ref&gt; Dreamliner-дің басты ерекшеліктері: ұшудың электронды жүйелердің, 4 беткері әйнек, қозғалтқыш гондоласындағы шудан қорғайтын шеврондар және ұшақ ұшының жатық контуры. Ұшақ өзінен үлкенірек [[Boeing 777|777]] моделімен типтес болғандықтан ұшқыштар екі ұшақты басқару үшін бір квалификацияны меңгереді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://fsims.faa.gov/wdocs/fsb/b-787_fsb.pdf |title=Flight Standardization Board Report|date=тамыз 25, 2011 |work=[[Federal Aviation Administration]] |accessdate=қараша 8, 2011}}&lt;/ref&gt;

[[2005 жыл]]дың [[28 қаңтар]]ына дейін ұшақ Boeing 7E7 деген уақытша атпен белгілі болды.&lt;ref name=&quot;Designation&quot;&gt;{{Cite press release |title=Boeing Gives the Boeing 7E7 Dreamliner a Model Designation |publisher=Boeing |date=қаңтар 28, 2005 |url=http://www.boeing.com/news/releases/2005/q1/nr_050128g.html | accessdate=маусым 14, 2011}}&lt;/ref&gt; Алғашқы 787 [[2007 жыл]]ы [[8 шілде]]де Эверетт қаласындағы (Вашингтон штаты) Boeing компаниясының зауытынан шығарылып бұқара алдында көрсетілді. Бұл кезде ұшаққа 677 тапсырыс түскен болатын.&lt;ref name=&quot;677 orders&quot;&gt;{{Cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2007/q3/070708b_nr.html |title=Boeing Celebrates the Premiere of the 787 Dreamliner |publisher=Boeing|date=шілде 8, 2007 |accessdate=қаңтар 21, 2011}}&lt;/ref&gt; [[2013 жыл]]дың [[мамыр]]ына қарай Boeing 787 ұшағына 58 тапсырыс берушіден 890 ұшаққа тапсырыс жасалды. Оның ең көбі International Lease Finance Corporation (ILFC) компаниясынан түсті.

.

== Тарихы ==
=== Алғышарттары ===
[[1990 жыл]]дардың соңында [[Boeing]] 747-400 және [[Boeing 767|767]] ұшақтарының сатылымы төмендеуіне байланысты оларды алмастыратын жаңа ұшақтың бағдарламасын қарастыра бастады. Компания 2 жаңа ұшақты ұсынды. Біріншісі — Boeing 747X, ол 747-400 ұшағын ұзарту және жақсарту арқылы жасалмақ болған. Ал екіншісі — Sonic Cruiser, ол 767 ұшағымен бірдей мөлшерде жанармай шығындай отырып одан 15 % артық жылдамдықпен (шамамен 0,98 М) ұша алатын.&lt;ref name=&quot;need-speed&quot;&gt;{{cite web|last=Gunter|first=Lori|url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2002/july/i_ca2.html |title=The Need for Speed, Boeing's Sonic Cruiser team focuses on the future|publisher=Boeing Frontier magazine|date=шілде 2002| accessdate =қаңтар 21, 2011}}&lt;/ref&gt; 
Boeing 747X ұшағына қызығушылық болмады, ал Sonic Criuser болашағы жарқын көрінді. Бірнеше ірі [[АҚШ]] әуе компаниялары, [[Continental Airlines]]-пен қоса, Sonic Criuser концепциясына назар аударды, алайда олар ұшақты қолдану шығынына қатысты қамкөңіл көрсетті.&lt;ref name=&quot;Forbes_Sonic_Cruiser_20010528&quot;&gt;{{cite news|title=Paper plane: That Mach 0.95 Sonic Cruiser from Boeing will never fly. Here's why. |last=Banks |first=Howard |work=Forbes |date=мамыр 28, 2001 |url=http://members.forbes.com/global/2001/0528/056.html | accessdate =маусым 7, 2007}}&lt;/ref&gt;

[[2001 жыл]]дың [[11 қыркүйек|11 қыркүйегіндегі]] лаңкестік актілер]] мен мұнай бағасының өсуі әлемдік ұшақ нарығына өзгеріс әкелді: енді әуе компанияларын жылдамдық емес, үнемділік қызықтырды. Сол кезде ең көп залал шеккен әуе тасымалдаушылары, әсіресе [[АҚШ]] компаниялары, Sonic Cruiser-дің мүмкін тапсырыс берушілері болған. Сондықтан [[2002 жыл]]ы [[20 желтоқсан]]да Boeing Sonic Cruiser жобасынан бас тартатынын мәлімдеді. [[2003 жыл]]ы [[29 қаңтар]]да компания өз бағытынын өзгеретінін мәлімдеді: Boeing Sonic Cruiser технологияларын қолдана отырып қарапайым пішімдегі Boeing 7E7 ұшағын жасайтынын айтты.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|agency=Associated Press |url=http://seattletimes.com/html/nationworld/2009373399_apusboeing787historyglance.html|title=History of the Boeing 787|work=Seattle Times| date =маусым 23, 2000|accessdate=28 қазан 2012}}&lt;/ref&gt; 
Жаңа ұшақ сыйымдылығы одан үлкен [[Boeing 747|747]] ұшағынан аз болуы керек болды, осыған орай арнайы топ зерттеу жұмыстарын бастады.&lt;ref name=&quot;Aerlines&quot;&gt;{{cite web |last=Cannegieter |first=Roger |url=http://www.aerlines.nl/issue_31/31_Cannegieter_Ranging_Capabilities.pdf |title=Long Range vs. Ultra High Capacity|publisher=Aerlines.nl |accessdate=сәуір 8, 2010}}&lt;/ref&gt; 
&lt;ref name=&quot;BabejPollak&quot;&gt;{{Cite news | last1=Babej |first1=Marc E. |last2=Pollak |first2=Tim |url=http://www.forbes.com/2006/05/23/unsolicited-advice-advertising-cx_meb_0524boeing.html | title =Boeing Versus Airbus |work=Forbes |date=мамыр 24, 2006 |accessdate=сәуір 8, 2010}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Dreamliner logo.svg|thumb|''Dreamliner'' логотипі 2003 жылы шілдеде таныстырылды.|alt=The Dreamliner logo.]]
Sonic Cruiser-ді алмастыраты жобаға &quot;7E7&quot; атауы берілді (өндірістік ішкі атауы: &quot;Y2&quot;).&lt;ref&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2003/march/cover.html |title=Maximizing the Middle, Finding the sweet spot in the market |publisher=Boeing Frontier magazine |date=March 2003}}&lt;/ref&gt; 
Boeing-тің Sonic Cruiser мен Boeing 7E7 ұшақтары аясында жасалған технологиялары компания өнімдерін жақсартуға бағытталған «Йеллоустоун жобасына» енгізілді (Boeing 7E7 осы жобаның алғашқы қадамы болды).&lt;ref name=&quot;Boe_787_power_on&quot;&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2008/q2/080620b_nr.html |title=Boeing Achieves 787 Power On | publisher =Boeing |date=маусым 20, 200}}&lt;/ref&gt; 
7E7 концепциясының алғашқы суреттерінде ұшақта түсірілген кабина терезесі, төмендетілген ұшы және [[акула]] жүзбесіне ұқсас ұшақ құйрығы болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/articles/2007/10/22/218786/daydream-believer-how-different-is-the-boeing-787.html |title=Daydream believer: How different is the Boeing 787? |work=Flight International |accessdate=December 14, 2010}}&lt;/ref&gt; 
Алғашында &quot;E&quot; әріпі бірнеше мағынаны береді деп айтылды: тиімді (efficiency), қоршаған ортаға зиян келтірмейтін (environmentally friendly). Алайда кейін [[Boeing]] оны &quot;8&quot; санына ұқсас келеді деп хабарлады.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot; /&gt; 
[[2003 жыл]]ы [[шілде]]де 500 000 адам қатысқан онлайн дауыс беру нәтижесінде ұшаққа «Dreamliner» атауы берілді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2003/july/i_nan.html |title='Name Your Plane' sweepstakes |date= шілде 2003 |publisher=Boeing Frontiers Online |accessdate=September 28, 2007}}&lt;/ref&gt; 
Басқа атаулар қатарында eLiner , Global Cruiser және Stratoclimber болды.

[[Сурет:All Nippon Airways Boeing 787 Dreamliner two.jpg|thumb|left|All Nippon Airways 2004 жылы 50 ұшаққа тапсырысымен 787 Dreamliner бағдарламасына қосылды.|alt=B787 in launch customer All Nippon Airways' blue and white livery. In the background are two assembly halls, with huge doors facing left. Vehicles are parked in front of the halls.]]
[[2004 жыл]]ы [[26 сәуір]]де [[Жапония|жапондық]] [[All Nippon Airways]] (ANA) әуе компаниясы жаңа ұшақтың алғашқы тапсырыс берушісі болды: ANA 50 ұшаққа тапсырыс берді, ал олардың тапсырылуы 2008 жылдың аяғына белгіленді.&lt;ref&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2004/q2/nr_040426g.html |title=Boeing Launches 7E7 Dreamliner |work=Boeing |date=сәуір 26, 2004| accessdate=маусым 14, 2011}}&lt;/ref&gt; 
ANA тапсырыс берілген ұшақтардың 30 жергілікті әуе линияларына арналған Boeing 787-3 (бір класста 290-330 орынды), қалған 20 орта магистральді халықаралық қатынастарға арналған (мысалы, [[Токио]] Нарита - [[Бейжің]]) 787-8 нұсқасында (екі класста 210-250 орын) тапсырыс берді. Ұшақ ANA әуе компаниясына бұрын болмаған Денвер, Мәскеу және Нью-Дели қалаларына жаңа бағыттарды ашуға мүмкіндік берді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.metrodenver.org/blog-tags/industries/ANA-Japan-Denver-international-flight.html |title=ANA says Denver still in hunt for non-stop to Tokyo |publisher=Metro Denver |date=сәуір 8, 2009 |accessdate=December 14, 2010}}&lt;/ref&gt; 
787-3 және 787-8 ұшақтың алғашқы нұсқалар болды, ал 787-9 қолданысқа [[2010 жыл]]ы енгізілмек болды.

=== Жобалануы ===
787 ұшағын өдіруде алғаш рет көп алюмини беттері мен 50 000 біріктіру элементінің орнына бір алюминий құймыснан тұратын секциялар қолданылған.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rdmag.com/Featured-Articles/2006/11/The-Dream-of-Composites/ |title=The Dream of Composites |work=R&amp;D Magazine |date=қараша 20, 2006 |accessdate= қараша 23, 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name =rdmag_200707&gt;{{cite news |url=http://www.rdmag.com/Featured-Articles/2006/11/The-Dream-of-Composites/ |title=The Dream of Composites | work= RD mag | last =Walz | first1= Martha |date= қараша 20, 2006 |accessdate= September 2, 2011}}&lt;/ref&gt;
Boeing ұшаққа екі қозғалтқыш түрін таңдап алды: General Electric GEnx және Rolls-Royce Trent 1000.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot; /&gt;
Boeing 787-ні жасауда композитті материалдардың қолданылуы оның 767-ге қарағанда 20 %-ға үнемдірек екенін,&lt;ref name=AviationWeek_2009_0109&gt;{{cite web |url= http://www.aviationweek.com/aw/generic/story_generic.jsp?channel=comm&amp;id=news/WIND010909.xml&amp;headline=Boeing%20Rules%20Out%20787%20Window%20Change |title= Boeing Rules Out 787 Window Change |accessdate= маусым 14, 2011 | last =Norris | first= Guy |date= қаңтар 9, 2009 |work=[[Aviation Week]]}}&lt;/ref&gt; қозғалтқыштың пайдалылығы шамамен 40 %-ға жақсарғанын,&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.designnews.com/document.asp?doc_id=222308 |title=Design News – Features – Boeing's 'More Electric' 787 Dreamliner Spurs Engine Evolution |first= Joseph|last=Ogando|publisher=designnews.com |date=маусым 7, 2007| accessdate= September 7, 2011}}&lt;/ref&gt; аэродинамиканың жақсартылғанын хабарлады.&lt;ref name=start&gt;{{cite web |url= http://www.flightglobal.com/channels/mro/articles/2006/03/27/205611/dream-start.html | title=Dream start |first= Carole|last=Shifrin|work=Flight International|date=March 27, 2006|accessdate=September 7, 2011}}&lt;/ref&gt;
787-8 бен -9 ETOPS бойынша 330 минуттық ұшуға сертификатталуы керек болды.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Pandey |first=Mohan |title=How Boeing Defied the Airbus Challenge |year=2010 |publisher=Createspace |location=USA |isbn=978-1-4505-0113-2 |url=http://www.amazon.com/How-Boeing-Defied-Airbus-Challenge/dp/1450501133/ref=tmm_pap_title_0}}&lt;/ref&gt;

Жобалау барысында 787 моделі Boeing комапаниясының Transonic Wind Tunnel тоннелінде, QinetiQ компаниясының Франбородағы (Ұлыбритания) 5-метрлік аэродинамикалық трубасында, [[NASA]]-ның Ames Research орталығының аэродинамикалық трубасында, Францияның аэродинамиканы зерттеу агенттігінде (ONERA) сынақтан өтті. Соңғы нұсқаның сырт көрінісі қарапайым болап келді: алғашқыда ұсынылған ұшақтың ұшы мен кабина терезелері қарапайымға алмастырылды. 2004 жылдың соңында ұшаққа тапсырыстар саны 237-ге жетті.&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.reinforcedplastics.com/view/4282/boeings-787-trials-tribulations-and-restoring-the-dream/|title=Boeing's 787: trials, tribulations, and restoring the dream|work=Reinforced Plastics|accessdate=шілде 29, 2010|last=Marsh|first=George}}&lt;/ref&gt;
Алғашында 787-8 нұсқасы $ 120 млн бағаланды, бұл өндірісті таң қалдырған төмен нәтиже болды. 2007 жылы бағалар келесідей болып өзгертілді: 787-3 нұсқасы $ 146-151,5 млн, 787-8 нұсқасы $ 157-167 млн және 787-9 нұсқасы $ 189-200 млн.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://atwonline.com/aircraftenginescomponents/news/boeing-boosts-aircraft-prices-55-rising-cost-labor-materials-0309 |title=Boeing boosts aircraft prices 5.5% on rising cost of labor, materials |publisher=[[Air Transport World]] |date=маусым 26, 2007| accessdate=September 2, 2011}}&lt;/ref&gt;

=== Қолданысқа енгізілуі ===

== Нұсқалары ==
Dreamliner-дің ең алғашқы нұсқасы, қысқалау 787-8, 2009 жылдың желтоқсанында ұша бастады. Кейінірек ұзағырақ 787-9 2013 жылдың қыркүйегінде, одан кейін ең ұзын нұсқасы 787-10 2017 жылдың наурызында ұша бастады. Бұл нұсқалар ИКАО ұшақ типінің белгілеушілерінің тізімінде сәйкесінше B788, B789 және B78X деп аталады. Қысқа қашықтықтағы 787-3 2010 жылы жойылды.

'''787-8'''

Бастапқы 787-8 қанатының кеңдігі 56,7 м (186 фут). Әдеттегі сыйымдылығы 242 жолаушы және 7 355 теңіз милі (13 621 км; 8 464 миль) қашықтығы бар −8 787 отбасының базалық үлгісі болып табылады және 2011 жылы қызметке бірінші болып кірді. 787-8 ескірген Boeing 767-300ER және Airbus A330-200 ұшақтарын ауыстыруға, сондай-ақ бұрын үлкен ұшақтар үшін экономикалық тұрғыдан тиімсіз болған, жаңа нарықтарды кеңейтуге бағытталған&lt;ref&gt;https://simpleflying.com/boeing-787-increased-connectivity-new-city-pairs/&lt;/ref&gt;. 2019 жылдың қазан айында 787 тапсырыстың шамамен 29% 787-8 нұсқасы болды. 

'''787-9'''

787-8 сияқты қанатының кеңдігін сақтай отырып, 787-9 ұзартылған және күшейтілген нұсқа болып табылады, фюзеляж 20 фут (6,1 м) ұзағырақ және жоғары максималды ұшып көтерілу салмағы (MTOW) 54 500 фунт (24 700 кг). Ұшу қашықтығы 7 635 теңіз милі (8 786 миль; 14 140 км), үш класты конфигурацияда 296 жолаушыға арналған &lt;ref&gt;787 Dreamliner performance summary&lt;nowiki/&gt;https://www.boeing.com/commercial/787/by-design/#/all-model-performance-summary&lt;/ref&gt;. Boeing 767-400ER және Airbus A330-300 ұшақтарын ауыстыруға бағытталған. Ол Airbus A330-900-мен бәсекелеседі.


'''787-10'''

2017 жылдың 17 ақпанында 787 ең ұзын нұсқасы 68,3 метрлік 787-10 шықты. 

2005 жылдың желтоқсанында Emirates және Qantas сұрауы бойынша Boeing 787-9 ұшағын 290-нан 310 жолаушыға дейін кеңейту мүмкіндігін зерттей бастады. Зерттеу барысында 787 әзірлеу бағдарламасы бойынша Boeing вице-президенті Майк Бэйр, сондай сыйымдылыққа басқа тұтынушылар қызығушылық білдірсе, бірден 787-10 әзірлеуді жалғастыру оңайырақ болғанын айтты. 2013 жылдың 30 мамырында Singapore Airlines 2018–2019 жылдары жеткізілетін 30 787-10 (Боинг бағдарламаны іске қосқан жағдайда) тапсырыс беретінін мәлімдеп, алғашқы тапсырыс беруші болды. 2013 жылдың 18 маусымында Boeing Париждегі Әуе Шоу барысында 102 ұшағына тапсырыстары немесе міндеттемелері бар 787-10 ұшағын сатты. Сатып алушылардың арасында Air Lease Corporation (30), Singapore Airlines (30), United Airlines (20), және British Airways (12) болды &lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20180719132838/http://active.boeing.com/commercial/orders/displaystandardreport.cfm?cboCurrentModel=787&amp;optReportType=AllModels&amp;cboAllModel=787&amp;ViewReportF=View+Report&lt;/ref&gt;. 

== Техникалық сипаттамасы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+787 техникалық сипаттамасы
!Model
!787-8
!787-9
!787-10
|-
!Экипаж саны
| colspan=&quot;3&quot; |Екеу
|-
!Жолаушылар саны, 2-кластық
|242: 24J @85&quot; + 218Y @32&quot;
|290: 28J @85&quot; + 262Y @32&quot;
|330: 32J @85&quot; + 298Y @32&quot;
|-
!Жолаушылар саны, 1-кластық
|Max. 359, exit limit 381
|Max. 406, exit limit 420
|Max. 440, exit limit 440
|-
!Ұзындығы
|56.72 м.
|62.81 м.
|68.28 м.
|-
!Қанаты
| colspan=&quot;3&quot; |Көлемі 377 м.
|-
!Қанат кеңістігі
| colspan=&quot;3&quot; |Ұзындығы 60.12 м., орта аккорд 6.27 м.
|-
!Биіктігі
|16.92 м.
| colspan=&quot;2&quot; |17.02 м.
|-
!Фюзеляж
| colspan=&quot;3&quot; |Кабинаның ені: 5.49 метр
Сыртқы ені: 5.77 метр. Биіктігі: 5.94 м.
|-
!Жүк сыйымдылығы
|136.7 м³
28 LD3 or 9 (88×125) pallets
|172.5 м³
36 LD3 or 11 (96×125) pallets
|191.4 м³
40 LD3 or 13 (96×125) pallets
|-
!Максималды ұшу салмағы
|227,930 кг.
| colspan=&quot;2&quot; |254,011 кг.
|-
!Максималды жүктеме
|43,318 кг.
|52,587 кг.
|57,277 кг.
|-
!Жүксыз жұмыс салмағы
|119,950 кг.
|128,850 кг.
|135,500 кг.
|-
!Жанармай сыйымдылығы
|126,206 литр
101,323 кг.
| colspan=&quot;2&quot; |126,372 литр
101,456 кг.
|-
!Жылдамдығы
| colspan=&quot;3&quot; |Максимум.: Mach 0.90 (516 kН; 956 км/сағ) мах;
Круиздық: 0.85 (488 kН; 903 км/сағ) мах
|-
!Қашықтағы
|13,620 км.
|14,140 км.
|11,910 км.
|-
!Ұшуға қажетті қашықтық (Takeoff)
|2,600 м.
|2,800 м.
|2,800 м.
|-
!Максималды ұшу биіктігі (ceiling)
| colspan=&quot;2&quot; |13,100 м.
|12,500 м.
|-
!Қозғалтқыштар (×2)
| colspan=&quot;3&quot; |General Electric GEnx-1B or Rolls-Royce Trent 1000
|-
!Тарту күші (×2)
|64,000 фунт (280 kN)
|71,000 фунт (320 kN)
|76,000 фунт (340 kN)
|}

== Апаттар ==

== Тағы қараңыз ==
[[Airbus A350 XWB]]
== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

== Дереккөздер ==

== Сыртқы сілтемелер ==

{{Boeing ұшақтары}}

[[Санат:Boeing ұшақтары]]
[[Санат:Жолаушы ұшақтары]]</text>
      <sha1>dy2t9e3vxsrikrnxvk1cjgwjrb3dz0f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575543</id>
      <parentid>3575542</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T14:42:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Алғышарттары */</comment>
      <origin>3575543</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24835" sha1="9dxy8kosown20gxvqziq1ch2t1ujvb2" xml:space="preserve">{{Ұшу аппараты
 |атауы                 = Boeing 787 Dreamliner
 |типі                  = Реактивті жолаушы ұшағы
 |өндірушісі            = [[Boeing]]
 |мемлекеті             = {{USA}}
 |суреті                = Boeing 787 landing with thrust reversers activated.jpg
 |қолтаңба              = Boeing 787 Dreamliner  ұшағы Варшава әуежайында
 |жобалаушысы           = [[Boeing]]
 |бас конструкторы      = 
 |алғашқы ұшуы          = [[2009 жыл]]ы [[15 желтоқсан]]
 |эксплуатация басталуы = [[2011 жыл]]ы [[26 қазан]]
 |эксплуатация аяқталуы = 
 |статусы               = Қолданыста, өндірілуде
 |негізгі эксплуатанты  = [[All Nippon Airways]]&lt;br /&gt;[[Japan Airlines]]&lt;br /&gt;[[United Airlines]]&lt;br /&gt;[[Air India]]
 |басқа эксплуатанттары = 
 |өндіріс жылдары       = [[2007 жыл]]дан бастап
 |шығарылған бірліктері = 66 ([[2013 жыл]]дың [[маусым]]ы)&lt;ref name=&quot;Boeing Orders and Deliveries&quot;&gt;[http://active.boeing.com/commercial/orders/index.cfm Boeing Commercial Airplanes - Orders and Deliveries]&lt;/ref&gt;
 |жобалау құны          = $32 млрд ([[2011 жыл]]ғы [[Boeing]] шығыны)&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Gates, Dominic |title=Boeing celebrates 787 delivery as program's costs top $32 billion|url=http://seattletimes.nwsource.com/html/businesstechnology/2016310102_boeing25.html |work=The Seattle Times |date=September 24, 2011 |accessdate=September 26, 2011}}&lt;/ref&gt; 
 |бірлігінің құны       = 787-8: $206,8 млн&lt;ref name=&quot;prices&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.boeing.com/commercial/prices/|title=Boeing Commercial Airplanes prices|publisher=Boeing|accessdate=тамыз 7, 2012|archiveurl=http://www.webcitation.org/6DAWELAd8|archivedate=2012-12-25}}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt;787-9: $243,6 млн&lt;ref name=&quot;prices&quot;/&gt;
 |базалық моделі        = 
 |бөлек мақалалары бар нұсқалар = 
 |ортаққордағы санаты   = Boeing 787
}}
'''Boeing 787 Dreamliner''' — американдық [[Boeing]] корпорация жасап шығарған кең фюзеляжды екіқозғалтқышты реактивті жолаушы ұшағы. Ұшақ нұсқаларына байланысты 210-нан 330 жолаушыны тасымалдай алады. [[Boeing]] компаниясының хабарлауынша, бұл компанияның ең үнемді ұшағы және фюзеляжы негізінен композитті материалдан жасалған әлемдегі ең үлкен ұшақ.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot;&gt;{{cite book | last1 =Norris | first1= G | last2= Thomas | first2= G | last3= Wagner | first3= M | last4= Forbes Smith | first4= C |title=Boeing 787 Dreamliner – Flying Redefined |publisher=Aerospace Technical Publications International |year=2005 |isbn= 0-9752341-2-9}}&lt;/ref&gt; 787 ұшағы өзі алмастырған [[Boeing 767]] ұшағына қарағанда 20 %-ға аз жанармай қолданады.&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.flightglobal.com/news/articles/powering-the-dream-atypical-paths-to-boeing-787-eis-362160/ |title=Powering the Dream: Atypical paths to Boeing 787 EIS |author= Croft, Jon |publisher= Flight International |date= 17 қазан 2011 |accessdate= қаңтар 20, 2013}}&lt;/ref&gt; Dreamliner-дің басты ерекшеліктері: ұшудың электронды жүйелердің, 4 беткері әйнек, қозғалтқыш гондоласындағы шудан қорғайтын шеврондар және ұшақ ұшының жатық контуры. Ұшақ өзінен үлкенірек [[Boeing 777|777]] моделімен типтес болғандықтан ұшқыштар екі ұшақты басқару үшін бір квалификацияны меңгереді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://fsims.faa.gov/wdocs/fsb/b-787_fsb.pdf |title=Flight Standardization Board Report|date=тамыз 25, 2011 |work=[[Federal Aviation Administration]] |accessdate=қараша 8, 2011}}&lt;/ref&gt;

[[2005 жыл]]дың [[28 қаңтар]]ына дейін ұшақ Boeing 7E7 деген уақытша атпен белгілі болды.&lt;ref name=&quot;Designation&quot;&gt;{{Cite press release |title=Boeing Gives the Boeing 7E7 Dreamliner a Model Designation |publisher=Boeing |date=қаңтар 28, 2005 |url=http://www.boeing.com/news/releases/2005/q1/nr_050128g.html | accessdate=маусым 14, 2011}}&lt;/ref&gt; Алғашқы 787 [[2007 жыл]]ы [[8 шілде]]де Эверетт қаласындағы (Вашингтон штаты) Boeing компаниясының зауытынан шығарылып бұқара алдында көрсетілді. Бұл кезде ұшаққа 677 тапсырыс түскен болатын.&lt;ref name=&quot;677 orders&quot;&gt;{{Cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2007/q3/070708b_nr.html |title=Boeing Celebrates the Premiere of the 787 Dreamliner |publisher=Boeing|date=шілде 8, 2007 |accessdate=қаңтар 21, 2011}}&lt;/ref&gt; [[2013 жыл]]дың [[мамыр]]ына қарай Boeing 787 ұшағына 58 тапсырыс берушіден 890 ұшаққа тапсырыс жасалды. Оның ең көбі International Lease Finance Corporation (ILFC) компаниясынан түсті.

.

== Тарихы ==
=== Алғышарттары ===
[[1990 жыл]]дардың соңында [[Boeing]] 747-400 және [[Boeing 767|767]] ұшақтарының сатылымы төмендеуіне байланысты оларды алмастыратын жаңа ұшақтың бағдарламасын қарастыра бастады. Компания 2 жаңа ұшақты ұсынды. Біріншісі — Boeing 747X, ол 747-400 ұшағын ұзарту және жақсарту арқылы жасалмақ болған. Ал екіншісі — Sonic Cruiser, ол 767 ұшағымен бірдей мөлшерде жанармай шығындай отырып одан 15 % артық жылдамдықпен (шамамен 0,98 М) ұша алатын.&lt;ref name=&quot;need-speed&quot;&gt;{{cite web|last=Gunter|first=Lori|url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2002/july/i_ca2.html |title=The Need for Speed, Boeing's Sonic Cruiser team focuses on the future|publisher=Boeing Frontier magazine|date=шілде 2002| accessdate =қаңтар 21, 2011}}&lt;/ref&gt; 
Boeing 747X ұшағына қызығушылық болмады, ал Sonic Criuser болашағы жарқын көрінді. Бірнеше ірі [[АҚШ]] әуе компаниялары, [[Continental Airlines]]-пен қоса, Sonic Criuser концепциясына назар аударды, алайда олар ұшақты қолдану шығынына қатысты қамкөңіл көрсетті.&lt;ref name=&quot;Forbes_Sonic_Cruiser_20010528&quot;&gt;{{cite news|title=Paper plane: That Mach 0.95 Sonic Cruiser from Boeing will never fly. Here's why. |last=Banks |first=Howard |work=Forbes |date=мамыр 28, 2001 |url=http://members.forbes.com/global/2001/0528/056.html | accessdate =маусым 7, 2007}}&lt;/ref&gt;

[[2001 жыл]]дың [[11 қыркүйек|11 қыркүйегіндегі]] лаңкестік актілер]] мен мұнай бағасының өсуі әлемдік ұшақ нарығына өзгеріс әкелді: енді әуе компанияларын жылдамдық емес, үнемділік қызықтырды. Сол кезде ең көп залал шеккен әуе тасымалдаушылары, әсіресе [[АҚШ]] компаниялары, Sonic Cruiser-дің мүмкін тапсырыс берушілері болған. Сондықтан [[2002 жыл]]ы [[20 желтоқсан]]да Boeing Sonic Cruiser жобасынан бас тартатынын мәлімдеді. [[2003 жыл]]ы [[29 қаңтар]]да компания өз бағытынын өзгеретінін мәлімдеді: Boeing Sonic Cruiser технологияларын қолдана отырып қарапайым пішімдегі Boeing 7E7 ұшағын жасайтынын айтты.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|agency=Associated Press |url=http://seattletimes.com/html/nationworld/2009373399_apusboeing787historyglance.html|title=History of the Boeing 787|work=Seattle Times| date =маусым 23, 2000|accessdate=28 қазан 2012}}&lt;/ref&gt; 
Жаңа ұшақ сыйымдылығы одан үлкен [[Boeing 747|747]] ұшағынан аз болуы керек болды, осыған орай арнайы топ зерттеу жұмыстарын бастады.&lt;ref name=&quot;Aerlines&quot;&gt;{{cite web |last=Cannegieter |first=Roger |url=http://www.aerlines.nl/issue_31/31_Cannegieter_Ranging_Capabilities.pdf |title=Long Range vs. Ultra High Capacity|publisher=Aerlines.nl |accessdate=сәуір 8, 2010}}&lt;/ref&gt; 
&lt;ref name=&quot;BabejPollak&quot;&gt;{{Cite news | last1=Babej |first1=Marc E. |last2=Pollak |first2=Tim |url=http://www.forbes.com/2006/05/23/unsolicited-advice-advertising-cx_meb_0524boeing.html | title =Boeing Versus Airbus |work=Forbes |date=мамыр 24, 2006 |accessdate=сәуір 8, 2010}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Dreamliner logo.svg|thumb|''Dreamliner'' логотипі 2003 жылы шілдеде таныстырылды.|alt=The Dreamliner logo.]]
Sonic Cruiser-ді алмастыраты жобаға &quot;Boeing 7E7&quot; атауы берілді (өндірістік ішкі атауы: &quot;Y2&quot;).&lt;ref&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2003/march/cover.html |title=Maximizing the Middle, Finding the sweet spot in the market |publisher=Boeing Frontier magazine |date=March 2003}}&lt;/ref&gt; 
Boeing-тің Sonic Cruiser мен Boeing 7E7 ұшақтары аясында жасалған технологиялары компания өнімдерін жақсартуға бағытталған «Йеллоустоун жобасына» енгізілді (Boeing 7E7 осы жобаның алғашқы қадамы болды).&lt;ref name=&quot;Boe_787_power_on&quot;&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2008/q2/080620b_nr.html |title=Boeing Achieves 787 Power On | publisher =Boeing |date=маусым 20, 200}}&lt;/ref&gt; 
7E7 концепциясының алғашқы суреттерінде ұшақта түсірілген кабина терезесі, төмендетілген ұшы және [[акула]] жүзбесіне ұқсас ұшақ құйрығы болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/articles/2007/10/22/218786/daydream-believer-how-different-is-the-boeing-787.html |title=Daydream believer: How different is the Boeing 787? |work=Flight International |accessdate=December 14, 2010}}&lt;/ref&gt; 
Алғашында &quot;E&quot; әріпі бірнеше мағынаны береді деп айтылды: тиімді (efficiency), қоршаған ортаға зиян келтірмейтін (environmentally friendly). Алайда кейін [[Boeing]] оны &quot;8&quot; санына ұқсас келеді деп хабарлады.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot; /&gt; 
[[2003 жыл]]ы [[шілде]]де 500 000 адам қатысқан онлайн дауыс беру нәтижесінде ұшаққа «Dreamliner» атауы берілді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2003/july/i_nan.html |title='Name Your Plane' sweepstakes |date= шілде 2003 |publisher=Boeing Frontiers Online |accessdate=September 28, 2007}}&lt;/ref&gt; 
Басқа атаулар қатарында eLiner , Global Cruiser және Stratoclimber болды.

[[Сурет:All Nippon Airways Boeing 787 Dreamliner two.jpg|thumb|left|All Nippon Airways 2004 жылы 50 ұшаққа тапсырысымен 787 Dreamliner бағдарламасына қосылды.|alt=B787 in launch customer All Nippon Airways' blue and white livery. In the background are two assembly halls, with huge doors facing left. Vehicles are parked in front of the halls.]]
[[2004 жыл]]ы [[26 сәуір]]де [[Жапония|жапондық]] [[All Nippon Airways]] (ANA) әуе компаниясы жаңа ұшақтың алғашқы тапсырыс берушісі болды: ANA 50 ұшаққа тапсырыс берді, ал олардың тапсырылуы 2008 жылдың аяғына белгіленді.&lt;ref&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2004/q2/nr_040426g.html |title=Boeing Launches 7E7 Dreamliner |work=Boeing |date=сәуір 26, 2004| accessdate=маусым 14, 2011}}&lt;/ref&gt; 
ANA тапсырыс берілген ұшақтардың 30 жергілікті әуе линияларына арналған Boeing 787-3 (бір класста 290-330 орынды), қалған 20 орта магистральді халықаралық қатынастарға арналған (мысалы, [[Токио]] Нарита - [[Бейжің]]) 787-8 нұсқасында (екі класста 210-250 орын) тапсырыс берді. Ұшақ ANA әуе компаниясына бұрын болмаған Денвер, Мәскеу және Нью-Дели қалаларына жаңа бағыттарды ашуға мүмкіндік берді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.metrodenver.org/blog-tags/industries/ANA-Japan-Denver-international-flight.html |title=ANA says Denver still in hunt for non-stop to Tokyo |publisher=Metro Denver |date=сәуір 8, 2009 |accessdate=December 14, 2010}}&lt;/ref&gt; 
787-3 және 787-8 ұшақтың алғашқы нұсқалар болды, ал 787-9 қолданысқа [[2010 жыл]]ы енгізілмек болды.

=== Жобалануы ===
787 ұшағын өдіруде алғаш рет көп алюмини беттері мен 50 000 біріктіру элементінің орнына бір алюминий құймыснан тұратын секциялар қолданылған.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rdmag.com/Featured-Articles/2006/11/The-Dream-of-Composites/ |title=The Dream of Composites |work=R&amp;D Magazine |date=қараша 20, 2006 |accessdate= қараша 23, 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name =rdmag_200707&gt;{{cite news |url=http://www.rdmag.com/Featured-Articles/2006/11/The-Dream-of-Composites/ |title=The Dream of Composites | work= RD mag | last =Walz | first1= Martha |date= қараша 20, 2006 |accessdate= September 2, 2011}}&lt;/ref&gt;
Boeing ұшаққа екі қозғалтқыш түрін таңдап алды: General Electric GEnx және Rolls-Royce Trent 1000.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot; /&gt;
Boeing 787-ні жасауда композитті материалдардың қолданылуы оның 767-ге қарағанда 20 %-ға үнемдірек екенін,&lt;ref name=AviationWeek_2009_0109&gt;{{cite web |url= http://www.aviationweek.com/aw/generic/story_generic.jsp?channel=comm&amp;id=news/WIND010909.xml&amp;headline=Boeing%20Rules%20Out%20787%20Window%20Change |title= Boeing Rules Out 787 Window Change |accessdate= маусым 14, 2011 | last =Norris | first= Guy |date= қаңтар 9, 2009 |work=[[Aviation Week]]}}&lt;/ref&gt; қозғалтқыштың пайдалылығы шамамен 40 %-ға жақсарғанын,&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.designnews.com/document.asp?doc_id=222308 |title=Design News – Features – Boeing's 'More Electric' 787 Dreamliner Spurs Engine Evolution |first= Joseph|last=Ogando|publisher=designnews.com |date=маусым 7, 2007| accessdate= September 7, 2011}}&lt;/ref&gt; аэродинамиканың жақсартылғанын хабарлады.&lt;ref name=start&gt;{{cite web |url= http://www.flightglobal.com/channels/mro/articles/2006/03/27/205611/dream-start.html | title=Dream start |first= Carole|last=Shifrin|work=Flight International|date=March 27, 2006|accessdate=September 7, 2011}}&lt;/ref&gt;
787-8 бен -9 ETOPS бойынша 330 минуттық ұшуға сертификатталуы керек болды.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Pandey |first=Mohan |title=How Boeing Defied the Airbus Challenge |year=2010 |publisher=Createspace |location=USA |isbn=978-1-4505-0113-2 |url=http://www.amazon.com/How-Boeing-Defied-Airbus-Challenge/dp/1450501133/ref=tmm_pap_title_0}}&lt;/ref&gt;

Жобалау барысында 787 моделі Boeing комапаниясының Transonic Wind Tunnel тоннелінде, QinetiQ компаниясының Франбородағы (Ұлыбритания) 5-метрлік аэродинамикалық трубасында, [[NASA]]-ның Ames Research орталығының аэродинамикалық трубасында, Францияның аэродинамиканы зерттеу агенттігінде (ONERA) сынақтан өтті. Соңғы нұсқаның сырт көрінісі қарапайым болап келді: алғашқыда ұсынылған ұшақтың ұшы мен кабина терезелері қарапайымға алмастырылды. 2004 жылдың соңында ұшаққа тапсырыстар саны 237-ге жетті.&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.reinforcedplastics.com/view/4282/boeings-787-trials-tribulations-and-restoring-the-dream/|title=Boeing's 787: trials, tribulations, and restoring the dream|work=Reinforced Plastics|accessdate=шілде 29, 2010|last=Marsh|first=George}}&lt;/ref&gt;
Алғашында 787-8 нұсқасы $ 120 млн бағаланды, бұл өндірісті таң қалдырған төмен нәтиже болды. 2007 жылы бағалар келесідей болып өзгертілді: 787-3 нұсқасы $ 146-151,5 млн, 787-8 нұсқасы $ 157-167 млн және 787-9 нұсқасы $ 189-200 млн.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://atwonline.com/aircraftenginescomponents/news/boeing-boosts-aircraft-prices-55-rising-cost-labor-materials-0309 |title=Boeing boosts aircraft prices 5.5% on rising cost of labor, materials |publisher=[[Air Transport World]] |date=маусым 26, 2007| accessdate=September 2, 2011}}&lt;/ref&gt;

=== Қолданысқа енгізілуі ===

== Нұсқалары ==
Dreamliner-дің ең алғашқы нұсқасы, қысқалау 787-8, 2009 жылдың желтоқсанында ұша бастады. Кейінірек ұзағырақ 787-9 2013 жылдың қыркүйегінде, одан кейін ең ұзын нұсқасы 787-10 2017 жылдың наурызында ұша бастады. Бұл нұсқалар ИКАО ұшақ типінің белгілеушілерінің тізімінде сәйкесінше B788, B789 және B78X деп аталады. Қысқа қашықтықтағы 787-3 2010 жылы жойылды.

'''787-8'''

Бастапқы 787-8 қанатының кеңдігі 56,7 м (186 фут). Әдеттегі сыйымдылығы 242 жолаушы және 7 355 теңіз милі (13 621 км; 8 464 миль) қашықтығы бар −8 787 отбасының базалық үлгісі болып табылады және 2011 жылы қызметке бірінші болып кірді. 787-8 ескірген Boeing 767-300ER және Airbus A330-200 ұшақтарын ауыстыруға, сондай-ақ бұрын үлкен ұшақтар үшін экономикалық тұрғыдан тиімсіз болған, жаңа нарықтарды кеңейтуге бағытталған&lt;ref&gt;https://simpleflying.com/boeing-787-increased-connectivity-new-city-pairs/&lt;/ref&gt;. 2019 жылдың қазан айында 787 тапсырыстың шамамен 29% 787-8 нұсқасы болды. 

'''787-9'''

787-8 сияқты қанатының кеңдігін сақтай отырып, 787-9 ұзартылған және күшейтілген нұсқа болып табылады, фюзеляж 20 фут (6,1 м) ұзағырақ және жоғары максималды ұшып көтерілу салмағы (MTOW) 54 500 фунт (24 700 кг). Ұшу қашықтығы 7 635 теңіз милі (8 786 миль; 14 140 км), үш класты конфигурацияда 296 жолаушыға арналған &lt;ref&gt;787 Dreamliner performance summary&lt;nowiki/&gt;https://www.boeing.com/commercial/787/by-design/#/all-model-performance-summary&lt;/ref&gt;. Boeing 767-400ER және Airbus A330-300 ұшақтарын ауыстыруға бағытталған. Ол Airbus A330-900-мен бәсекелеседі.


'''787-10'''

2017 жылдың 17 ақпанында 787 ең ұзын нұсқасы 68,3 метрлік 787-10 шықты. 

2005 жылдың желтоқсанында Emirates және Qantas сұрауы бойынша Boeing 787-9 ұшағын 290-нан 310 жолаушыға дейін кеңейту мүмкіндігін зерттей бастады. Зерттеу барысында 787 әзірлеу бағдарламасы бойынша Boeing вице-президенті Майк Бэйр, сондай сыйымдылыққа басқа тұтынушылар қызығушылық білдірсе, бірден 787-10 әзірлеуді жалғастыру оңайырақ болғанын айтты. 2013 жылдың 30 мамырында Singapore Airlines 2018–2019 жылдары жеткізілетін 30 787-10 (Боинг бағдарламаны іске қосқан жағдайда) тапсырыс беретінін мәлімдеп, алғашқы тапсырыс беруші болды. 2013 жылдың 18 маусымында Boeing Париждегі Әуе Шоу барысында 102 ұшағына тапсырыстары немесе міндеттемелері бар 787-10 ұшағын сатты. Сатып алушылардың арасында Air Lease Corporation (30), Singapore Airlines (30), United Airlines (20), және British Airways (12) болды &lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20180719132838/http://active.boeing.com/commercial/orders/displaystandardreport.cfm?cboCurrentModel=787&amp;optReportType=AllModels&amp;cboAllModel=787&amp;ViewReportF=View+Report&lt;/ref&gt;. 

== Техникалық сипаттамасы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+787 техникалық сипаттамасы
!Model
!787-8
!787-9
!787-10
|-
!Экипаж саны
| colspan=&quot;3&quot; |Екеу
|-
!Жолаушылар саны, 2-кластық
|242: 24J @85&quot; + 218Y @32&quot;
|290: 28J @85&quot; + 262Y @32&quot;
|330: 32J @85&quot; + 298Y @32&quot;
|-
!Жолаушылар саны, 1-кластық
|Max. 359, exit limit 381
|Max. 406, exit limit 420
|Max. 440, exit limit 440
|-
!Ұзындығы
|56.72 м.
|62.81 м.
|68.28 м.
|-
!Қанаты
| colspan=&quot;3&quot; |Көлемі 377 м.
|-
!Қанат кеңістігі
| colspan=&quot;3&quot; |Ұзындығы 60.12 м., орта аккорд 6.27 м.
|-
!Биіктігі
|16.92 м.
| colspan=&quot;2&quot; |17.02 м.
|-
!Фюзеляж
| colspan=&quot;3&quot; |Кабинаның ені: 5.49 метр
Сыртқы ені: 5.77 метр. Биіктігі: 5.94 м.
|-
!Жүк сыйымдылығы
|136.7 м³
28 LD3 or 9 (88×125) pallets
|172.5 м³
36 LD3 or 11 (96×125) pallets
|191.4 м³
40 LD3 or 13 (96×125) pallets
|-
!Максималды ұшу салмағы
|227,930 кг.
| colspan=&quot;2&quot; |254,011 кг.
|-
!Максималды жүктеме
|43,318 кг.
|52,587 кг.
|57,277 кг.
|-
!Жүксыз жұмыс салмағы
|119,950 кг.
|128,850 кг.
|135,500 кг.
|-
!Жанармай сыйымдылығы
|126,206 литр
101,323 кг.
| colspan=&quot;2&quot; |126,372 литр
101,456 кг.
|-
!Жылдамдығы
| colspan=&quot;3&quot; |Максимум.: Mach 0.90 (516 kН; 956 км/сағ) мах;
Круиздық: 0.85 (488 kН; 903 км/сағ) мах
|-
!Қашықтағы
|13,620 км.
|14,140 км.
|11,910 км.
|-
!Ұшуға қажетті қашықтық (Takeoff)
|2,600 м.
|2,800 м.
|2,800 м.
|-
!Максималды ұшу биіктігі (ceiling)
| colspan=&quot;2&quot; |13,100 м.
|12,500 м.
|-
!Қозғалтқыштар (×2)
| colspan=&quot;3&quot; |General Electric GEnx-1B or Rolls-Royce Trent 1000
|-
!Тарту күші (×2)
|64,000 фунт (280 kN)
|71,000 фунт (320 kN)
|76,000 фунт (340 kN)
|}

== Апаттар ==

== Тағы қараңыз ==
[[Airbus A350 XWB]]
== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

== Дереккөздер ==

== Сыртқы сілтемелер ==

{{Boeing ұшақтары}}

[[Санат:Boeing ұшақтары]]
[[Санат:Жолаушы ұшақтары]]</text>
      <sha1>9dxy8kosown20gxvqziq1ch2t1ujvb2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575544</id>
      <parentid>3575543</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T14:43:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Алғышарттары */</comment>
      <origin>3575544</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24842" sha1="l28zl07kzvr70xky1qoxv0tbqf9i783" xml:space="preserve">{{Ұшу аппараты
 |атауы                 = Boeing 787 Dreamliner
 |типі                  = Реактивті жолаушы ұшағы
 |өндірушісі            = [[Boeing]]
 |мемлекеті             = {{USA}}
 |суреті                = Boeing 787 landing with thrust reversers activated.jpg
 |қолтаңба              = Boeing 787 Dreamliner  ұшағы Варшава әуежайында
 |жобалаушысы           = [[Boeing]]
 |бас конструкторы      = 
 |алғашқы ұшуы          = [[2009 жыл]]ы [[15 желтоқсан]]
 |эксплуатация басталуы = [[2011 жыл]]ы [[26 қазан]]
 |эксплуатация аяқталуы = 
 |статусы               = Қолданыста, өндірілуде
 |негізгі эксплуатанты  = [[All Nippon Airways]]&lt;br /&gt;[[Japan Airlines]]&lt;br /&gt;[[United Airlines]]&lt;br /&gt;[[Air India]]
 |басқа эксплуатанттары = 
 |өндіріс жылдары       = [[2007 жыл]]дан бастап
 |шығарылған бірліктері = 66 ([[2013 жыл]]дың [[маусым]]ы)&lt;ref name=&quot;Boeing Orders and Deliveries&quot;&gt;[http://active.boeing.com/commercial/orders/index.cfm Boeing Commercial Airplanes - Orders and Deliveries]&lt;/ref&gt;
 |жобалау құны          = $32 млрд ([[2011 жыл]]ғы [[Boeing]] шығыны)&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Gates, Dominic |title=Boeing celebrates 787 delivery as program's costs top $32 billion|url=http://seattletimes.nwsource.com/html/businesstechnology/2016310102_boeing25.html |work=The Seattle Times |date=September 24, 2011 |accessdate=September 26, 2011}}&lt;/ref&gt; 
 |бірлігінің құны       = 787-8: $206,8 млн&lt;ref name=&quot;prices&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.boeing.com/commercial/prices/|title=Boeing Commercial Airplanes prices|publisher=Boeing|accessdate=тамыз 7, 2012|archiveurl=http://www.webcitation.org/6DAWELAd8|archivedate=2012-12-25}}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt;787-9: $243,6 млн&lt;ref name=&quot;prices&quot;/&gt;
 |базалық моделі        = 
 |бөлек мақалалары бар нұсқалар = 
 |ортаққордағы санаты   = Boeing 787
}}
'''Boeing 787 Dreamliner''' — американдық [[Boeing]] корпорация жасап шығарған кең фюзеляжды екіқозғалтқышты реактивті жолаушы ұшағы. Ұшақ нұсқаларына байланысты 210-нан 330 жолаушыны тасымалдай алады. [[Boeing]] компаниясының хабарлауынша, бұл компанияның ең үнемді ұшағы және фюзеляжы негізінен композитті материалдан жасалған әлемдегі ең үлкен ұшақ.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot;&gt;{{cite book | last1 =Norris | first1= G | last2= Thomas | first2= G | last3= Wagner | first3= M | last4= Forbes Smith | first4= C |title=Boeing 787 Dreamliner – Flying Redefined |publisher=Aerospace Technical Publications International |year=2005 |isbn= 0-9752341-2-9}}&lt;/ref&gt; 787 ұшағы өзі алмастырған [[Boeing 767]] ұшағына қарағанда 20 %-ға аз жанармай қолданады.&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.flightglobal.com/news/articles/powering-the-dream-atypical-paths-to-boeing-787-eis-362160/ |title=Powering the Dream: Atypical paths to Boeing 787 EIS |author= Croft, Jon |publisher= Flight International |date= 17 қазан 2011 |accessdate= қаңтар 20, 2013}}&lt;/ref&gt; Dreamliner-дің басты ерекшеліктері: ұшудың электронды жүйелердің, 4 беткері әйнек, қозғалтқыш гондоласындағы шудан қорғайтын шеврондар және ұшақ ұшының жатық контуры. Ұшақ өзінен үлкенірек [[Boeing 777|777]] моделімен типтес болғандықтан ұшқыштар екі ұшақты басқару үшін бір квалификацияны меңгереді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://fsims.faa.gov/wdocs/fsb/b-787_fsb.pdf |title=Flight Standardization Board Report|date=тамыз 25, 2011 |work=[[Federal Aviation Administration]] |accessdate=қараша 8, 2011}}&lt;/ref&gt;

[[2005 жыл]]дың [[28 қаңтар]]ына дейін ұшақ Boeing 7E7 деген уақытша атпен белгілі болды.&lt;ref name=&quot;Designation&quot;&gt;{{Cite press release |title=Boeing Gives the Boeing 7E7 Dreamliner a Model Designation |publisher=Boeing |date=қаңтар 28, 2005 |url=http://www.boeing.com/news/releases/2005/q1/nr_050128g.html | accessdate=маусым 14, 2011}}&lt;/ref&gt; Алғашқы 787 [[2007 жыл]]ы [[8 шілде]]де Эверетт қаласындағы (Вашингтон штаты) Boeing компаниясының зауытынан шығарылып бұқара алдында көрсетілді. Бұл кезде ұшаққа 677 тапсырыс түскен болатын.&lt;ref name=&quot;677 orders&quot;&gt;{{Cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2007/q3/070708b_nr.html |title=Boeing Celebrates the Premiere of the 787 Dreamliner |publisher=Boeing|date=шілде 8, 2007 |accessdate=қаңтар 21, 2011}}&lt;/ref&gt; [[2013 жыл]]дың [[мамыр]]ына қарай Boeing 787 ұшағына 58 тапсырыс берушіден 890 ұшаққа тапсырыс жасалды. Оның ең көбі International Lease Finance Corporation (ILFC) компаниясынан түсті.

.

== Тарихы ==
=== Алғышарттары ===
[[1990 жыл]]дардың соңында [[Boeing]] 747-400 және [[Boeing 767|767]] ұшақтарының сатылымы төмендеуіне байланысты оларды алмастыратын жаңа ұшақтың бағдарламасын қарастыра бастады. Компания 2 жаңа ұшақты ұсынды. Біріншісі — Boeing 747X, ол 747-400 ұшағын ұзарту және жақсарту арқылы жасалмақ болған. Ал екіншісі — Sonic Cruiser, ол 767 ұшағымен бірдей мөлшерде жанармай шығындай отырып одан 15 % артық жылдамдықпен (шамамен 0,98 М) ұша алатын.&lt;ref name=&quot;need-speed&quot;&gt;{{cite web|last=Gunter|first=Lori|url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2002/july/i_ca2.html |title=The Need for Speed, Boeing's Sonic Cruiser team focuses on the future|publisher=Boeing Frontier magazine|date=шілде 2002| accessdate =қаңтар 21, 2011}}&lt;/ref&gt; 
Boeing 747X ұшағына қызығушылық болмады, ал Sonic Criuser болашағы жарқын көрінді. Бірнеше ірі [[АҚШ]] әуе компаниялары, [[Continental Airlines]]-пен қоса, Sonic Criuser концепциясына назар аударды, алайда олар ұшақты қолдану шығынына қатысты қамкөңіл көрсетті.&lt;ref name=&quot;Forbes_Sonic_Cruiser_20010528&quot;&gt;{{cite news|title=Paper plane: That Mach 0.95 Sonic Cruiser from Boeing will never fly. Here's why. |last=Banks |first=Howard |work=Forbes |date=мамыр 28, 2001 |url=http://members.forbes.com/global/2001/0528/056.html | accessdate =маусым 7, 2007}}&lt;/ref&gt;

[[2001 жыл]]дың [[11 қыркүйек|11 қыркүйегіндегі]] лаңкестік актілер]] мен мұнай бағасының өсуі әлемдік ұшақ нарығына өзгеріс әкелді: енді әуе компанияларын жылдамдық емес, үнемділік қызықтырды. Сол кезде ең көп залал шеккен әуе тасымалдаушылары, әсіресе [[АҚШ]] компаниялары, Sonic Cruiser-дің мүмкін тапсырыс берушілері болған. Сондықтан [[2002 жыл]]ы [[20 желтоқсан]]да Boeing Sonic Cruiser жобасынан бас тартатынын мәлімдеді. [[2003 жыл]]ы [[29 қаңтар]]да компания өз бағытынын өзгеретінін мәлімдеді: Boeing Sonic Cruiser технологияларын қолдана отырып қарапайым пішімдегі Boeing 7E7 ұшағын жасайтынын айтты.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|agency=Associated Press |url=http://seattletimes.com/html/nationworld/2009373399_apusboeing787historyglance.html|title=History of the Boeing 787|work=Seattle Times| date =маусым 23, 2000|accessdate=28 қазан 2012}}&lt;/ref&gt; 
Жаңа ұшақ сыйымдылығы одан үлкен [[Boeing 747|747]] ұшағынан аз болуы керек болды, осыған орай арнайы топ зерттеу жұмыстарын бастады.&lt;ref name=&quot;Aerlines&quot;&gt;{{cite web |last=Cannegieter |first=Roger |url=http://www.aerlines.nl/issue_31/31_Cannegieter_Ranging_Capabilities.pdf |title=Long Range vs. Ultra High Capacity|publisher=Aerlines.nl |accessdate=сәуір 8, 2010}}&lt;/ref&gt; 
&lt;ref name=&quot;BabejPollak&quot;&gt;{{Cite news | last1=Babej |first1=Marc E. |last2=Pollak |first2=Tim |url=http://www.forbes.com/2006/05/23/unsolicited-advice-advertising-cx_meb_0524boeing.html | title =Boeing Versus Airbus |work=Forbes |date=мамыр 24, 2006 |accessdate=сәуір 8, 2010}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Dreamliner logo.svg|thumb|''Dreamliner'' логотипі 2003 жылы шілдеде таныстырылды.|alt=The Dreamliner logo.]]
Sonic Cruiser-ді алмастыраты жобаға &quot;Boeing 7E7&quot; атауы берілді (өндірістік ішкі атауы: &quot;Y2&quot;).&lt;ref&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2003/march/cover.html |title=Maximizing the Middle, Finding the sweet spot in the market |publisher=Boeing Frontier magazine |date=March 2003}}&lt;/ref&gt; 
Boeing-тің Sonic Cruiser мен Boeing 7E7 ұшақтары аясында жасалған технологиялары компания өнімдерін жақсартуға бағытталған «Йеллоустоун жобасына» енгізілді (Boeing 7E7 осы жобаның алғашқы қадамы болды).&lt;ref name=&quot;Boe_787_power_on&quot;&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2008/q2/080620b_nr.html |title=Boeing Achieves 787 Power On | publisher =Boeing |date=маусым 20, 200}}&lt;/ref&gt; 
Boeing 7E7 концепциясының алғашқы суреттерінде ұшақта түсірілген кабина терезесі, төмендетілген ұшы және [[акула]] жүзбесіне ұқсас ұшақ құйрығы болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/articles/2007/10/22/218786/daydream-believer-how-different-is-the-boeing-787.html |title=Daydream believer: How different is the Boeing 787? |work=Flight International |accessdate=December 14, 2010}}&lt;/ref&gt; 
Алғашында &quot;E&quot; әріпі бірнеше мағынаны береді деп айтылды: тиімді (efficiency), қоршаған ортаға зиян келтірмейтін (environmentally friendly). Алайда кейін [[Boeing]] оны &quot;8&quot; санына ұқсас келеді деп хабарлады.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot; /&gt; 
[[2003 жыл]]ы [[шілде]]де 500 000 адам қатысқан онлайн дауыс беру нәтижесінде ұшаққа «Dreamliner» атауы берілді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2003/july/i_nan.html |title='Name Your Plane' sweepstakes |date= шілде 2003 |publisher=Boeing Frontiers Online |accessdate=September 28, 2007}}&lt;/ref&gt; 
Басқа атаулар қатарында eLiner , Global Cruiser және Stratoclimber болды.

[[Сурет:All Nippon Airways Boeing 787 Dreamliner two.jpg|thumb|left|All Nippon Airways 2004 жылы 50 ұшаққа тапсырысымен 787 Dreamliner бағдарламасына қосылды.|alt=B787 in launch customer All Nippon Airways' blue and white livery. In the background are two assembly halls, with huge doors facing left. Vehicles are parked in front of the halls.]]
[[2004 жыл]]ы [[26 сәуір]]де [[Жапония|жапондық]] [[All Nippon Airways]] (ANA) әуе компаниясы жаңа ұшақтың алғашқы тапсырыс берушісі болды: ANA 50 ұшаққа тапсырыс берді, ал олардың тапсырылуы 2008 жылдың аяғына белгіленді.&lt;ref&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2004/q2/nr_040426g.html |title=Boeing Launches 7E7 Dreamliner |work=Boeing |date=сәуір 26, 2004| accessdate=маусым 14, 2011}}&lt;/ref&gt; 
ANA тапсырыс берілген ұшақтардың 30 жергілікті әуе линияларына арналған Boeing 787-3 (бір класста 290-330 орынды), қалған 20 орта магистральді халықаралық қатынастарға арналған (мысалы, [[Токио]] Нарита - [[Бейжің]]) 787-8 нұсқасында (екі класста 210-250 орын) тапсырыс берді. Ұшақ ANA әуе компаниясына бұрын болмаған Денвер, Мәскеу және Нью-Дели қалаларына жаңа бағыттарды ашуға мүмкіндік берді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.metrodenver.org/blog-tags/industries/ANA-Japan-Denver-international-flight.html |title=ANA says Denver still in hunt for non-stop to Tokyo |publisher=Metro Denver |date=сәуір 8, 2009 |accessdate=December 14, 2010}}&lt;/ref&gt; 
787-3 және 787-8 ұшақтың алғашқы нұсқалар болды, ал 787-9 қолданысқа [[2010 жыл]]ы енгізілмек болды.

=== Жобалануы ===
787 ұшағын өдіруде алғаш рет көп алюмини беттері мен 50 000 біріктіру элементінің орнына бір алюминий құймыснан тұратын секциялар қолданылған.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rdmag.com/Featured-Articles/2006/11/The-Dream-of-Composites/ |title=The Dream of Composites |work=R&amp;D Magazine |date=қараша 20, 2006 |accessdate= қараша 23, 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name =rdmag_200707&gt;{{cite news |url=http://www.rdmag.com/Featured-Articles/2006/11/The-Dream-of-Composites/ |title=The Dream of Composites | work= RD mag | last =Walz | first1= Martha |date= қараша 20, 2006 |accessdate= September 2, 2011}}&lt;/ref&gt;
Boeing ұшаққа екі қозғалтқыш түрін таңдап алды: General Electric GEnx және Rolls-Royce Trent 1000.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot; /&gt;
Boeing 787-ні жасауда композитті материалдардың қолданылуы оның 767-ге қарағанда 20 %-ға үнемдірек екенін,&lt;ref name=AviationWeek_2009_0109&gt;{{cite web |url= http://www.aviationweek.com/aw/generic/story_generic.jsp?channel=comm&amp;id=news/WIND010909.xml&amp;headline=Boeing%20Rules%20Out%20787%20Window%20Change |title= Boeing Rules Out 787 Window Change |accessdate= маусым 14, 2011 | last =Norris | first= Guy |date= қаңтар 9, 2009 |work=[[Aviation Week]]}}&lt;/ref&gt; қозғалтқыштың пайдалылығы шамамен 40 %-ға жақсарғанын,&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.designnews.com/document.asp?doc_id=222308 |title=Design News – Features – Boeing's 'More Electric' 787 Dreamliner Spurs Engine Evolution |first= Joseph|last=Ogando|publisher=designnews.com |date=маусым 7, 2007| accessdate= September 7, 2011}}&lt;/ref&gt; аэродинамиканың жақсартылғанын хабарлады.&lt;ref name=start&gt;{{cite web |url= http://www.flightglobal.com/channels/mro/articles/2006/03/27/205611/dream-start.html | title=Dream start |first= Carole|last=Shifrin|work=Flight International|date=March 27, 2006|accessdate=September 7, 2011}}&lt;/ref&gt;
787-8 бен -9 ETOPS бойынша 330 минуттық ұшуға сертификатталуы керек болды.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Pandey |first=Mohan |title=How Boeing Defied the Airbus Challenge |year=2010 |publisher=Createspace |location=USA |isbn=978-1-4505-0113-2 |url=http://www.amazon.com/How-Boeing-Defied-Airbus-Challenge/dp/1450501133/ref=tmm_pap_title_0}}&lt;/ref&gt;

Жобалау барысында 787 моделі Boeing комапаниясының Transonic Wind Tunnel тоннелінде, QinetiQ компаниясының Франбородағы (Ұлыбритания) 5-метрлік аэродинамикалық трубасында, [[NASA]]-ның Ames Research орталығының аэродинамикалық трубасында, Францияның аэродинамиканы зерттеу агенттігінде (ONERA) сынақтан өтті. Соңғы нұсқаның сырт көрінісі қарапайым болап келді: алғашқыда ұсынылған ұшақтың ұшы мен кабина терезелері қарапайымға алмастырылды. 2004 жылдың соңында ұшаққа тапсырыстар саны 237-ге жетті.&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.reinforcedplastics.com/view/4282/boeings-787-trials-tribulations-and-restoring-the-dream/|title=Boeing's 787: trials, tribulations, and restoring the dream|work=Reinforced Plastics|accessdate=шілде 29, 2010|last=Marsh|first=George}}&lt;/ref&gt;
Алғашында 787-8 нұсқасы $ 120 млн бағаланды, бұл өндірісті таң қалдырған төмен нәтиже болды. 2007 жылы бағалар келесідей болып өзгертілді: 787-3 нұсқасы $ 146-151,5 млн, 787-8 нұсқасы $ 157-167 млн және 787-9 нұсқасы $ 189-200 млн.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://atwonline.com/aircraftenginescomponents/news/boeing-boosts-aircraft-prices-55-rising-cost-labor-materials-0309 |title=Boeing boosts aircraft prices 5.5% on rising cost of labor, materials |publisher=[[Air Transport World]] |date=маусым 26, 2007| accessdate=September 2, 2011}}&lt;/ref&gt;

=== Қолданысқа енгізілуі ===

== Нұсқалары ==
Dreamliner-дің ең алғашқы нұсқасы, қысқалау 787-8, 2009 жылдың желтоқсанында ұша бастады. Кейінірек ұзағырақ 787-9 2013 жылдың қыркүйегінде, одан кейін ең ұзын нұсқасы 787-10 2017 жылдың наурызында ұша бастады. Бұл нұсқалар ИКАО ұшақ типінің белгілеушілерінің тізімінде сәйкесінше B788, B789 және B78X деп аталады. Қысқа қашықтықтағы 787-3 2010 жылы жойылды.

'''787-8'''

Бастапқы 787-8 қанатының кеңдігі 56,7 м (186 фут). Әдеттегі сыйымдылығы 242 жолаушы және 7 355 теңіз милі (13 621 км; 8 464 миль) қашықтығы бар −8 787 отбасының базалық үлгісі болып табылады және 2011 жылы қызметке бірінші болып кірді. 787-8 ескірген Boeing 767-300ER және Airbus A330-200 ұшақтарын ауыстыруға, сондай-ақ бұрын үлкен ұшақтар үшін экономикалық тұрғыдан тиімсіз болған, жаңа нарықтарды кеңейтуге бағытталған&lt;ref&gt;https://simpleflying.com/boeing-787-increased-connectivity-new-city-pairs/&lt;/ref&gt;. 2019 жылдың қазан айында 787 тапсырыстың шамамен 29% 787-8 нұсқасы болды. 

'''787-9'''

787-8 сияқты қанатының кеңдігін сақтай отырып, 787-9 ұзартылған және күшейтілген нұсқа болып табылады, фюзеляж 20 фут (6,1 м) ұзағырақ және жоғары максималды ұшып көтерілу салмағы (MTOW) 54 500 фунт (24 700 кг). Ұшу қашықтығы 7 635 теңіз милі (8 786 миль; 14 140 км), үш класты конфигурацияда 296 жолаушыға арналған &lt;ref&gt;787 Dreamliner performance summary&lt;nowiki/&gt;https://www.boeing.com/commercial/787/by-design/#/all-model-performance-summary&lt;/ref&gt;. Boeing 767-400ER және Airbus A330-300 ұшақтарын ауыстыруға бағытталған. Ол Airbus A330-900-мен бәсекелеседі.


'''787-10'''

2017 жылдың 17 ақпанында 787 ең ұзын нұсқасы 68,3 метрлік 787-10 шықты. 

2005 жылдың желтоқсанында Emirates және Qantas сұрауы бойынша Boeing 787-9 ұшағын 290-нан 310 жолаушыға дейін кеңейту мүмкіндігін зерттей бастады. Зерттеу барысында 787 әзірлеу бағдарламасы бойынша Boeing вице-президенті Майк Бэйр, сондай сыйымдылыққа басқа тұтынушылар қызығушылық білдірсе, бірден 787-10 әзірлеуді жалғастыру оңайырақ болғанын айтты. 2013 жылдың 30 мамырында Singapore Airlines 2018–2019 жылдары жеткізілетін 30 787-10 (Боинг бағдарламаны іске қосқан жағдайда) тапсырыс беретінін мәлімдеп, алғашқы тапсырыс беруші болды. 2013 жылдың 18 маусымында Boeing Париждегі Әуе Шоу барысында 102 ұшағына тапсырыстары немесе міндеттемелері бар 787-10 ұшағын сатты. Сатып алушылардың арасында Air Lease Corporation (30), Singapore Airlines (30), United Airlines (20), және British Airways (12) болды &lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20180719132838/http://active.boeing.com/commercial/orders/displaystandardreport.cfm?cboCurrentModel=787&amp;optReportType=AllModels&amp;cboAllModel=787&amp;ViewReportF=View+Report&lt;/ref&gt;. 

== Техникалық сипаттамасы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+787 техникалық сипаттамасы
!Model
!787-8
!787-9
!787-10
|-
!Экипаж саны
| colspan=&quot;3&quot; |Екеу
|-
!Жолаушылар саны, 2-кластық
|242: 24J @85&quot; + 218Y @32&quot;
|290: 28J @85&quot; + 262Y @32&quot;
|330: 32J @85&quot; + 298Y @32&quot;
|-
!Жолаушылар саны, 1-кластық
|Max. 359, exit limit 381
|Max. 406, exit limit 420
|Max. 440, exit limit 440
|-
!Ұзындығы
|56.72 м.
|62.81 м.
|68.28 м.
|-
!Қанаты
| colspan=&quot;3&quot; |Көлемі 377 м.
|-
!Қанат кеңістігі
| colspan=&quot;3&quot; |Ұзындығы 60.12 м., орта аккорд 6.27 м.
|-
!Биіктігі
|16.92 м.
| colspan=&quot;2&quot; |17.02 м.
|-
!Фюзеляж
| colspan=&quot;3&quot; |Кабинаның ені: 5.49 метр
Сыртқы ені: 5.77 метр. Биіктігі: 5.94 м.
|-
!Жүк сыйымдылығы
|136.7 м³
28 LD3 or 9 (88×125) pallets
|172.5 м³
36 LD3 or 11 (96×125) pallets
|191.4 м³
40 LD3 or 13 (96×125) pallets
|-
!Максималды ұшу салмағы
|227,930 кг.
| colspan=&quot;2&quot; |254,011 кг.
|-
!Максималды жүктеме
|43,318 кг.
|52,587 кг.
|57,277 кг.
|-
!Жүксыз жұмыс салмағы
|119,950 кг.
|128,850 кг.
|135,500 кг.
|-
!Жанармай сыйымдылығы
|126,206 литр
101,323 кг.
| colspan=&quot;2&quot; |126,372 литр
101,456 кг.
|-
!Жылдамдығы
| colspan=&quot;3&quot; |Максимум.: Mach 0.90 (516 kН; 956 км/сағ) мах;
Круиздық: 0.85 (488 kН; 903 км/сағ) мах
|-
!Қашықтағы
|13,620 км.
|14,140 км.
|11,910 км.
|-
!Ұшуға қажетті қашықтық (Takeoff)
|2,600 м.
|2,800 м.
|2,800 м.
|-
!Максималды ұшу биіктігі (ceiling)
| colspan=&quot;2&quot; |13,100 м.
|12,500 м.
|-
!Қозғалтқыштар (×2)
| colspan=&quot;3&quot; |General Electric GEnx-1B or Rolls-Royce Trent 1000
|-
!Тарту күші (×2)
|64,000 фунт (280 kN)
|71,000 фунт (320 kN)
|76,000 фунт (340 kN)
|}

== Апаттар ==

== Тағы қараңыз ==
[[Airbus A350 XWB]]
== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

== Дереккөздер ==

== Сыртқы сілтемелер ==

{{Boeing ұшақтары}}

[[Санат:Boeing ұшақтары]]
[[Санат:Жолаушы ұшақтары]]</text>
      <sha1>l28zl07kzvr70xky1qoxv0tbqf9i783</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575545</id>
      <parentid>3575544</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T14:43:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Алғышарттары */</comment>
      <origin>3575545</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24870" sha1="03qv4nlhra6luernu8gk9qf97ptscyi" xml:space="preserve">{{Ұшу аппараты
 |атауы                 = Boeing 787 Dreamliner
 |типі                  = Реактивті жолаушы ұшағы
 |өндірушісі            = [[Boeing]]
 |мемлекеті             = {{USA}}
 |суреті                = Boeing 787 landing with thrust reversers activated.jpg
 |қолтаңба              = Boeing 787 Dreamliner  ұшағы Варшава әуежайында
 |жобалаушысы           = [[Boeing]]
 |бас конструкторы      = 
 |алғашқы ұшуы          = [[2009 жыл]]ы [[15 желтоқсан]]
 |эксплуатация басталуы = [[2011 жыл]]ы [[26 қазан]]
 |эксплуатация аяқталуы = 
 |статусы               = Қолданыста, өндірілуде
 |негізгі эксплуатанты  = [[All Nippon Airways]]&lt;br /&gt;[[Japan Airlines]]&lt;br /&gt;[[United Airlines]]&lt;br /&gt;[[Air India]]
 |басқа эксплуатанттары = 
 |өндіріс жылдары       = [[2007 жыл]]дан бастап
 |шығарылған бірліктері = 66 ([[2013 жыл]]дың [[маусым]]ы)&lt;ref name=&quot;Boeing Orders and Deliveries&quot;&gt;[http://active.boeing.com/commercial/orders/index.cfm Boeing Commercial Airplanes - Orders and Deliveries]&lt;/ref&gt;
 |жобалау құны          = $32 млрд ([[2011 жыл]]ғы [[Boeing]] шығыны)&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Gates, Dominic |title=Boeing celebrates 787 delivery as program's costs top $32 billion|url=http://seattletimes.nwsource.com/html/businesstechnology/2016310102_boeing25.html |work=The Seattle Times |date=September 24, 2011 |accessdate=September 26, 2011}}&lt;/ref&gt; 
 |бірлігінің құны       = 787-8: $206,8 млн&lt;ref name=&quot;prices&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.boeing.com/commercial/prices/|title=Boeing Commercial Airplanes prices|publisher=Boeing|accessdate=тамыз 7, 2012|archiveurl=http://www.webcitation.org/6DAWELAd8|archivedate=2012-12-25}}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt;787-9: $243,6 млн&lt;ref name=&quot;prices&quot;/&gt;
 |базалық моделі        = 
 |бөлек мақалалары бар нұсқалар = 
 |ортаққордағы санаты   = Boeing 787
}}
'''Boeing 787 Dreamliner''' — американдық [[Boeing]] корпорация жасап шығарған кең фюзеляжды екіқозғалтқышты реактивті жолаушы ұшағы. Ұшақ нұсқаларына байланысты 210-нан 330 жолаушыны тасымалдай алады. [[Boeing]] компаниясының хабарлауынша, бұл компанияның ең үнемді ұшағы және фюзеляжы негізінен композитті материалдан жасалған әлемдегі ең үлкен ұшақ.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot;&gt;{{cite book | last1 =Norris | first1= G | last2= Thomas | first2= G | last3= Wagner | first3= M | last4= Forbes Smith | first4= C |title=Boeing 787 Dreamliner – Flying Redefined |publisher=Aerospace Technical Publications International |year=2005 |isbn= 0-9752341-2-9}}&lt;/ref&gt; 787 ұшағы өзі алмастырған [[Boeing 767]] ұшағына қарағанда 20 %-ға аз жанармай қолданады.&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.flightglobal.com/news/articles/powering-the-dream-atypical-paths-to-boeing-787-eis-362160/ |title=Powering the Dream: Atypical paths to Boeing 787 EIS |author= Croft, Jon |publisher= Flight International |date= 17 қазан 2011 |accessdate= қаңтар 20, 2013}}&lt;/ref&gt; Dreamliner-дің басты ерекшеліктері: ұшудың электронды жүйелердің, 4 беткері әйнек, қозғалтқыш гондоласындағы шудан қорғайтын шеврондар және ұшақ ұшының жатық контуры. Ұшақ өзінен үлкенірек [[Boeing 777|777]] моделімен типтес болғандықтан ұшқыштар екі ұшақты басқару үшін бір квалификацияны меңгереді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://fsims.faa.gov/wdocs/fsb/b-787_fsb.pdf |title=Flight Standardization Board Report|date=тамыз 25, 2011 |work=[[Federal Aviation Administration]] |accessdate=қараша 8, 2011}}&lt;/ref&gt;

[[2005 жыл]]дың [[28 қаңтар]]ына дейін ұшақ Boeing 7E7 деген уақытша атпен белгілі болды.&lt;ref name=&quot;Designation&quot;&gt;{{Cite press release |title=Boeing Gives the Boeing 7E7 Dreamliner a Model Designation |publisher=Boeing |date=қаңтар 28, 2005 |url=http://www.boeing.com/news/releases/2005/q1/nr_050128g.html | accessdate=маусым 14, 2011}}&lt;/ref&gt; Алғашқы 787 [[2007 жыл]]ы [[8 шілде]]де Эверетт қаласындағы (Вашингтон штаты) Boeing компаниясының зауытынан шығарылып бұқара алдында көрсетілді. Бұл кезде ұшаққа 677 тапсырыс түскен болатын.&lt;ref name=&quot;677 orders&quot;&gt;{{Cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2007/q3/070708b_nr.html |title=Boeing Celebrates the Premiere of the 787 Dreamliner |publisher=Boeing|date=шілде 8, 2007 |accessdate=қаңтар 21, 2011}}&lt;/ref&gt; [[2013 жыл]]дың [[мамыр]]ына қарай Boeing 787 ұшағына 58 тапсырыс берушіден 890 ұшаққа тапсырыс жасалды. Оның ең көбі International Lease Finance Corporation (ILFC) компаниясынан түсті.

.

== Тарихы ==
=== Алғышарттары ===
[[1990 жыл]]дардың соңында [[Boeing]] 747-400 және [[Boeing 767|767]] ұшақтарының сатылымы төмендеуіне байланысты оларды алмастыратын жаңа ұшақтың бағдарламасын қарастыра бастады. Компания 2 жаңа ұшақты ұсынды. Біріншісі — Boeing 747X, ол 747-400 ұшағын ұзарту және жақсарту арқылы жасалмақ болған. Ал екіншісі — Sonic Cruiser, ол 767 ұшағымен бірдей мөлшерде жанармай шығындай отырып одан 15 % артық жылдамдықпен (шамамен 0,98 М) ұша алатын.&lt;ref name=&quot;need-speed&quot;&gt;{{cite web|last=Gunter|first=Lori|url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2002/july/i_ca2.html |title=The Need for Speed, Boeing's Sonic Cruiser team focuses on the future|publisher=Boeing Frontier magazine|date=шілде 2002| accessdate =қаңтар 21, 2011}}&lt;/ref&gt; 
Boeing 747X ұшағына қызығушылық болмады, ал Sonic Criuser болашағы жарқын көрінді. Бірнеше ірі [[АҚШ]] әуе компаниялары, [[Continental Airlines]]-пен қоса, Sonic Criuser концепциясына назар аударды, алайда олар ұшақты қолдану шығынына қатысты қамкөңіл көрсетті.&lt;ref name=&quot;Forbes_Sonic_Cruiser_20010528&quot;&gt;{{cite news|title=Paper plane: That Mach 0.95 Sonic Cruiser from Boeing will never fly. Here's why. |last=Banks |first=Howard |work=Forbes |date=мамыр 28, 2001 |url=http://members.forbes.com/global/2001/0528/056.html | accessdate =маусым 7, 2007}}&lt;/ref&gt;

[[2001 жыл]]дың [[11 қыркүйек|11 қыркүйегіндегі]] лаңкестік актілер]] мен мұнай бағасының өсуі әлемдік ұшақ нарығына өзгеріс әкелді: енді әуе компанияларын жылдамдық емес, үнемділік қызықтырды. Сол кезде ең көп залал шеккен әуе тасымалдаушылары, әсіресе [[АҚШ]] компаниялары, Sonic Cruiser-дің мүмкін тапсырыс берушілері болған. Сондықтан [[2002 жыл]]ы [[20 желтоқсан]]да Boeing Sonic Cruiser жобасынан бас тартатынын мәлімдеді. [[2003 жыл]]ы [[29 қаңтар]]да компания өз бағытынын өзгеретінін мәлімдеді: Boeing Sonic Cruiser технологияларын қолдана отырып қарапайым пішімдегі Boeing 7E7 ұшағын жасайтынын айтты.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|agency=Associated Press |url=http://seattletimes.com/html/nationworld/2009373399_apusboeing787historyglance.html|title=History of the Boeing 787|work=Seattle Times| date =маусым 23, 2000|accessdate=28 қазан 2012}}&lt;/ref&gt; 
Жаңа ұшақ сыйымдылығы одан үлкен [[Boeing 747|747]] ұшағынан аз болуы керек болды, осыған орай арнайы топ зерттеу жұмыстарын бастады.&lt;ref name=&quot;Aerlines&quot;&gt;{{cite web |last=Cannegieter |first=Roger |url=http://www.aerlines.nl/issue_31/31_Cannegieter_Ranging_Capabilities.pdf |title=Long Range vs. Ultra High Capacity|publisher=Aerlines.nl |accessdate=сәуір 8, 2010}}&lt;/ref&gt; 
&lt;ref name=&quot;BabejPollak&quot;&gt;{{Cite news | last1=Babej |first1=Marc E. |last2=Pollak |first2=Tim |url=http://www.forbes.com/2006/05/23/unsolicited-advice-advertising-cx_meb_0524boeing.html | title =Boeing Versus Airbus |work=Forbes |date=мамыр 24, 2006 |accessdate=сәуір 8, 2010}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Dreamliner logo.svg|thumb|''Dreamliner'' логотипі 2003 жылы шілдеде таныстырылды.|alt=The Dreamliner logo.]]
Sonic Cruiser-ді алмастыраты жобаға &quot;Boeing 7E7&quot; атауы берілді (өндірістік ішкі атауы: &quot;Y2&quot;).&lt;ref&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2003/march/cover.html |title=Maximizing the Middle, Finding the sweet spot in the market |publisher=Boeing Frontier magazine |date=March 2003}}&lt;/ref&gt; 
Boeing-тің Sonic Cruiser мен Boeing 7E7 ұшақтары аясында жасалған технологиялары компания өнімдерін жақсартуға бағытталған «Йеллоустоун жобасына» енгізілді (Boeing 7E7 осы жобаның алғашқы қадамы болды).&lt;ref name=&quot;Boe_787_power_on&quot;&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2008/q2/080620b_nr.html |title=Boeing Achieves 787 Power On | publisher =Boeing |date=маусым 20, 200}}&lt;/ref&gt; 
Boeing 7E7 концепциясының алғашқы суреттерінде ұшақта түсірілген кабина терезесі, төмендетілген ұшы және [[акула]] жүзбесіне ұқсас ұшақ құйрығы болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/articles/2007/10/22/218786/daydream-believer-how-different-is-the-boeing-787.html |title=Daydream believer: How different is the Boeing 787? |work=Flight International |accessdate=December 14, 2010}}&lt;/ref&gt; 
Алғашында &quot;E&quot; әріпі бірнеше мағынаны береді деп айтылды: тиімді (efficiency), қоршаған ортаға зиян келтірмейтін (environmentally friendly). Алайда кейін [[Boeing]] оны &quot;8&quot; санына ұқсас келеді деп хабарлады.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot; /&gt; 
[[2003 жыл]]ы [[шілде]]де 500 000 адам қатысқан онлайн дауыс беру нәтижесінде ұшаққа «Dreamliner» атауы берілді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2003/july/i_nan.html |title='Name Your Plane' sweepstakes |date= шілде 2003 |publisher=Boeing Frontiers Online |accessdate=September 28, 2007}}&lt;/ref&gt; 
Басқа атаулар қатарында eLiner , Global Cruiser және Stratoclimber болды.

[[Сурет:All Nippon Airways Boeing 787 Dreamliner two.jpg|thumb|left|All Nippon Airways 2004 жылы 50 ұшаққа тапсырысымен 787 Dreamliner бағдарламасына қосылды.|alt=B787 in launch customer All Nippon Airways' blue and white livery. In the background are two assembly halls, with huge doors facing left. Vehicles are parked in front of the halls.]]
[[2004 жыл]]ы [[26 сәуір]]де [[Жапония|жапондық]] [[All Nippon Airways]] (ANA) әуе компаниясы жаңа ұшақтың алғашқы тапсырыс берушісі болды: ANA 50 ұшаққа тапсырыс берді, ал олардың тапсырылуы 2008 жылдың аяғына белгіленді.&lt;ref&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2004/q2/nr_040426g.html |title=Boeing Launches 7E7 Dreamliner |work=Boeing |date=сәуір 26, 2004| accessdate=маусым 14, 2011}}&lt;/ref&gt; 
ANA тапсырыс берілген ұшақтардың 30 жергілікті әуе линияларына арналған Boeing 787-3 (бір класста 290-330 орынды), қалған 20 орта магистральді халықаралық қатынастарға арналған (мысалы, [[Токио]] Нарита - [[Бейжің]]) Boeing 787-8 нұсқасында (екі класста 210-250 орын) тапсырыс берді. Ұшақ ANA әуе компаниясына бұрын болмаған Денвер, Мәскеу және Нью-Дели қалаларына жаңа бағыттарды ашуға мүмкіндік берді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.metrodenver.org/blog-tags/industries/ANA-Japan-Denver-international-flight.html |title=ANA says Denver still in hunt for non-stop to Tokyo |publisher=Metro Denver |date=сәуір 8, 2009 |accessdate=December 14, 2010}}&lt;/ref&gt; 
Boeing 787-3 және Boeing 787-8 ұшақтың алғашқы нұсқалар болды, ал Boeing 787-9 қолданысқа [[2010 жыл]]ы енгізілмек болды.

=== Жобалануы ===
787 ұшағын өдіруде алғаш рет көп алюмини беттері мен 50 000 біріктіру элементінің орнына бір алюминий құймыснан тұратын секциялар қолданылған.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rdmag.com/Featured-Articles/2006/11/The-Dream-of-Composites/ |title=The Dream of Composites |work=R&amp;D Magazine |date=қараша 20, 2006 |accessdate= қараша 23, 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name =rdmag_200707&gt;{{cite news |url=http://www.rdmag.com/Featured-Articles/2006/11/The-Dream-of-Composites/ |title=The Dream of Composites | work= RD mag | last =Walz | first1= Martha |date= қараша 20, 2006 |accessdate= September 2, 2011}}&lt;/ref&gt;
Boeing ұшаққа екі қозғалтқыш түрін таңдап алды: General Electric GEnx және Rolls-Royce Trent 1000.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot; /&gt;
Boeing 787-ні жасауда композитті материалдардың қолданылуы оның 767-ге қарағанда 20 %-ға үнемдірек екенін,&lt;ref name=AviationWeek_2009_0109&gt;{{cite web |url= http://www.aviationweek.com/aw/generic/story_generic.jsp?channel=comm&amp;id=news/WIND010909.xml&amp;headline=Boeing%20Rules%20Out%20787%20Window%20Change |title= Boeing Rules Out 787 Window Change |accessdate= маусым 14, 2011 | last =Norris | first= Guy |date= қаңтар 9, 2009 |work=[[Aviation Week]]}}&lt;/ref&gt; қозғалтқыштың пайдалылығы шамамен 40 %-ға жақсарғанын,&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.designnews.com/document.asp?doc_id=222308 |title=Design News – Features – Boeing's 'More Electric' 787 Dreamliner Spurs Engine Evolution |first= Joseph|last=Ogando|publisher=designnews.com |date=маусым 7, 2007| accessdate= September 7, 2011}}&lt;/ref&gt; аэродинамиканың жақсартылғанын хабарлады.&lt;ref name=start&gt;{{cite web |url= http://www.flightglobal.com/channels/mro/articles/2006/03/27/205611/dream-start.html | title=Dream start |first= Carole|last=Shifrin|work=Flight International|date=March 27, 2006|accessdate=September 7, 2011}}&lt;/ref&gt;
787-8 бен -9 ETOPS бойынша 330 минуттық ұшуға сертификатталуы керек болды.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Pandey |first=Mohan |title=How Boeing Defied the Airbus Challenge |year=2010 |publisher=Createspace |location=USA |isbn=978-1-4505-0113-2 |url=http://www.amazon.com/How-Boeing-Defied-Airbus-Challenge/dp/1450501133/ref=tmm_pap_title_0}}&lt;/ref&gt;

Жобалау барысында 787 моделі Boeing комапаниясының Transonic Wind Tunnel тоннелінде, QinetiQ компаниясының Франбородағы (Ұлыбритания) 5-метрлік аэродинамикалық трубасында, [[NASA]]-ның Ames Research орталығының аэродинамикалық трубасында, Францияның аэродинамиканы зерттеу агенттігінде (ONERA) сынақтан өтті. Соңғы нұсқаның сырт көрінісі қарапайым болап келді: алғашқыда ұсынылған ұшақтың ұшы мен кабина терезелері қарапайымға алмастырылды. 2004 жылдың соңында ұшаққа тапсырыстар саны 237-ге жетті.&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.reinforcedplastics.com/view/4282/boeings-787-trials-tribulations-and-restoring-the-dream/|title=Boeing's 787: trials, tribulations, and restoring the dream|work=Reinforced Plastics|accessdate=шілде 29, 2010|last=Marsh|first=George}}&lt;/ref&gt;
Алғашында 787-8 нұсқасы $ 120 млн бағаланды, бұл өндірісті таң қалдырған төмен нәтиже болды. 2007 жылы бағалар келесідей болып өзгертілді: 787-3 нұсқасы $ 146-151,5 млн, 787-8 нұсқасы $ 157-167 млн және 787-9 нұсқасы $ 189-200 млн.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://atwonline.com/aircraftenginescomponents/news/boeing-boosts-aircraft-prices-55-rising-cost-labor-materials-0309 |title=Boeing boosts aircraft prices 5.5% on rising cost of labor, materials |publisher=[[Air Transport World]] |date=маусым 26, 2007| accessdate=September 2, 2011}}&lt;/ref&gt;

=== Қолданысқа енгізілуі ===

== Нұсқалары ==
Dreamliner-дің ең алғашқы нұсқасы, қысқалау 787-8, 2009 жылдың желтоқсанында ұша бастады. Кейінірек ұзағырақ 787-9 2013 жылдың қыркүйегінде, одан кейін ең ұзын нұсқасы 787-10 2017 жылдың наурызында ұша бастады. Бұл нұсқалар ИКАО ұшақ типінің белгілеушілерінің тізімінде сәйкесінше B788, B789 және B78X деп аталады. Қысқа қашықтықтағы 787-3 2010 жылы жойылды.

'''787-8'''

Бастапқы 787-8 қанатының кеңдігі 56,7 м (186 фут). Әдеттегі сыйымдылығы 242 жолаушы және 7 355 теңіз милі (13 621 км; 8 464 миль) қашықтығы бар −8 787 отбасының базалық үлгісі болып табылады және 2011 жылы қызметке бірінші болып кірді. 787-8 ескірген Boeing 767-300ER және Airbus A330-200 ұшақтарын ауыстыруға, сондай-ақ бұрын үлкен ұшақтар үшін экономикалық тұрғыдан тиімсіз болған, жаңа нарықтарды кеңейтуге бағытталған&lt;ref&gt;https://simpleflying.com/boeing-787-increased-connectivity-new-city-pairs/&lt;/ref&gt;. 2019 жылдың қазан айында 787 тапсырыстың шамамен 29% 787-8 нұсқасы болды. 

'''787-9'''

787-8 сияқты қанатының кеңдігін сақтай отырып, 787-9 ұзартылған және күшейтілген нұсқа болып табылады, фюзеляж 20 фут (6,1 м) ұзағырақ және жоғары максималды ұшып көтерілу салмағы (MTOW) 54 500 фунт (24 700 кг). Ұшу қашықтығы 7 635 теңіз милі (8 786 миль; 14 140 км), үш класты конфигурацияда 296 жолаушыға арналған &lt;ref&gt;787 Dreamliner performance summary&lt;nowiki/&gt;https://www.boeing.com/commercial/787/by-design/#/all-model-performance-summary&lt;/ref&gt;. Boeing 767-400ER және Airbus A330-300 ұшақтарын ауыстыруға бағытталған. Ол Airbus A330-900-мен бәсекелеседі.


'''787-10'''

2017 жылдың 17 ақпанында 787 ең ұзын нұсқасы 68,3 метрлік 787-10 шықты. 

2005 жылдың желтоқсанында Emirates және Qantas сұрауы бойынша Boeing 787-9 ұшағын 290-нан 310 жолаушыға дейін кеңейту мүмкіндігін зерттей бастады. Зерттеу барысында 787 әзірлеу бағдарламасы бойынша Boeing вице-президенті Майк Бэйр, сондай сыйымдылыққа басқа тұтынушылар қызығушылық білдірсе, бірден 787-10 әзірлеуді жалғастыру оңайырақ болғанын айтты. 2013 жылдың 30 мамырында Singapore Airlines 2018–2019 жылдары жеткізілетін 30 787-10 (Боинг бағдарламаны іске қосқан жағдайда) тапсырыс беретінін мәлімдеп, алғашқы тапсырыс беруші болды. 2013 жылдың 18 маусымында Boeing Париждегі Әуе Шоу барысында 102 ұшағына тапсырыстары немесе міндеттемелері бар 787-10 ұшағын сатты. Сатып алушылардың арасында Air Lease Corporation (30), Singapore Airlines (30), United Airlines (20), және British Airways (12) болды &lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20180719132838/http://active.boeing.com/commercial/orders/displaystandardreport.cfm?cboCurrentModel=787&amp;optReportType=AllModels&amp;cboAllModel=787&amp;ViewReportF=View+Report&lt;/ref&gt;. 

== Техникалық сипаттамасы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+787 техникалық сипаттамасы
!Model
!787-8
!787-9
!787-10
|-
!Экипаж саны
| colspan=&quot;3&quot; |Екеу
|-
!Жолаушылар саны, 2-кластық
|242: 24J @85&quot; + 218Y @32&quot;
|290: 28J @85&quot; + 262Y @32&quot;
|330: 32J @85&quot; + 298Y @32&quot;
|-
!Жолаушылар саны, 1-кластық
|Max. 359, exit limit 381
|Max. 406, exit limit 420
|Max. 440, exit limit 440
|-
!Ұзындығы
|56.72 м.
|62.81 м.
|68.28 м.
|-
!Қанаты
| colspan=&quot;3&quot; |Көлемі 377 м.
|-
!Қанат кеңістігі
| colspan=&quot;3&quot; |Ұзындығы 60.12 м., орта аккорд 6.27 м.
|-
!Биіктігі
|16.92 м.
| colspan=&quot;2&quot; |17.02 м.
|-
!Фюзеляж
| colspan=&quot;3&quot; |Кабинаның ені: 5.49 метр
Сыртқы ені: 5.77 метр. Биіктігі: 5.94 м.
|-
!Жүк сыйымдылығы
|136.7 м³
28 LD3 or 9 (88×125) pallets
|172.5 м³
36 LD3 or 11 (96×125) pallets
|191.4 м³
40 LD3 or 13 (96×125) pallets
|-
!Максималды ұшу салмағы
|227,930 кг.
| colspan=&quot;2&quot; |254,011 кг.
|-
!Максималды жүктеме
|43,318 кг.
|52,587 кг.
|57,277 кг.
|-
!Жүксыз жұмыс салмағы
|119,950 кг.
|128,850 кг.
|135,500 кг.
|-
!Жанармай сыйымдылығы
|126,206 литр
101,323 кг.
| colspan=&quot;2&quot; |126,372 литр
101,456 кг.
|-
!Жылдамдығы
| colspan=&quot;3&quot; |Максимум.: Mach 0.90 (516 kН; 956 км/сағ) мах;
Круиздық: 0.85 (488 kН; 903 км/сағ) мах
|-
!Қашықтағы
|13,620 км.
|14,140 км.
|11,910 км.
|-
!Ұшуға қажетті қашықтық (Takeoff)
|2,600 м.
|2,800 м.
|2,800 м.
|-
!Максималды ұшу биіктігі (ceiling)
| colspan=&quot;2&quot; |13,100 м.
|12,500 м.
|-
!Қозғалтқыштар (×2)
| colspan=&quot;3&quot; |General Electric GEnx-1B or Rolls-Royce Trent 1000
|-
!Тарту күші (×2)
|64,000 фунт (280 kN)
|71,000 фунт (320 kN)
|76,000 фунт (340 kN)
|}

== Апаттар ==

== Тағы қараңыз ==
[[Airbus A350 XWB]]
== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

== Дереккөздер ==

== Сыртқы сілтемелер ==

{{Boeing ұшақтары}}

[[Санат:Boeing ұшақтары]]
[[Санат:Жолаушы ұшақтары]]</text>
      <sha1>03qv4nlhra6luernu8gk9qf97ptscyi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575546</id>
      <parentid>3575545</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T14:44:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Алғышарттары */</comment>
      <origin>3575546</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24882" sha1="atwjtrmasomea8zwl67ztbwqu30g6wr" xml:space="preserve">{{Ұшу аппараты
 |атауы                 = Boeing 787 Dreamliner
 |типі                  = Реактивті жолаушы ұшағы
 |өндірушісі            = [[Boeing]]
 |мемлекеті             = {{USA}}
 |суреті                = Boeing 787 landing with thrust reversers activated.jpg
 |қолтаңба              = Boeing 787 Dreamliner  ұшағы Варшава әуежайында
 |жобалаушысы           = [[Boeing]]
 |бас конструкторы      = 
 |алғашқы ұшуы          = [[2009 жыл]]ы [[15 желтоқсан]]
 |эксплуатация басталуы = [[2011 жыл]]ы [[26 қазан]]
 |эксплуатация аяқталуы = 
 |статусы               = Қолданыста, өндірілуде
 |негізгі эксплуатанты  = [[All Nippon Airways]]&lt;br /&gt;[[Japan Airlines]]&lt;br /&gt;[[United Airlines]]&lt;br /&gt;[[Air India]]
 |басқа эксплуатанттары = 
 |өндіріс жылдары       = [[2007 жыл]]дан бастап
 |шығарылған бірліктері = 66 ([[2013 жыл]]дың [[маусым]]ы)&lt;ref name=&quot;Boeing Orders and Deliveries&quot;&gt;[http://active.boeing.com/commercial/orders/index.cfm Boeing Commercial Airplanes - Orders and Deliveries]&lt;/ref&gt;
 |жобалау құны          = $32 млрд ([[2011 жыл]]ғы [[Boeing]] шығыны)&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Gates, Dominic |title=Boeing celebrates 787 delivery as program's costs top $32 billion|url=http://seattletimes.nwsource.com/html/businesstechnology/2016310102_boeing25.html |work=The Seattle Times |date=September 24, 2011 |accessdate=September 26, 2011}}&lt;/ref&gt; 
 |бірлігінің құны       = 787-8: $206,8 млн&lt;ref name=&quot;prices&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.boeing.com/commercial/prices/|title=Boeing Commercial Airplanes prices|publisher=Boeing|accessdate=тамыз 7, 2012|archiveurl=http://www.webcitation.org/6DAWELAd8|archivedate=2012-12-25}}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt;787-9: $243,6 млн&lt;ref name=&quot;prices&quot;/&gt;
 |базалық моделі        = 
 |бөлек мақалалары бар нұсқалар = 
 |ортаққордағы санаты   = Boeing 787
}}
'''Boeing 787 Dreamliner''' — американдық [[Boeing]] корпорация жасап шығарған кең фюзеляжды екіқозғалтқышты реактивті жолаушы ұшағы. Ұшақ нұсқаларына байланысты 210-нан 330 жолаушыны тасымалдай алады. [[Boeing]] компаниясының хабарлауынша, бұл компанияның ең үнемді ұшағы және фюзеляжы негізінен композитті материалдан жасалған әлемдегі ең үлкен ұшақ.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot;&gt;{{cite book | last1 =Norris | first1= G | last2= Thomas | first2= G | last3= Wagner | first3= M | last4= Forbes Smith | first4= C |title=Boeing 787 Dreamliner – Flying Redefined |publisher=Aerospace Technical Publications International |year=2005 |isbn= 0-9752341-2-9}}&lt;/ref&gt; 787 ұшағы өзі алмастырған [[Boeing 767]] ұшағына қарағанда 20 %-ға аз жанармай қолданады.&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.flightglobal.com/news/articles/powering-the-dream-atypical-paths-to-boeing-787-eis-362160/ |title=Powering the Dream: Atypical paths to Boeing 787 EIS |author= Croft, Jon |publisher= Flight International |date= 17 қазан 2011 |accessdate= қаңтар 20, 2013}}&lt;/ref&gt; Dreamliner-дің басты ерекшеліктері: ұшудың электронды жүйелердің, 4 беткері әйнек, қозғалтқыш гондоласындағы шудан қорғайтын шеврондар және ұшақ ұшының жатық контуры. Ұшақ өзінен үлкенірек [[Boeing 777|777]] моделімен типтес болғандықтан ұшқыштар екі ұшақты басқару үшін бір квалификацияны меңгереді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://fsims.faa.gov/wdocs/fsb/b-787_fsb.pdf |title=Flight Standardization Board Report|date=тамыз 25, 2011 |work=[[Federal Aviation Administration]] |accessdate=қараша 8, 2011}}&lt;/ref&gt;

[[2005 жыл]]дың [[28 қаңтар]]ына дейін ұшақ Boeing 7E7 деген уақытша атпен белгілі болды.&lt;ref name=&quot;Designation&quot;&gt;{{Cite press release |title=Boeing Gives the Boeing 7E7 Dreamliner a Model Designation |publisher=Boeing |date=қаңтар 28, 2005 |url=http://www.boeing.com/news/releases/2005/q1/nr_050128g.html | accessdate=маусым 14, 2011}}&lt;/ref&gt; Алғашқы 787 [[2007 жыл]]ы [[8 шілде]]де Эверетт қаласындағы (Вашингтон штаты) Boeing компаниясының зауытынан шығарылып бұқара алдында көрсетілді. Бұл кезде ұшаққа 677 тапсырыс түскен болатын.&lt;ref name=&quot;677 orders&quot;&gt;{{Cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2007/q3/070708b_nr.html |title=Boeing Celebrates the Premiere of the 787 Dreamliner |publisher=Boeing|date=шілде 8, 2007 |accessdate=қаңтар 21, 2011}}&lt;/ref&gt; [[2013 жыл]]дың [[мамыр]]ына қарай Boeing 787 ұшағына 58 тапсырыс берушіден 890 ұшаққа тапсырыс жасалды. Оның ең көбі International Lease Finance Corporation (ILFC) компаниясынан түсті.

.

== Тарихы ==
=== Алғышарттары ===
[[1990 жыл]]дардың соңында [[Boeing]] 747-400 және [[Boeing 767|767]] ұшақтарының сатылымы төмендеуіне байланысты оларды алмастыратын жаңа ұшақтың бағдарламасын қарастыра бастады. Компания 2 жаңа ұшақты ұсынды. Біріншісі — Boeing 747X, ол 747-400 ұшағын ұзарту және жақсарту арқылы жасалмақ болған. Ал екіншісі — Sonic Cruiser, ол 767 ұшағымен бірдей мөлшерде жанармай шығындай отырып одан 15 % артық жылдамдықпен (шамамен 0,98 М) ұша алатын.&lt;ref name=&quot;need-speed&quot;&gt;{{cite web|last=Gunter|first=Lori|url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2002/july/i_ca2.html |title=The Need for Speed, Boeing's Sonic Cruiser team focuses on the future|publisher=Boeing Frontier magazine|date=шілде 2002| accessdate =қаңтар 21, 2011}}&lt;/ref&gt; 
Boeing 747X ұшағына қызығушылық болмады, ал Sonic Criuser болашағы жарқын көрінді. Бірнеше ірі [[АҚШ]] әуе компаниялары, [[Continental Airlines]]-пен қоса, Sonic Criuser концепциясына назар аударды, алайда олар ұшақты қолдану шығынына қатысты қамкөңіл көрсетті.&lt;ref name=&quot;Forbes_Sonic_Cruiser_20010528&quot;&gt;{{cite news|title=Paper plane: That Mach 0.95 Sonic Cruiser from Boeing will never fly. Here's why. |last=Banks |first=Howard |work=Forbes |date=мамыр 28, 2001 |url=http://members.forbes.com/global/2001/0528/056.html | accessdate =маусым 7, 2007}}&lt;/ref&gt;

[[2001 жыл]]дың [[11 қыркүйек|11 қыркүйегіндегі]] лаңкестік актілер]] мен мұнай бағасының өсуі әлемдік ұшақ нарығына өзгеріс әкелді: енді әуе компанияларын жылдамдық емес, үнемділік қызықтырды. Сол кезде ең көп залал шеккен әуе тасымалдаушылары, әсіресе [[АҚШ]] компаниялары, Sonic Cruiser-дің мүмкін тапсырыс берушілері болған. Сондықтан [[2002 жыл]]ы [[20 желтоқсан]]да Boeing Sonic Cruiser жобасынан бас тартатынын мәлімдеді. [[2003 жыл]]ы [[29 қаңтар]]да компания өз бағытынын өзгеретінін мәлімдеді: Boeing Sonic Cruiser технологияларын қолдана отырып қарапайым пішімдегі Boeing 7E7 ұшағын жасайтынын айтты.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|agency=Associated Press |url=http://seattletimes.com/html/nationworld/2009373399_apusboeing787historyglance.html|title=History of the Boeing 787|work=Seattle Times| date =маусым 23, 2000|accessdate=28 қазан 2012}}&lt;/ref&gt; 
Жаңа ұшақ сыйымдылығы одан үлкен [[Boeing 747|747]] ұшағынан аз болуы керек болды, осыған орай арнайы топ зерттеу жұмыстарын бастады.&lt;ref name=&quot;Aerlines&quot;&gt;{{cite web |last=Cannegieter |first=Roger |url=http://www.aerlines.nl/issue_31/31_Cannegieter_Ranging_Capabilities.pdf |title=Long Range vs. Ultra High Capacity|publisher=Aerlines.nl |accessdate=сәуір 8, 2010}}&lt;/ref&gt; 
&lt;ref name=&quot;BabejPollak&quot;&gt;{{Cite news | last1=Babej |first1=Marc E. |last2=Pollak |first2=Tim |url=http://www.forbes.com/2006/05/23/unsolicited-advice-advertising-cx_meb_0524boeing.html | title =Boeing Versus Airbus |work=Forbes |date=мамыр 24, 2006 |accessdate=сәуір 8, 2010}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Dreamliner logo.svg|thumb|''Dreamliner'' логотипі 2003 жылы шілдеде таныстырылды.|alt=The Dreamliner logo.]]
Sonic Cruiser-ді алмастыраты жобаға &quot;Boeing 7E7&quot; атауы берілді (өндірістік ішкі атауы: &quot;Y2&quot;).&lt;ref&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2003/march/cover.html |title=Maximizing the Middle, Finding the sweet spot in the market |publisher=Boeing Frontier magazine |date=March 2003}}&lt;/ref&gt; 
Boeing-тің Sonic Cruiser мен Boeing 7E7 ұшақтары аясында жасалған технологиялары компания өнімдерін жақсартуға бағытталған «Йеллоустоун жобасына» енгізілді (Boeing 7E7 осы жобаның алғашқы қадамы болды).&lt;ref name=&quot;Boe_787_power_on&quot;&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2008/q2/080620b_nr.html |title=Boeing Achieves 787 Power On | publisher =Boeing |date=маусым 20, 200}}&lt;/ref&gt; 
Boeing 7E7 концепциясының алғашқы суреттерінде ұшақта түсірілген кабина терезесі, төмендетілген ұшы және [[акула]] жүзбесіне ұқсас ұшақ құйрығы болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/articles/2007/10/22/218786/daydream-believer-how-different-is-the-boeing-787.html |title=Daydream believer: How different is the Boeing 787? |work=Flight International |accessdate=December 14, 2010}}&lt;/ref&gt; 
Алғашында &quot;E&quot; әріпі бірнеше мағынаны береді деп айтылды: тиімді (efficiency), қоршаған ортаға зиян келтірмейтін (environmentally friendly). Алайда кейін [[Boeing]] оны &quot;8&quot; санына ұқсас келеді деп хабарлады.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot; /&gt; 
[[2003 жыл]]ы [[шілде]]де 500 000 адам қатысқан онлайн дауыс беру нәтижесінде ұшаққа «Dreamliner» атауы берілді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2003/july/i_nan.html |title='Name Your Plane' sweepstakes |date= шілде 2003 |publisher=Boeing Frontiers Online |accessdate=September 28, 2007}}&lt;/ref&gt; 
Басқа атаулар қатарында eLiner , Global Cruiser және Stratoclimber болды.

[[Сурет:All Nippon Airways Boeing 787 Dreamliner two.jpg|thumb|left|All Nippon Airways 2004 жылы 50 ұшаққа тапсырысымен 787 Dreamliner бағдарламасына қосылды.|alt=B787 in launch customer All Nippon Airways' blue and white livery. In the background are two assembly halls, with huge doors facing left. Vehicles are parked in front of the halls.]]
[[2004 жыл]]ы [[26 сәуір]]де [[Жапония|жапондық]] [[All Nippon Airways]] (ANA) әуе компаниясы жаңа ұшақтың алғашқы тапсырыс берушісі болды: ANA 50 ұшаққа тапсырыс берді, ал олардың тапсырылуы 2008 жылдың аяғына белгіленді.&lt;ref&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2004/q2/nr_040426g.html |title=Boeing Launches 7E7 Dreamliner |work=Boeing |date=сәуір 26, 2004| accessdate=маусым 14, 2011}}&lt;/ref&gt; 
ANA тапсырыс берілген ұшақтардың 30 жергілікті әуе линияларына арналған Boeing 787-3 (бір класста 290-330 орынды), қалған 20 орта магистральді халықаралық қатынастарға арналған (мысалы, [[Токио]] Нарита - [[Бейжің]]) Boeing 787-8 нұсқасында (екі класста 210-250 орын) тапсырыс берді. Ұшақ ANA әуе компаниясына бұрын болмаған [[Денвер]], [[Мәскеу]] және [[Нью-Дели]] қалаларына жаңа бағыттарды ашуға мүмкіндік берді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.metrodenver.org/blog-tags/industries/ANA-Japan-Denver-international-flight.html |title=ANA says Denver still in hunt for non-stop to Tokyo |publisher=Metro Denver |date=сәуір 8, 2009 |accessdate=December 14, 2010}}&lt;/ref&gt; 
Boeing 787-3 және Boeing 787-8 ұшақтың алғашқы нұсқалар болды, ал Boeing 787-9 қолданысқа [[2010 жыл]]ы енгізілмек болды.

=== Жобалануы ===
787 ұшағын өдіруде алғаш рет көп алюмини беттері мен 50 000 біріктіру элементінің орнына бір алюминий құймыснан тұратын секциялар қолданылған.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rdmag.com/Featured-Articles/2006/11/The-Dream-of-Composites/ |title=The Dream of Composites |work=R&amp;D Magazine |date=қараша 20, 2006 |accessdate= қараша 23, 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name =rdmag_200707&gt;{{cite news |url=http://www.rdmag.com/Featured-Articles/2006/11/The-Dream-of-Composites/ |title=The Dream of Composites | work= RD mag | last =Walz | first1= Martha |date= қараша 20, 2006 |accessdate= September 2, 2011}}&lt;/ref&gt;
Boeing ұшаққа екі қозғалтқыш түрін таңдап алды: General Electric GEnx және Rolls-Royce Trent 1000.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot; /&gt;
Boeing 787-ні жасауда композитті материалдардың қолданылуы оның 767-ге қарағанда 20 %-ға үнемдірек екенін,&lt;ref name=AviationWeek_2009_0109&gt;{{cite web |url= http://www.aviationweek.com/aw/generic/story_generic.jsp?channel=comm&amp;id=news/WIND010909.xml&amp;headline=Boeing%20Rules%20Out%20787%20Window%20Change |title= Boeing Rules Out 787 Window Change |accessdate= маусым 14, 2011 | last =Norris | first= Guy |date= қаңтар 9, 2009 |work=[[Aviation Week]]}}&lt;/ref&gt; қозғалтқыштың пайдалылығы шамамен 40 %-ға жақсарғанын,&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.designnews.com/document.asp?doc_id=222308 |title=Design News – Features – Boeing's 'More Electric' 787 Dreamliner Spurs Engine Evolution |first= Joseph|last=Ogando|publisher=designnews.com |date=маусым 7, 2007| accessdate= September 7, 2011}}&lt;/ref&gt; аэродинамиканың жақсартылғанын хабарлады.&lt;ref name=start&gt;{{cite web |url= http://www.flightglobal.com/channels/mro/articles/2006/03/27/205611/dream-start.html | title=Dream start |first= Carole|last=Shifrin|work=Flight International|date=March 27, 2006|accessdate=September 7, 2011}}&lt;/ref&gt;
787-8 бен -9 ETOPS бойынша 330 минуттық ұшуға сертификатталуы керек болды.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Pandey |first=Mohan |title=How Boeing Defied the Airbus Challenge |year=2010 |publisher=Createspace |location=USA |isbn=978-1-4505-0113-2 |url=http://www.amazon.com/How-Boeing-Defied-Airbus-Challenge/dp/1450501133/ref=tmm_pap_title_0}}&lt;/ref&gt;

Жобалау барысында 787 моделі Boeing комапаниясының Transonic Wind Tunnel тоннелінде, QinetiQ компаниясының Франбородағы (Ұлыбритания) 5-метрлік аэродинамикалық трубасында, [[NASA]]-ның Ames Research орталығының аэродинамикалық трубасында, Францияның аэродинамиканы зерттеу агенттігінде (ONERA) сынақтан өтті. Соңғы нұсқаның сырт көрінісі қарапайым болап келді: алғашқыда ұсынылған ұшақтың ұшы мен кабина терезелері қарапайымға алмастырылды. 2004 жылдың соңында ұшаққа тапсырыстар саны 237-ге жетті.&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.reinforcedplastics.com/view/4282/boeings-787-trials-tribulations-and-restoring-the-dream/|title=Boeing's 787: trials, tribulations, and restoring the dream|work=Reinforced Plastics|accessdate=шілде 29, 2010|last=Marsh|first=George}}&lt;/ref&gt;
Алғашында 787-8 нұсқасы $ 120 млн бағаланды, бұл өндірісті таң қалдырған төмен нәтиже болды. 2007 жылы бағалар келесідей болып өзгертілді: 787-3 нұсқасы $ 146-151,5 млн, 787-8 нұсқасы $ 157-167 млн және 787-9 нұсқасы $ 189-200 млн.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://atwonline.com/aircraftenginescomponents/news/boeing-boosts-aircraft-prices-55-rising-cost-labor-materials-0309 |title=Boeing boosts aircraft prices 5.5% on rising cost of labor, materials |publisher=[[Air Transport World]] |date=маусым 26, 2007| accessdate=September 2, 2011}}&lt;/ref&gt;

=== Қолданысқа енгізілуі ===

== Нұсқалары ==
Dreamliner-дің ең алғашқы нұсқасы, қысқалау 787-8, 2009 жылдың желтоқсанында ұша бастады. Кейінірек ұзағырақ 787-9 2013 жылдың қыркүйегінде, одан кейін ең ұзын нұсқасы 787-10 2017 жылдың наурызында ұша бастады. Бұл нұсқалар ИКАО ұшақ типінің белгілеушілерінің тізімінде сәйкесінше B788, B789 және B78X деп аталады. Қысқа қашықтықтағы 787-3 2010 жылы жойылды.

'''787-8'''

Бастапқы 787-8 қанатының кеңдігі 56,7 м (186 фут). Әдеттегі сыйымдылығы 242 жолаушы және 7 355 теңіз милі (13 621 км; 8 464 миль) қашықтығы бар −8 787 отбасының базалық үлгісі болып табылады және 2011 жылы қызметке бірінші болып кірді. 787-8 ескірген Boeing 767-300ER және Airbus A330-200 ұшақтарын ауыстыруға, сондай-ақ бұрын үлкен ұшақтар үшін экономикалық тұрғыдан тиімсіз болған, жаңа нарықтарды кеңейтуге бағытталған&lt;ref&gt;https://simpleflying.com/boeing-787-increased-connectivity-new-city-pairs/&lt;/ref&gt;. 2019 жылдың қазан айында 787 тапсырыстың шамамен 29% 787-8 нұсқасы болды. 

'''787-9'''

787-8 сияқты қанатының кеңдігін сақтай отырып, 787-9 ұзартылған және күшейтілген нұсқа болып табылады, фюзеляж 20 фут (6,1 м) ұзағырақ және жоғары максималды ұшып көтерілу салмағы (MTOW) 54 500 фунт (24 700 кг). Ұшу қашықтығы 7 635 теңіз милі (8 786 миль; 14 140 км), үш класты конфигурацияда 296 жолаушыға арналған &lt;ref&gt;787 Dreamliner performance summary&lt;nowiki/&gt;https://www.boeing.com/commercial/787/by-design/#/all-model-performance-summary&lt;/ref&gt;. Boeing 767-400ER және Airbus A330-300 ұшақтарын ауыстыруға бағытталған. Ол Airbus A330-900-мен бәсекелеседі.


'''787-10'''

2017 жылдың 17 ақпанында 787 ең ұзын нұсқасы 68,3 метрлік 787-10 шықты. 

2005 жылдың желтоқсанында Emirates және Qantas сұрауы бойынша Boeing 787-9 ұшағын 290-нан 310 жолаушыға дейін кеңейту мүмкіндігін зерттей бастады. Зерттеу барысында 787 әзірлеу бағдарламасы бойынша Boeing вице-президенті Майк Бэйр, сондай сыйымдылыққа басқа тұтынушылар қызығушылық білдірсе, бірден 787-10 әзірлеуді жалғастыру оңайырақ болғанын айтты. 2013 жылдың 30 мамырында Singapore Airlines 2018–2019 жылдары жеткізілетін 30 787-10 (Боинг бағдарламаны іске қосқан жағдайда) тапсырыс беретінін мәлімдеп, алғашқы тапсырыс беруші болды. 2013 жылдың 18 маусымында Boeing Париждегі Әуе Шоу барысында 102 ұшағына тапсырыстары немесе міндеттемелері бар 787-10 ұшағын сатты. Сатып алушылардың арасында Air Lease Corporation (30), Singapore Airlines (30), United Airlines (20), және British Airways (12) болды &lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20180719132838/http://active.boeing.com/commercial/orders/displaystandardreport.cfm?cboCurrentModel=787&amp;optReportType=AllModels&amp;cboAllModel=787&amp;ViewReportF=View+Report&lt;/ref&gt;. 

== Техникалық сипаттамасы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+787 техникалық сипаттамасы
!Model
!787-8
!787-9
!787-10
|-
!Экипаж саны
| colspan=&quot;3&quot; |Екеу
|-
!Жолаушылар саны, 2-кластық
|242: 24J @85&quot; + 218Y @32&quot;
|290: 28J @85&quot; + 262Y @32&quot;
|330: 32J @85&quot; + 298Y @32&quot;
|-
!Жолаушылар саны, 1-кластық
|Max. 359, exit limit 381
|Max. 406, exit limit 420
|Max. 440, exit limit 440
|-
!Ұзындығы
|56.72 м.
|62.81 м.
|68.28 м.
|-
!Қанаты
| colspan=&quot;3&quot; |Көлемі 377 м.
|-
!Қанат кеңістігі
| colspan=&quot;3&quot; |Ұзындығы 60.12 м., орта аккорд 6.27 м.
|-
!Биіктігі
|16.92 м.
| colspan=&quot;2&quot; |17.02 м.
|-
!Фюзеляж
| colspan=&quot;3&quot; |Кабинаның ені: 5.49 метр
Сыртқы ені: 5.77 метр. Биіктігі: 5.94 м.
|-
!Жүк сыйымдылығы
|136.7 м³
28 LD3 or 9 (88×125) pallets
|172.5 м³
36 LD3 or 11 (96×125) pallets
|191.4 м³
40 LD3 or 13 (96×125) pallets
|-
!Максималды ұшу салмағы
|227,930 кг.
| colspan=&quot;2&quot; |254,011 кг.
|-
!Максималды жүктеме
|43,318 кг.
|52,587 кг.
|57,277 кг.
|-
!Жүксыз жұмыс салмағы
|119,950 кг.
|128,850 кг.
|135,500 кг.
|-
!Жанармай сыйымдылығы
|126,206 литр
101,323 кг.
| colspan=&quot;2&quot; |126,372 литр
101,456 кг.
|-
!Жылдамдығы
| colspan=&quot;3&quot; |Максимум.: Mach 0.90 (516 kН; 956 км/сағ) мах;
Круиздық: 0.85 (488 kН; 903 км/сағ) мах
|-
!Қашықтағы
|13,620 км.
|14,140 км.
|11,910 км.
|-
!Ұшуға қажетті қашықтық (Takeoff)
|2,600 м.
|2,800 м.
|2,800 м.
|-
!Максималды ұшу биіктігі (ceiling)
| colspan=&quot;2&quot; |13,100 м.
|12,500 м.
|-
!Қозғалтқыштар (×2)
| colspan=&quot;3&quot; |General Electric GEnx-1B or Rolls-Royce Trent 1000
|-
!Тарту күші (×2)
|64,000 фунт (280 kN)
|71,000 фунт (320 kN)
|76,000 фунт (340 kN)
|}

== Апаттар ==

== Тағы қараңыз ==
[[Airbus A350 XWB]]
== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

== Дереккөздер ==

== Сыртқы сілтемелер ==

{{Boeing ұшақтары}}

[[Санат:Boeing ұшақтары]]
[[Санат:Жолаушы ұшақтары]]</text>
      <sha1>atwjtrmasomea8zwl67ztbwqu30g6wr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575547</id>
      <parentid>3575546</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T14:46:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Алғышарттары */</comment>
      <origin>3575547</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24886" sha1="q0b51lo6ctuzh7xw77o3d1lm4zdg6da" xml:space="preserve">{{Ұшу аппараты
 |атауы                 = Boeing 787 Dreamliner
 |типі                  = Реактивті жолаушы ұшағы
 |өндірушісі            = [[Boeing]]
 |мемлекеті             = {{USA}}
 |суреті                = Boeing 787 landing with thrust reversers activated.jpg
 |қолтаңба              = Boeing 787 Dreamliner  ұшағы Варшава әуежайында
 |жобалаушысы           = [[Boeing]]
 |бас конструкторы      = 
 |алғашқы ұшуы          = [[2009 жыл]]ы [[15 желтоқсан]]
 |эксплуатация басталуы = [[2011 жыл]]ы [[26 қазан]]
 |эксплуатация аяқталуы = 
 |статусы               = Қолданыста, өндірілуде
 |негізгі эксплуатанты  = [[All Nippon Airways]]&lt;br /&gt;[[Japan Airlines]]&lt;br /&gt;[[United Airlines]]&lt;br /&gt;[[Air India]]
 |басқа эксплуатанттары = 
 |өндіріс жылдары       = [[2007 жыл]]дан бастап
 |шығарылған бірліктері = 66 ([[2013 жыл]]дың [[маусым]]ы)&lt;ref name=&quot;Boeing Orders and Deliveries&quot;&gt;[http://active.boeing.com/commercial/orders/index.cfm Boeing Commercial Airplanes - Orders and Deliveries]&lt;/ref&gt;
 |жобалау құны          = $32 млрд ([[2011 жыл]]ғы [[Boeing]] шығыны)&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Gates, Dominic |title=Boeing celebrates 787 delivery as program's costs top $32 billion|url=http://seattletimes.nwsource.com/html/businesstechnology/2016310102_boeing25.html |work=The Seattle Times |date=September 24, 2011 |accessdate=September 26, 2011}}&lt;/ref&gt; 
 |бірлігінің құны       = 787-8: $206,8 млн&lt;ref name=&quot;prices&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.boeing.com/commercial/prices/|title=Boeing Commercial Airplanes prices|publisher=Boeing|accessdate=тамыз 7, 2012|archiveurl=http://www.webcitation.org/6DAWELAd8|archivedate=2012-12-25}}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt;787-9: $243,6 млн&lt;ref name=&quot;prices&quot;/&gt;
 |базалық моделі        = 
 |бөлек мақалалары бар нұсқалар = 
 |ортаққордағы санаты   = Boeing 787
}}
'''Boeing 787 Dreamliner''' — американдық [[Boeing]] корпорация жасап шығарған кең фюзеляжды екіқозғалтқышты реактивті жолаушы ұшағы. Ұшақ нұсқаларына байланысты 210-нан 330 жолаушыны тасымалдай алады. [[Boeing]] компаниясының хабарлауынша, бұл компанияның ең үнемді ұшағы және фюзеляжы негізінен композитті материалдан жасалған әлемдегі ең үлкен ұшақ.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot;&gt;{{cite book | last1 =Norris | first1= G | last2= Thomas | first2= G | last3= Wagner | first3= M | last4= Forbes Smith | first4= C |title=Boeing 787 Dreamliner – Flying Redefined |publisher=Aerospace Technical Publications International |year=2005 |isbn= 0-9752341-2-9}}&lt;/ref&gt; 787 ұшағы өзі алмастырған [[Boeing 767]] ұшағына қарағанда 20 %-ға аз жанармай қолданады.&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.flightglobal.com/news/articles/powering-the-dream-atypical-paths-to-boeing-787-eis-362160/ |title=Powering the Dream: Atypical paths to Boeing 787 EIS |author= Croft, Jon |publisher= Flight International |date= 17 қазан 2011 |accessdate= қаңтар 20, 2013}}&lt;/ref&gt; Dreamliner-дің басты ерекшеліктері: ұшудың электронды жүйелердің, 4 беткері әйнек, қозғалтқыш гондоласындағы шудан қорғайтын шеврондар және ұшақ ұшының жатық контуры. Ұшақ өзінен үлкенірек [[Boeing 777|777]] моделімен типтес болғандықтан ұшқыштар екі ұшақты басқару үшін бір квалификацияны меңгереді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://fsims.faa.gov/wdocs/fsb/b-787_fsb.pdf |title=Flight Standardization Board Report|date=тамыз 25, 2011 |work=[[Federal Aviation Administration]] |accessdate=қараша 8, 2011}}&lt;/ref&gt;

[[2005 жыл]]дың [[28 қаңтар]]ына дейін ұшақ Boeing 7E7 деген уақытша атпен белгілі болды.&lt;ref name=&quot;Designation&quot;&gt;{{Cite press release |title=Boeing Gives the Boeing 7E7 Dreamliner a Model Designation |publisher=Boeing |date=қаңтар 28, 2005 |url=http://www.boeing.com/news/releases/2005/q1/nr_050128g.html | accessdate=маусым 14, 2011}}&lt;/ref&gt; Алғашқы 787 [[2007 жыл]]ы [[8 шілде]]де Эверетт қаласындағы (Вашингтон штаты) Boeing компаниясының зауытынан шығарылып бұқара алдында көрсетілді. Бұл кезде ұшаққа 677 тапсырыс түскен болатын.&lt;ref name=&quot;677 orders&quot;&gt;{{Cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2007/q3/070708b_nr.html |title=Boeing Celebrates the Premiere of the 787 Dreamliner |publisher=Boeing|date=шілде 8, 2007 |accessdate=қаңтар 21, 2011}}&lt;/ref&gt; [[2013 жыл]]дың [[мамыр]]ына қарай Boeing 787 ұшағына 58 тапсырыс берушіден 890 ұшаққа тапсырыс жасалды. Оның ең көбі International Lease Finance Corporation (ILFC) компаниясынан түсті.

.

== Тарихы ==
=== Алғышарттары ===
[[1990 жыл]]дардың соңында [[Boeing]] 747-400 және [[Boeing 767|767]] ұшақтарының сатылымы төмендеуіне байланысты оларды алмастыратын жаңа ұшақтың бағдарламасын қарастыра бастады. Компания 2 жаңа ұшақты ұсынды. Біріншісі — Boeing 747X, ол 747-400 ұшағын ұзарту және жақсарту арқылы жасалмақ болған. Ал екіншісі — Sonic Cruiser, ол 767 ұшағымен бірдей мөлшерде жанармай шығындай отырып одан 15 % артық жылдамдықпен (шамамен 0,98 М) ұша алатын.&lt;ref name=&quot;need-speed&quot;&gt;{{cite web|last=Gunter|first=Lori|url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2002/july/i_ca2.html |title=The Need for Speed, Boeing's Sonic Cruiser team focuses on the future|publisher=Boeing Frontier magazine|date=шілде 2002| accessdate =қаңтар 21, 2011}}&lt;/ref&gt; 
Boeing 747X ұшағына қызығушылық болмады, ал Sonic Criuser болашағы жарқын көрінді. Бірнеше ірі [[АҚШ]] әуе компаниялары, [[Continental Airlines]]-пен қоса, Sonic Criuser концепциясына назар аударды, алайда олар ұшақты қолдану шығынына қатысты қамкөңіл көрсетті.&lt;ref name=&quot;Forbes_Sonic_Cruiser_20010528&quot;&gt;{{cite news|title=Paper plane: That Mach 0.95 Sonic Cruiser from Boeing will never fly. Here's why. |last=Banks |first=Howard |work=Forbes |date=мамыр 28, 2001 |url=http://members.forbes.com/global/2001/0528/056.html | accessdate =маусым 7, 2007}}&lt;/ref&gt;

[[2001 жыл]]дың [[11 қыркүйек|11 қыркүйегіндегі]] лаңкестік актілер]] мен мұнай бағасының өсуі әлемдік ұшақ нарығына өзгеріс әкелді: енді әуе компанияларын жылдамдық емес, үнемділік қызықтырды. Сол кезде ең көп залал шеккен әуе тасымалдаушылары, әсіресе [[АҚШ]] компаниялары, Sonic Cruiser-дің мүмкін тапсырыс берушілері болған. Сондықтан [[2002 жыл]]ы [[20 желтоқсан]]да Boeing Sonic Cruiser жобасынан бас тартатынын мәлімдеді. [[2003 жыл]]ы [[29 қаңтар]]да компания өз бағытынын өзгеретінін мәлімдеді: Boeing Sonic Cruiser технологияларын қолдана отырып қарапайым пішімдегі Boeing 7E7 ұшағын жасайтынын айтты.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|agency=Associated Press |url=http://seattletimes.com/html/nationworld/2009373399_apusboeing787historyglance.html|title=History of the Boeing 787|work=Seattle Times| date =маусым 23, 2000|accessdate=28 қазан 2012}}&lt;/ref&gt; 
Жаңа ұшақ сыйымдылығы одан үлкен [[Boeing 747|747]] ұшағынан аз болуы керек болды, осыған орай арнайы топ зерттеу жұмыстарын бастады.&lt;ref name=&quot;Aerlines&quot;&gt;{{cite web |last=Cannegieter |first=Roger |url=http://www.aerlines.nl/issue_31/31_Cannegieter_Ranging_Capabilities.pdf |title=Long Range vs. Ultra High Capacity|publisher=Aerlines.nl |accessdate=сәуір 8, 2010}}&lt;/ref&gt; 
&lt;ref name=&quot;BabejPollak&quot;&gt;{{Cite news | last1=Babej |first1=Marc E. |last2=Pollak |first2=Tim |url=http://www.forbes.com/2006/05/23/unsolicited-advice-advertising-cx_meb_0524boeing.html | title =Boeing Versus Airbus |work=Forbes |date=мамыр 24, 2006 |accessdate=сәуір 8, 2010}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Dreamliner logo.svg|thumb|''Dreamliner'' логотипі 2003 жылы шілдеде таныстырылды.|alt=The Dreamliner logo.]]
Sonic Cruiser-ді алмастыраты жобаға &quot;Boeing 7E7&quot; атауы берілді (өндірістік ішкі атауы: &quot;Y2&quot;).&lt;ref&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2003/march/cover.html |title=Maximizing the Middle, Finding the sweet spot in the market |publisher=Boeing Frontier magazine |date=March 2003}}&lt;/ref&gt; 
Boeing-тің Sonic Cruiser мен Boeing 7E7 ұшақтары аясында жасалған технологиялары компания өнімдерін жақсартуға бағытталған «Йеллоустоун жобасына» енгізілді (Boeing 7E7 осы жобаның алғашқы қадамы болды).&lt;ref name=&quot;Boe_787_power_on&quot;&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2008/q2/080620b_nr.html |title=Boeing Achieves 787 Power On | publisher =Boeing |date=маусым 20, 200}}&lt;/ref&gt; 
Boeing 7E7 концепциясының алғашқы суреттерінде ұшақта түсірілген кабина терезесі, төмендетілген ұшы және [[акула]] жүзбесіне ұқсас ұшақ құйрығы болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/articles/2007/10/22/218786/daydream-believer-how-different-is-the-boeing-787.html |title=Daydream believer: How different is the Boeing 787? |work=Flight International |accessdate=December 14, 2010}}&lt;/ref&gt; 
Алғашында &quot;E&quot; әріпі бірнеше мағынаны береді деп айтылды: тиімді (efficiency), қоршаған ортаға зиян келтірмейтін (environmentally friendly). Алайда кейін [[Boeing]] оны &quot;8&quot; санына ұқсас келеді деп хабарлады.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot; /&gt; 
[[2003 жыл]]ы [[шілде]]де 500 000 адам қатысқан онлайн дауыс беру нәтижесінде ұшаққа «Dreamliner» атауы берілді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2003/july/i_nan.html |title='Name Your Plane' sweepstakes |date= шілде 2003 |publisher=Boeing Frontiers Online |accessdate=September 28, 2007}}&lt;/ref&gt; 
Басқа атаулар қатарында eLiner , Global Cruiser және Stratoclimber болды.

[[Сурет:All Nippon Airways Boeing 787 Dreamliner two.jpg|thumb|left|All Nippon Airways 2004 жылы 50 ұшаққа тапсырысымен 787 Dreamliner бағдарламасына қосылды.|alt=B787 in launch customer All Nippon Airways' blue and white livery. In the background are two assembly halls, with huge doors facing left. Vehicles are parked in front of the halls.]]
[[2004 жыл]]ы [[26 сәуір]]де [[Жапония|жапондық]] [[All Nippon Airways]] (ANA) әуе компаниясы жаңа ұшақтың алғашқы тапсырыс берушісі болды: ANA 50 ұшаққа тапсырыс берді, ал олардың тапсырылуы [[2008 жыл]]дың аяғына белгіленді.&lt;ref&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2004/q2/nr_040426g.html |title=Boeing Launches 7E7 Dreamliner |work=Boeing |date=сәуір 26, 2004| accessdate=маусым 14, 2011}}&lt;/ref&gt; 
ANA тапсырыс берілген ұшақтардың 30 жергілікті әуе линияларына арналған Boeing 787-3 (бір класста 290-330 орынды), қалған 20 орта магистральді халықаралық қатынастарға арналған (мысалы, [[Токио]] Нарита - [[Бейжің]]) Boeing 787-8 нұсқасында (екі класста 210-250 орын) тапсырыс берді. Ұшақ ANA әуе компаниясына бұрын болмаған [[Денвер]], [[Мәскеу]] және [[Нью-Дели]] қалаларына жаңа бағыттарды ашуға мүмкіндік берді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.metrodenver.org/blog-tags/industries/ANA-Japan-Denver-international-flight.html |title=ANA says Denver still in hunt for non-stop to Tokyo |publisher=Metro Denver |date=сәуір 8, 2009 |accessdate=December 14, 2010}}&lt;/ref&gt; 
Boeing 787-3 және Boeing 787-8 ұшақтың алғашқы нұсқалар болды, ал Boeing 787-9 қолданысқа [[2010 жыл]]ы енгізілмек болды.

=== Жобалануы ===
787 ұшағын өдіруде алғаш рет көп алюмини беттері мен 50 000 біріктіру элементінің орнына бір алюминий құймыснан тұратын секциялар қолданылған.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rdmag.com/Featured-Articles/2006/11/The-Dream-of-Composites/ |title=The Dream of Composites |work=R&amp;D Magazine |date=қараша 20, 2006 |accessdate= қараша 23, 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name =rdmag_200707&gt;{{cite news |url=http://www.rdmag.com/Featured-Articles/2006/11/The-Dream-of-Composites/ |title=The Dream of Composites | work= RD mag | last =Walz | first1= Martha |date= қараша 20, 2006 |accessdate= September 2, 2011}}&lt;/ref&gt;
Boeing ұшаққа екі қозғалтқыш түрін таңдап алды: General Electric GEnx және Rolls-Royce Trent 1000.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot; /&gt;
Boeing 787-ні жасауда композитті материалдардың қолданылуы оның 767-ге қарағанда 20 %-ға үнемдірек екенін,&lt;ref name=AviationWeek_2009_0109&gt;{{cite web |url= http://www.aviationweek.com/aw/generic/story_generic.jsp?channel=comm&amp;id=news/WIND010909.xml&amp;headline=Boeing%20Rules%20Out%20787%20Window%20Change |title= Boeing Rules Out 787 Window Change |accessdate= маусым 14, 2011 | last =Norris | first= Guy |date= қаңтар 9, 2009 |work=[[Aviation Week]]}}&lt;/ref&gt; қозғалтқыштың пайдалылығы шамамен 40 %-ға жақсарғанын,&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.designnews.com/document.asp?doc_id=222308 |title=Design News – Features – Boeing's 'More Electric' 787 Dreamliner Spurs Engine Evolution |first= Joseph|last=Ogando|publisher=designnews.com |date=маусым 7, 2007| accessdate= September 7, 2011}}&lt;/ref&gt; аэродинамиканың жақсартылғанын хабарлады.&lt;ref name=start&gt;{{cite web |url= http://www.flightglobal.com/channels/mro/articles/2006/03/27/205611/dream-start.html | title=Dream start |first= Carole|last=Shifrin|work=Flight International|date=March 27, 2006|accessdate=September 7, 2011}}&lt;/ref&gt;
787-8 бен -9 ETOPS бойынша 330 минуттық ұшуға сертификатталуы керек болды.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Pandey |first=Mohan |title=How Boeing Defied the Airbus Challenge |year=2010 |publisher=Createspace |location=USA |isbn=978-1-4505-0113-2 |url=http://www.amazon.com/How-Boeing-Defied-Airbus-Challenge/dp/1450501133/ref=tmm_pap_title_0}}&lt;/ref&gt;

Жобалау барысында 787 моделі Boeing комапаниясының Transonic Wind Tunnel тоннелінде, QinetiQ компаниясының Франбородағы (Ұлыбритания) 5-метрлік аэродинамикалық трубасында, [[NASA]]-ның Ames Research орталығының аэродинамикалық трубасында, Францияның аэродинамиканы зерттеу агенттігінде (ONERA) сынақтан өтті. Соңғы нұсқаның сырт көрінісі қарапайым болап келді: алғашқыда ұсынылған ұшақтың ұшы мен кабина терезелері қарапайымға алмастырылды. 2004 жылдың соңында ұшаққа тапсырыстар саны 237-ге жетті.&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.reinforcedplastics.com/view/4282/boeings-787-trials-tribulations-and-restoring-the-dream/|title=Boeing's 787: trials, tribulations, and restoring the dream|work=Reinforced Plastics|accessdate=шілде 29, 2010|last=Marsh|first=George}}&lt;/ref&gt;
Алғашында 787-8 нұсқасы $ 120 млн бағаланды, бұл өндірісті таң қалдырған төмен нәтиже болды. 2007 жылы бағалар келесідей болып өзгертілді: 787-3 нұсқасы $ 146-151,5 млн, 787-8 нұсқасы $ 157-167 млн және 787-9 нұсқасы $ 189-200 млн.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://atwonline.com/aircraftenginescomponents/news/boeing-boosts-aircraft-prices-55-rising-cost-labor-materials-0309 |title=Boeing boosts aircraft prices 5.5% on rising cost of labor, materials |publisher=[[Air Transport World]] |date=маусым 26, 2007| accessdate=September 2, 2011}}&lt;/ref&gt;

=== Қолданысқа енгізілуі ===

== Нұсқалары ==
Dreamliner-дің ең алғашқы нұсқасы, қысқалау 787-8, 2009 жылдың желтоқсанында ұша бастады. Кейінірек ұзағырақ 787-9 2013 жылдың қыркүйегінде, одан кейін ең ұзын нұсқасы 787-10 2017 жылдың наурызында ұша бастады. Бұл нұсқалар ИКАО ұшақ типінің белгілеушілерінің тізімінде сәйкесінше B788, B789 және B78X деп аталады. Қысқа қашықтықтағы 787-3 2010 жылы жойылды.

'''787-8'''

Бастапқы 787-8 қанатының кеңдігі 56,7 м (186 фут). Әдеттегі сыйымдылығы 242 жолаушы және 7 355 теңіз милі (13 621 км; 8 464 миль) қашықтығы бар −8 787 отбасының базалық үлгісі болып табылады және 2011 жылы қызметке бірінші болып кірді. 787-8 ескірген Boeing 767-300ER және Airbus A330-200 ұшақтарын ауыстыруға, сондай-ақ бұрын үлкен ұшақтар үшін экономикалық тұрғыдан тиімсіз болған, жаңа нарықтарды кеңейтуге бағытталған&lt;ref&gt;https://simpleflying.com/boeing-787-increased-connectivity-new-city-pairs/&lt;/ref&gt;. 2019 жылдың қазан айында 787 тапсырыстың шамамен 29% 787-8 нұсқасы болды. 

'''787-9'''

787-8 сияқты қанатының кеңдігін сақтай отырып, 787-9 ұзартылған және күшейтілген нұсқа болып табылады, фюзеляж 20 фут (6,1 м) ұзағырақ және жоғары максималды ұшып көтерілу салмағы (MTOW) 54 500 фунт (24 700 кг). Ұшу қашықтығы 7 635 теңіз милі (8 786 миль; 14 140 км), үш класты конфигурацияда 296 жолаушыға арналған &lt;ref&gt;787 Dreamliner performance summary&lt;nowiki/&gt;https://www.boeing.com/commercial/787/by-design/#/all-model-performance-summary&lt;/ref&gt;. Boeing 767-400ER және Airbus A330-300 ұшақтарын ауыстыруға бағытталған. Ол Airbus A330-900-мен бәсекелеседі.


'''787-10'''

2017 жылдың 17 ақпанында 787 ең ұзын нұсқасы 68,3 метрлік 787-10 шықты. 

2005 жылдың желтоқсанында Emirates және Qantas сұрауы бойынша Boeing 787-9 ұшағын 290-нан 310 жолаушыға дейін кеңейту мүмкіндігін зерттей бастады. Зерттеу барысында 787 әзірлеу бағдарламасы бойынша Boeing вице-президенті Майк Бэйр, сондай сыйымдылыққа басқа тұтынушылар қызығушылық білдірсе, бірден 787-10 әзірлеуді жалғастыру оңайырақ болғанын айтты. 2013 жылдың 30 мамырында Singapore Airlines 2018–2019 жылдары жеткізілетін 30 787-10 (Боинг бағдарламаны іске қосқан жағдайда) тапсырыс беретінін мәлімдеп, алғашқы тапсырыс беруші болды. 2013 жылдың 18 маусымында Boeing Париждегі Әуе Шоу барысында 102 ұшағына тапсырыстары немесе міндеттемелері бар 787-10 ұшағын сатты. Сатып алушылардың арасында Air Lease Corporation (30), Singapore Airlines (30), United Airlines (20), және British Airways (12) болды &lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20180719132838/http://active.boeing.com/commercial/orders/displaystandardreport.cfm?cboCurrentModel=787&amp;optReportType=AllModels&amp;cboAllModel=787&amp;ViewReportF=View+Report&lt;/ref&gt;. 

== Техникалық сипаттамасы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+787 техникалық сипаттамасы
!Model
!787-8
!787-9
!787-10
|-
!Экипаж саны
| colspan=&quot;3&quot; |Екеу
|-
!Жолаушылар саны, 2-кластық
|242: 24J @85&quot; + 218Y @32&quot;
|290: 28J @85&quot; + 262Y @32&quot;
|330: 32J @85&quot; + 298Y @32&quot;
|-
!Жолаушылар саны, 1-кластық
|Max. 359, exit limit 381
|Max. 406, exit limit 420
|Max. 440, exit limit 440
|-
!Ұзындығы
|56.72 м.
|62.81 м.
|68.28 м.
|-
!Қанаты
| colspan=&quot;3&quot; |Көлемі 377 м.
|-
!Қанат кеңістігі
| colspan=&quot;3&quot; |Ұзындығы 60.12 м., орта аккорд 6.27 м.
|-
!Биіктігі
|16.92 м.
| colspan=&quot;2&quot; |17.02 м.
|-
!Фюзеляж
| colspan=&quot;3&quot; |Кабинаның ені: 5.49 метр
Сыртқы ені: 5.77 метр. Биіктігі: 5.94 м.
|-
!Жүк сыйымдылығы
|136.7 м³
28 LD3 or 9 (88×125) pallets
|172.5 м³
36 LD3 or 11 (96×125) pallets
|191.4 м³
40 LD3 or 13 (96×125) pallets
|-
!Максималды ұшу салмағы
|227,930 кг.
| colspan=&quot;2&quot; |254,011 кг.
|-
!Максималды жүктеме
|43,318 кг.
|52,587 кг.
|57,277 кг.
|-
!Жүксыз жұмыс салмағы
|119,950 кг.
|128,850 кг.
|135,500 кг.
|-
!Жанармай сыйымдылығы
|126,206 литр
101,323 кг.
| colspan=&quot;2&quot; |126,372 литр
101,456 кг.
|-
!Жылдамдығы
| colspan=&quot;3&quot; |Максимум.: Mach 0.90 (516 kН; 956 км/сағ) мах;
Круиздық: 0.85 (488 kН; 903 км/сағ) мах
|-
!Қашықтағы
|13,620 км.
|14,140 км.
|11,910 км.
|-
!Ұшуға қажетті қашықтық (Takeoff)
|2,600 м.
|2,800 м.
|2,800 м.
|-
!Максималды ұшу биіктігі (ceiling)
| colspan=&quot;2&quot; |13,100 м.
|12,500 м.
|-
!Қозғалтқыштар (×2)
| colspan=&quot;3&quot; |General Electric GEnx-1B or Rolls-Royce Trent 1000
|-
!Тарту күші (×2)
|64,000 фунт (280 kN)
|71,000 фунт (320 kN)
|76,000 фунт (340 kN)
|}

== Апаттар ==

== Тағы қараңыз ==
[[Airbus A350 XWB]]
== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

== Дереккөздер ==

== Сыртқы сілтемелер ==

{{Boeing ұшақтары}}

[[Санат:Boeing ұшақтары]]
[[Санат:Жолаушы ұшақтары]]</text>
      <sha1>q0b51lo6ctuzh7xw77o3d1lm4zdg6da</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575548</id>
      <parentid>3575547</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T14:46:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Нұсқалары */</comment>
      <origin>3575548</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24900" sha1="7x0vzzkx5dw2b7y0z16nfckp7y59mv5" xml:space="preserve">{{Ұшу аппараты
 |атауы                 = Boeing 787 Dreamliner
 |типі                  = Реактивті жолаушы ұшағы
 |өндірушісі            = [[Boeing]]
 |мемлекеті             = {{USA}}
 |суреті                = Boeing 787 landing with thrust reversers activated.jpg
 |қолтаңба              = Boeing 787 Dreamliner  ұшағы Варшава әуежайында
 |жобалаушысы           = [[Boeing]]
 |бас конструкторы      = 
 |алғашқы ұшуы          = [[2009 жыл]]ы [[15 желтоқсан]]
 |эксплуатация басталуы = [[2011 жыл]]ы [[26 қазан]]
 |эксплуатация аяқталуы = 
 |статусы               = Қолданыста, өндірілуде
 |негізгі эксплуатанты  = [[All Nippon Airways]]&lt;br /&gt;[[Japan Airlines]]&lt;br /&gt;[[United Airlines]]&lt;br /&gt;[[Air India]]
 |басқа эксплуатанттары = 
 |өндіріс жылдары       = [[2007 жыл]]дан бастап
 |шығарылған бірліктері = 66 ([[2013 жыл]]дың [[маусым]]ы)&lt;ref name=&quot;Boeing Orders and Deliveries&quot;&gt;[http://active.boeing.com/commercial/orders/index.cfm Boeing Commercial Airplanes - Orders and Deliveries]&lt;/ref&gt;
 |жобалау құны          = $32 млрд ([[2011 жыл]]ғы [[Boeing]] шығыны)&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Gates, Dominic |title=Boeing celebrates 787 delivery as program's costs top $32 billion|url=http://seattletimes.nwsource.com/html/businesstechnology/2016310102_boeing25.html |work=The Seattle Times |date=September 24, 2011 |accessdate=September 26, 2011}}&lt;/ref&gt; 
 |бірлігінің құны       = 787-8: $206,8 млн&lt;ref name=&quot;prices&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.boeing.com/commercial/prices/|title=Boeing Commercial Airplanes prices|publisher=Boeing|accessdate=тамыз 7, 2012|archiveurl=http://www.webcitation.org/6DAWELAd8|archivedate=2012-12-25}}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt;787-9: $243,6 млн&lt;ref name=&quot;prices&quot;/&gt;
 |базалық моделі        = 
 |бөлек мақалалары бар нұсқалар = 
 |ортаққордағы санаты   = Boeing 787
}}
'''Boeing 787 Dreamliner''' — американдық [[Boeing]] корпорация жасап шығарған кең фюзеляжды екіқозғалтқышты реактивті жолаушы ұшағы. Ұшақ нұсқаларына байланысты 210-нан 330 жолаушыны тасымалдай алады. [[Boeing]] компаниясының хабарлауынша, бұл компанияның ең үнемді ұшағы және фюзеляжы негізінен композитті материалдан жасалған әлемдегі ең үлкен ұшақ.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot;&gt;{{cite book | last1 =Norris | first1= G | last2= Thomas | first2= G | last3= Wagner | first3= M | last4= Forbes Smith | first4= C |title=Boeing 787 Dreamliner – Flying Redefined |publisher=Aerospace Technical Publications International |year=2005 |isbn= 0-9752341-2-9}}&lt;/ref&gt; 787 ұшағы өзі алмастырған [[Boeing 767]] ұшағына қарағанда 20 %-ға аз жанармай қолданады.&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.flightglobal.com/news/articles/powering-the-dream-atypical-paths-to-boeing-787-eis-362160/ |title=Powering the Dream: Atypical paths to Boeing 787 EIS |author= Croft, Jon |publisher= Flight International |date= 17 қазан 2011 |accessdate= қаңтар 20, 2013}}&lt;/ref&gt; Dreamliner-дің басты ерекшеліктері: ұшудың электронды жүйелердің, 4 беткері әйнек, қозғалтқыш гондоласындағы шудан қорғайтын шеврондар және ұшақ ұшының жатық контуры. Ұшақ өзінен үлкенірек [[Boeing 777|777]] моделімен типтес болғандықтан ұшқыштар екі ұшақты басқару үшін бір квалификацияны меңгереді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://fsims.faa.gov/wdocs/fsb/b-787_fsb.pdf |title=Flight Standardization Board Report|date=тамыз 25, 2011 |work=[[Federal Aviation Administration]] |accessdate=қараша 8, 2011}}&lt;/ref&gt;

[[2005 жыл]]дың [[28 қаңтар]]ына дейін ұшақ Boeing 7E7 деген уақытша атпен белгілі болды.&lt;ref name=&quot;Designation&quot;&gt;{{Cite press release |title=Boeing Gives the Boeing 7E7 Dreamliner a Model Designation |publisher=Boeing |date=қаңтар 28, 2005 |url=http://www.boeing.com/news/releases/2005/q1/nr_050128g.html | accessdate=маусым 14, 2011}}&lt;/ref&gt; Алғашқы 787 [[2007 жыл]]ы [[8 шілде]]де Эверетт қаласындағы (Вашингтон штаты) Boeing компаниясының зауытынан шығарылып бұқара алдында көрсетілді. Бұл кезде ұшаққа 677 тапсырыс түскен болатын.&lt;ref name=&quot;677 orders&quot;&gt;{{Cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2007/q3/070708b_nr.html |title=Boeing Celebrates the Premiere of the 787 Dreamliner |publisher=Boeing|date=шілде 8, 2007 |accessdate=қаңтар 21, 2011}}&lt;/ref&gt; [[2013 жыл]]дың [[мамыр]]ына қарай Boeing 787 ұшағына 58 тапсырыс берушіден 890 ұшаққа тапсырыс жасалды. Оның ең көбі International Lease Finance Corporation (ILFC) компаниясынан түсті.

.

== Тарихы ==
=== Алғышарттары ===
[[1990 жыл]]дардың соңында [[Boeing]] 747-400 және [[Boeing 767|767]] ұшақтарының сатылымы төмендеуіне байланысты оларды алмастыратын жаңа ұшақтың бағдарламасын қарастыра бастады. Компания 2 жаңа ұшақты ұсынды. Біріншісі — Boeing 747X, ол 747-400 ұшағын ұзарту және жақсарту арқылы жасалмақ болған. Ал екіншісі — Sonic Cruiser, ол 767 ұшағымен бірдей мөлшерде жанармай шығындай отырып одан 15 % артық жылдамдықпен (шамамен 0,98 М) ұша алатын.&lt;ref name=&quot;need-speed&quot;&gt;{{cite web|last=Gunter|first=Lori|url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2002/july/i_ca2.html |title=The Need for Speed, Boeing's Sonic Cruiser team focuses on the future|publisher=Boeing Frontier magazine|date=шілде 2002| accessdate =қаңтар 21, 2011}}&lt;/ref&gt; 
Boeing 747X ұшағына қызығушылық болмады, ал Sonic Criuser болашағы жарқын көрінді. Бірнеше ірі [[АҚШ]] әуе компаниялары, [[Continental Airlines]]-пен қоса, Sonic Criuser концепциясына назар аударды, алайда олар ұшақты қолдану шығынына қатысты қамкөңіл көрсетті.&lt;ref name=&quot;Forbes_Sonic_Cruiser_20010528&quot;&gt;{{cite news|title=Paper plane: That Mach 0.95 Sonic Cruiser from Boeing will never fly. Here's why. |last=Banks |first=Howard |work=Forbes |date=мамыр 28, 2001 |url=http://members.forbes.com/global/2001/0528/056.html | accessdate =маусым 7, 2007}}&lt;/ref&gt;

[[2001 жыл]]дың [[11 қыркүйек|11 қыркүйегіндегі]] лаңкестік актілер]] мен мұнай бағасының өсуі әлемдік ұшақ нарығына өзгеріс әкелді: енді әуе компанияларын жылдамдық емес, үнемділік қызықтырды. Сол кезде ең көп залал шеккен әуе тасымалдаушылары, әсіресе [[АҚШ]] компаниялары, Sonic Cruiser-дің мүмкін тапсырыс берушілері болған. Сондықтан [[2002 жыл]]ы [[20 желтоқсан]]да Boeing Sonic Cruiser жобасынан бас тартатынын мәлімдеді. [[2003 жыл]]ы [[29 қаңтар]]да компания өз бағытынын өзгеретінін мәлімдеді: Boeing Sonic Cruiser технологияларын қолдана отырып қарапайым пішімдегі Boeing 7E7 ұшағын жасайтынын айтты.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|agency=Associated Press |url=http://seattletimes.com/html/nationworld/2009373399_apusboeing787historyglance.html|title=History of the Boeing 787|work=Seattle Times| date =маусым 23, 2000|accessdate=28 қазан 2012}}&lt;/ref&gt; 
Жаңа ұшақ сыйымдылығы одан үлкен [[Boeing 747|747]] ұшағынан аз болуы керек болды, осыған орай арнайы топ зерттеу жұмыстарын бастады.&lt;ref name=&quot;Aerlines&quot;&gt;{{cite web |last=Cannegieter |first=Roger |url=http://www.aerlines.nl/issue_31/31_Cannegieter_Ranging_Capabilities.pdf |title=Long Range vs. Ultra High Capacity|publisher=Aerlines.nl |accessdate=сәуір 8, 2010}}&lt;/ref&gt; 
&lt;ref name=&quot;BabejPollak&quot;&gt;{{Cite news | last1=Babej |first1=Marc E. |last2=Pollak |first2=Tim |url=http://www.forbes.com/2006/05/23/unsolicited-advice-advertising-cx_meb_0524boeing.html | title =Boeing Versus Airbus |work=Forbes |date=мамыр 24, 2006 |accessdate=сәуір 8, 2010}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Dreamliner logo.svg|thumb|''Dreamliner'' логотипі 2003 жылы шілдеде таныстырылды.|alt=The Dreamliner logo.]]
Sonic Cruiser-ді алмастыраты жобаға &quot;Boeing 7E7&quot; атауы берілді (өндірістік ішкі атауы: &quot;Y2&quot;).&lt;ref&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2003/march/cover.html |title=Maximizing the Middle, Finding the sweet spot in the market |publisher=Boeing Frontier magazine |date=March 2003}}&lt;/ref&gt; 
Boeing-тің Sonic Cruiser мен Boeing 7E7 ұшақтары аясында жасалған технологиялары компания өнімдерін жақсартуға бағытталған «Йеллоустоун жобасына» енгізілді (Boeing 7E7 осы жобаның алғашқы қадамы болды).&lt;ref name=&quot;Boe_787_power_on&quot;&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2008/q2/080620b_nr.html |title=Boeing Achieves 787 Power On | publisher =Boeing |date=маусым 20, 200}}&lt;/ref&gt; 
Boeing 7E7 концепциясының алғашқы суреттерінде ұшақта түсірілген кабина терезесі, төмендетілген ұшы және [[акула]] жүзбесіне ұқсас ұшақ құйрығы болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/articles/2007/10/22/218786/daydream-believer-how-different-is-the-boeing-787.html |title=Daydream believer: How different is the Boeing 787? |work=Flight International |accessdate=December 14, 2010}}&lt;/ref&gt; 
Алғашында &quot;E&quot; әріпі бірнеше мағынаны береді деп айтылды: тиімді (efficiency), қоршаған ортаға зиян келтірмейтін (environmentally friendly). Алайда кейін [[Boeing]] оны &quot;8&quot; санына ұқсас келеді деп хабарлады.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot; /&gt; 
[[2003 жыл]]ы [[шілде]]де 500 000 адам қатысқан онлайн дауыс беру нәтижесінде ұшаққа «Dreamliner» атауы берілді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2003/july/i_nan.html |title='Name Your Plane' sweepstakes |date= шілде 2003 |publisher=Boeing Frontiers Online |accessdate=September 28, 2007}}&lt;/ref&gt; 
Басқа атаулар қатарында eLiner , Global Cruiser және Stratoclimber болды.

[[Сурет:All Nippon Airways Boeing 787 Dreamliner two.jpg|thumb|left|All Nippon Airways 2004 жылы 50 ұшаққа тапсырысымен 787 Dreamliner бағдарламасына қосылды.|alt=B787 in launch customer All Nippon Airways' blue and white livery. In the background are two assembly halls, with huge doors facing left. Vehicles are parked in front of the halls.]]
[[2004 жыл]]ы [[26 сәуір]]де [[Жапония|жапондық]] [[All Nippon Airways]] (ANA) әуе компаниясы жаңа ұшақтың алғашқы тапсырыс берушісі болды: ANA 50 ұшаққа тапсырыс берді, ал олардың тапсырылуы [[2008 жыл]]дың аяғына белгіленді.&lt;ref&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2004/q2/nr_040426g.html |title=Boeing Launches 7E7 Dreamliner |work=Boeing |date=сәуір 26, 2004| accessdate=маусым 14, 2011}}&lt;/ref&gt; 
ANA тапсырыс берілген ұшақтардың 30 жергілікті әуе линияларына арналған Boeing 787-3 (бір класста 290-330 орынды), қалған 20 орта магистральді халықаралық қатынастарға арналған (мысалы, [[Токио]] Нарита - [[Бейжің]]) Boeing 787-8 нұсқасында (екі класста 210-250 орын) тапсырыс берді. Ұшақ ANA әуе компаниясына бұрын болмаған [[Денвер]], [[Мәскеу]] және [[Нью-Дели]] қалаларына жаңа бағыттарды ашуға мүмкіндік берді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.metrodenver.org/blog-tags/industries/ANA-Japan-Denver-international-flight.html |title=ANA says Denver still in hunt for non-stop to Tokyo |publisher=Metro Denver |date=сәуір 8, 2009 |accessdate=December 14, 2010}}&lt;/ref&gt; 
Boeing 787-3 және Boeing 787-8 ұшақтың алғашқы нұсқалар болды, ал Boeing 787-9 қолданысқа [[2010 жыл]]ы енгізілмек болды.

=== Жобалануы ===
787 ұшағын өдіруде алғаш рет көп алюмини беттері мен 50 000 біріктіру элементінің орнына бір алюминий құймыснан тұратын секциялар қолданылған.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rdmag.com/Featured-Articles/2006/11/The-Dream-of-Composites/ |title=The Dream of Composites |work=R&amp;D Magazine |date=қараша 20, 2006 |accessdate= қараша 23, 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name =rdmag_200707&gt;{{cite news |url=http://www.rdmag.com/Featured-Articles/2006/11/The-Dream-of-Composites/ |title=The Dream of Composites | work= RD mag | last =Walz | first1= Martha |date= қараша 20, 2006 |accessdate= September 2, 2011}}&lt;/ref&gt;
Boeing ұшаққа екі қозғалтқыш түрін таңдап алды: General Electric GEnx және Rolls-Royce Trent 1000.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot; /&gt;
Boeing 787-ні жасауда композитті материалдардың қолданылуы оның 767-ге қарағанда 20 %-ға үнемдірек екенін,&lt;ref name=AviationWeek_2009_0109&gt;{{cite web |url= http://www.aviationweek.com/aw/generic/story_generic.jsp?channel=comm&amp;id=news/WIND010909.xml&amp;headline=Boeing%20Rules%20Out%20787%20Window%20Change |title= Boeing Rules Out 787 Window Change |accessdate= маусым 14, 2011 | last =Norris | first= Guy |date= қаңтар 9, 2009 |work=[[Aviation Week]]}}&lt;/ref&gt; қозғалтқыштың пайдалылығы шамамен 40 %-ға жақсарғанын,&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.designnews.com/document.asp?doc_id=222308 |title=Design News – Features – Boeing's 'More Electric' 787 Dreamliner Spurs Engine Evolution |first= Joseph|last=Ogando|publisher=designnews.com |date=маусым 7, 2007| accessdate= September 7, 2011}}&lt;/ref&gt; аэродинамиканың жақсартылғанын хабарлады.&lt;ref name=start&gt;{{cite web |url= http://www.flightglobal.com/channels/mro/articles/2006/03/27/205611/dream-start.html | title=Dream start |first= Carole|last=Shifrin|work=Flight International|date=March 27, 2006|accessdate=September 7, 2011}}&lt;/ref&gt;
787-8 бен -9 ETOPS бойынша 330 минуттық ұшуға сертификатталуы керек болды.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Pandey |first=Mohan |title=How Boeing Defied the Airbus Challenge |year=2010 |publisher=Createspace |location=USA |isbn=978-1-4505-0113-2 |url=http://www.amazon.com/How-Boeing-Defied-Airbus-Challenge/dp/1450501133/ref=tmm_pap_title_0}}&lt;/ref&gt;

Жобалау барысында 787 моделі Boeing комапаниясының Transonic Wind Tunnel тоннелінде, QinetiQ компаниясының Франбородағы (Ұлыбритания) 5-метрлік аэродинамикалық трубасында, [[NASA]]-ның Ames Research орталығының аэродинамикалық трубасында, Францияның аэродинамиканы зерттеу агенттігінде (ONERA) сынақтан өтті. Соңғы нұсқаның сырт көрінісі қарапайым болап келді: алғашқыда ұсынылған ұшақтың ұшы мен кабина терезелері қарапайымға алмастырылды. 2004 жылдың соңында ұшаққа тапсырыстар саны 237-ге жетті.&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.reinforcedplastics.com/view/4282/boeings-787-trials-tribulations-and-restoring-the-dream/|title=Boeing's 787: trials, tribulations, and restoring the dream|work=Reinforced Plastics|accessdate=шілде 29, 2010|last=Marsh|first=George}}&lt;/ref&gt;
Алғашында 787-8 нұсқасы $ 120 млн бағаланды, бұл өндірісті таң қалдырған төмен нәтиже болды. 2007 жылы бағалар келесідей болып өзгертілді: 787-3 нұсқасы $ 146-151,5 млн, 787-8 нұсқасы $ 157-167 млн және 787-9 нұсқасы $ 189-200 млн.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://atwonline.com/aircraftenginescomponents/news/boeing-boosts-aircraft-prices-55-rising-cost-labor-materials-0309 |title=Boeing boosts aircraft prices 5.5% on rising cost of labor, materials |publisher=[[Air Transport World]] |date=маусым 26, 2007| accessdate=September 2, 2011}}&lt;/ref&gt;

=== Қолданысқа енгізілуі ===

== Нұсқалары ==
Dreamliner-дің ең алғашқы нұсқасы, қысқалау Boeing 787-8, [[2009 жыл]]дың [[желтоқсан]]ында ұша бастады. Кейінірек ұзағырақ 787-9 2013 жылдың қыркүйегінде, одан кейін ең ұзын нұсқасы 787-10 2017 жылдың наурызында ұша бастады. Бұл нұсқалар ИКАО ұшақ типінің белгілеушілерінің тізімінде сәйкесінше B788, B789 және B78X деп аталады. Қысқа қашықтықтағы 787-3 2010 жылы жойылды.

'''787-8'''

Бастапқы 787-8 қанатының кеңдігі 56,7 м (186 фут). Әдеттегі сыйымдылығы 242 жолаушы және 7 355 теңіз милі (13 621 км; 8 464 миль) қашықтығы бар −8 787 отбасының базалық үлгісі болып табылады және 2011 жылы қызметке бірінші болып кірді. 787-8 ескірген Boeing 767-300ER және Airbus A330-200 ұшақтарын ауыстыруға, сондай-ақ бұрын үлкен ұшақтар үшін экономикалық тұрғыдан тиімсіз болған, жаңа нарықтарды кеңейтуге бағытталған&lt;ref&gt;https://simpleflying.com/boeing-787-increased-connectivity-new-city-pairs/&lt;/ref&gt;. 2019 жылдың қазан айында 787 тапсырыстың шамамен 29% 787-8 нұсқасы болды. 

'''787-9'''

787-8 сияқты қанатының кеңдігін сақтай отырып, 787-9 ұзартылған және күшейтілген нұсқа болып табылады, фюзеляж 20 фут (6,1 м) ұзағырақ және жоғары максималды ұшып көтерілу салмағы (MTOW) 54 500 фунт (24 700 кг). Ұшу қашықтығы 7 635 теңіз милі (8 786 миль; 14 140 км), үш класты конфигурацияда 296 жолаушыға арналған &lt;ref&gt;787 Dreamliner performance summary&lt;nowiki/&gt;https://www.boeing.com/commercial/787/by-design/#/all-model-performance-summary&lt;/ref&gt;. Boeing 767-400ER және Airbus A330-300 ұшақтарын ауыстыруға бағытталған. Ол Airbus A330-900-мен бәсекелеседі.


'''787-10'''

2017 жылдың 17 ақпанында 787 ең ұзын нұсқасы 68,3 метрлік 787-10 шықты. 

2005 жылдың желтоқсанында Emirates және Qantas сұрауы бойынша Boeing 787-9 ұшағын 290-нан 310 жолаушыға дейін кеңейту мүмкіндігін зерттей бастады. Зерттеу барысында 787 әзірлеу бағдарламасы бойынша Boeing вице-президенті Майк Бэйр, сондай сыйымдылыққа басқа тұтынушылар қызығушылық білдірсе, бірден 787-10 әзірлеуді жалғастыру оңайырақ болғанын айтты. 2013 жылдың 30 мамырында Singapore Airlines 2018–2019 жылдары жеткізілетін 30 787-10 (Боинг бағдарламаны іске қосқан жағдайда) тапсырыс беретінін мәлімдеп, алғашқы тапсырыс беруші болды. 2013 жылдың 18 маусымында Boeing Париждегі Әуе Шоу барысында 102 ұшағына тапсырыстары немесе міндеттемелері бар 787-10 ұшағын сатты. Сатып алушылардың арасында Air Lease Corporation (30), Singapore Airlines (30), United Airlines (20), және British Airways (12) болды &lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20180719132838/http://active.boeing.com/commercial/orders/displaystandardreport.cfm?cboCurrentModel=787&amp;optReportType=AllModels&amp;cboAllModel=787&amp;ViewReportF=View+Report&lt;/ref&gt;.

== Техникалық сипаттамасы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+787 техникалық сипаттамасы
!Model
!787-8
!787-9
!787-10
|-
!Экипаж саны
| colspan=&quot;3&quot; |Екеу
|-
!Жолаушылар саны, 2-кластық
|242: 24J @85&quot; + 218Y @32&quot;
|290: 28J @85&quot; + 262Y @32&quot;
|330: 32J @85&quot; + 298Y @32&quot;
|-
!Жолаушылар саны, 1-кластық
|Max. 359, exit limit 381
|Max. 406, exit limit 420
|Max. 440, exit limit 440
|-
!Ұзындығы
|56.72 м.
|62.81 м.
|68.28 м.
|-
!Қанаты
| colspan=&quot;3&quot; |Көлемі 377 м.
|-
!Қанат кеңістігі
| colspan=&quot;3&quot; |Ұзындығы 60.12 м., орта аккорд 6.27 м.
|-
!Биіктігі
|16.92 м.
| colspan=&quot;2&quot; |17.02 м.
|-
!Фюзеляж
| colspan=&quot;3&quot; |Кабинаның ені: 5.49 метр
Сыртқы ені: 5.77 метр. Биіктігі: 5.94 м.
|-
!Жүк сыйымдылығы
|136.7 м³
28 LD3 or 9 (88×125) pallets
|172.5 м³
36 LD3 or 11 (96×125) pallets
|191.4 м³
40 LD3 or 13 (96×125) pallets
|-
!Максималды ұшу салмағы
|227,930 кг.
| colspan=&quot;2&quot; |254,011 кг.
|-
!Максималды жүктеме
|43,318 кг.
|52,587 кг.
|57,277 кг.
|-
!Жүксыз жұмыс салмағы
|119,950 кг.
|128,850 кг.
|135,500 кг.
|-
!Жанармай сыйымдылығы
|126,206 литр
101,323 кг.
| colspan=&quot;2&quot; |126,372 литр
101,456 кг.
|-
!Жылдамдығы
| colspan=&quot;3&quot; |Максимум.: Mach 0.90 (516 kН; 956 км/сағ) мах;
Круиздық: 0.85 (488 kН; 903 км/сағ) мах
|-
!Қашықтағы
|13,620 км.
|14,140 км.
|11,910 км.
|-
!Ұшуға қажетті қашықтық (Takeoff)
|2,600 м.
|2,800 м.
|2,800 м.
|-
!Максималды ұшу биіктігі (ceiling)
| colspan=&quot;2&quot; |13,100 м.
|12,500 м.
|-
!Қозғалтқыштар (×2)
| colspan=&quot;3&quot; |General Electric GEnx-1B or Rolls-Royce Trent 1000
|-
!Тарту күші (×2)
|64,000 фунт (280 kN)
|71,000 фунт (320 kN)
|76,000 фунт (340 kN)
|}

== Апаттар ==

== Тағы қараңыз ==
[[Airbus A350 XWB]]
== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

== Дереккөздер ==

== Сыртқы сілтемелер ==

{{Boeing ұшақтары}}

[[Санат:Boeing ұшақтары]]
[[Санат:Жолаушы ұшақтары]]</text>
      <sha1>7x0vzzkx5dw2b7y0z16nfckp7y59mv5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575549</id>
      <parentid>3575548</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T14:47:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Нұсқалары */</comment>
      <origin>3575549</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24932" sha1="95xx0uh6hgnqusz2vnjiy4qs3syyv2p" xml:space="preserve">{{Ұшу аппараты
 |атауы                 = Boeing 787 Dreamliner
 |типі                  = Реактивті жолаушы ұшағы
 |өндірушісі            = [[Boeing]]
 |мемлекеті             = {{USA}}
 |суреті                = Boeing 787 landing with thrust reversers activated.jpg
 |қолтаңба              = Boeing 787 Dreamliner  ұшағы Варшава әуежайында
 |жобалаушысы           = [[Boeing]]
 |бас конструкторы      = 
 |алғашқы ұшуы          = [[2009 жыл]]ы [[15 желтоқсан]]
 |эксплуатация басталуы = [[2011 жыл]]ы [[26 қазан]]
 |эксплуатация аяқталуы = 
 |статусы               = Қолданыста, өндірілуде
 |негізгі эксплуатанты  = [[All Nippon Airways]]&lt;br /&gt;[[Japan Airlines]]&lt;br /&gt;[[United Airlines]]&lt;br /&gt;[[Air India]]
 |басқа эксплуатанттары = 
 |өндіріс жылдары       = [[2007 жыл]]дан бастап
 |шығарылған бірліктері = 66 ([[2013 жыл]]дың [[маусым]]ы)&lt;ref name=&quot;Boeing Orders and Deliveries&quot;&gt;[http://active.boeing.com/commercial/orders/index.cfm Boeing Commercial Airplanes - Orders and Deliveries]&lt;/ref&gt;
 |жобалау құны          = $32 млрд ([[2011 жыл]]ғы [[Boeing]] шығыны)&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Gates, Dominic |title=Boeing celebrates 787 delivery as program's costs top $32 billion|url=http://seattletimes.nwsource.com/html/businesstechnology/2016310102_boeing25.html |work=The Seattle Times |date=September 24, 2011 |accessdate=September 26, 2011}}&lt;/ref&gt; 
 |бірлігінің құны       = 787-8: $206,8 млн&lt;ref name=&quot;prices&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.boeing.com/commercial/prices/|title=Boeing Commercial Airplanes prices|publisher=Boeing|accessdate=тамыз 7, 2012|archiveurl=http://www.webcitation.org/6DAWELAd8|archivedate=2012-12-25}}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt;787-9: $243,6 млн&lt;ref name=&quot;prices&quot;/&gt;
 |базалық моделі        = 
 |бөлек мақалалары бар нұсқалар = 
 |ортаққордағы санаты   = Boeing 787
}}
'''Boeing 787 Dreamliner''' — американдық [[Boeing]] корпорация жасап шығарған кең фюзеляжды екіқозғалтқышты реактивті жолаушы ұшағы. Ұшақ нұсқаларына байланысты 210-нан 330 жолаушыны тасымалдай алады. [[Boeing]] компаниясының хабарлауынша, бұл компанияның ең үнемді ұшағы және фюзеляжы негізінен композитті материалдан жасалған әлемдегі ең үлкен ұшақ.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot;&gt;{{cite book | last1 =Norris | first1= G | last2= Thomas | first2= G | last3= Wagner | first3= M | last4= Forbes Smith | first4= C |title=Boeing 787 Dreamliner – Flying Redefined |publisher=Aerospace Technical Publications International |year=2005 |isbn= 0-9752341-2-9}}&lt;/ref&gt; 787 ұшағы өзі алмастырған [[Boeing 767]] ұшағына қарағанда 20 %-ға аз жанармай қолданады.&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.flightglobal.com/news/articles/powering-the-dream-atypical-paths-to-boeing-787-eis-362160/ |title=Powering the Dream: Atypical paths to Boeing 787 EIS |author= Croft, Jon |publisher= Flight International |date= 17 қазан 2011 |accessdate= қаңтар 20, 2013}}&lt;/ref&gt; Dreamliner-дің басты ерекшеліктері: ұшудың электронды жүйелердің, 4 беткері әйнек, қозғалтқыш гондоласындағы шудан қорғайтын шеврондар және ұшақ ұшының жатық контуры. Ұшақ өзінен үлкенірек [[Boeing 777|777]] моделімен типтес болғандықтан ұшқыштар екі ұшақты басқару үшін бір квалификацияны меңгереді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://fsims.faa.gov/wdocs/fsb/b-787_fsb.pdf |title=Flight Standardization Board Report|date=тамыз 25, 2011 |work=[[Federal Aviation Administration]] |accessdate=қараша 8, 2011}}&lt;/ref&gt;

[[2005 жыл]]дың [[28 қаңтар]]ына дейін ұшақ Boeing 7E7 деген уақытша атпен белгілі болды.&lt;ref name=&quot;Designation&quot;&gt;{{Cite press release |title=Boeing Gives the Boeing 7E7 Dreamliner a Model Designation |publisher=Boeing |date=қаңтар 28, 2005 |url=http://www.boeing.com/news/releases/2005/q1/nr_050128g.html | accessdate=маусым 14, 2011}}&lt;/ref&gt; Алғашқы 787 [[2007 жыл]]ы [[8 шілде]]де Эверетт қаласындағы (Вашингтон штаты) Boeing компаниясының зауытынан шығарылып бұқара алдында көрсетілді. Бұл кезде ұшаққа 677 тапсырыс түскен болатын.&lt;ref name=&quot;677 orders&quot;&gt;{{Cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2007/q3/070708b_nr.html |title=Boeing Celebrates the Premiere of the 787 Dreamliner |publisher=Boeing|date=шілде 8, 2007 |accessdate=қаңтар 21, 2011}}&lt;/ref&gt; [[2013 жыл]]дың [[мамыр]]ына қарай Boeing 787 ұшағына 58 тапсырыс берушіден 890 ұшаққа тапсырыс жасалды. Оның ең көбі International Lease Finance Corporation (ILFC) компаниясынан түсті.

.

== Тарихы ==
=== Алғышарттары ===
[[1990 жыл]]дардың соңында [[Boeing]] 747-400 және [[Boeing 767|767]] ұшақтарының сатылымы төмендеуіне байланысты оларды алмастыратын жаңа ұшақтың бағдарламасын қарастыра бастады. Компания 2 жаңа ұшақты ұсынды. Біріншісі — Boeing 747X, ол 747-400 ұшағын ұзарту және жақсарту арқылы жасалмақ болған. Ал екіншісі — Sonic Cruiser, ол 767 ұшағымен бірдей мөлшерде жанармай шығындай отырып одан 15 % артық жылдамдықпен (шамамен 0,98 М) ұша алатын.&lt;ref name=&quot;need-speed&quot;&gt;{{cite web|last=Gunter|first=Lori|url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2002/july/i_ca2.html |title=The Need for Speed, Boeing's Sonic Cruiser team focuses on the future|publisher=Boeing Frontier magazine|date=шілде 2002| accessdate =қаңтар 21, 2011}}&lt;/ref&gt; 
Boeing 747X ұшағына қызығушылық болмады, ал Sonic Criuser болашағы жарқын көрінді. Бірнеше ірі [[АҚШ]] әуе компаниялары, [[Continental Airlines]]-пен қоса, Sonic Criuser концепциясына назар аударды, алайда олар ұшақты қолдану шығынына қатысты қамкөңіл көрсетті.&lt;ref name=&quot;Forbes_Sonic_Cruiser_20010528&quot;&gt;{{cite news|title=Paper plane: That Mach 0.95 Sonic Cruiser from Boeing will never fly. Here's why. |last=Banks |first=Howard |work=Forbes |date=мамыр 28, 2001 |url=http://members.forbes.com/global/2001/0528/056.html | accessdate =маусым 7, 2007}}&lt;/ref&gt;

[[2001 жыл]]дың [[11 қыркүйек|11 қыркүйегіндегі]] лаңкестік актілер]] мен мұнай бағасының өсуі әлемдік ұшақ нарығына өзгеріс әкелді: енді әуе компанияларын жылдамдық емес, үнемділік қызықтырды. Сол кезде ең көп залал шеккен әуе тасымалдаушылары, әсіресе [[АҚШ]] компаниялары, Sonic Cruiser-дің мүмкін тапсырыс берушілері болған. Сондықтан [[2002 жыл]]ы [[20 желтоқсан]]да Boeing Sonic Cruiser жобасынан бас тартатынын мәлімдеді. [[2003 жыл]]ы [[29 қаңтар]]да компания өз бағытынын өзгеретінін мәлімдеді: Boeing Sonic Cruiser технологияларын қолдана отырып қарапайым пішімдегі Boeing 7E7 ұшағын жасайтынын айтты.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|agency=Associated Press |url=http://seattletimes.com/html/nationworld/2009373399_apusboeing787historyglance.html|title=History of the Boeing 787|work=Seattle Times| date =маусым 23, 2000|accessdate=28 қазан 2012}}&lt;/ref&gt; 
Жаңа ұшақ сыйымдылығы одан үлкен [[Boeing 747|747]] ұшағынан аз болуы керек болды, осыған орай арнайы топ зерттеу жұмыстарын бастады.&lt;ref name=&quot;Aerlines&quot;&gt;{{cite web |last=Cannegieter |first=Roger |url=http://www.aerlines.nl/issue_31/31_Cannegieter_Ranging_Capabilities.pdf |title=Long Range vs. Ultra High Capacity|publisher=Aerlines.nl |accessdate=сәуір 8, 2010}}&lt;/ref&gt; 
&lt;ref name=&quot;BabejPollak&quot;&gt;{{Cite news | last1=Babej |first1=Marc E. |last2=Pollak |first2=Tim |url=http://www.forbes.com/2006/05/23/unsolicited-advice-advertising-cx_meb_0524boeing.html | title =Boeing Versus Airbus |work=Forbes |date=мамыр 24, 2006 |accessdate=сәуір 8, 2010}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Dreamliner logo.svg|thumb|''Dreamliner'' логотипі 2003 жылы шілдеде таныстырылды.|alt=The Dreamliner logo.]]
Sonic Cruiser-ді алмастыраты жобаға &quot;Boeing 7E7&quot; атауы берілді (өндірістік ішкі атауы: &quot;Y2&quot;).&lt;ref&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2003/march/cover.html |title=Maximizing the Middle, Finding the sweet spot in the market |publisher=Boeing Frontier magazine |date=March 2003}}&lt;/ref&gt; 
Boeing-тің Sonic Cruiser мен Boeing 7E7 ұшақтары аясында жасалған технологиялары компания өнімдерін жақсартуға бағытталған «Йеллоустоун жобасына» енгізілді (Boeing 7E7 осы жобаның алғашқы қадамы болды).&lt;ref name=&quot;Boe_787_power_on&quot;&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2008/q2/080620b_nr.html |title=Boeing Achieves 787 Power On | publisher =Boeing |date=маусым 20, 200}}&lt;/ref&gt; 
Boeing 7E7 концепциясының алғашқы суреттерінде ұшақта түсірілген кабина терезесі, төмендетілген ұшы және [[акула]] жүзбесіне ұқсас ұшақ құйрығы болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/articles/2007/10/22/218786/daydream-believer-how-different-is-the-boeing-787.html |title=Daydream believer: How different is the Boeing 787? |work=Flight International |accessdate=December 14, 2010}}&lt;/ref&gt; 
Алғашында &quot;E&quot; әріпі бірнеше мағынаны береді деп айтылды: тиімді (efficiency), қоршаған ортаға зиян келтірмейтін (environmentally friendly). Алайда кейін [[Boeing]] оны &quot;8&quot; санына ұқсас келеді деп хабарлады.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot; /&gt; 
[[2003 жыл]]ы [[шілде]]де 500 000 адам қатысқан онлайн дауыс беру нәтижесінде ұшаққа «Dreamliner» атауы берілді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2003/july/i_nan.html |title='Name Your Plane' sweepstakes |date= шілде 2003 |publisher=Boeing Frontiers Online |accessdate=September 28, 2007}}&lt;/ref&gt; 
Басқа атаулар қатарында eLiner , Global Cruiser және Stratoclimber болды.

[[Сурет:All Nippon Airways Boeing 787 Dreamliner two.jpg|thumb|left|All Nippon Airways 2004 жылы 50 ұшаққа тапсырысымен 787 Dreamliner бағдарламасына қосылды.|alt=B787 in launch customer All Nippon Airways' blue and white livery. In the background are two assembly halls, with huge doors facing left. Vehicles are parked in front of the halls.]]
[[2004 жыл]]ы [[26 сәуір]]де [[Жапония|жапондық]] [[All Nippon Airways]] (ANA) әуе компаниясы жаңа ұшақтың алғашқы тапсырыс берушісі болды: ANA 50 ұшаққа тапсырыс берді, ал олардың тапсырылуы [[2008 жыл]]дың аяғына белгіленді.&lt;ref&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2004/q2/nr_040426g.html |title=Boeing Launches 7E7 Dreamliner |work=Boeing |date=сәуір 26, 2004| accessdate=маусым 14, 2011}}&lt;/ref&gt; 
ANA тапсырыс берілген ұшақтардың 30 жергілікті әуе линияларына арналған Boeing 787-3 (бір класста 290-330 орынды), қалған 20 орта магистральді халықаралық қатынастарға арналған (мысалы, [[Токио]] Нарита - [[Бейжің]]) Boeing 787-8 нұсқасында (екі класста 210-250 орын) тапсырыс берді. Ұшақ ANA әуе компаниясына бұрын болмаған [[Денвер]], [[Мәскеу]] және [[Нью-Дели]] қалаларына жаңа бағыттарды ашуға мүмкіндік берді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.metrodenver.org/blog-tags/industries/ANA-Japan-Denver-international-flight.html |title=ANA says Denver still in hunt for non-stop to Tokyo |publisher=Metro Denver |date=сәуір 8, 2009 |accessdate=December 14, 2010}}&lt;/ref&gt; 
Boeing 787-3 және Boeing 787-8 ұшақтың алғашқы нұсқалар болды, ал Boeing 787-9 қолданысқа [[2010 жыл]]ы енгізілмек болды.

=== Жобалануы ===
787 ұшағын өдіруде алғаш рет көп алюмини беттері мен 50 000 біріктіру элементінің орнына бір алюминий құймыснан тұратын секциялар қолданылған.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rdmag.com/Featured-Articles/2006/11/The-Dream-of-Composites/ |title=The Dream of Composites |work=R&amp;D Magazine |date=қараша 20, 2006 |accessdate= қараша 23, 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name =rdmag_200707&gt;{{cite news |url=http://www.rdmag.com/Featured-Articles/2006/11/The-Dream-of-Composites/ |title=The Dream of Composites | work= RD mag | last =Walz | first1= Martha |date= қараша 20, 2006 |accessdate= September 2, 2011}}&lt;/ref&gt;
Boeing ұшаққа екі қозғалтқыш түрін таңдап алды: General Electric GEnx және Rolls-Royce Trent 1000.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot; /&gt;
Boeing 787-ні жасауда композитті материалдардың қолданылуы оның 767-ге қарағанда 20 %-ға үнемдірек екенін,&lt;ref name=AviationWeek_2009_0109&gt;{{cite web |url= http://www.aviationweek.com/aw/generic/story_generic.jsp?channel=comm&amp;id=news/WIND010909.xml&amp;headline=Boeing%20Rules%20Out%20787%20Window%20Change |title= Boeing Rules Out 787 Window Change |accessdate= маусым 14, 2011 | last =Norris | first= Guy |date= қаңтар 9, 2009 |work=[[Aviation Week]]}}&lt;/ref&gt; қозғалтқыштың пайдалылығы шамамен 40 %-ға жақсарғанын,&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.designnews.com/document.asp?doc_id=222308 |title=Design News – Features – Boeing's 'More Electric' 787 Dreamliner Spurs Engine Evolution |first= Joseph|last=Ogando|publisher=designnews.com |date=маусым 7, 2007| accessdate= September 7, 2011}}&lt;/ref&gt; аэродинамиканың жақсартылғанын хабарлады.&lt;ref name=start&gt;{{cite web |url= http://www.flightglobal.com/channels/mro/articles/2006/03/27/205611/dream-start.html | title=Dream start |first= Carole|last=Shifrin|work=Flight International|date=March 27, 2006|accessdate=September 7, 2011}}&lt;/ref&gt;
787-8 бен -9 ETOPS бойынша 330 минуттық ұшуға сертификатталуы керек болды.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Pandey |first=Mohan |title=How Boeing Defied the Airbus Challenge |year=2010 |publisher=Createspace |location=USA |isbn=978-1-4505-0113-2 |url=http://www.amazon.com/How-Boeing-Defied-Airbus-Challenge/dp/1450501133/ref=tmm_pap_title_0}}&lt;/ref&gt;

Жобалау барысында 787 моделі Boeing комапаниясының Transonic Wind Tunnel тоннелінде, QinetiQ компаниясының Франбородағы (Ұлыбритания) 5-метрлік аэродинамикалық трубасында, [[NASA]]-ның Ames Research орталығының аэродинамикалық трубасында, Францияның аэродинамиканы зерттеу агенттігінде (ONERA) сынақтан өтті. Соңғы нұсқаның сырт көрінісі қарапайым болап келді: алғашқыда ұсынылған ұшақтың ұшы мен кабина терезелері қарапайымға алмастырылды. 2004 жылдың соңында ұшаққа тапсырыстар саны 237-ге жетті.&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.reinforcedplastics.com/view/4282/boeings-787-trials-tribulations-and-restoring-the-dream/|title=Boeing's 787: trials, tribulations, and restoring the dream|work=Reinforced Plastics|accessdate=шілде 29, 2010|last=Marsh|first=George}}&lt;/ref&gt;
Алғашында 787-8 нұсқасы $ 120 млн бағаланды, бұл өндірісті таң қалдырған төмен нәтиже болды. 2007 жылы бағалар келесідей болып өзгертілді: 787-3 нұсқасы $ 146-151,5 млн, 787-8 нұсқасы $ 157-167 млн және 787-9 нұсқасы $ 189-200 млн.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://atwonline.com/aircraftenginescomponents/news/boeing-boosts-aircraft-prices-55-rising-cost-labor-materials-0309 |title=Boeing boosts aircraft prices 5.5% on rising cost of labor, materials |publisher=[[Air Transport World]] |date=маусым 26, 2007| accessdate=September 2, 2011}}&lt;/ref&gt;

=== Қолданысқа енгізілуі ===

== Нұсқалары ==
Dreamliner-дің ең алғашқы нұсқасы, қысқалау Boeing 787-8, [[2009 жыл]]дың [[желтоқсан]]ында ұша бастады. Кейінірек ұзағырақ Boeing 787-9 [[2013 жыл]]дың [[қыркүйек|қыркүйегінде]], одан кейін ең ұзын нұсқасы 787-10 2017 жылдың наурызында ұша бастады. Бұл нұсқалар ИКАО ұшақ типінің белгілеушілерінің тізімінде сәйкесінше B788, B789 және B78X деп аталады. Қысқа қашықтықтағы 787-3 2010 жылы жойылды.

'''787-8'''

Бастапқы 787-8 қанатының кеңдігі 56,7 м (186 фут). Әдеттегі сыйымдылығы 242 жолаушы және 7 355 теңіз милі (13 621 км; 8 464 миль) қашықтығы бар −8 787 отбасының базалық үлгісі болып табылады және 2011 жылы қызметке бірінші болып кірді. 787-8 ескірген Boeing 767-300ER және Airbus A330-200 ұшақтарын ауыстыруға, сондай-ақ бұрын үлкен ұшақтар үшін экономикалық тұрғыдан тиімсіз болған, жаңа нарықтарды кеңейтуге бағытталған&lt;ref&gt;https://simpleflying.com/boeing-787-increased-connectivity-new-city-pairs/&lt;/ref&gt;. 2019 жылдың қазан айында 787 тапсырыстың шамамен 29% 787-8 нұсқасы болды. 

'''787-9'''

787-8 сияқты қанатының кеңдігін сақтай отырып, 787-9 ұзартылған және күшейтілген нұсқа болып табылады, фюзеляж 20 фут (6,1 м) ұзағырақ және жоғары максималды ұшып көтерілу салмағы (MTOW) 54 500 фунт (24 700 кг). Ұшу қашықтығы 7 635 теңіз милі (8 786 миль; 14 140 км), үш класты конфигурацияда 296 жолаушыға арналған &lt;ref&gt;787 Dreamliner performance summary&lt;nowiki/&gt;https://www.boeing.com/commercial/787/by-design/#/all-model-performance-summary&lt;/ref&gt;. Boeing 767-400ER және Airbus A330-300 ұшақтарын ауыстыруға бағытталған. Ол Airbus A330-900-мен бәсекелеседі.


'''787-10'''

2017 жылдың 17 ақпанында 787 ең ұзын нұсқасы 68,3 метрлік 787-10 шықты. 

2005 жылдың желтоқсанында Emirates және Qantas сұрауы бойынша Boeing 787-9 ұшағын 290-нан 310 жолаушыға дейін кеңейту мүмкіндігін зерттей бастады. Зерттеу барысында 787 әзірлеу бағдарламасы бойынша Boeing вице-президенті Майк Бэйр, сондай сыйымдылыққа басқа тұтынушылар қызығушылық білдірсе, бірден 787-10 әзірлеуді жалғастыру оңайырақ болғанын айтты. 2013 жылдың 30 мамырында Singapore Airlines 2018–2019 жылдары жеткізілетін 30 787-10 (Боинг бағдарламаны іске қосқан жағдайда) тапсырыс беретінін мәлімдеп, алғашқы тапсырыс беруші болды. 2013 жылдың 18 маусымында Boeing Париждегі Әуе Шоу барысында 102 ұшағына тапсырыстары немесе міндеттемелері бар 787-10 ұшағын сатты. Сатып алушылардың арасында Air Lease Corporation (30), Singapore Airlines (30), United Airlines (20), және British Airways (12) болды &lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20180719132838/http://active.boeing.com/commercial/orders/displaystandardreport.cfm?cboCurrentModel=787&amp;optReportType=AllModels&amp;cboAllModel=787&amp;ViewReportF=View+Report&lt;/ref&gt;.

== Техникалық сипаттамасы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+787 техникалық сипаттамасы
!Model
!787-8
!787-9
!787-10
|-
!Экипаж саны
| colspan=&quot;3&quot; |Екеу
|-
!Жолаушылар саны, 2-кластық
|242: 24J @85&quot; + 218Y @32&quot;
|290: 28J @85&quot; + 262Y @32&quot;
|330: 32J @85&quot; + 298Y @32&quot;
|-
!Жолаушылар саны, 1-кластық
|Max. 359, exit limit 381
|Max. 406, exit limit 420
|Max. 440, exit limit 440
|-
!Ұзындығы
|56.72 м.
|62.81 м.
|68.28 м.
|-
!Қанаты
| colspan=&quot;3&quot; |Көлемі 377 м.
|-
!Қанат кеңістігі
| colspan=&quot;3&quot; |Ұзындығы 60.12 м., орта аккорд 6.27 м.
|-
!Биіктігі
|16.92 м.
| colspan=&quot;2&quot; |17.02 м.
|-
!Фюзеляж
| colspan=&quot;3&quot; |Кабинаның ені: 5.49 метр
Сыртқы ені: 5.77 метр. Биіктігі: 5.94 м.
|-
!Жүк сыйымдылығы
|136.7 м³
28 LD3 or 9 (88×125) pallets
|172.5 м³
36 LD3 or 11 (96×125) pallets
|191.4 м³
40 LD3 or 13 (96×125) pallets
|-
!Максималды ұшу салмағы
|227,930 кг.
| colspan=&quot;2&quot; |254,011 кг.
|-
!Максималды жүктеме
|43,318 кг.
|52,587 кг.
|57,277 кг.
|-
!Жүксыз жұмыс салмағы
|119,950 кг.
|128,850 кг.
|135,500 кг.
|-
!Жанармай сыйымдылығы
|126,206 литр
101,323 кг.
| colspan=&quot;2&quot; |126,372 литр
101,456 кг.
|-
!Жылдамдығы
| colspan=&quot;3&quot; |Максимум.: Mach 0.90 (516 kН; 956 км/сағ) мах;
Круиздық: 0.85 (488 kН; 903 км/сағ) мах
|-
!Қашықтағы
|13,620 км.
|14,140 км.
|11,910 км.
|-
!Ұшуға қажетті қашықтық (Takeoff)
|2,600 м.
|2,800 м.
|2,800 м.
|-
!Максималды ұшу биіктігі (ceiling)
| colspan=&quot;2&quot; |13,100 м.
|12,500 м.
|-
!Қозғалтқыштар (×2)
| colspan=&quot;3&quot; |General Electric GEnx-1B or Rolls-Royce Trent 1000
|-
!Тарту күші (×2)
|64,000 фунт (280 kN)
|71,000 фунт (320 kN)
|76,000 фунт (340 kN)
|}

== Апаттар ==

== Тағы қараңыз ==
[[Airbus A350 XWB]]
== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

== Дереккөздер ==

== Сыртқы сілтемелер ==

{{Boeing ұшақтары}}

[[Санат:Boeing ұшақтары]]
[[Санат:Жолаушы ұшақтары]]</text>
      <sha1>95xx0uh6hgnqusz2vnjiy4qs3syyv2p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575550</id>
      <parentid>3575549</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T14:47:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Нұсқалары */</comment>
      <origin>3575550</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24947" sha1="sdh1s9hos3t0e7tmfc8z1r2ynfvnhmw" xml:space="preserve">{{Ұшу аппараты
 |атауы                 = Boeing 787 Dreamliner
 |типі                  = Реактивті жолаушы ұшағы
 |өндірушісі            = [[Boeing]]
 |мемлекеті             = {{USA}}
 |суреті                = Boeing 787 landing with thrust reversers activated.jpg
 |қолтаңба              = Boeing 787 Dreamliner  ұшағы Варшава әуежайында
 |жобалаушысы           = [[Boeing]]
 |бас конструкторы      = 
 |алғашқы ұшуы          = [[2009 жыл]]ы [[15 желтоқсан]]
 |эксплуатация басталуы = [[2011 жыл]]ы [[26 қазан]]
 |эксплуатация аяқталуы = 
 |статусы               = Қолданыста, өндірілуде
 |негізгі эксплуатанты  = [[All Nippon Airways]]&lt;br /&gt;[[Japan Airlines]]&lt;br /&gt;[[United Airlines]]&lt;br /&gt;[[Air India]]
 |басқа эксплуатанттары = 
 |өндіріс жылдары       = [[2007 жыл]]дан бастап
 |шығарылған бірліктері = 66 ([[2013 жыл]]дың [[маусым]]ы)&lt;ref name=&quot;Boeing Orders and Deliveries&quot;&gt;[http://active.boeing.com/commercial/orders/index.cfm Boeing Commercial Airplanes - Orders and Deliveries]&lt;/ref&gt;
 |жобалау құны          = $32 млрд ([[2011 жыл]]ғы [[Boeing]] шығыны)&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Gates, Dominic |title=Boeing celebrates 787 delivery as program's costs top $32 billion|url=http://seattletimes.nwsource.com/html/businesstechnology/2016310102_boeing25.html |work=The Seattle Times |date=September 24, 2011 |accessdate=September 26, 2011}}&lt;/ref&gt; 
 |бірлігінің құны       = 787-8: $206,8 млн&lt;ref name=&quot;prices&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.boeing.com/commercial/prices/|title=Boeing Commercial Airplanes prices|publisher=Boeing|accessdate=тамыз 7, 2012|archiveurl=http://www.webcitation.org/6DAWELAd8|archivedate=2012-12-25}}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt;787-9: $243,6 млн&lt;ref name=&quot;prices&quot;/&gt;
 |базалық моделі        = 
 |бөлек мақалалары бар нұсқалар = 
 |ортаққордағы санаты   = Boeing 787
}}
'''Boeing 787 Dreamliner''' — американдық [[Boeing]] корпорация жасап шығарған кең фюзеляжды екіқозғалтқышты реактивті жолаушы ұшағы. Ұшақ нұсқаларына байланысты 210-нан 330 жолаушыны тасымалдай алады. [[Boeing]] компаниясының хабарлауынша, бұл компанияның ең үнемді ұшағы және фюзеляжы негізінен композитті материалдан жасалған әлемдегі ең үлкен ұшақ.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot;&gt;{{cite book | last1 =Norris | first1= G | last2= Thomas | first2= G | last3= Wagner | first3= M | last4= Forbes Smith | first4= C |title=Boeing 787 Dreamliner – Flying Redefined |publisher=Aerospace Technical Publications International |year=2005 |isbn= 0-9752341-2-9}}&lt;/ref&gt; 787 ұшағы өзі алмастырған [[Boeing 767]] ұшағына қарағанда 20 %-ға аз жанармай қолданады.&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.flightglobal.com/news/articles/powering-the-dream-atypical-paths-to-boeing-787-eis-362160/ |title=Powering the Dream: Atypical paths to Boeing 787 EIS |author= Croft, Jon |publisher= Flight International |date= 17 қазан 2011 |accessdate= қаңтар 20, 2013}}&lt;/ref&gt; Dreamliner-дің басты ерекшеліктері: ұшудың электронды жүйелердің, 4 беткері әйнек, қозғалтқыш гондоласындағы шудан қорғайтын шеврондар және ұшақ ұшының жатық контуры. Ұшақ өзінен үлкенірек [[Boeing 777|777]] моделімен типтес болғандықтан ұшқыштар екі ұшақты басқару үшін бір квалификацияны меңгереді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://fsims.faa.gov/wdocs/fsb/b-787_fsb.pdf |title=Flight Standardization Board Report|date=тамыз 25, 2011 |work=[[Federal Aviation Administration]] |accessdate=қараша 8, 2011}}&lt;/ref&gt;

[[2005 жыл]]дың [[28 қаңтар]]ына дейін ұшақ Boeing 7E7 деген уақытша атпен белгілі болды.&lt;ref name=&quot;Designation&quot;&gt;{{Cite press release |title=Boeing Gives the Boeing 7E7 Dreamliner a Model Designation |publisher=Boeing |date=қаңтар 28, 2005 |url=http://www.boeing.com/news/releases/2005/q1/nr_050128g.html | accessdate=маусым 14, 2011}}&lt;/ref&gt; Алғашқы 787 [[2007 жыл]]ы [[8 шілде]]де Эверетт қаласындағы (Вашингтон штаты) Boeing компаниясының зауытынан шығарылып бұқара алдында көрсетілді. Бұл кезде ұшаққа 677 тапсырыс түскен болатын.&lt;ref name=&quot;677 orders&quot;&gt;{{Cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2007/q3/070708b_nr.html |title=Boeing Celebrates the Premiere of the 787 Dreamliner |publisher=Boeing|date=шілде 8, 2007 |accessdate=қаңтар 21, 2011}}&lt;/ref&gt; [[2013 жыл]]дың [[мамыр]]ына қарай Boeing 787 ұшағына 58 тапсырыс берушіден 890 ұшаққа тапсырыс жасалды. Оның ең көбі International Lease Finance Corporation (ILFC) компаниясынан түсті.

.

== Тарихы ==
=== Алғышарттары ===
[[1990 жыл]]дардың соңында [[Boeing]] 747-400 және [[Boeing 767|767]] ұшақтарының сатылымы төмендеуіне байланысты оларды алмастыратын жаңа ұшақтың бағдарламасын қарастыра бастады. Компания 2 жаңа ұшақты ұсынды. Біріншісі — Boeing 747X, ол 747-400 ұшағын ұзарту және жақсарту арқылы жасалмақ болған. Ал екіншісі — Sonic Cruiser, ол 767 ұшағымен бірдей мөлшерде жанармай шығындай отырып одан 15 % артық жылдамдықпен (шамамен 0,98 М) ұша алатын.&lt;ref name=&quot;need-speed&quot;&gt;{{cite web|last=Gunter|first=Lori|url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2002/july/i_ca2.html |title=The Need for Speed, Boeing's Sonic Cruiser team focuses on the future|publisher=Boeing Frontier magazine|date=шілде 2002| accessdate =қаңтар 21, 2011}}&lt;/ref&gt; 
Boeing 747X ұшағына қызығушылық болмады, ал Sonic Criuser болашағы жарқын көрінді. Бірнеше ірі [[АҚШ]] әуе компаниялары, [[Continental Airlines]]-пен қоса, Sonic Criuser концепциясына назар аударды, алайда олар ұшақты қолдану шығынына қатысты қамкөңіл көрсетті.&lt;ref name=&quot;Forbes_Sonic_Cruiser_20010528&quot;&gt;{{cite news|title=Paper plane: That Mach 0.95 Sonic Cruiser from Boeing will never fly. Here's why. |last=Banks |first=Howard |work=Forbes |date=мамыр 28, 2001 |url=http://members.forbes.com/global/2001/0528/056.html | accessdate =маусым 7, 2007}}&lt;/ref&gt;

[[2001 жыл]]дың [[11 қыркүйек|11 қыркүйегіндегі]] лаңкестік актілер]] мен мұнай бағасының өсуі әлемдік ұшақ нарығына өзгеріс әкелді: енді әуе компанияларын жылдамдық емес, үнемділік қызықтырды. Сол кезде ең көп залал шеккен әуе тасымалдаушылары, әсіресе [[АҚШ]] компаниялары, Sonic Cruiser-дің мүмкін тапсырыс берушілері болған. Сондықтан [[2002 жыл]]ы [[20 желтоқсан]]да Boeing Sonic Cruiser жобасынан бас тартатынын мәлімдеді. [[2003 жыл]]ы [[29 қаңтар]]да компания өз бағытынын өзгеретінін мәлімдеді: Boeing Sonic Cruiser технологияларын қолдана отырып қарапайым пішімдегі Boeing 7E7 ұшағын жасайтынын айтты.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|agency=Associated Press |url=http://seattletimes.com/html/nationworld/2009373399_apusboeing787historyglance.html|title=History of the Boeing 787|work=Seattle Times| date =маусым 23, 2000|accessdate=28 қазан 2012}}&lt;/ref&gt; 
Жаңа ұшақ сыйымдылығы одан үлкен [[Boeing 747|747]] ұшағынан аз болуы керек болды, осыған орай арнайы топ зерттеу жұмыстарын бастады.&lt;ref name=&quot;Aerlines&quot;&gt;{{cite web |last=Cannegieter |first=Roger |url=http://www.aerlines.nl/issue_31/31_Cannegieter_Ranging_Capabilities.pdf |title=Long Range vs. Ultra High Capacity|publisher=Aerlines.nl |accessdate=сәуір 8, 2010}}&lt;/ref&gt; 
&lt;ref name=&quot;BabejPollak&quot;&gt;{{Cite news | last1=Babej |first1=Marc E. |last2=Pollak |first2=Tim |url=http://www.forbes.com/2006/05/23/unsolicited-advice-advertising-cx_meb_0524boeing.html | title =Boeing Versus Airbus |work=Forbes |date=мамыр 24, 2006 |accessdate=сәуір 8, 2010}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Dreamliner logo.svg|thumb|''Dreamliner'' логотипі 2003 жылы шілдеде таныстырылды.|alt=The Dreamliner logo.]]
Sonic Cruiser-ді алмастыраты жобаға &quot;Boeing 7E7&quot; атауы берілді (өндірістік ішкі атауы: &quot;Y2&quot;).&lt;ref&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2003/march/cover.html |title=Maximizing the Middle, Finding the sweet spot in the market |publisher=Boeing Frontier magazine |date=March 2003}}&lt;/ref&gt; 
Boeing-тің Sonic Cruiser мен Boeing 7E7 ұшақтары аясында жасалған технологиялары компания өнімдерін жақсартуға бағытталған «Йеллоустоун жобасына» енгізілді (Boeing 7E7 осы жобаның алғашқы қадамы болды).&lt;ref name=&quot;Boe_787_power_on&quot;&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2008/q2/080620b_nr.html |title=Boeing Achieves 787 Power On | publisher =Boeing |date=маусым 20, 200}}&lt;/ref&gt; 
Boeing 7E7 концепциясының алғашқы суреттерінде ұшақта түсірілген кабина терезесі, төмендетілген ұшы және [[акула]] жүзбесіне ұқсас ұшақ құйрығы болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/articles/2007/10/22/218786/daydream-believer-how-different-is-the-boeing-787.html |title=Daydream believer: How different is the Boeing 787? |work=Flight International |accessdate=December 14, 2010}}&lt;/ref&gt; 
Алғашында &quot;E&quot; әріпі бірнеше мағынаны береді деп айтылды: тиімді (efficiency), қоршаған ортаға зиян келтірмейтін (environmentally friendly). Алайда кейін [[Boeing]] оны &quot;8&quot; санына ұқсас келеді деп хабарлады.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot; /&gt; 
[[2003 жыл]]ы [[шілде]]де 500 000 адам қатысқан онлайн дауыс беру нәтижесінде ұшаққа «Dreamliner» атауы берілді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2003/july/i_nan.html |title='Name Your Plane' sweepstakes |date= шілде 2003 |publisher=Boeing Frontiers Online |accessdate=September 28, 2007}}&lt;/ref&gt; 
Басқа атаулар қатарында eLiner , Global Cruiser және Stratoclimber болды.

[[Сурет:All Nippon Airways Boeing 787 Dreamliner two.jpg|thumb|left|All Nippon Airways 2004 жылы 50 ұшаққа тапсырысымен 787 Dreamliner бағдарламасына қосылды.|alt=B787 in launch customer All Nippon Airways' blue and white livery. In the background are two assembly halls, with huge doors facing left. Vehicles are parked in front of the halls.]]
[[2004 жыл]]ы [[26 сәуір]]де [[Жапония|жапондық]] [[All Nippon Airways]] (ANA) әуе компаниясы жаңа ұшақтың алғашқы тапсырыс берушісі болды: ANA 50 ұшаққа тапсырыс берді, ал олардың тапсырылуы [[2008 жыл]]дың аяғына белгіленді.&lt;ref&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2004/q2/nr_040426g.html |title=Boeing Launches 7E7 Dreamliner |work=Boeing |date=сәуір 26, 2004| accessdate=маусым 14, 2011}}&lt;/ref&gt; 
ANA тапсырыс берілген ұшақтардың 30 жергілікті әуе линияларына арналған Boeing 787-3 (бір класста 290-330 орынды), қалған 20 орта магистральді халықаралық қатынастарға арналған (мысалы, [[Токио]] Нарита - [[Бейжің]]) Boeing 787-8 нұсқасында (екі класста 210-250 орын) тапсырыс берді. Ұшақ ANA әуе компаниясына бұрын болмаған [[Денвер]], [[Мәскеу]] және [[Нью-Дели]] қалаларына жаңа бағыттарды ашуға мүмкіндік берді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.metrodenver.org/blog-tags/industries/ANA-Japan-Denver-international-flight.html |title=ANA says Denver still in hunt for non-stop to Tokyo |publisher=Metro Denver |date=сәуір 8, 2009 |accessdate=December 14, 2010}}&lt;/ref&gt; 
Boeing 787-3 және Boeing 787-8 ұшақтың алғашқы нұсқалар болды, ал Boeing 787-9 қолданысқа [[2010 жыл]]ы енгізілмек болды.

=== Жобалануы ===
787 ұшағын өдіруде алғаш рет көп алюмини беттері мен 50 000 біріктіру элементінің орнына бір алюминий құймыснан тұратын секциялар қолданылған.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rdmag.com/Featured-Articles/2006/11/The-Dream-of-Composites/ |title=The Dream of Composites |work=R&amp;D Magazine |date=қараша 20, 2006 |accessdate= қараша 23, 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name =rdmag_200707&gt;{{cite news |url=http://www.rdmag.com/Featured-Articles/2006/11/The-Dream-of-Composites/ |title=The Dream of Composites | work= RD mag | last =Walz | first1= Martha |date= қараша 20, 2006 |accessdate= September 2, 2011}}&lt;/ref&gt;
Boeing ұшаққа екі қозғалтқыш түрін таңдап алды: General Electric GEnx және Rolls-Royce Trent 1000.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot; /&gt;
Boeing 787-ні жасауда композитті материалдардың қолданылуы оның 767-ге қарағанда 20 %-ға үнемдірек екенін,&lt;ref name=AviationWeek_2009_0109&gt;{{cite web |url= http://www.aviationweek.com/aw/generic/story_generic.jsp?channel=comm&amp;id=news/WIND010909.xml&amp;headline=Boeing%20Rules%20Out%20787%20Window%20Change |title= Boeing Rules Out 787 Window Change |accessdate= маусым 14, 2011 | last =Norris | first= Guy |date= қаңтар 9, 2009 |work=[[Aviation Week]]}}&lt;/ref&gt; қозғалтқыштың пайдалылығы шамамен 40 %-ға жақсарғанын,&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.designnews.com/document.asp?doc_id=222308 |title=Design News – Features – Boeing's 'More Electric' 787 Dreamliner Spurs Engine Evolution |first= Joseph|last=Ogando|publisher=designnews.com |date=маусым 7, 2007| accessdate= September 7, 2011}}&lt;/ref&gt; аэродинамиканың жақсартылғанын хабарлады.&lt;ref name=start&gt;{{cite web |url= http://www.flightglobal.com/channels/mro/articles/2006/03/27/205611/dream-start.html | title=Dream start |first= Carole|last=Shifrin|work=Flight International|date=March 27, 2006|accessdate=September 7, 2011}}&lt;/ref&gt;
787-8 бен -9 ETOPS бойынша 330 минуттық ұшуға сертификатталуы керек болды.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Pandey |first=Mohan |title=How Boeing Defied the Airbus Challenge |year=2010 |publisher=Createspace |location=USA |isbn=978-1-4505-0113-2 |url=http://www.amazon.com/How-Boeing-Defied-Airbus-Challenge/dp/1450501133/ref=tmm_pap_title_0}}&lt;/ref&gt;

Жобалау барысында 787 моделі Boeing комапаниясының Transonic Wind Tunnel тоннелінде, QinetiQ компаниясының Франбородағы (Ұлыбритания) 5-метрлік аэродинамикалық трубасында, [[NASA]]-ның Ames Research орталығының аэродинамикалық трубасында, Францияның аэродинамиканы зерттеу агенттігінде (ONERA) сынақтан өтті. Соңғы нұсқаның сырт көрінісі қарапайым болап келді: алғашқыда ұсынылған ұшақтың ұшы мен кабина терезелері қарапайымға алмастырылды. 2004 жылдың соңында ұшаққа тапсырыстар саны 237-ге жетті.&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.reinforcedplastics.com/view/4282/boeings-787-trials-tribulations-and-restoring-the-dream/|title=Boeing's 787: trials, tribulations, and restoring the dream|work=Reinforced Plastics|accessdate=шілде 29, 2010|last=Marsh|first=George}}&lt;/ref&gt;
Алғашында 787-8 нұсқасы $ 120 млн бағаланды, бұл өндірісті таң қалдырған төмен нәтиже болды. 2007 жылы бағалар келесідей болып өзгертілді: 787-3 нұсқасы $ 146-151,5 млн, 787-8 нұсқасы $ 157-167 млн және 787-9 нұсқасы $ 189-200 млн.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://atwonline.com/aircraftenginescomponents/news/boeing-boosts-aircraft-prices-55-rising-cost-labor-materials-0309 |title=Boeing boosts aircraft prices 5.5% on rising cost of labor, materials |publisher=[[Air Transport World]] |date=маусым 26, 2007| accessdate=September 2, 2011}}&lt;/ref&gt;

=== Қолданысқа енгізілуі ===

== Нұсқалары ==
Dreamliner-дің ең алғашқы нұсқасы, қысқалау Boeing 787-8, [[2009 жыл]]дың [[желтоқсан]]ында ұша бастады. Кейінірек ұзағырақ Boeing 787-9 [[2013 жыл]]дың [[қыркүйек|қыркүйегінде]], одан кейін ең ұзын нұсқасы Boeing 787-10 [[2017 жыл]]дың [[наурыз]]ында ұша бастады. Бұл нұсқалар ИКАО ұшақ типінің белгілеушілерінің тізімінде сәйкесінше B788, B789 және B78X деп аталады. Қысқа қашықтықтағы 787-3 2010 жылы жойылды.

'''787-8'''

Бастапқы 787-8 қанатының кеңдігі 56,7 м (186 фут). Әдеттегі сыйымдылығы 242 жолаушы және 7 355 теңіз милі (13 621 км; 8 464 миль) қашықтығы бар −8 787 отбасының базалық үлгісі болып табылады және 2011 жылы қызметке бірінші болып кірді. 787-8 ескірген Boeing 767-300ER және Airbus A330-200 ұшақтарын ауыстыруға, сондай-ақ бұрын үлкен ұшақтар үшін экономикалық тұрғыдан тиімсіз болған, жаңа нарықтарды кеңейтуге бағытталған&lt;ref&gt;https://simpleflying.com/boeing-787-increased-connectivity-new-city-pairs/&lt;/ref&gt;. 2019 жылдың қазан айында 787 тапсырыстың шамамен 29% 787-8 нұсқасы болды. 

'''787-9'''

787-8 сияқты қанатының кеңдігін сақтай отырып, 787-9 ұзартылған және күшейтілген нұсқа болып табылады, фюзеляж 20 фут (6,1 м) ұзағырақ және жоғары максималды ұшып көтерілу салмағы (MTOW) 54 500 фунт (24 700 кг). Ұшу қашықтығы 7 635 теңіз милі (8 786 миль; 14 140 км), үш класты конфигурацияда 296 жолаушыға арналған &lt;ref&gt;787 Dreamliner performance summary&lt;nowiki/&gt;https://www.boeing.com/commercial/787/by-design/#/all-model-performance-summary&lt;/ref&gt;. Boeing 767-400ER және Airbus A330-300 ұшақтарын ауыстыруға бағытталған. Ол Airbus A330-900-мен бәсекелеседі.


'''787-10'''

2017 жылдың 17 ақпанында 787 ең ұзын нұсқасы 68,3 метрлік 787-10 шықты. 

2005 жылдың желтоқсанында Emirates және Qantas сұрауы бойынша Boeing 787-9 ұшағын 290-нан 310 жолаушыға дейін кеңейту мүмкіндігін зерттей бастады. Зерттеу барысында 787 әзірлеу бағдарламасы бойынша Boeing вице-президенті Майк Бэйр, сондай сыйымдылыққа басқа тұтынушылар қызығушылық білдірсе, бірден 787-10 әзірлеуді жалғастыру оңайырақ болғанын айтты. 2013 жылдың 30 мамырында Singapore Airlines 2018–2019 жылдары жеткізілетін 30 787-10 (Боинг бағдарламаны іске қосқан жағдайда) тапсырыс беретінін мәлімдеп, алғашқы тапсырыс беруші болды. 2013 жылдың 18 маусымында Boeing Париждегі Әуе Шоу барысында 102 ұшағына тапсырыстары немесе міндеттемелері бар 787-10 ұшағын сатты. Сатып алушылардың арасында Air Lease Corporation (30), Singapore Airlines (30), United Airlines (20), және British Airways (12) болды &lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20180719132838/http://active.boeing.com/commercial/orders/displaystandardreport.cfm?cboCurrentModel=787&amp;optReportType=AllModels&amp;cboAllModel=787&amp;ViewReportF=View+Report&lt;/ref&gt;.

== Техникалық сипаттамасы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+787 техникалық сипаттамасы
!Model
!787-8
!787-9
!787-10
|-
!Экипаж саны
| colspan=&quot;3&quot; |Екеу
|-
!Жолаушылар саны, 2-кластық
|242: 24J @85&quot; + 218Y @32&quot;
|290: 28J @85&quot; + 262Y @32&quot;
|330: 32J @85&quot; + 298Y @32&quot;
|-
!Жолаушылар саны, 1-кластық
|Max. 359, exit limit 381
|Max. 406, exit limit 420
|Max. 440, exit limit 440
|-
!Ұзындығы
|56.72 м.
|62.81 м.
|68.28 м.
|-
!Қанаты
| colspan=&quot;3&quot; |Көлемі 377 м.
|-
!Қанат кеңістігі
| colspan=&quot;3&quot; |Ұзындығы 60.12 м., орта аккорд 6.27 м.
|-
!Биіктігі
|16.92 м.
| colspan=&quot;2&quot; |17.02 м.
|-
!Фюзеляж
| colspan=&quot;3&quot; |Кабинаның ені: 5.49 метр
Сыртқы ені: 5.77 метр. Биіктігі: 5.94 м.
|-
!Жүк сыйымдылығы
|136.7 м³
28 LD3 or 9 (88×125) pallets
|172.5 м³
36 LD3 or 11 (96×125) pallets
|191.4 м³
40 LD3 or 13 (96×125) pallets
|-
!Максималды ұшу салмағы
|227,930 кг.
| colspan=&quot;2&quot; |254,011 кг.
|-
!Максималды жүктеме
|43,318 кг.
|52,587 кг.
|57,277 кг.
|-
!Жүксыз жұмыс салмағы
|119,950 кг.
|128,850 кг.
|135,500 кг.
|-
!Жанармай сыйымдылығы
|126,206 литр
101,323 кг.
| colspan=&quot;2&quot; |126,372 литр
101,456 кг.
|-
!Жылдамдығы
| colspan=&quot;3&quot; |Максимум.: Mach 0.90 (516 kН; 956 км/сағ) мах;
Круиздық: 0.85 (488 kН; 903 км/сағ) мах
|-
!Қашықтағы
|13,620 км.
|14,140 км.
|11,910 км.
|-
!Ұшуға қажетті қашықтық (Takeoff)
|2,600 м.
|2,800 м.
|2,800 м.
|-
!Максималды ұшу биіктігі (ceiling)
| colspan=&quot;2&quot; |13,100 м.
|12,500 м.
|-
!Қозғалтқыштар (×2)
| colspan=&quot;3&quot; |General Electric GEnx-1B or Rolls-Royce Trent 1000
|-
!Тарту күші (×2)
|64,000 фунт (280 kN)
|71,000 фунт (320 kN)
|76,000 фунт (340 kN)
|}

== Апаттар ==

== Тағы қараңыз ==
[[Airbus A350 XWB]]
== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

== Дереккөздер ==

== Сыртқы сілтемелер ==

{{Boeing ұшақтары}}

[[Санат:Boeing ұшақтары]]
[[Санат:Жолаушы ұшақтары]]</text>
      <sha1>sdh1s9hos3t0e7tmfc8z1r2ynfvnhmw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575551</id>
      <parentid>3575550</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T14:48:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Нұсқалары */</comment>
      <origin>3575551</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24972" sha1="eozb3qrly3j34d9b3pqf59jndzw4y3x" xml:space="preserve">{{Ұшу аппараты
 |атауы                 = Boeing 787 Dreamliner
 |типі                  = Реактивті жолаушы ұшағы
 |өндірушісі            = [[Boeing]]
 |мемлекеті             = {{USA}}
 |суреті                = Boeing 787 landing with thrust reversers activated.jpg
 |қолтаңба              = Boeing 787 Dreamliner  ұшағы Варшава әуежайында
 |жобалаушысы           = [[Boeing]]
 |бас конструкторы      = 
 |алғашқы ұшуы          = [[2009 жыл]]ы [[15 желтоқсан]]
 |эксплуатация басталуы = [[2011 жыл]]ы [[26 қазан]]
 |эксплуатация аяқталуы = 
 |статусы               = Қолданыста, өндірілуде
 |негізгі эксплуатанты  = [[All Nippon Airways]]&lt;br /&gt;[[Japan Airlines]]&lt;br /&gt;[[United Airlines]]&lt;br /&gt;[[Air India]]
 |басқа эксплуатанттары = 
 |өндіріс жылдары       = [[2007 жыл]]дан бастап
 |шығарылған бірліктері = 66 ([[2013 жыл]]дың [[маусым]]ы)&lt;ref name=&quot;Boeing Orders and Deliveries&quot;&gt;[http://active.boeing.com/commercial/orders/index.cfm Boeing Commercial Airplanes - Orders and Deliveries]&lt;/ref&gt;
 |жобалау құны          = $32 млрд ([[2011 жыл]]ғы [[Boeing]] шығыны)&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Gates, Dominic |title=Boeing celebrates 787 delivery as program's costs top $32 billion|url=http://seattletimes.nwsource.com/html/businesstechnology/2016310102_boeing25.html |work=The Seattle Times |date=September 24, 2011 |accessdate=September 26, 2011}}&lt;/ref&gt; 
 |бірлігінің құны       = 787-8: $206,8 млн&lt;ref name=&quot;prices&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.boeing.com/commercial/prices/|title=Boeing Commercial Airplanes prices|publisher=Boeing|accessdate=тамыз 7, 2012|archiveurl=http://www.webcitation.org/6DAWELAd8|archivedate=2012-12-25}}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt;787-9: $243,6 млн&lt;ref name=&quot;prices&quot;/&gt;
 |базалық моделі        = 
 |бөлек мақалалары бар нұсқалар = 
 |ортаққордағы санаты   = Boeing 787
}}
'''Boeing 787 Dreamliner''' — американдық [[Boeing]] корпорация жасап шығарған кең фюзеляжды екіқозғалтқышты реактивті жолаушы ұшағы. Ұшақ нұсқаларына байланысты 210-нан 330 жолаушыны тасымалдай алады. [[Boeing]] компаниясының хабарлауынша, бұл компанияның ең үнемді ұшағы және фюзеляжы негізінен композитті материалдан жасалған әлемдегі ең үлкен ұшақ.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot;&gt;{{cite book | last1 =Norris | first1= G | last2= Thomas | first2= G | last3= Wagner | first3= M | last4= Forbes Smith | first4= C |title=Boeing 787 Dreamliner – Flying Redefined |publisher=Aerospace Technical Publications International |year=2005 |isbn= 0-9752341-2-9}}&lt;/ref&gt; 787 ұшағы өзі алмастырған [[Boeing 767]] ұшағына қарағанда 20 %-ға аз жанармай қолданады.&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.flightglobal.com/news/articles/powering-the-dream-atypical-paths-to-boeing-787-eis-362160/ |title=Powering the Dream: Atypical paths to Boeing 787 EIS |author= Croft, Jon |publisher= Flight International |date= 17 қазан 2011 |accessdate= қаңтар 20, 2013}}&lt;/ref&gt; Dreamliner-дің басты ерекшеліктері: ұшудың электронды жүйелердің, 4 беткері әйнек, қозғалтқыш гондоласындағы шудан қорғайтын шеврондар және ұшақ ұшының жатық контуры. Ұшақ өзінен үлкенірек [[Boeing 777|777]] моделімен типтес болғандықтан ұшқыштар екі ұшақты басқару үшін бір квалификацияны меңгереді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://fsims.faa.gov/wdocs/fsb/b-787_fsb.pdf |title=Flight Standardization Board Report|date=тамыз 25, 2011 |work=[[Federal Aviation Administration]] |accessdate=қараша 8, 2011}}&lt;/ref&gt;

[[2005 жыл]]дың [[28 қаңтар]]ына дейін ұшақ Boeing 7E7 деген уақытша атпен белгілі болды.&lt;ref name=&quot;Designation&quot;&gt;{{Cite press release |title=Boeing Gives the Boeing 7E7 Dreamliner a Model Designation |publisher=Boeing |date=қаңтар 28, 2005 |url=http://www.boeing.com/news/releases/2005/q1/nr_050128g.html | accessdate=маусым 14, 2011}}&lt;/ref&gt; Алғашқы 787 [[2007 жыл]]ы [[8 шілде]]де Эверетт қаласындағы (Вашингтон штаты) Boeing компаниясының зауытынан шығарылып бұқара алдында көрсетілді. Бұл кезде ұшаққа 677 тапсырыс түскен болатын.&lt;ref name=&quot;677 orders&quot;&gt;{{Cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2007/q3/070708b_nr.html |title=Boeing Celebrates the Premiere of the 787 Dreamliner |publisher=Boeing|date=шілде 8, 2007 |accessdate=қаңтар 21, 2011}}&lt;/ref&gt; [[2013 жыл]]дың [[мамыр]]ына қарай Boeing 787 ұшағына 58 тапсырыс берушіден 890 ұшаққа тапсырыс жасалды. Оның ең көбі International Lease Finance Corporation (ILFC) компаниясынан түсті.

.

== Тарихы ==
=== Алғышарттары ===
[[1990 жыл]]дардың соңында [[Boeing]] 747-400 және [[Boeing 767|767]] ұшақтарының сатылымы төмендеуіне байланысты оларды алмастыратын жаңа ұшақтың бағдарламасын қарастыра бастады. Компания 2 жаңа ұшақты ұсынды. Біріншісі — Boeing 747X, ол 747-400 ұшағын ұзарту және жақсарту арқылы жасалмақ болған. Ал екіншісі — Sonic Cruiser, ол 767 ұшағымен бірдей мөлшерде жанармай шығындай отырып одан 15 % артық жылдамдықпен (шамамен 0,98 М) ұша алатын.&lt;ref name=&quot;need-speed&quot;&gt;{{cite web|last=Gunter|first=Lori|url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2002/july/i_ca2.html |title=The Need for Speed, Boeing's Sonic Cruiser team focuses on the future|publisher=Boeing Frontier magazine|date=шілде 2002| accessdate =қаңтар 21, 2011}}&lt;/ref&gt; 
Boeing 747X ұшағына қызығушылық болмады, ал Sonic Criuser болашағы жарқын көрінді. Бірнеше ірі [[АҚШ]] әуе компаниялары, [[Continental Airlines]]-пен қоса, Sonic Criuser концепциясына назар аударды, алайда олар ұшақты қолдану шығынына қатысты қамкөңіл көрсетті.&lt;ref name=&quot;Forbes_Sonic_Cruiser_20010528&quot;&gt;{{cite news|title=Paper plane: That Mach 0.95 Sonic Cruiser from Boeing will never fly. Here's why. |last=Banks |first=Howard |work=Forbes |date=мамыр 28, 2001 |url=http://members.forbes.com/global/2001/0528/056.html | accessdate =маусым 7, 2007}}&lt;/ref&gt;

[[2001 жыл]]дың [[11 қыркүйек|11 қыркүйегіндегі]] лаңкестік актілер]] мен мұнай бағасының өсуі әлемдік ұшақ нарығына өзгеріс әкелді: енді әуе компанияларын жылдамдық емес, үнемділік қызықтырды. Сол кезде ең көп залал шеккен әуе тасымалдаушылары, әсіресе [[АҚШ]] компаниялары, Sonic Cruiser-дің мүмкін тапсырыс берушілері болған. Сондықтан [[2002 жыл]]ы [[20 желтоқсан]]да Boeing Sonic Cruiser жобасынан бас тартатынын мәлімдеді. [[2003 жыл]]ы [[29 қаңтар]]да компания өз бағытынын өзгеретінін мәлімдеді: Boeing Sonic Cruiser технологияларын қолдана отырып қарапайым пішімдегі Boeing 7E7 ұшағын жасайтынын айтты.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|agency=Associated Press |url=http://seattletimes.com/html/nationworld/2009373399_apusboeing787historyglance.html|title=History of the Boeing 787|work=Seattle Times| date =маусым 23, 2000|accessdate=28 қазан 2012}}&lt;/ref&gt; 
Жаңа ұшақ сыйымдылығы одан үлкен [[Boeing 747|747]] ұшағынан аз болуы керек болды, осыған орай арнайы топ зерттеу жұмыстарын бастады.&lt;ref name=&quot;Aerlines&quot;&gt;{{cite web |last=Cannegieter |first=Roger |url=http://www.aerlines.nl/issue_31/31_Cannegieter_Ranging_Capabilities.pdf |title=Long Range vs. Ultra High Capacity|publisher=Aerlines.nl |accessdate=сәуір 8, 2010}}&lt;/ref&gt; 
&lt;ref name=&quot;BabejPollak&quot;&gt;{{Cite news | last1=Babej |first1=Marc E. |last2=Pollak |first2=Tim |url=http://www.forbes.com/2006/05/23/unsolicited-advice-advertising-cx_meb_0524boeing.html | title =Boeing Versus Airbus |work=Forbes |date=мамыр 24, 2006 |accessdate=сәуір 8, 2010}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Dreamliner logo.svg|thumb|''Dreamliner'' логотипі 2003 жылы шілдеде таныстырылды.|alt=The Dreamliner logo.]]
Sonic Cruiser-ді алмастыраты жобаға &quot;Boeing 7E7&quot; атауы берілді (өндірістік ішкі атауы: &quot;Y2&quot;).&lt;ref&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2003/march/cover.html |title=Maximizing the Middle, Finding the sweet spot in the market |publisher=Boeing Frontier magazine |date=March 2003}}&lt;/ref&gt; 
Boeing-тің Sonic Cruiser мен Boeing 7E7 ұшақтары аясында жасалған технологиялары компания өнімдерін жақсартуға бағытталған «Йеллоустоун жобасына» енгізілді (Boeing 7E7 осы жобаның алғашқы қадамы болды).&lt;ref name=&quot;Boe_787_power_on&quot;&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2008/q2/080620b_nr.html |title=Boeing Achieves 787 Power On | publisher =Boeing |date=маусым 20, 200}}&lt;/ref&gt; 
Boeing 7E7 концепциясының алғашқы суреттерінде ұшақта түсірілген кабина терезесі, төмендетілген ұшы және [[акула]] жүзбесіне ұқсас ұшақ құйрығы болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/articles/2007/10/22/218786/daydream-believer-how-different-is-the-boeing-787.html |title=Daydream believer: How different is the Boeing 787? |work=Flight International |accessdate=December 14, 2010}}&lt;/ref&gt; 
Алғашында &quot;E&quot; әріпі бірнеше мағынаны береді деп айтылды: тиімді (efficiency), қоршаған ортаға зиян келтірмейтін (environmentally friendly). Алайда кейін [[Boeing]] оны &quot;8&quot; санына ұқсас келеді деп хабарлады.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot; /&gt; 
[[2003 жыл]]ы [[шілде]]де 500 000 адам қатысқан онлайн дауыс беру нәтижесінде ұшаққа «Dreamliner» атауы берілді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2003/july/i_nan.html |title='Name Your Plane' sweepstakes |date= шілде 2003 |publisher=Boeing Frontiers Online |accessdate=September 28, 2007}}&lt;/ref&gt; 
Басқа атаулар қатарында eLiner , Global Cruiser және Stratoclimber болды.

[[Сурет:All Nippon Airways Boeing 787 Dreamliner two.jpg|thumb|left|All Nippon Airways 2004 жылы 50 ұшаққа тапсырысымен 787 Dreamliner бағдарламасына қосылды.|alt=B787 in launch customer All Nippon Airways' blue and white livery. In the background are two assembly halls, with huge doors facing left. Vehicles are parked in front of the halls.]]
[[2004 жыл]]ы [[26 сәуір]]де [[Жапония|жапондық]] [[All Nippon Airways]] (ANA) әуе компаниясы жаңа ұшақтың алғашқы тапсырыс берушісі болды: ANA 50 ұшаққа тапсырыс берді, ал олардың тапсырылуы [[2008 жыл]]дың аяғына белгіленді.&lt;ref&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2004/q2/nr_040426g.html |title=Boeing Launches 7E7 Dreamliner |work=Boeing |date=сәуір 26, 2004| accessdate=маусым 14, 2011}}&lt;/ref&gt; 
ANA тапсырыс берілген ұшақтардың 30 жергілікті әуе линияларына арналған Boeing 787-3 (бір класста 290-330 орынды), қалған 20 орта магистральді халықаралық қатынастарға арналған (мысалы, [[Токио]] Нарита - [[Бейжің]]) Boeing 787-8 нұсқасында (екі класста 210-250 орын) тапсырыс берді. Ұшақ ANA әуе компаниясына бұрын болмаған [[Денвер]], [[Мәскеу]] және [[Нью-Дели]] қалаларына жаңа бағыттарды ашуға мүмкіндік берді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.metrodenver.org/blog-tags/industries/ANA-Japan-Denver-international-flight.html |title=ANA says Denver still in hunt for non-stop to Tokyo |publisher=Metro Denver |date=сәуір 8, 2009 |accessdate=December 14, 2010}}&lt;/ref&gt; 
Boeing 787-3 және Boeing 787-8 ұшақтың алғашқы нұсқалар болды, ал Boeing 787-9 қолданысқа [[2010 жыл]]ы енгізілмек болды.

=== Жобалануы ===
787 ұшағын өдіруде алғаш рет көп алюмини беттері мен 50 000 біріктіру элементінің орнына бір алюминий құймыснан тұратын секциялар қолданылған.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rdmag.com/Featured-Articles/2006/11/The-Dream-of-Composites/ |title=The Dream of Composites |work=R&amp;D Magazine |date=қараша 20, 2006 |accessdate= қараша 23, 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name =rdmag_200707&gt;{{cite news |url=http://www.rdmag.com/Featured-Articles/2006/11/The-Dream-of-Composites/ |title=The Dream of Composites | work= RD mag | last =Walz | first1= Martha |date= қараша 20, 2006 |accessdate= September 2, 2011}}&lt;/ref&gt;
Boeing ұшаққа екі қозғалтқыш түрін таңдап алды: General Electric GEnx және Rolls-Royce Trent 1000.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot; /&gt;
Boeing 787-ні жасауда композитті материалдардың қолданылуы оның 767-ге қарағанда 20 %-ға үнемдірек екенін,&lt;ref name=AviationWeek_2009_0109&gt;{{cite web |url= http://www.aviationweek.com/aw/generic/story_generic.jsp?channel=comm&amp;id=news/WIND010909.xml&amp;headline=Boeing%20Rules%20Out%20787%20Window%20Change |title= Boeing Rules Out 787 Window Change |accessdate= маусым 14, 2011 | last =Norris | first= Guy |date= қаңтар 9, 2009 |work=[[Aviation Week]]}}&lt;/ref&gt; қозғалтқыштың пайдалылығы шамамен 40 %-ға жақсарғанын,&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.designnews.com/document.asp?doc_id=222308 |title=Design News – Features – Boeing's 'More Electric' 787 Dreamliner Spurs Engine Evolution |first= Joseph|last=Ogando|publisher=designnews.com |date=маусым 7, 2007| accessdate= September 7, 2011}}&lt;/ref&gt; аэродинамиканың жақсартылғанын хабарлады.&lt;ref name=start&gt;{{cite web |url= http://www.flightglobal.com/channels/mro/articles/2006/03/27/205611/dream-start.html | title=Dream start |first= Carole|last=Shifrin|work=Flight International|date=March 27, 2006|accessdate=September 7, 2011}}&lt;/ref&gt;
787-8 бен -9 ETOPS бойынша 330 минуттық ұшуға сертификатталуы керек болды.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Pandey |first=Mohan |title=How Boeing Defied the Airbus Challenge |year=2010 |publisher=Createspace |location=USA |isbn=978-1-4505-0113-2 |url=http://www.amazon.com/How-Boeing-Defied-Airbus-Challenge/dp/1450501133/ref=tmm_pap_title_0}}&lt;/ref&gt;

Жобалау барысында 787 моделі Boeing комапаниясының Transonic Wind Tunnel тоннелінде, QinetiQ компаниясының Франбородағы (Ұлыбритания) 5-метрлік аэродинамикалық трубасында, [[NASA]]-ның Ames Research орталығының аэродинамикалық трубасында, Францияның аэродинамиканы зерттеу агенттігінде (ONERA) сынақтан өтті. Соңғы нұсқаның сырт көрінісі қарапайым болап келді: алғашқыда ұсынылған ұшақтың ұшы мен кабина терезелері қарапайымға алмастырылды. 2004 жылдың соңында ұшаққа тапсырыстар саны 237-ге жетті.&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.reinforcedplastics.com/view/4282/boeings-787-trials-tribulations-and-restoring-the-dream/|title=Boeing's 787: trials, tribulations, and restoring the dream|work=Reinforced Plastics|accessdate=шілде 29, 2010|last=Marsh|first=George}}&lt;/ref&gt;
Алғашында 787-8 нұсқасы $ 120 млн бағаланды, бұл өндірісті таң қалдырған төмен нәтиже болды. 2007 жылы бағалар келесідей болып өзгертілді: 787-3 нұсқасы $ 146-151,5 млн, 787-8 нұсқасы $ 157-167 млн және 787-9 нұсқасы $ 189-200 млн.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://atwonline.com/aircraftenginescomponents/news/boeing-boosts-aircraft-prices-55-rising-cost-labor-materials-0309 |title=Boeing boosts aircraft prices 5.5% on rising cost of labor, materials |publisher=[[Air Transport World]] |date=маусым 26, 2007| accessdate=September 2, 2011}}&lt;/ref&gt;

=== Қолданысқа енгізілуі ===

== Нұсқалары ==
Dreamliner-дің ең алғашқы нұсқасы, қысқалау Boeing 787-8, [[2009 жыл]]дың [[желтоқсан]]ында ұша бастады. Кейінірек ұзағырақ Boeing 787-9 [[2013 жыл]]дың [[қыркүйек|қыркүйегінде]], одан кейін ең ұзын нұсқасы Boeing 787-10 [[2017 жыл]]дың [[наурыз]]ында ұша бастады. Бұл нұсқалар ИКАО ұшақ типінің белгілеушілерінің тізімінде сәйкесінше Boeing 788, Boeing 789 және Boeing 78X деп аталады. Қысқа қашықтықтағы Boeing 787-3 2010 жылы жойылды.

'''787-8'''

Бастапқы 787-8 қанатының кеңдігі 56,7 м (186 фут). Әдеттегі сыйымдылығы 242 жолаушы және 7 355 теңіз милі (13 621 км; 8 464 миль) қашықтығы бар −8 787 отбасының базалық үлгісі болып табылады және 2011 жылы қызметке бірінші болып кірді. 787-8 ескірген Boeing 767-300ER және Airbus A330-200 ұшақтарын ауыстыруға, сондай-ақ бұрын үлкен ұшақтар үшін экономикалық тұрғыдан тиімсіз болған, жаңа нарықтарды кеңейтуге бағытталған&lt;ref&gt;https://simpleflying.com/boeing-787-increased-connectivity-new-city-pairs/&lt;/ref&gt;. 2019 жылдың қазан айында 787 тапсырыстың шамамен 29% 787-8 нұсқасы болды. 

'''787-9'''

787-8 сияқты қанатының кеңдігін сақтай отырып, 787-9 ұзартылған және күшейтілген нұсқа болып табылады, фюзеляж 20 фут (6,1 м) ұзағырақ және жоғары максималды ұшып көтерілу салмағы (MTOW) 54 500 фунт (24 700 кг). Ұшу қашықтығы 7 635 теңіз милі (8 786 миль; 14 140 км), үш класты конфигурацияда 296 жолаушыға арналған &lt;ref&gt;787 Dreamliner performance summary&lt;nowiki/&gt;https://www.boeing.com/commercial/787/by-design/#/all-model-performance-summary&lt;/ref&gt;. Boeing 767-400ER және Airbus A330-300 ұшақтарын ауыстыруға бағытталған. Ол Airbus A330-900-мен бәсекелеседі.


'''787-10'''

2017 жылдың 17 ақпанында 787 ең ұзын нұсқасы 68,3 метрлік 787-10 шықты. 

2005 жылдың желтоқсанында Emirates және Qantas сұрауы бойынша Boeing 787-9 ұшағын 290-нан 310 жолаушыға дейін кеңейту мүмкіндігін зерттей бастады. Зерттеу барысында 787 әзірлеу бағдарламасы бойынша Boeing вице-президенті Майк Бэйр, сондай сыйымдылыққа басқа тұтынушылар қызығушылық білдірсе, бірден 787-10 әзірлеуді жалғастыру оңайырақ болғанын айтты. 2013 жылдың 30 мамырында Singapore Airlines 2018–2019 жылдары жеткізілетін 30 787-10 (Боинг бағдарламаны іске қосқан жағдайда) тапсырыс беретінін мәлімдеп, алғашқы тапсырыс беруші болды. 2013 жылдың 18 маусымында Boeing Париждегі Әуе Шоу барысында 102 ұшағына тапсырыстары немесе міндеттемелері бар 787-10 ұшағын сатты. Сатып алушылардың арасында Air Lease Corporation (30), Singapore Airlines (30), United Airlines (20), және British Airways (12) болды &lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20180719132838/http://active.boeing.com/commercial/orders/displaystandardreport.cfm?cboCurrentModel=787&amp;optReportType=AllModels&amp;cboAllModel=787&amp;ViewReportF=View+Report&lt;/ref&gt;.

== Техникалық сипаттамасы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+787 техникалық сипаттамасы
!Model
!787-8
!787-9
!787-10
|-
!Экипаж саны
| colspan=&quot;3&quot; |Екеу
|-
!Жолаушылар саны, 2-кластық
|242: 24J @85&quot; + 218Y @32&quot;
|290: 28J @85&quot; + 262Y @32&quot;
|330: 32J @85&quot; + 298Y @32&quot;
|-
!Жолаушылар саны, 1-кластық
|Max. 359, exit limit 381
|Max. 406, exit limit 420
|Max. 440, exit limit 440
|-
!Ұзындығы
|56.72 м.
|62.81 м.
|68.28 м.
|-
!Қанаты
| colspan=&quot;3&quot; |Көлемі 377 м.
|-
!Қанат кеңістігі
| colspan=&quot;3&quot; |Ұзындығы 60.12 м., орта аккорд 6.27 м.
|-
!Биіктігі
|16.92 м.
| colspan=&quot;2&quot; |17.02 м.
|-
!Фюзеляж
| colspan=&quot;3&quot; |Кабинаның ені: 5.49 метр
Сыртқы ені: 5.77 метр. Биіктігі: 5.94 м.
|-
!Жүк сыйымдылығы
|136.7 м³
28 LD3 or 9 (88×125) pallets
|172.5 м³
36 LD3 or 11 (96×125) pallets
|191.4 м³
40 LD3 or 13 (96×125) pallets
|-
!Максималды ұшу салмағы
|227,930 кг.
| colspan=&quot;2&quot; |254,011 кг.
|-
!Максималды жүктеме
|43,318 кг.
|52,587 кг.
|57,277 кг.
|-
!Жүксыз жұмыс салмағы
|119,950 кг.
|128,850 кг.
|135,500 кг.
|-
!Жанармай сыйымдылығы
|126,206 литр
101,323 кг.
| colspan=&quot;2&quot; |126,372 литр
101,456 кг.
|-
!Жылдамдығы
| colspan=&quot;3&quot; |Максимум.: Mach 0.90 (516 kН; 956 км/сағ) мах;
Круиздық: 0.85 (488 kН; 903 км/сағ) мах
|-
!Қашықтағы
|13,620 км.
|14,140 км.
|11,910 км.
|-
!Ұшуға қажетті қашықтық (Takeoff)
|2,600 м.
|2,800 м.
|2,800 м.
|-
!Максималды ұшу биіктігі (ceiling)
| colspan=&quot;2&quot; |13,100 м.
|12,500 м.
|-
!Қозғалтқыштар (×2)
| colspan=&quot;3&quot; |General Electric GEnx-1B or Rolls-Royce Trent 1000
|-
!Тарту күші (×2)
|64,000 фунт (280 kN)
|71,000 фунт (320 kN)
|76,000 фунт (340 kN)
|}

== Апаттар ==

== Тағы қараңыз ==
[[Airbus A350 XWB]]
== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

== Дереккөздер ==

== Сыртқы сілтемелер ==

{{Boeing ұшақтары}}

[[Санат:Boeing ұшақтары]]
[[Санат:Жолаушы ұшақтары]]</text>
      <sha1>eozb3qrly3j34d9b3pqf59jndzw4y3x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575553</id>
      <parentid>3575551</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T14:50:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Нұсқалары */</comment>
      <origin>3575553</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25042" sha1="p158h358mfnffdn6xkcr5vwg8472ulc" xml:space="preserve">{{Ұшу аппараты
 |атауы                 = Boeing 787 Dreamliner
 |типі                  = Реактивті жолаушы ұшағы
 |өндірушісі            = [[Boeing]]
 |мемлекеті             = {{USA}}
 |суреті                = Boeing 787 landing with thrust reversers activated.jpg
 |қолтаңба              = Boeing 787 Dreamliner  ұшағы Варшава әуежайында
 |жобалаушысы           = [[Boeing]]
 |бас конструкторы      = 
 |алғашқы ұшуы          = [[2009 жыл]]ы [[15 желтоқсан]]
 |эксплуатация басталуы = [[2011 жыл]]ы [[26 қазан]]
 |эксплуатация аяқталуы = 
 |статусы               = Қолданыста, өндірілуде
 |негізгі эксплуатанты  = [[All Nippon Airways]]&lt;br /&gt;[[Japan Airlines]]&lt;br /&gt;[[United Airlines]]&lt;br /&gt;[[Air India]]
 |басқа эксплуатанттары = 
 |өндіріс жылдары       = [[2007 жыл]]дан бастап
 |шығарылған бірліктері = 66 ([[2013 жыл]]дың [[маусым]]ы)&lt;ref name=&quot;Boeing Orders and Deliveries&quot;&gt;[http://active.boeing.com/commercial/orders/index.cfm Boeing Commercial Airplanes - Orders and Deliveries]&lt;/ref&gt;
 |жобалау құны          = $32 млрд ([[2011 жыл]]ғы [[Boeing]] шығыны)&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Gates, Dominic |title=Boeing celebrates 787 delivery as program's costs top $32 billion|url=http://seattletimes.nwsource.com/html/businesstechnology/2016310102_boeing25.html |work=The Seattle Times |date=September 24, 2011 |accessdate=September 26, 2011}}&lt;/ref&gt; 
 |бірлігінің құны       = 787-8: $206,8 млн&lt;ref name=&quot;prices&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.boeing.com/commercial/prices/|title=Boeing Commercial Airplanes prices|publisher=Boeing|accessdate=тамыз 7, 2012|archiveurl=http://www.webcitation.org/6DAWELAd8|archivedate=2012-12-25}}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt;787-9: $243,6 млн&lt;ref name=&quot;prices&quot;/&gt;
 |базалық моделі        = 
 |бөлек мақалалары бар нұсқалар = 
 |ортаққордағы санаты   = Boeing 787
}}
'''Boeing 787 Dreamliner''' — американдық [[Boeing]] корпорация жасап шығарған кең фюзеляжды екіқозғалтқышты реактивті жолаушы ұшағы. Ұшақ нұсқаларына байланысты 210-нан 330 жолаушыны тасымалдай алады. [[Boeing]] компаниясының хабарлауынша, бұл компанияның ең үнемді ұшағы және фюзеляжы негізінен композитті материалдан жасалған әлемдегі ең үлкен ұшақ.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot;&gt;{{cite book | last1 =Norris | first1= G | last2= Thomas | first2= G | last3= Wagner | first3= M | last4= Forbes Smith | first4= C |title=Boeing 787 Dreamliner – Flying Redefined |publisher=Aerospace Technical Publications International |year=2005 |isbn= 0-9752341-2-9}}&lt;/ref&gt; 787 ұшағы өзі алмастырған [[Boeing 767]] ұшағына қарағанда 20 %-ға аз жанармай қолданады.&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.flightglobal.com/news/articles/powering-the-dream-atypical-paths-to-boeing-787-eis-362160/ |title=Powering the Dream: Atypical paths to Boeing 787 EIS |author= Croft, Jon |publisher= Flight International |date= 17 қазан 2011 |accessdate= қаңтар 20, 2013}}&lt;/ref&gt; Dreamliner-дің басты ерекшеліктері: ұшудың электронды жүйелердің, 4 беткері әйнек, қозғалтқыш гондоласындағы шудан қорғайтын шеврондар және ұшақ ұшының жатық контуры. Ұшақ өзінен үлкенірек [[Boeing 777|777]] моделімен типтес болғандықтан ұшқыштар екі ұшақты басқару үшін бір квалификацияны меңгереді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://fsims.faa.gov/wdocs/fsb/b-787_fsb.pdf |title=Flight Standardization Board Report|date=тамыз 25, 2011 |work=[[Federal Aviation Administration]] |accessdate=қараша 8, 2011}}&lt;/ref&gt;

[[2005 жыл]]дың [[28 қаңтар]]ына дейін ұшақ Boeing 7E7 деген уақытша атпен белгілі болды.&lt;ref name=&quot;Designation&quot;&gt;{{Cite press release |title=Boeing Gives the Boeing 7E7 Dreamliner a Model Designation |publisher=Boeing |date=қаңтар 28, 2005 |url=http://www.boeing.com/news/releases/2005/q1/nr_050128g.html | accessdate=маусым 14, 2011}}&lt;/ref&gt; Алғашқы 787 [[2007 жыл]]ы [[8 шілде]]де Эверетт қаласындағы (Вашингтон штаты) Boeing компаниясының зауытынан шығарылып бұқара алдында көрсетілді. Бұл кезде ұшаққа 677 тапсырыс түскен болатын.&lt;ref name=&quot;677 orders&quot;&gt;{{Cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2007/q3/070708b_nr.html |title=Boeing Celebrates the Premiere of the 787 Dreamliner |publisher=Boeing|date=шілде 8, 2007 |accessdate=қаңтар 21, 2011}}&lt;/ref&gt; [[2013 жыл]]дың [[мамыр]]ына қарай Boeing 787 ұшағына 58 тапсырыс берушіден 890 ұшаққа тапсырыс жасалды. Оның ең көбі International Lease Finance Corporation (ILFC) компаниясынан түсті.

.

== Тарихы ==
=== Алғышарттары ===
[[1990 жыл]]дардың соңында [[Boeing]] 747-400 және [[Boeing 767|767]] ұшақтарының сатылымы төмендеуіне байланысты оларды алмастыратын жаңа ұшақтың бағдарламасын қарастыра бастады. Компания 2 жаңа ұшақты ұсынды. Біріншісі — Boeing 747X, ол 747-400 ұшағын ұзарту және жақсарту арқылы жасалмақ болған. Ал екіншісі — Sonic Cruiser, ол 767 ұшағымен бірдей мөлшерде жанармай шығындай отырып одан 15 % артық жылдамдықпен (шамамен 0,98 М) ұша алатын.&lt;ref name=&quot;need-speed&quot;&gt;{{cite web|last=Gunter|first=Lori|url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2002/july/i_ca2.html |title=The Need for Speed, Boeing's Sonic Cruiser team focuses on the future|publisher=Boeing Frontier magazine|date=шілде 2002| accessdate =қаңтар 21, 2011}}&lt;/ref&gt; 
Boeing 747X ұшағына қызығушылық болмады, ал Sonic Criuser болашағы жарқын көрінді. Бірнеше ірі [[АҚШ]] әуе компаниялары, [[Continental Airlines]]-пен қоса, Sonic Criuser концепциясына назар аударды, алайда олар ұшақты қолдану шығынына қатысты қамкөңіл көрсетті.&lt;ref name=&quot;Forbes_Sonic_Cruiser_20010528&quot;&gt;{{cite news|title=Paper plane: That Mach 0.95 Sonic Cruiser from Boeing will never fly. Here's why. |last=Banks |first=Howard |work=Forbes |date=мамыр 28, 2001 |url=http://members.forbes.com/global/2001/0528/056.html | accessdate =маусым 7, 2007}}&lt;/ref&gt;

[[2001 жыл]]дың [[11 қыркүйек|11 қыркүйегіндегі]] лаңкестік актілер]] мен мұнай бағасының өсуі әлемдік ұшақ нарығына өзгеріс әкелді: енді әуе компанияларын жылдамдық емес, үнемділік қызықтырды. Сол кезде ең көп залал шеккен әуе тасымалдаушылары, әсіресе [[АҚШ]] компаниялары, Sonic Cruiser-дің мүмкін тапсырыс берушілері болған. Сондықтан [[2002 жыл]]ы [[20 желтоқсан]]да Boeing Sonic Cruiser жобасынан бас тартатынын мәлімдеді. [[2003 жыл]]ы [[29 қаңтар]]да компания өз бағытынын өзгеретінін мәлімдеді: Boeing Sonic Cruiser технологияларын қолдана отырып қарапайым пішімдегі Boeing 7E7 ұшағын жасайтынын айтты.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|agency=Associated Press |url=http://seattletimes.com/html/nationworld/2009373399_apusboeing787historyglance.html|title=History of the Boeing 787|work=Seattle Times| date =маусым 23, 2000|accessdate=28 қазан 2012}}&lt;/ref&gt; 
Жаңа ұшақ сыйымдылығы одан үлкен [[Boeing 747|747]] ұшағынан аз болуы керек болды, осыған орай арнайы топ зерттеу жұмыстарын бастады.&lt;ref name=&quot;Aerlines&quot;&gt;{{cite web |last=Cannegieter |first=Roger |url=http://www.aerlines.nl/issue_31/31_Cannegieter_Ranging_Capabilities.pdf |title=Long Range vs. Ultra High Capacity|publisher=Aerlines.nl |accessdate=сәуір 8, 2010}}&lt;/ref&gt; 
&lt;ref name=&quot;BabejPollak&quot;&gt;{{Cite news | last1=Babej |first1=Marc E. |last2=Pollak |first2=Tim |url=http://www.forbes.com/2006/05/23/unsolicited-advice-advertising-cx_meb_0524boeing.html | title =Boeing Versus Airbus |work=Forbes |date=мамыр 24, 2006 |accessdate=сәуір 8, 2010}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Dreamliner logo.svg|thumb|''Dreamliner'' логотипі 2003 жылы шілдеде таныстырылды.|alt=The Dreamliner logo.]]
Sonic Cruiser-ді алмастыраты жобаға &quot;Boeing 7E7&quot; атауы берілді (өндірістік ішкі атауы: &quot;Y2&quot;).&lt;ref&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2003/march/cover.html |title=Maximizing the Middle, Finding the sweet spot in the market |publisher=Boeing Frontier magazine |date=March 2003}}&lt;/ref&gt; 
Boeing-тің Sonic Cruiser мен Boeing 7E7 ұшақтары аясында жасалған технологиялары компания өнімдерін жақсартуға бағытталған «Йеллоустоун жобасына» енгізілді (Boeing 7E7 осы жобаның алғашқы қадамы болды).&lt;ref name=&quot;Boe_787_power_on&quot;&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2008/q2/080620b_nr.html |title=Boeing Achieves 787 Power On | publisher =Boeing |date=маусым 20, 200}}&lt;/ref&gt; 
Boeing 7E7 концепциясының алғашқы суреттерінде ұшақта түсірілген кабина терезесі, төмендетілген ұшы және [[акула]] жүзбесіне ұқсас ұшақ құйрығы болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/articles/2007/10/22/218786/daydream-believer-how-different-is-the-boeing-787.html |title=Daydream believer: How different is the Boeing 787? |work=Flight International |accessdate=December 14, 2010}}&lt;/ref&gt; 
Алғашында &quot;E&quot; әріпі бірнеше мағынаны береді деп айтылды: тиімді (efficiency), қоршаған ортаға зиян келтірмейтін (environmentally friendly). Алайда кейін [[Boeing]] оны &quot;8&quot; санына ұқсас келеді деп хабарлады.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot; /&gt; 
[[2003 жыл]]ы [[шілде]]де 500 000 адам қатысқан онлайн дауыс беру нәтижесінде ұшаққа «Dreamliner» атауы берілді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2003/july/i_nan.html |title='Name Your Plane' sweepstakes |date= шілде 2003 |publisher=Boeing Frontiers Online |accessdate=September 28, 2007}}&lt;/ref&gt; 
Басқа атаулар қатарында eLiner , Global Cruiser және Stratoclimber болды.

[[Сурет:All Nippon Airways Boeing 787 Dreamliner two.jpg|thumb|left|All Nippon Airways 2004 жылы 50 ұшаққа тапсырысымен 787 Dreamliner бағдарламасына қосылды.|alt=B787 in launch customer All Nippon Airways' blue and white livery. In the background are two assembly halls, with huge doors facing left. Vehicles are parked in front of the halls.]]
[[2004 жыл]]ы [[26 сәуір]]де [[Жапония|жапондық]] [[All Nippon Airways]] (ANA) әуе компаниясы жаңа ұшақтың алғашқы тапсырыс берушісі болды: ANA 50 ұшаққа тапсырыс берді, ал олардың тапсырылуы [[2008 жыл]]дың аяғына белгіленді.&lt;ref&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2004/q2/nr_040426g.html |title=Boeing Launches 7E7 Dreamliner |work=Boeing |date=сәуір 26, 2004| accessdate=маусым 14, 2011}}&lt;/ref&gt; 
ANA тапсырыс берілген ұшақтардың 30 жергілікті әуе линияларына арналған Boeing 787-3 (бір класста 290-330 орынды), қалған 20 орта магистральді халықаралық қатынастарға арналған (мысалы, [[Токио]] Нарита - [[Бейжің]]) Boeing 787-8 нұсқасында (екі класста 210-250 орын) тапсырыс берді. Ұшақ ANA әуе компаниясына бұрын болмаған [[Денвер]], [[Мәскеу]] және [[Нью-Дели]] қалаларына жаңа бағыттарды ашуға мүмкіндік берді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.metrodenver.org/blog-tags/industries/ANA-Japan-Denver-international-flight.html |title=ANA says Denver still in hunt for non-stop to Tokyo |publisher=Metro Denver |date=сәуір 8, 2009 |accessdate=December 14, 2010}}&lt;/ref&gt; 
Boeing 787-3 және Boeing 787-8 ұшақтың алғашқы нұсқалар болды, ал Boeing 787-9 қолданысқа [[2010 жыл]]ы енгізілмек болды.

=== Жобалануы ===
787 ұшағын өдіруде алғаш рет көп алюмини беттері мен 50 000 біріктіру элементінің орнына бір алюминий құймыснан тұратын секциялар қолданылған.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rdmag.com/Featured-Articles/2006/11/The-Dream-of-Composites/ |title=The Dream of Composites |work=R&amp;D Magazine |date=қараша 20, 2006 |accessdate= қараша 23, 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name =rdmag_200707&gt;{{cite news |url=http://www.rdmag.com/Featured-Articles/2006/11/The-Dream-of-Composites/ |title=The Dream of Composites | work= RD mag | last =Walz | first1= Martha |date= қараша 20, 2006 |accessdate= September 2, 2011}}&lt;/ref&gt;
Boeing ұшаққа екі қозғалтқыш түрін таңдап алды: General Electric GEnx және Rolls-Royce Trent 1000.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot; /&gt;
Boeing 787-ні жасауда композитті материалдардың қолданылуы оның 767-ге қарағанда 20 %-ға үнемдірек екенін,&lt;ref name=AviationWeek_2009_0109&gt;{{cite web |url= http://www.aviationweek.com/aw/generic/story_generic.jsp?channel=comm&amp;id=news/WIND010909.xml&amp;headline=Boeing%20Rules%20Out%20787%20Window%20Change |title= Boeing Rules Out 787 Window Change |accessdate= маусым 14, 2011 | last =Norris | first= Guy |date= қаңтар 9, 2009 |work=[[Aviation Week]]}}&lt;/ref&gt; қозғалтқыштың пайдалылығы шамамен 40 %-ға жақсарғанын,&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.designnews.com/document.asp?doc_id=222308 |title=Design News – Features – Boeing's 'More Electric' 787 Dreamliner Spurs Engine Evolution |first= Joseph|last=Ogando|publisher=designnews.com |date=маусым 7, 2007| accessdate= September 7, 2011}}&lt;/ref&gt; аэродинамиканың жақсартылғанын хабарлады.&lt;ref name=start&gt;{{cite web |url= http://www.flightglobal.com/channels/mro/articles/2006/03/27/205611/dream-start.html | title=Dream start |first= Carole|last=Shifrin|work=Flight International|date=March 27, 2006|accessdate=September 7, 2011}}&lt;/ref&gt;
787-8 бен -9 ETOPS бойынша 330 минуттық ұшуға сертификатталуы керек болды.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Pandey |first=Mohan |title=How Boeing Defied the Airbus Challenge |year=2010 |publisher=Createspace |location=USA |isbn=978-1-4505-0113-2 |url=http://www.amazon.com/How-Boeing-Defied-Airbus-Challenge/dp/1450501133/ref=tmm_pap_title_0}}&lt;/ref&gt;

Жобалау барысында 787 моделі Boeing комапаниясының Transonic Wind Tunnel тоннелінде, QinetiQ компаниясының Франбородағы (Ұлыбритания) 5-метрлік аэродинамикалық трубасында, [[NASA]]-ның Ames Research орталығының аэродинамикалық трубасында, Францияның аэродинамиканы зерттеу агенттігінде (ONERA) сынақтан өтті. Соңғы нұсқаның сырт көрінісі қарапайым болап келді: алғашқыда ұсынылған ұшақтың ұшы мен кабина терезелері қарапайымға алмастырылды. 2004 жылдың соңында ұшаққа тапсырыстар саны 237-ге жетті.&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.reinforcedplastics.com/view/4282/boeings-787-trials-tribulations-and-restoring-the-dream/|title=Boeing's 787: trials, tribulations, and restoring the dream|work=Reinforced Plastics|accessdate=шілде 29, 2010|last=Marsh|first=George}}&lt;/ref&gt;
Алғашында 787-8 нұсқасы $ 120 млн бағаланды, бұл өндірісті таң қалдырған төмен нәтиже болды. 2007 жылы бағалар келесідей болып өзгертілді: 787-3 нұсқасы $ 146-151,5 млн, 787-8 нұсқасы $ 157-167 млн және 787-9 нұсқасы $ 189-200 млн.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://atwonline.com/aircraftenginescomponents/news/boeing-boosts-aircraft-prices-55-rising-cost-labor-materials-0309 |title=Boeing boosts aircraft prices 5.5% on rising cost of labor, materials |publisher=[[Air Transport World]] |date=маусым 26, 2007| accessdate=September 2, 2011}}&lt;/ref&gt;

=== Қолданысқа енгізілуі ===

== Нұсқалары ==
Dreamliner-дің ең алғашқы нұсқасы, қысқалау Boeing 787-8, [[2009 жыл]]дың [[желтоқсан]]ында ұша бастады. Кейінірек ұзағырақ Boeing 787-9 [[2013 жыл]]дың [[қыркүйек|қыркүйегінде]], одан кейін ең ұзын нұсқасы Boeing 787-10 [[2017 жыл]]дың [[наурыз]]ында ұша бастады. Бұл нұсқалар ИКАО ұшақ типінің белгілеушілерінің тізімінде сәйкесінше Boeing 788, Boeing 789 және Boeing 78X деп аталады. Қысқа қашықтықтағы Boeing 787-3 2010 жылы жойылды.

'''Boeing 787-8'''

Бастапқы Boeing 787-8 қанатының кеңдігі 56,7 м (186 фут). Әдеттегі сыйымдылығы 242 жолаушы және 7 355 теңіз милі (13 621 км; 8 464 миль) қашықтығы бар −8 787 отбасының базалық үлгісі болып табылады және [[2011 жыл]]ы қызметке бірінші болып кірді. Boeing 787-8 ескірген [[Boeing 767|Boeing 767-300ER]] және [[Airbus A330|Airbus A330-200]] ұшақтарын ауыстыруға, сондай-ақ бұрын үлкен ұшақтар үшін экономикалық тұрғыдан тиімсіз болған, жаңа нарықтарды кеңейтуге бағытталған&lt;ref&gt;https://simpleflying.com/boeing-787-increased-connectivity-new-city-pairs/&lt;/ref&gt;. 2019 жылдың қазан айында Boeing 787 тапсырыстың шамамен 29% Boeing 787-8 нұсқасы болды. 

'''787-9'''

787-8 сияқты қанатының кеңдігін сақтай отырып, 787-9 ұзартылған және күшейтілген нұсқа болып табылады, фюзеляж 20 фут (6,1 м) ұзағырақ және жоғары максималды ұшып көтерілу салмағы (MTOW) 54 500 фунт (24 700 кг). Ұшу қашықтығы 7 635 теңіз милі (8 786 миль; 14 140 км), үш класты конфигурацияда 296 жолаушыға арналған &lt;ref&gt;787 Dreamliner performance summary&lt;nowiki/&gt;https://www.boeing.com/commercial/787/by-design/#/all-model-performance-summary&lt;/ref&gt;. Boeing 767-400ER және Airbus A330-300 ұшақтарын ауыстыруға бағытталған. Ол Airbus A330-900-мен бәсекелеседі.


'''787-10'''

2017 жылдың 17 ақпанында 787 ең ұзын нұсқасы 68,3 метрлік 787-10 шықты. 

2005 жылдың желтоқсанында Emirates және Qantas сұрауы бойынша Boeing 787-9 ұшағын 290-нан 310 жолаушыға дейін кеңейту мүмкіндігін зерттей бастады. Зерттеу барысында 787 әзірлеу бағдарламасы бойынша Boeing вице-президенті Майк Бэйр, сондай сыйымдылыққа басқа тұтынушылар қызығушылық білдірсе, бірден 787-10 әзірлеуді жалғастыру оңайырақ болғанын айтты. 2013 жылдың 30 мамырында Singapore Airlines 2018–2019 жылдары жеткізілетін 30 787-10 (Боинг бағдарламаны іске қосқан жағдайда) тапсырыс беретінін мәлімдеп, алғашқы тапсырыс беруші болды. 2013 жылдың 18 маусымында Boeing Париждегі Әуе Шоу барысында 102 ұшағына тапсырыстары немесе міндеттемелері бар 787-10 ұшағын сатты. Сатып алушылардың арасында Air Lease Corporation (30), Singapore Airlines (30), United Airlines (20), және British Airways (12) болды &lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20180719132838/http://active.boeing.com/commercial/orders/displaystandardreport.cfm?cboCurrentModel=787&amp;optReportType=AllModels&amp;cboAllModel=787&amp;ViewReportF=View+Report&lt;/ref&gt;.

== Техникалық сипаттамасы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+787 техникалық сипаттамасы
!Model
!787-8
!787-9
!787-10
|-
!Экипаж саны
| colspan=&quot;3&quot; |Екеу
|-
!Жолаушылар саны, 2-кластық
|242: 24J @85&quot; + 218Y @32&quot;
|290: 28J @85&quot; + 262Y @32&quot;
|330: 32J @85&quot; + 298Y @32&quot;
|-
!Жолаушылар саны, 1-кластық
|Max. 359, exit limit 381
|Max. 406, exit limit 420
|Max. 440, exit limit 440
|-
!Ұзындығы
|56.72 м.
|62.81 м.
|68.28 м.
|-
!Қанаты
| colspan=&quot;3&quot; |Көлемі 377 м.
|-
!Қанат кеңістігі
| colspan=&quot;3&quot; |Ұзындығы 60.12 м., орта аккорд 6.27 м.
|-
!Биіктігі
|16.92 м.
| colspan=&quot;2&quot; |17.02 м.
|-
!Фюзеляж
| colspan=&quot;3&quot; |Кабинаның ені: 5.49 метр
Сыртқы ені: 5.77 метр. Биіктігі: 5.94 м.
|-
!Жүк сыйымдылығы
|136.7 м³
28 LD3 or 9 (88×125) pallets
|172.5 м³
36 LD3 or 11 (96×125) pallets
|191.4 м³
40 LD3 or 13 (96×125) pallets
|-
!Максималды ұшу салмағы
|227,930 кг.
| colspan=&quot;2&quot; |254,011 кг.
|-
!Максималды жүктеме
|43,318 кг.
|52,587 кг.
|57,277 кг.
|-
!Жүксыз жұмыс салмағы
|119,950 кг.
|128,850 кг.
|135,500 кг.
|-
!Жанармай сыйымдылығы
|126,206 литр
101,323 кг.
| colspan=&quot;2&quot; |126,372 литр
101,456 кг.
|-
!Жылдамдығы
| colspan=&quot;3&quot; |Максимум.: Mach 0.90 (516 kН; 956 км/сағ) мах;
Круиздық: 0.85 (488 kН; 903 км/сағ) мах
|-
!Қашықтағы
|13,620 км.
|14,140 км.
|11,910 км.
|-
!Ұшуға қажетті қашықтық (Takeoff)
|2,600 м.
|2,800 м.
|2,800 м.
|-
!Максималды ұшу биіктігі (ceiling)
| colspan=&quot;2&quot; |13,100 м.
|12,500 м.
|-
!Қозғалтқыштар (×2)
| colspan=&quot;3&quot; |General Electric GEnx-1B or Rolls-Royce Trent 1000
|-
!Тарту күші (×2)
|64,000 фунт (280 kN)
|71,000 фунт (320 kN)
|76,000 фунт (340 kN)
|}

== Апаттар ==

== Тағы қараңыз ==
[[Airbus A350 XWB]]
== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

== Дереккөздер ==

== Сыртқы сілтемелер ==

{{Boeing ұшақтары}}

[[Санат:Boeing ұшақтары]]
[[Санат:Жолаушы ұшақтары]]</text>
      <sha1>p158h358mfnffdn6xkcr5vwg8472ulc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575554</id>
      <parentid>3575553</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T14:53:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Нұсқалары */</comment>
      <origin>3575554</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25049" sha1="lx00ssom4c8tr8tb8b33fkt9cx21l0u" xml:space="preserve">{{Ұшу аппараты
 |атауы                 = Boeing 787 Dreamliner
 |типі                  = Реактивті жолаушы ұшағы
 |өндірушісі            = [[Boeing]]
 |мемлекеті             = {{USA}}
 |суреті                = Boeing 787 landing with thrust reversers activated.jpg
 |қолтаңба              = Boeing 787 Dreamliner  ұшағы Варшава әуежайында
 |жобалаушысы           = [[Boeing]]
 |бас конструкторы      = 
 |алғашқы ұшуы          = [[2009 жыл]]ы [[15 желтоқсан]]
 |эксплуатация басталуы = [[2011 жыл]]ы [[26 қазан]]
 |эксплуатация аяқталуы = 
 |статусы               = Қолданыста, өндірілуде
 |негізгі эксплуатанты  = [[All Nippon Airways]]&lt;br /&gt;[[Japan Airlines]]&lt;br /&gt;[[United Airlines]]&lt;br /&gt;[[Air India]]
 |басқа эксплуатанттары = 
 |өндіріс жылдары       = [[2007 жыл]]дан бастап
 |шығарылған бірліктері = 66 ([[2013 жыл]]дың [[маусым]]ы)&lt;ref name=&quot;Boeing Orders and Deliveries&quot;&gt;[http://active.boeing.com/commercial/orders/index.cfm Boeing Commercial Airplanes - Orders and Deliveries]&lt;/ref&gt;
 |жобалау құны          = $32 млрд ([[2011 жыл]]ғы [[Boeing]] шығыны)&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Gates, Dominic |title=Boeing celebrates 787 delivery as program's costs top $32 billion|url=http://seattletimes.nwsource.com/html/businesstechnology/2016310102_boeing25.html |work=The Seattle Times |date=September 24, 2011 |accessdate=September 26, 2011}}&lt;/ref&gt; 
 |бірлігінің құны       = 787-8: $206,8 млн&lt;ref name=&quot;prices&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.boeing.com/commercial/prices/|title=Boeing Commercial Airplanes prices|publisher=Boeing|accessdate=тамыз 7, 2012|archiveurl=http://www.webcitation.org/6DAWELAd8|archivedate=2012-12-25}}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt;787-9: $243,6 млн&lt;ref name=&quot;prices&quot;/&gt;
 |базалық моделі        = 
 |бөлек мақалалары бар нұсқалар = 
 |ортаққордағы санаты   = Boeing 787
}}
'''Boeing 787 Dreamliner''' — американдық [[Boeing]] корпорация жасап шығарған кең фюзеляжды екіқозғалтқышты реактивті жолаушы ұшағы. Ұшақ нұсқаларына байланысты 210-нан 330 жолаушыны тасымалдай алады. [[Boeing]] компаниясының хабарлауынша, бұл компанияның ең үнемді ұшағы және фюзеляжы негізінен композитті материалдан жасалған әлемдегі ең үлкен ұшақ.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot;&gt;{{cite book | last1 =Norris | first1= G | last2= Thomas | first2= G | last3= Wagner | first3= M | last4= Forbes Smith | first4= C |title=Boeing 787 Dreamliner – Flying Redefined |publisher=Aerospace Technical Publications International |year=2005 |isbn= 0-9752341-2-9}}&lt;/ref&gt; 787 ұшағы өзі алмастырған [[Boeing 767]] ұшағына қарағанда 20 %-ға аз жанармай қолданады.&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.flightglobal.com/news/articles/powering-the-dream-atypical-paths-to-boeing-787-eis-362160/ |title=Powering the Dream: Atypical paths to Boeing 787 EIS |author= Croft, Jon |publisher= Flight International |date= 17 қазан 2011 |accessdate= қаңтар 20, 2013}}&lt;/ref&gt; Dreamliner-дің басты ерекшеліктері: ұшудың электронды жүйелердің, 4 беткері әйнек, қозғалтқыш гондоласындағы шудан қорғайтын шеврондар және ұшақ ұшының жатық контуры. Ұшақ өзінен үлкенірек [[Boeing 777|777]] моделімен типтес болғандықтан ұшқыштар екі ұшақты басқару үшін бір квалификацияны меңгереді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://fsims.faa.gov/wdocs/fsb/b-787_fsb.pdf |title=Flight Standardization Board Report|date=тамыз 25, 2011 |work=[[Federal Aviation Administration]] |accessdate=қараша 8, 2011}}&lt;/ref&gt;

[[2005 жыл]]дың [[28 қаңтар]]ына дейін ұшақ Boeing 7E7 деген уақытша атпен белгілі болды.&lt;ref name=&quot;Designation&quot;&gt;{{Cite press release |title=Boeing Gives the Boeing 7E7 Dreamliner a Model Designation |publisher=Boeing |date=қаңтар 28, 2005 |url=http://www.boeing.com/news/releases/2005/q1/nr_050128g.html | accessdate=маусым 14, 2011}}&lt;/ref&gt; Алғашқы 787 [[2007 жыл]]ы [[8 шілде]]де Эверетт қаласындағы (Вашингтон штаты) Boeing компаниясының зауытынан шығарылып бұқара алдында көрсетілді. Бұл кезде ұшаққа 677 тапсырыс түскен болатын.&lt;ref name=&quot;677 orders&quot;&gt;{{Cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2007/q3/070708b_nr.html |title=Boeing Celebrates the Premiere of the 787 Dreamliner |publisher=Boeing|date=шілде 8, 2007 |accessdate=қаңтар 21, 2011}}&lt;/ref&gt; [[2013 жыл]]дың [[мамыр]]ына қарай Boeing 787 ұшағына 58 тапсырыс берушіден 890 ұшаққа тапсырыс жасалды. Оның ең көбі International Lease Finance Corporation (ILFC) компаниясынан түсті.

.

== Тарихы ==
=== Алғышарттары ===
[[1990 жыл]]дардың соңында [[Boeing]] 747-400 және [[Boeing 767|767]] ұшақтарының сатылымы төмендеуіне байланысты оларды алмастыратын жаңа ұшақтың бағдарламасын қарастыра бастады. Компания 2 жаңа ұшақты ұсынды. Біріншісі — Boeing 747X, ол 747-400 ұшағын ұзарту және жақсарту арқылы жасалмақ болған. Ал екіншісі — Sonic Cruiser, ол 767 ұшағымен бірдей мөлшерде жанармай шығындай отырып одан 15 % артық жылдамдықпен (шамамен 0,98 М) ұша алатын.&lt;ref name=&quot;need-speed&quot;&gt;{{cite web|last=Gunter|first=Lori|url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2002/july/i_ca2.html |title=The Need for Speed, Boeing's Sonic Cruiser team focuses on the future|publisher=Boeing Frontier magazine|date=шілде 2002| accessdate =қаңтар 21, 2011}}&lt;/ref&gt; 
Boeing 747X ұшағына қызығушылық болмады, ал Sonic Criuser болашағы жарқын көрінді. Бірнеше ірі [[АҚШ]] әуе компаниялары, [[Continental Airlines]]-пен қоса, Sonic Criuser концепциясына назар аударды, алайда олар ұшақты қолдану шығынына қатысты қамкөңіл көрсетті.&lt;ref name=&quot;Forbes_Sonic_Cruiser_20010528&quot;&gt;{{cite news|title=Paper plane: That Mach 0.95 Sonic Cruiser from Boeing will never fly. Here's why. |last=Banks |first=Howard |work=Forbes |date=мамыр 28, 2001 |url=http://members.forbes.com/global/2001/0528/056.html | accessdate =маусым 7, 2007}}&lt;/ref&gt;

[[2001 жыл]]дың [[11 қыркүйек|11 қыркүйегіндегі]] лаңкестік актілер]] мен мұнай бағасының өсуі әлемдік ұшақ нарығына өзгеріс әкелді: енді әуе компанияларын жылдамдық емес, үнемділік қызықтырды. Сол кезде ең көп залал шеккен әуе тасымалдаушылары, әсіресе [[АҚШ]] компаниялары, Sonic Cruiser-дің мүмкін тапсырыс берушілері болған. Сондықтан [[2002 жыл]]ы [[20 желтоқсан]]да Boeing Sonic Cruiser жобасынан бас тартатынын мәлімдеді. [[2003 жыл]]ы [[29 қаңтар]]да компания өз бағытынын өзгеретінін мәлімдеді: Boeing Sonic Cruiser технологияларын қолдана отырып қарапайым пішімдегі Boeing 7E7 ұшағын жасайтынын айтты.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|agency=Associated Press |url=http://seattletimes.com/html/nationworld/2009373399_apusboeing787historyglance.html|title=History of the Boeing 787|work=Seattle Times| date =маусым 23, 2000|accessdate=28 қазан 2012}}&lt;/ref&gt; 
Жаңа ұшақ сыйымдылығы одан үлкен [[Boeing 747|747]] ұшағынан аз болуы керек болды, осыған орай арнайы топ зерттеу жұмыстарын бастады.&lt;ref name=&quot;Aerlines&quot;&gt;{{cite web |last=Cannegieter |first=Roger |url=http://www.aerlines.nl/issue_31/31_Cannegieter_Ranging_Capabilities.pdf |title=Long Range vs. Ultra High Capacity|publisher=Aerlines.nl |accessdate=сәуір 8, 2010}}&lt;/ref&gt; 
&lt;ref name=&quot;BabejPollak&quot;&gt;{{Cite news | last1=Babej |first1=Marc E. |last2=Pollak |first2=Tim |url=http://www.forbes.com/2006/05/23/unsolicited-advice-advertising-cx_meb_0524boeing.html | title =Boeing Versus Airbus |work=Forbes |date=мамыр 24, 2006 |accessdate=сәуір 8, 2010}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Dreamliner logo.svg|thumb|''Dreamliner'' логотипі 2003 жылы шілдеде таныстырылды.|alt=The Dreamliner logo.]]
Sonic Cruiser-ді алмастыраты жобаға &quot;Boeing 7E7&quot; атауы берілді (өндірістік ішкі атауы: &quot;Y2&quot;).&lt;ref&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2003/march/cover.html |title=Maximizing the Middle, Finding the sweet spot in the market |publisher=Boeing Frontier magazine |date=March 2003}}&lt;/ref&gt; 
Boeing-тің Sonic Cruiser мен Boeing 7E7 ұшақтары аясында жасалған технологиялары компания өнімдерін жақсартуға бағытталған «Йеллоустоун жобасына» енгізілді (Boeing 7E7 осы жобаның алғашқы қадамы болды).&lt;ref name=&quot;Boe_787_power_on&quot;&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2008/q2/080620b_nr.html |title=Boeing Achieves 787 Power On | publisher =Boeing |date=маусым 20, 200}}&lt;/ref&gt; 
Boeing 7E7 концепциясының алғашқы суреттерінде ұшақта түсірілген кабина терезесі, төмендетілген ұшы және [[акула]] жүзбесіне ұқсас ұшақ құйрығы болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/articles/2007/10/22/218786/daydream-believer-how-different-is-the-boeing-787.html |title=Daydream believer: How different is the Boeing 787? |work=Flight International |accessdate=December 14, 2010}}&lt;/ref&gt; 
Алғашында &quot;E&quot; әріпі бірнеше мағынаны береді деп айтылды: тиімді (efficiency), қоршаған ортаға зиян келтірмейтін (environmentally friendly). Алайда кейін [[Boeing]] оны &quot;8&quot; санына ұқсас келеді деп хабарлады.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot; /&gt; 
[[2003 жыл]]ы [[шілде]]де 500 000 адам қатысқан онлайн дауыс беру нәтижесінде ұшаққа «Dreamliner» атауы берілді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2003/july/i_nan.html |title='Name Your Plane' sweepstakes |date= шілде 2003 |publisher=Boeing Frontiers Online |accessdate=September 28, 2007}}&lt;/ref&gt; 
Басқа атаулар қатарында eLiner , Global Cruiser және Stratoclimber болды.

[[Сурет:All Nippon Airways Boeing 787 Dreamliner two.jpg|thumb|left|All Nippon Airways 2004 жылы 50 ұшаққа тапсырысымен 787 Dreamliner бағдарламасына қосылды.|alt=B787 in launch customer All Nippon Airways' blue and white livery. In the background are two assembly halls, with huge doors facing left. Vehicles are parked in front of the halls.]]
[[2004 жыл]]ы [[26 сәуір]]де [[Жапония|жапондық]] [[All Nippon Airways]] (ANA) әуе компаниясы жаңа ұшақтың алғашқы тапсырыс берушісі болды: ANA 50 ұшаққа тапсырыс берді, ал олардың тапсырылуы [[2008 жыл]]дың аяғына белгіленді.&lt;ref&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2004/q2/nr_040426g.html |title=Boeing Launches 7E7 Dreamliner |work=Boeing |date=сәуір 26, 2004| accessdate=маусым 14, 2011}}&lt;/ref&gt; 
ANA тапсырыс берілген ұшақтардың 30 жергілікті әуе линияларына арналған Boeing 787-3 (бір класста 290-330 орынды), қалған 20 орта магистральді халықаралық қатынастарға арналған (мысалы, [[Токио]] Нарита - [[Бейжің]]) Boeing 787-8 нұсқасында (екі класста 210-250 орын) тапсырыс берді. Ұшақ ANA әуе компаниясына бұрын болмаған [[Денвер]], [[Мәскеу]] және [[Нью-Дели]] қалаларына жаңа бағыттарды ашуға мүмкіндік берді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.metrodenver.org/blog-tags/industries/ANA-Japan-Denver-international-flight.html |title=ANA says Denver still in hunt for non-stop to Tokyo |publisher=Metro Denver |date=сәуір 8, 2009 |accessdate=December 14, 2010}}&lt;/ref&gt; 
Boeing 787-3 және Boeing 787-8 ұшақтың алғашқы нұсқалар болды, ал Boeing 787-9 қолданысқа [[2010 жыл]]ы енгізілмек болды.

=== Жобалануы ===
787 ұшағын өдіруде алғаш рет көп алюмини беттері мен 50 000 біріктіру элементінің орнына бір алюминий құймыснан тұратын секциялар қолданылған.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rdmag.com/Featured-Articles/2006/11/The-Dream-of-Composites/ |title=The Dream of Composites |work=R&amp;D Magazine |date=қараша 20, 2006 |accessdate= қараша 23, 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name =rdmag_200707&gt;{{cite news |url=http://www.rdmag.com/Featured-Articles/2006/11/The-Dream-of-Composites/ |title=The Dream of Composites | work= RD mag | last =Walz | first1= Martha |date= қараша 20, 2006 |accessdate= September 2, 2011}}&lt;/ref&gt;
Boeing ұшаққа екі қозғалтқыш түрін таңдап алды: General Electric GEnx және Rolls-Royce Trent 1000.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot; /&gt;
Boeing 787-ні жасауда композитті материалдардың қолданылуы оның 767-ге қарағанда 20 %-ға үнемдірек екенін,&lt;ref name=AviationWeek_2009_0109&gt;{{cite web |url= http://www.aviationweek.com/aw/generic/story_generic.jsp?channel=comm&amp;id=news/WIND010909.xml&amp;headline=Boeing%20Rules%20Out%20787%20Window%20Change |title= Boeing Rules Out 787 Window Change |accessdate= маусым 14, 2011 | last =Norris | first= Guy |date= қаңтар 9, 2009 |work=[[Aviation Week]]}}&lt;/ref&gt; қозғалтқыштың пайдалылығы шамамен 40 %-ға жақсарғанын,&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.designnews.com/document.asp?doc_id=222308 |title=Design News – Features – Boeing's 'More Electric' 787 Dreamliner Spurs Engine Evolution |first= Joseph|last=Ogando|publisher=designnews.com |date=маусым 7, 2007| accessdate= September 7, 2011}}&lt;/ref&gt; аэродинамиканың жақсартылғанын хабарлады.&lt;ref name=start&gt;{{cite web |url= http://www.flightglobal.com/channels/mro/articles/2006/03/27/205611/dream-start.html | title=Dream start |first= Carole|last=Shifrin|work=Flight International|date=March 27, 2006|accessdate=September 7, 2011}}&lt;/ref&gt;
787-8 бен -9 ETOPS бойынша 330 минуттық ұшуға сертификатталуы керек болды.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Pandey |first=Mohan |title=How Boeing Defied the Airbus Challenge |year=2010 |publisher=Createspace |location=USA |isbn=978-1-4505-0113-2 |url=http://www.amazon.com/How-Boeing-Defied-Airbus-Challenge/dp/1450501133/ref=tmm_pap_title_0}}&lt;/ref&gt;

Жобалау барысында 787 моделі Boeing комапаниясының Transonic Wind Tunnel тоннелінде, QinetiQ компаниясының Франбородағы (Ұлыбритания) 5-метрлік аэродинамикалық трубасында, [[NASA]]-ның Ames Research орталығының аэродинамикалық трубасында, Францияның аэродинамиканы зерттеу агенттігінде (ONERA) сынақтан өтті. Соңғы нұсқаның сырт көрінісі қарапайым болап келді: алғашқыда ұсынылған ұшақтың ұшы мен кабина терезелері қарапайымға алмастырылды. 2004 жылдың соңында ұшаққа тапсырыстар саны 237-ге жетті.&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.reinforcedplastics.com/view/4282/boeings-787-trials-tribulations-and-restoring-the-dream/|title=Boeing's 787: trials, tribulations, and restoring the dream|work=Reinforced Plastics|accessdate=шілде 29, 2010|last=Marsh|first=George}}&lt;/ref&gt;
Алғашында 787-8 нұсқасы $ 120 млн бағаланды, бұл өндірісті таң қалдырған төмен нәтиже болды. 2007 жылы бағалар келесідей болып өзгертілді: 787-3 нұсқасы $ 146-151,5 млн, 787-8 нұсқасы $ 157-167 млн және 787-9 нұсқасы $ 189-200 млн.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://atwonline.com/aircraftenginescomponents/news/boeing-boosts-aircraft-prices-55-rising-cost-labor-materials-0309 |title=Boeing boosts aircraft prices 5.5% on rising cost of labor, materials |publisher=[[Air Transport World]] |date=маусым 26, 2007| accessdate=September 2, 2011}}&lt;/ref&gt;

=== Қолданысқа енгізілуі ===

== Нұсқалары ==
Dreamliner-дің ең алғашқы нұсқасы, қысқалау Boeing 787-8, [[2009 жыл]]дың [[желтоқсан]]ында ұша бастады. Кейінірек ұзағырақ Boeing 787-9 [[2013 жыл]]дың [[қыркүйек|қыркүйегінде]], одан кейін ең ұзын нұсқасы Boeing 787-10 [[2017 жыл]]дың [[наурыз]]ында ұша бастады. Бұл нұсқалар ИКАО ұшақ типінің белгілеушілерінің тізімінде сәйкесінше Boeing 788, Boeing 789 және Boeing 78X деп аталады. Қысқа қашықтықтағы Boeing 787-3 2010 жылы жойылды.

'''Boeing 787-8'''

Бастапқы Boeing 787-8 қанатының кеңдігі 56,7 м (186 фут). Әдеттегі сыйымдылығы 242 жолаушы және 7 355 теңіз милі (13 621 км; 8 464 миль) қашықтығы бар −8 787 отбасының базалық үлгісі болып табылады және [[2011 жыл]]ы қызметке бірінші болып кірді. Boeing 787-8 ескірген [[Boeing 767|Boeing 767-300ER]] және [[Airbus A330|Airbus A330-200]] ұшақтарын ауыстыруға, сондай-ақ бұрын үлкен ұшақтар үшін экономикалық тұрғыдан тиімсіз болған, жаңа нарықтарды кеңейтуге бағытталған&lt;ref&gt;https://simpleflying.com/boeing-787-increased-connectivity-new-city-pairs/&lt;/ref&gt;. 2019 жылдың қазан айында Boeing 787 тапсырыстың шамамен 29% Boeing 787-8 нұсқасы болды. 

'''Boeing 787-9'''

787-8 сияқты қанатының кеңдігін сақтай отырып, 787-9 ұзартылған және күшейтілген нұсқа болып табылады, фюзеляж 20 фут (6,1 м) ұзағырақ және жоғары максималды ұшып көтерілу салмағы (MTOW) 54 500 фунт (24 700 кг). Ұшу қашықтығы 7 635 теңіз милі (8 786 миль; 14 140 км), үш класты конфигурацияда 296 жолаушыға арналған &lt;ref&gt;787 Dreamliner performance summary&lt;nowiki/&gt;https://www.boeing.com/commercial/787/by-design/#/all-model-performance-summary&lt;/ref&gt;. Boeing 767-400ER және Airbus A330-300 ұшақтарын ауыстыруға бағытталған. Ол Airbus A330-900-мен бәсекелеседі.


'''787-10'''

2017 жылдың 17 ақпанында 787 ең ұзын нұсқасы 68,3 метрлік 787-10 шықты. 

2005 жылдың желтоқсанында Emirates және Qantas сұрауы бойынша Boeing 787-9 ұшағын 290-нан 310 жолаушыға дейін кеңейту мүмкіндігін зерттей бастады. Зерттеу барысында 787 әзірлеу бағдарламасы бойынша Boeing вице-президенті Майк Бэйр, сондай сыйымдылыққа басқа тұтынушылар қызығушылық білдірсе, бірден 787-10 әзірлеуді жалғастыру оңайырақ болғанын айтты. 2013 жылдың 30 мамырында Singapore Airlines 2018–2019 жылдары жеткізілетін 30 787-10 (Боинг бағдарламаны іске қосқан жағдайда) тапсырыс беретінін мәлімдеп, алғашқы тапсырыс беруші болды. 2013 жылдың 18 маусымында Boeing Париждегі Әуе Шоу барысында 102 ұшағына тапсырыстары немесе міндеттемелері бар 787-10 ұшағын сатты. Сатып алушылардың арасында Air Lease Corporation (30), Singapore Airlines (30), United Airlines (20), және British Airways (12) болды &lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20180719132838/http://active.boeing.com/commercial/orders/displaystandardreport.cfm?cboCurrentModel=787&amp;optReportType=AllModels&amp;cboAllModel=787&amp;ViewReportF=View+Report&lt;/ref&gt;.

== Техникалық сипаттамасы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+787 техникалық сипаттамасы
!Model
!787-8
!787-9
!787-10
|-
!Экипаж саны
| colspan=&quot;3&quot; |Екеу
|-
!Жолаушылар саны, 2-кластық
|242: 24J @85&quot; + 218Y @32&quot;
|290: 28J @85&quot; + 262Y @32&quot;
|330: 32J @85&quot; + 298Y @32&quot;
|-
!Жолаушылар саны, 1-кластық
|Max. 359, exit limit 381
|Max. 406, exit limit 420
|Max. 440, exit limit 440
|-
!Ұзындығы
|56.72 м.
|62.81 м.
|68.28 м.
|-
!Қанаты
| colspan=&quot;3&quot; |Көлемі 377 м.
|-
!Қанат кеңістігі
| colspan=&quot;3&quot; |Ұзындығы 60.12 м., орта аккорд 6.27 м.
|-
!Биіктігі
|16.92 м.
| colspan=&quot;2&quot; |17.02 м.
|-
!Фюзеляж
| colspan=&quot;3&quot; |Кабинаның ені: 5.49 метр
Сыртқы ені: 5.77 метр. Биіктігі: 5.94 м.
|-
!Жүк сыйымдылығы
|136.7 м³
28 LD3 or 9 (88×125) pallets
|172.5 м³
36 LD3 or 11 (96×125) pallets
|191.4 м³
40 LD3 or 13 (96×125) pallets
|-
!Максималды ұшу салмағы
|227,930 кг.
| colspan=&quot;2&quot; |254,011 кг.
|-
!Максималды жүктеме
|43,318 кг.
|52,587 кг.
|57,277 кг.
|-
!Жүксыз жұмыс салмағы
|119,950 кг.
|128,850 кг.
|135,500 кг.
|-
!Жанармай сыйымдылығы
|126,206 литр
101,323 кг.
| colspan=&quot;2&quot; |126,372 литр
101,456 кг.
|-
!Жылдамдығы
| colspan=&quot;3&quot; |Максимум.: Mach 0.90 (516 kН; 956 км/сағ) мах;
Круиздық: 0.85 (488 kН; 903 км/сағ) мах
|-
!Қашықтағы
|13,620 км.
|14,140 км.
|11,910 км.
|-
!Ұшуға қажетті қашықтық (Takeoff)
|2,600 м.
|2,800 м.
|2,800 м.
|-
!Максималды ұшу биіктігі (ceiling)
| colspan=&quot;2&quot; |13,100 м.
|12,500 м.
|-
!Қозғалтқыштар (×2)
| colspan=&quot;3&quot; |General Electric GEnx-1B or Rolls-Royce Trent 1000
|-
!Тарту күші (×2)
|64,000 фунт (280 kN)
|71,000 фунт (320 kN)
|76,000 фунт (340 kN)
|}

== Апаттар ==

== Тағы қараңыз ==
[[Airbus A350 XWB]]
== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

== Дереккөздер ==

== Сыртқы сілтемелер ==

{{Boeing ұшақтары}}

[[Санат:Boeing ұшақтары]]
[[Санат:Жолаушы ұшақтары]]</text>
      <sha1>lx00ssom4c8tr8tb8b33fkt9cx21l0u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575556</id>
      <parentid>3575554</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T15:01:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3575556</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25054" sha1="bf1b1hyqbn3vv49zefarvnz6yzg7ynb" xml:space="preserve">{{Ұшу аппараты
 |атауы                 = Boeing 787 Dreamliner
 |типі                  = Реактивті жолаушы ұшағы
 |өндірушісі            = [[Boeing]]
 |мемлекеті             = {{USA}}
 |суреті                = Boeing 787 landing with thrust reversers activated.jpg
 |қолтаңба              = Boeing 787 Dreamliner  ұшағы Варшава әуежайында
 |жобалаушысы           = [[Boeing]]
 |бас конструкторы      = 
 |алғашқы ұшуы          = [[2009 жыл]]ы [[15 желтоқсан]]
 |эксплуатация басталуы = [[2011 жыл]]ы [[26 қазан]]
 |эксплуатация аяқталуы = 
 |статусы               = Қолданыста, өндірілуде
 |негізгі эксплуатанты  = [[All Nippon Airways]]&lt;br /&gt;[[Japan Airlines]]&lt;br /&gt;[[United Airlines]]&lt;br /&gt;[[Air India]]
 |басқа эксплуатанттары = 
 |өндіріс жылдары       = [[2007 жыл]]дан бастап
 |шығарылған бірліктері = 66 ([[2013 жыл]]дың [[маусым]]ы)&lt;ref name=&quot;Boeing Orders and Deliveries&quot;&gt;[http://active.boeing.com/commercial/orders/index.cfm Boeing Commercial Airplanes - Orders and Deliveries]&lt;/ref&gt;
 |жобалау құны          = $32 млрд ([[2011 жыл]]ғы [[Boeing]] шығыны)&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Gates, Dominic |title=Boeing celebrates 787 delivery as program's costs top $32 billion|url=http://seattletimes.nwsource.com/html/businesstechnology/2016310102_boeing25.html |work=The Seattle Times |date=September 24, 2011 |accessdate=September 26, 2011}}&lt;/ref&gt; 
 |бірлігінің құны       = 787-8: $206,8 млн&lt;ref name=&quot;prices&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.boeing.com/commercial/prices/|title=Boeing Commercial Airplanes prices|publisher=Boeing|accessdate=тамыз 7, 2012|archiveurl=http://www.webcitation.org/6DAWELAd8|archivedate=2012-12-25}}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt;787-9: $243,6 млн&lt;ref name=&quot;prices&quot;/&gt;
 |базалық моделі        = 
 |бөлек мақалалары бар нұсқалар = 
 |ортаққордағы санаты   = Boeing 787
}}
'''Boeing 787 Dreamliner''' — американдық [[Boeing]] корпорация жасап шығарған кең фюзеляжды екіқозғалтқышты реактивті жолаушы ұшағы. Ұшақ нұсқаларына байланысты 210-нан 330 жолаушыны тасымалдай алады. [[Boeing]] компаниясының хабарлауынша, бұл компанияның ең үнемді ұшағы және фюзеляжы негізінен композитті материалдан жасалған әлемдегі ең үлкен ұшақ.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot;&gt;{{cite book | last1 =Norris | first1= G | last2= Thomas | first2= G | last3= Wagner | first3= M | last4= Forbes Smith | first4= C |title=Boeing 787 Dreamliner – Flying Redefined |publisher=Aerospace Technical Publications International |year=2005 |isbn= 0-9752341-2-9}}&lt;/ref&gt; 787 ұшағы өзі алмастырған [[Boeing 767]] ұшағына қарағанда 20 %-ға аз жанармай қолданады.&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.flightglobal.com/news/articles/powering-the-dream-atypical-paths-to-boeing-787-eis-362160/ |title=Powering the Dream: Atypical paths to Boeing 787 EIS |author= Croft, Jon |publisher= Flight International |date= 17 қазан 2011 |accessdate= қаңтар 20, 2013}}&lt;/ref&gt; Dreamliner-дің басты ерекшеліктері: ұшудың электронды жүйелердің, 4 беткері әйнек, қозғалтқыш гондоласындағы шудан қорғайтын шеврондар және ұшақ ұшының жатық контуры. Ұшақ өзінен үлкенірек [[Boeing 777|777]] моделімен типтес болғандықтан ұшқыштар екі ұшақты басқару үшін бір квалификацияны меңгереді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://fsims.faa.gov/wdocs/fsb/b-787_fsb.pdf |title=Flight Standardization Board Report|date=тамыз 25, 2011 |work=[[Federal Aviation Administration]] |accessdate=қараша 8, 2011}}&lt;/ref&gt;

[[2005 жыл]]дың [[28 қаңтар]]ына дейін ұшақ Boeing 7E7 деген уақытша атпен белгілі болды.&lt;ref name=&quot;Designation&quot;&gt;{{Cite press release |title=Boeing Gives the Boeing 7E7 Dreamliner a Model Designation |publisher=Boeing |date=қаңтар 28, 2005 |url=http://www.boeing.com/news/releases/2005/q1/nr_050128g.html | accessdate=маусым 14, 2011}}&lt;/ref&gt; Алғашқы 787 [[2007 жыл]]ы [[8 шілде]]де Эверетт қаласындағы (Вашингтон штаты) Boeing компаниясының зауытынан шығарылып бұқара алдында көрсетілді. Бұл кезде ұшаққа 677 тапсырыс түскен болатын.&lt;ref name=&quot;677 orders&quot;&gt;{{Cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2007/q3/070708b_nr.html |title=Boeing Celebrates the Premiere of the 787 Dreamliner |publisher=Boeing|date=шілде 8, 2007 |accessdate=қаңтар 21, 2011}}&lt;/ref&gt; [[2013 жыл]]дың [[мамыр]]ына қарай Boeing 787 ұшағына 58 тапсырыс берушіден 890 ұшаққа тапсырыс жасалды. Оның ең көбі International Lease Finance Corporation (ILFC) компаниясынан түсті.

.

== Тарихы ==
=== Алғышарттары ===
[[1990 жыл]]дардың соңында [[Boeing]] 747-400 және [[Boeing 767|767]] ұшақтарының сатылымы төмендеуіне байланысты оларды алмастыратын жаңа ұшақтың бағдарламасын қарастыра бастады. Компания 2 жаңа ұшақты ұсынды. Біріншісі — Boeing 747X, ол Boeing 747-400 ұшағын ұзарту және жақсарту арқылы жасалмақ болған. Ал екіншісі — Sonic Cruiser, ол 767 ұшағымен бірдей мөлшерде жанармай шығындай отырып одан 15 % артық жылдамдықпен (шамамен 0,98 М) ұша алатын.&lt;ref name=&quot;need-speed&quot;&gt;{{cite web|last=Gunter|first=Lori|url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2002/july/i_ca2.html |title=The Need for Speed, Boeing's Sonic Cruiser team focuses on the future|publisher=Boeing Frontier magazine|date=шілде 2002| accessdate =қаңтар 21, 2011}}&lt;/ref&gt; 
Boeing 747X ұшағына қызығушылық болмады, ал Sonic Criuser болашағы жарқын көрінді. Бірнеше ірі [[АҚШ]] әуе компаниялары, [[Continental Airlines]]-пен қоса, Sonic Criuser концепциясына назар аударды, алайда олар ұшақты қолдану шығынына қатысты қамкөңіл көрсетті.&lt;ref name=&quot;Forbes_Sonic_Cruiser_20010528&quot;&gt;{{cite news|title=Paper plane: That Mach 0.95 Sonic Cruiser from Boeing will never fly. Here's why. |last=Banks |first=Howard |work=Forbes |date=мамыр 28, 2001 |url=http://members.forbes.com/global/2001/0528/056.html | accessdate =маусым 7, 2007}}&lt;/ref&gt;

[[2001 жыл]]дың [[11 қыркүйек|11 қыркүйегіндегі]] лаңкестік актілер мен мұнай бағасының өсуі әлемдік ұшақ нарығына өзгеріс әкелді: енді әуе компанияларын жылдамдық емес, үнемділік қызықтырды. Сол кезде ең көп залал шеккен әуе тасымалдаушылары, әсіресе [[АҚШ]] компаниялары, Sonic Cruiser-дің мүмкін тапсырыс берушілері болған. Сондықтан [[2002 жыл]]ы [[20 желтоқсан]]да Boeing Sonic Cruiser жобасынан бас тартатынын мәлімдеді. [[2003 жыл]]ы [[29 қаңтар]]да компания өз бағытынын өзгеретінін мәлімдеді: Boeing Sonic Cruiser технологияларын қолдана отырып қарапайым пішімдегі Boeing 7E7 ұшағын жасайтынын айтты.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|agency=Associated Press |url=http://seattletimes.com/html/nationworld/2009373399_apusboeing787historyglance.html|title=History of the Boeing 787|work=Seattle Times| date =маусым 23, 2000|accessdate=28 қазан 2012}}&lt;/ref&gt; 
Жаңа ұшақ сыйымдылығы одан үлкен [[Boeing 747|747]] ұшағынан аз болуы керек болды, осыған орай арнайы топ зерттеу жұмыстарын бастады.&lt;ref name=&quot;Aerlines&quot;&gt;{{cite web |last=Cannegieter |first=Roger |url=http://www.aerlines.nl/issue_31/31_Cannegieter_Ranging_Capabilities.pdf |title=Long Range vs. Ultra High Capacity|publisher=Aerlines.nl |accessdate=сәуір 8, 2010}}&lt;/ref&gt; 
&lt;ref name=&quot;BabejPollak&quot;&gt;{{Cite news | last1=Babej |first1=Marc E. |last2=Pollak |first2=Tim |url=http://www.forbes.com/2006/05/23/unsolicited-advice-advertising-cx_meb_0524boeing.html | title =Boeing Versus Airbus |work=Forbes |date=мамыр 24, 2006 |accessdate=сәуір 8, 2010}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Dreamliner logo.svg|thumb|''Dreamliner'' логотипі 2003 жылы шілдеде таныстырылды.|alt=The Dreamliner logo.]]
Sonic Cruiser-ді алмастыраты жобаға &quot;Boeing 7E7&quot; атауы берілді (өндірістік ішкі атауы: &quot;Y2&quot;).&lt;ref&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2003/march/cover.html |title=Maximizing the Middle, Finding the sweet spot in the market |publisher=Boeing Frontier magazine |date=March 2003}}&lt;/ref&gt; 
Boeing-тің Sonic Cruiser мен Boeing 7E7 ұшақтары аясында жасалған технологиялары компания өнімдерін жақсартуға бағытталған «Йеллоустоун жобасына» енгізілді (Boeing 7E7 осы жобаның алғашқы қадамы болды).&lt;ref name=&quot;Boe_787_power_on&quot;&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2008/q2/080620b_nr.html |title=Boeing Achieves 787 Power On | publisher =Boeing |date=маусым 20, 200}}&lt;/ref&gt; 
Boeing 7E7 концепциясының алғашқы суреттерінде ұшақта түсірілген кабина терезесі, төмендетілген ұшы және [[акула]] жүзбесіне ұқсас ұшақ құйрығы болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/articles/2007/10/22/218786/daydream-believer-how-different-is-the-boeing-787.html |title=Daydream believer: How different is the Boeing 787? |work=Flight International |accessdate=December 14, 2010}}&lt;/ref&gt; 
Алғашында &quot;E&quot; әріпі бірнеше мағынаны береді деп айтылды: тиімді (efficiency), қоршаған ортаға зиян келтірмейтін (environmentally friendly). Алайда кейін [[Boeing]] оны &quot;8&quot; санына ұқсас келеді деп хабарлады.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot; /&gt; 
[[2003 жыл]]ы [[шілде]]де 500 000 адам қатысқан онлайн дауыс беру нәтижесінде ұшаққа «Dreamliner» атауы берілді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2003/july/i_nan.html |title='Name Your Plane' sweepstakes |date= шілде 2003 |publisher=Boeing Frontiers Online |accessdate=September 28, 2007}}&lt;/ref&gt; 
Басқа атаулар қатарында eLiner , Global Cruiser және Stratoclimber болды.

[[Сурет:All Nippon Airways Boeing 787 Dreamliner two.jpg|thumb|left|All Nippon Airways 2004 жылы 50 ұшаққа тапсырысымен 787 Dreamliner бағдарламасына қосылды.|alt=B787 in launch customer All Nippon Airways' blue and white livery. In the background are two assembly halls, with huge doors facing left. Vehicles are parked in front of the halls.]]
[[2004 жыл]]ы [[26 сәуір]]де [[Жапония|жапондық]] [[All Nippon Airways]] (ANA) әуе компаниясы жаңа ұшақтың алғашқы тапсырыс берушісі болды: ANA 50 ұшаққа тапсырыс берді, ал олардың тапсырылуы [[2008 жыл]]дың аяғына белгіленді.&lt;ref&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2004/q2/nr_040426g.html |title=Boeing Launches 7E7 Dreamliner |work=Boeing |date=сәуір 26, 2004| accessdate=маусым 14, 2011}}&lt;/ref&gt; 
ANA тапсырыс берілген ұшақтардың 30 жергілікті әуе линияларына арналған Boeing 787-3 (бір класста 290-330 орынды), қалған 20 орта магистральді халықаралық қатынастарға арналған (мысалы, [[Токио]] Нарита - [[Бейжің]]) Boeing 787-8 нұсқасында (екі класста 210-250 орын) тапсырыс берді. Ұшақ ANA әуе компаниясына бұрын болмаған [[Денвер]], [[Мәскеу]] және [[Нью-Дели]] қалаларына жаңа бағыттарды ашуға мүмкіндік берді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.metrodenver.org/blog-tags/industries/ANA-Japan-Denver-international-flight.html |title=ANA says Denver still in hunt for non-stop to Tokyo |publisher=Metro Denver |date=сәуір 8, 2009 |accessdate=December 14, 2010}}&lt;/ref&gt; 
Boeing 787-3 және Boeing 787-8 ұшақтың алғашқы нұсқалар болды, ал Boeing 787-9 қолданысқа [[2010 жыл]]ы енгізілмек болды.

=== Жобалануы ===
787 ұшағын өдіруде алғаш рет көп алюмини беттері мен 50 000 біріктіру элементінің орнына бір алюминий құймыснан тұратын секциялар қолданылған.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rdmag.com/Featured-Articles/2006/11/The-Dream-of-Composites/ |title=The Dream of Composites |work=R&amp;D Magazine |date=қараша 20, 2006 |accessdate= қараша 23, 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name =rdmag_200707&gt;{{cite news |url=http://www.rdmag.com/Featured-Articles/2006/11/The-Dream-of-Composites/ |title=The Dream of Composites | work= RD mag | last =Walz | first1= Martha |date= қараша 20, 2006 |accessdate= September 2, 2011}}&lt;/ref&gt;
Boeing ұшаққа екі қозғалтқыш түрін таңдап алды: General Electric GEnx және Rolls-Royce Trent 1000.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot; /&gt;
Boeing 787-ні жасауда композитті материалдардың қолданылуы оның 767-ге қарағанда 20 %-ға үнемдірек екенін,&lt;ref name=AviationWeek_2009_0109&gt;{{cite web |url= http://www.aviationweek.com/aw/generic/story_generic.jsp?channel=comm&amp;id=news/WIND010909.xml&amp;headline=Boeing%20Rules%20Out%20787%20Window%20Change |title= Boeing Rules Out 787 Window Change |accessdate= маусым 14, 2011 | last =Norris | first= Guy |date= қаңтар 9, 2009 |work=[[Aviation Week]]}}&lt;/ref&gt; қозғалтқыштың пайдалылығы шамамен 40 %-ға жақсарғанын,&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.designnews.com/document.asp?doc_id=222308 |title=Design News – Features – Boeing's 'More Electric' 787 Dreamliner Spurs Engine Evolution |first= Joseph|last=Ogando|publisher=designnews.com |date=маусым 7, 2007| accessdate= September 7, 2011}}&lt;/ref&gt; аэродинамиканың жақсартылғанын хабарлады.&lt;ref name=start&gt;{{cite web |url= http://www.flightglobal.com/channels/mro/articles/2006/03/27/205611/dream-start.html | title=Dream start |first= Carole|last=Shifrin|work=Flight International|date=March 27, 2006|accessdate=September 7, 2011}}&lt;/ref&gt;
787-8 бен -9 ETOPS бойынша 330 минуттық ұшуға сертификатталуы керек болды.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Pandey |first=Mohan |title=How Boeing Defied the Airbus Challenge |year=2010 |publisher=Createspace |location=USA |isbn=978-1-4505-0113-2 |url=http://www.amazon.com/How-Boeing-Defied-Airbus-Challenge/dp/1450501133/ref=tmm_pap_title_0}}&lt;/ref&gt;

Жобалау барысында 787 моделі Boeing комапаниясының Transonic Wind Tunnel тоннелінде, QinetiQ компаниясының Франбородағы (Ұлыбритания) 5-метрлік аэродинамикалық трубасында, [[NASA]]-ның Ames Research орталығының аэродинамикалық трубасында, Францияның аэродинамиканы зерттеу агенттігінде (ONERA) сынақтан өтті. Соңғы нұсқаның сырт көрінісі қарапайым болап келді: алғашқыда ұсынылған ұшақтың ұшы мен кабина терезелері қарапайымға алмастырылды. 2004 жылдың соңында ұшаққа тапсырыстар саны 237-ге жетті.&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.reinforcedplastics.com/view/4282/boeings-787-trials-tribulations-and-restoring-the-dream/|title=Boeing's 787: trials, tribulations, and restoring the dream|work=Reinforced Plastics|accessdate=шілде 29, 2010|last=Marsh|first=George}}&lt;/ref&gt;
Алғашында 787-8 нұсқасы $ 120 млн бағаланды, бұл өндірісті таң қалдырған төмен нәтиже болды. 2007 жылы бағалар келесідей болып өзгертілді: 787-3 нұсқасы $ 146-151,5 млн, 787-8 нұсқасы $ 157-167 млн және 787-9 нұсқасы $ 189-200 млн.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://atwonline.com/aircraftenginescomponents/news/boeing-boosts-aircraft-prices-55-rising-cost-labor-materials-0309 |title=Boeing boosts aircraft prices 5.5% on rising cost of labor, materials |publisher=[[Air Transport World]] |date=маусым 26, 2007| accessdate=September 2, 2011}}&lt;/ref&gt;

=== Қолданысқа енгізілуі ===

== Нұсқалары ==
Dreamliner-дің ең алғашқы нұсқасы, қысқалау Boeing 787-8, [[2009 жыл]]дың [[желтоқсан]]ында ұша бастады. Кейінірек ұзағырақ Boeing 787-9 [[2013 жыл]]дың [[қыркүйек|қыркүйегінде]], одан кейін ең ұзын нұсқасы Boeing 787-10 [[2017 жыл]]дың [[наурыз]]ында ұша бастады. Бұл нұсқалар ИКАО ұшақ типінің белгілеушілерінің тізімінде сәйкесінше Boeing 788, Boeing 789 және Boeing 78X деп аталады. Қысқа қашықтықтағы Boeing 787-3 2010 жылы жойылды.

'''Boeing 787-8'''

Бастапқы Boeing 787-8 қанатының кеңдігі 56,7 м (186 фут). Әдеттегі сыйымдылығы 242 жолаушы және 7 355 теңіз милі (13 621 км; 8 464 миль) қашықтығы бар −8 787 отбасының базалық үлгісі болып табылады және [[2011 жыл]]ы қызметке бірінші болып кірді. Boeing 787-8 ескірген [[Boeing 767|Boeing 767-300ER]] және [[Airbus A330|Airbus A330-200]] ұшақтарын ауыстыруға, сондай-ақ бұрын үлкен ұшақтар үшін экономикалық тұрғыдан тиімсіз болған, жаңа нарықтарды кеңейтуге бағытталған&lt;ref&gt;https://simpleflying.com/boeing-787-increased-connectivity-new-city-pairs/&lt;/ref&gt;. 2019 жылдың қазан айында Boeing 787 тапсырыстың шамамен 29% Boeing 787-8 нұсқасы болды. 

'''Boeing 787-9'''

787-8 сияқты қанатының кеңдігін сақтай отырып, 787-9 ұзартылған және күшейтілген нұсқа болып табылады, фюзеляж 20 фут (6,1 м) ұзағырақ және жоғары максималды ұшып көтерілу салмағы (MTOW) 54 500 фунт (24 700 кг). Ұшу қашықтығы 7 635 теңіз милі (8 786 миль; 14 140 км), үш класты конфигурацияда 296 жолаушыға арналған &lt;ref&gt;787 Dreamliner performance summary&lt;nowiki/&gt;https://www.boeing.com/commercial/787/by-design/#/all-model-performance-summary&lt;/ref&gt;. Boeing 767-400ER және Airbus A330-300 ұшақтарын ауыстыруға бағытталған. Ол Airbus A330-900-мен бәсекелеседі.


'''787-10'''

2017 жылдың 17 ақпанында 787 ең ұзын нұсқасы 68,3 метрлік 787-10 шықты. 

2005 жылдың желтоқсанында Emirates және Qantas сұрауы бойынша Boeing 787-9 ұшағын 290-нан 310 жолаушыға дейін кеңейту мүмкіндігін зерттей бастады. Зерттеу барысында 787 әзірлеу бағдарламасы бойынша Boeing вице-президенті Майк Бэйр, сондай сыйымдылыққа басқа тұтынушылар қызығушылық білдірсе, бірден 787-10 әзірлеуді жалғастыру оңайырақ болғанын айтты. 2013 жылдың 30 мамырында Singapore Airlines 2018–2019 жылдары жеткізілетін 30 787-10 (Боинг бағдарламаны іске қосқан жағдайда) тапсырыс беретінін мәлімдеп, алғашқы тапсырыс беруші болды. 2013 жылдың 18 маусымында Boeing Париждегі Әуе Шоу барысында 102 ұшағына тапсырыстары немесе міндеттемелері бар 787-10 ұшағын сатты. Сатып алушылардың арасында Air Lease Corporation (30), Singapore Airlines (30), United Airlines (20), және British Airways (12) болды &lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20180719132838/http://active.boeing.com/commercial/orders/displaystandardreport.cfm?cboCurrentModel=787&amp;optReportType=AllModels&amp;cboAllModel=787&amp;ViewReportF=View+Report&lt;/ref&gt;.

== Техникалық сипаттамасы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+787 техникалық сипаттамасы
!Model
!787-8
!787-9
!787-10
|-
!Экипаж саны
| colspan=&quot;3&quot; |Екеу
|-
!Жолаушылар саны, 2-кластық
|242: 24J @85&quot; + 218Y @32&quot;
|290: 28J @85&quot; + 262Y @32&quot;
|330: 32J @85&quot; + 298Y @32&quot;
|-
!Жолаушылар саны, 1-кластық
|Max. 359, exit limit 381
|Max. 406, exit limit 420
|Max. 440, exit limit 440
|-
!Ұзындығы
|56.72 м.
|62.81 м.
|68.28 м.
|-
!Қанаты
| colspan=&quot;3&quot; |Көлемі 377 м.
|-
!Қанат кеңістігі
| colspan=&quot;3&quot; |Ұзындығы 60.12 м., орта аккорд 6.27 м.
|-
!Биіктігі
|16.92 м.
| colspan=&quot;2&quot; |17.02 м.
|-
!Фюзеляж
| colspan=&quot;3&quot; |Кабинаның ені: 5.49 метр
Сыртқы ені: 5.77 метр. Биіктігі: 5.94 м.
|-
!Жүк сыйымдылығы
|136.7 м³
28 LD3 or 9 (88×125) pallets
|172.5 м³
36 LD3 or 11 (96×125) pallets
|191.4 м³
40 LD3 or 13 (96×125) pallets
|-
!Максималды ұшу салмағы
|227,930 кг.
| colspan=&quot;2&quot; |254,011 кг.
|-
!Максималды жүктеме
|43,318 кг.
|52,587 кг.
|57,277 кг.
|-
!Жүксыз жұмыс салмағы
|119,950 кг.
|128,850 кг.
|135,500 кг.
|-
!Жанармай сыйымдылығы
|126,206 литр
101,323 кг.
| colspan=&quot;2&quot; |126,372 литр
101,456 кг.
|-
!Жылдамдығы
| colspan=&quot;3&quot; |Максимум.: Mach 0.90 (516 kН; 956 км/сағ) мах;
Круиздық: 0.85 (488 kН; 903 км/сағ) мах
|-
!Қашықтағы
|13,620 км.
|14,140 км.
|11,910 км.
|-
!Ұшуға қажетті қашықтық (Takeoff)
|2,600 м.
|2,800 м.
|2,800 м.
|-
!Максималды ұшу биіктігі (ceiling)
| colspan=&quot;2&quot; |13,100 м.
|12,500 м.
|-
!Қозғалтқыштар (×2)
| colspan=&quot;3&quot; |General Electric GEnx-1B or Rolls-Royce Trent 1000
|-
!Тарту күші (×2)
|64,000 фунт (280 kN)
|71,000 фунт (320 kN)
|76,000 фунт (340 kN)
|}

== Апаттар ==

== Тағы қараңыз ==
[[Airbus A350 XWB]]
== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

== Дереккөздер ==

== Сыртқы сілтемелер ==

{{Boeing ұшақтары}}

[[Санат:Boeing ұшақтары]]
[[Санат:Жолаушы ұшақтары]]</text>
      <sha1>bf1b1hyqbn3vv49zefarvnz6yzg7ynb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575557</id>
      <parentid>3575556</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T15:02:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Нұсқалары */</comment>
      <origin>3575557</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25062" sha1="pv58w0ktpzs8a7tjb19x3tn3yxximz2" xml:space="preserve">{{Ұшу аппараты
 |атауы                 = Boeing 787 Dreamliner
 |типі                  = Реактивті жолаушы ұшағы
 |өндірушісі            = [[Boeing]]
 |мемлекеті             = {{USA}}
 |суреті                = Boeing 787 landing with thrust reversers activated.jpg
 |қолтаңба              = Boeing 787 Dreamliner  ұшағы Варшава әуежайында
 |жобалаушысы           = [[Boeing]]
 |бас конструкторы      = 
 |алғашқы ұшуы          = [[2009 жыл]]ы [[15 желтоқсан]]
 |эксплуатация басталуы = [[2011 жыл]]ы [[26 қазан]]
 |эксплуатация аяқталуы = 
 |статусы               = Қолданыста, өндірілуде
 |негізгі эксплуатанты  = [[All Nippon Airways]]&lt;br /&gt;[[Japan Airlines]]&lt;br /&gt;[[United Airlines]]&lt;br /&gt;[[Air India]]
 |басқа эксплуатанттары = 
 |өндіріс жылдары       = [[2007 жыл]]дан бастап
 |шығарылған бірліктері = 66 ([[2013 жыл]]дың [[маусым]]ы)&lt;ref name=&quot;Boeing Orders and Deliveries&quot;&gt;[http://active.boeing.com/commercial/orders/index.cfm Boeing Commercial Airplanes - Orders and Deliveries]&lt;/ref&gt;
 |жобалау құны          = $32 млрд ([[2011 жыл]]ғы [[Boeing]] шығыны)&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Gates, Dominic |title=Boeing celebrates 787 delivery as program's costs top $32 billion|url=http://seattletimes.nwsource.com/html/businesstechnology/2016310102_boeing25.html |work=The Seattle Times |date=September 24, 2011 |accessdate=September 26, 2011}}&lt;/ref&gt; 
 |бірлігінің құны       = 787-8: $206,8 млн&lt;ref name=&quot;prices&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.boeing.com/commercial/prices/|title=Boeing Commercial Airplanes prices|publisher=Boeing|accessdate=тамыз 7, 2012|archiveurl=http://www.webcitation.org/6DAWELAd8|archivedate=2012-12-25}}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt;787-9: $243,6 млн&lt;ref name=&quot;prices&quot;/&gt;
 |базалық моделі        = 
 |бөлек мақалалары бар нұсқалар = 
 |ортаққордағы санаты   = Boeing 787
}}
'''Boeing 787 Dreamliner''' — американдық [[Boeing]] корпорация жасап шығарған кең фюзеляжды екіқозғалтқышты реактивті жолаушы ұшағы. Ұшақ нұсқаларына байланысты 210-нан 330 жолаушыны тасымалдай алады. [[Boeing]] компаниясының хабарлауынша, бұл компанияның ең үнемді ұшағы және фюзеляжы негізінен композитті материалдан жасалған әлемдегі ең үлкен ұшақ.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot;&gt;{{cite book | last1 =Norris | first1= G | last2= Thomas | first2= G | last3= Wagner | first3= M | last4= Forbes Smith | first4= C |title=Boeing 787 Dreamliner – Flying Redefined |publisher=Aerospace Technical Publications International |year=2005 |isbn= 0-9752341-2-9}}&lt;/ref&gt; 787 ұшағы өзі алмастырған [[Boeing 767]] ұшағына қарағанда 20 %-ға аз жанармай қолданады.&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.flightglobal.com/news/articles/powering-the-dream-atypical-paths-to-boeing-787-eis-362160/ |title=Powering the Dream: Atypical paths to Boeing 787 EIS |author= Croft, Jon |publisher= Flight International |date= 17 қазан 2011 |accessdate= қаңтар 20, 2013}}&lt;/ref&gt; Dreamliner-дің басты ерекшеліктері: ұшудың электронды жүйелердің, 4 беткері әйнек, қозғалтқыш гондоласындағы шудан қорғайтын шеврондар және ұшақ ұшының жатық контуры. Ұшақ өзінен үлкенірек [[Boeing 777|777]] моделімен типтес болғандықтан ұшқыштар екі ұшақты басқару үшін бір квалификацияны меңгереді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://fsims.faa.gov/wdocs/fsb/b-787_fsb.pdf |title=Flight Standardization Board Report|date=тамыз 25, 2011 |work=[[Federal Aviation Administration]] |accessdate=қараша 8, 2011}}&lt;/ref&gt;

[[2005 жыл]]дың [[28 қаңтар]]ына дейін ұшақ Boeing 7E7 деген уақытша атпен белгілі болды.&lt;ref name=&quot;Designation&quot;&gt;{{Cite press release |title=Boeing Gives the Boeing 7E7 Dreamliner a Model Designation |publisher=Boeing |date=қаңтар 28, 2005 |url=http://www.boeing.com/news/releases/2005/q1/nr_050128g.html | accessdate=маусым 14, 2011}}&lt;/ref&gt; Алғашқы 787 [[2007 жыл]]ы [[8 шілде]]де Эверетт қаласындағы (Вашингтон штаты) Boeing компаниясының зауытынан шығарылып бұқара алдында көрсетілді. Бұл кезде ұшаққа 677 тапсырыс түскен болатын.&lt;ref name=&quot;677 orders&quot;&gt;{{Cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2007/q3/070708b_nr.html |title=Boeing Celebrates the Premiere of the 787 Dreamliner |publisher=Boeing|date=шілде 8, 2007 |accessdate=қаңтар 21, 2011}}&lt;/ref&gt; [[2013 жыл]]дың [[мамыр]]ына қарай Boeing 787 ұшағына 58 тапсырыс берушіден 890 ұшаққа тапсырыс жасалды. Оның ең көбі International Lease Finance Corporation (ILFC) компаниясынан түсті.

.

== Тарихы ==
=== Алғышарттары ===
[[1990 жыл]]дардың соңында [[Boeing]] 747-400 және [[Boeing 767|767]] ұшақтарының сатылымы төмендеуіне байланысты оларды алмастыратын жаңа ұшақтың бағдарламасын қарастыра бастады. Компания 2 жаңа ұшақты ұсынды. Біріншісі — Boeing 747X, ол Boeing 747-400 ұшағын ұзарту және жақсарту арқылы жасалмақ болған. Ал екіншісі — Sonic Cruiser, ол 767 ұшағымен бірдей мөлшерде жанармай шығындай отырып одан 15 % артық жылдамдықпен (шамамен 0,98 М) ұша алатын.&lt;ref name=&quot;need-speed&quot;&gt;{{cite web|last=Gunter|first=Lori|url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2002/july/i_ca2.html |title=The Need for Speed, Boeing's Sonic Cruiser team focuses on the future|publisher=Boeing Frontier magazine|date=шілде 2002| accessdate =қаңтар 21, 2011}}&lt;/ref&gt; 
Boeing 747X ұшағына қызығушылық болмады, ал Sonic Criuser болашағы жарқын көрінді. Бірнеше ірі [[АҚШ]] әуе компаниялары, [[Continental Airlines]]-пен қоса, Sonic Criuser концепциясына назар аударды, алайда олар ұшақты қолдану шығынына қатысты қамкөңіл көрсетті.&lt;ref name=&quot;Forbes_Sonic_Cruiser_20010528&quot;&gt;{{cite news|title=Paper plane: That Mach 0.95 Sonic Cruiser from Boeing will never fly. Here's why. |last=Banks |first=Howard |work=Forbes |date=мамыр 28, 2001 |url=http://members.forbes.com/global/2001/0528/056.html | accessdate =маусым 7, 2007}}&lt;/ref&gt;

[[2001 жыл]]дың [[11 қыркүйек|11 қыркүйегіндегі]] лаңкестік актілер мен мұнай бағасының өсуі әлемдік ұшақ нарығына өзгеріс әкелді: енді әуе компанияларын жылдамдық емес, үнемділік қызықтырды. Сол кезде ең көп залал шеккен әуе тасымалдаушылары, әсіресе [[АҚШ]] компаниялары, Sonic Cruiser-дің мүмкін тапсырыс берушілері болған. Сондықтан [[2002 жыл]]ы [[20 желтоқсан]]да Boeing Sonic Cruiser жобасынан бас тартатынын мәлімдеді. [[2003 жыл]]ы [[29 қаңтар]]да компания өз бағытынын өзгеретінін мәлімдеді: Boeing Sonic Cruiser технологияларын қолдана отырып қарапайым пішімдегі Boeing 7E7 ұшағын жасайтынын айтты.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|agency=Associated Press |url=http://seattletimes.com/html/nationworld/2009373399_apusboeing787historyglance.html|title=History of the Boeing 787|work=Seattle Times| date =маусым 23, 2000|accessdate=28 қазан 2012}}&lt;/ref&gt; 
Жаңа ұшақ сыйымдылығы одан үлкен [[Boeing 747|747]] ұшағынан аз болуы керек болды, осыған орай арнайы топ зерттеу жұмыстарын бастады.&lt;ref name=&quot;Aerlines&quot;&gt;{{cite web |last=Cannegieter |first=Roger |url=http://www.aerlines.nl/issue_31/31_Cannegieter_Ranging_Capabilities.pdf |title=Long Range vs. Ultra High Capacity|publisher=Aerlines.nl |accessdate=сәуір 8, 2010}}&lt;/ref&gt; 
&lt;ref name=&quot;BabejPollak&quot;&gt;{{Cite news | last1=Babej |first1=Marc E. |last2=Pollak |first2=Tim |url=http://www.forbes.com/2006/05/23/unsolicited-advice-advertising-cx_meb_0524boeing.html | title =Boeing Versus Airbus |work=Forbes |date=мамыр 24, 2006 |accessdate=сәуір 8, 2010}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Dreamliner logo.svg|thumb|''Dreamliner'' логотипі 2003 жылы шілдеде таныстырылды.|alt=The Dreamliner logo.]]
Sonic Cruiser-ді алмастыраты жобаға &quot;Boeing 7E7&quot; атауы берілді (өндірістік ішкі атауы: &quot;Y2&quot;).&lt;ref&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2003/march/cover.html |title=Maximizing the Middle, Finding the sweet spot in the market |publisher=Boeing Frontier magazine |date=March 2003}}&lt;/ref&gt; 
Boeing-тің Sonic Cruiser мен Boeing 7E7 ұшақтары аясында жасалған технологиялары компания өнімдерін жақсартуға бағытталған «Йеллоустоун жобасына» енгізілді (Boeing 7E7 осы жобаның алғашқы қадамы болды).&lt;ref name=&quot;Boe_787_power_on&quot;&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2008/q2/080620b_nr.html |title=Boeing Achieves 787 Power On | publisher =Boeing |date=маусым 20, 200}}&lt;/ref&gt; 
Boeing 7E7 концепциясының алғашқы суреттерінде ұшақта түсірілген кабина терезесі, төмендетілген ұшы және [[акула]] жүзбесіне ұқсас ұшақ құйрығы болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/articles/2007/10/22/218786/daydream-believer-how-different-is-the-boeing-787.html |title=Daydream believer: How different is the Boeing 787? |work=Flight International |accessdate=December 14, 2010}}&lt;/ref&gt; 
Алғашында &quot;E&quot; әріпі бірнеше мағынаны береді деп айтылды: тиімді (efficiency), қоршаған ортаға зиян келтірмейтін (environmentally friendly). Алайда кейін [[Boeing]] оны &quot;8&quot; санына ұқсас келеді деп хабарлады.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot; /&gt; 
[[2003 жыл]]ы [[шілде]]де 500 000 адам қатысқан онлайн дауыс беру нәтижесінде ұшаққа «Dreamliner» атауы берілді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2003/july/i_nan.html |title='Name Your Plane' sweepstakes |date= шілде 2003 |publisher=Boeing Frontiers Online |accessdate=September 28, 2007}}&lt;/ref&gt; 
Басқа атаулар қатарында eLiner , Global Cruiser және Stratoclimber болды.

[[Сурет:All Nippon Airways Boeing 787 Dreamliner two.jpg|thumb|left|All Nippon Airways 2004 жылы 50 ұшаққа тапсырысымен 787 Dreamliner бағдарламасына қосылды.|alt=B787 in launch customer All Nippon Airways' blue and white livery. In the background are two assembly halls, with huge doors facing left. Vehicles are parked in front of the halls.]]
[[2004 жыл]]ы [[26 сәуір]]де [[Жапония|жапондық]] [[All Nippon Airways]] (ANA) әуе компаниясы жаңа ұшақтың алғашқы тапсырыс берушісі болды: ANA 50 ұшаққа тапсырыс берді, ал олардың тапсырылуы [[2008 жыл]]дың аяғына белгіленді.&lt;ref&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2004/q2/nr_040426g.html |title=Boeing Launches 7E7 Dreamliner |work=Boeing |date=сәуір 26, 2004| accessdate=маусым 14, 2011}}&lt;/ref&gt; 
ANA тапсырыс берілген ұшақтардың 30 жергілікті әуе линияларына арналған Boeing 787-3 (бір класста 290-330 орынды), қалған 20 орта магистральді халықаралық қатынастарға арналған (мысалы, [[Токио]] Нарита - [[Бейжің]]) Boeing 787-8 нұсқасында (екі класста 210-250 орын) тапсырыс берді. Ұшақ ANA әуе компаниясына бұрын болмаған [[Денвер]], [[Мәскеу]] және [[Нью-Дели]] қалаларына жаңа бағыттарды ашуға мүмкіндік берді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.metrodenver.org/blog-tags/industries/ANA-Japan-Denver-international-flight.html |title=ANA says Denver still in hunt for non-stop to Tokyo |publisher=Metro Denver |date=сәуір 8, 2009 |accessdate=December 14, 2010}}&lt;/ref&gt; 
Boeing 787-3 және Boeing 787-8 ұшақтың алғашқы нұсқалар болды, ал Boeing 787-9 қолданысқа [[2010 жыл]]ы енгізілмек болды.

=== Жобалануы ===
787 ұшағын өдіруде алғаш рет көп алюмини беттері мен 50 000 біріктіру элементінің орнына бір алюминий құймыснан тұратын секциялар қолданылған.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rdmag.com/Featured-Articles/2006/11/The-Dream-of-Composites/ |title=The Dream of Composites |work=R&amp;D Magazine |date=қараша 20, 2006 |accessdate= қараша 23, 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name =rdmag_200707&gt;{{cite news |url=http://www.rdmag.com/Featured-Articles/2006/11/The-Dream-of-Composites/ |title=The Dream of Composites | work= RD mag | last =Walz | first1= Martha |date= қараша 20, 2006 |accessdate= September 2, 2011}}&lt;/ref&gt;
Boeing ұшаққа екі қозғалтқыш түрін таңдап алды: General Electric GEnx және Rolls-Royce Trent 1000.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot; /&gt;
Boeing 787-ні жасауда композитті материалдардың қолданылуы оның 767-ге қарағанда 20 %-ға үнемдірек екенін,&lt;ref name=AviationWeek_2009_0109&gt;{{cite web |url= http://www.aviationweek.com/aw/generic/story_generic.jsp?channel=comm&amp;id=news/WIND010909.xml&amp;headline=Boeing%20Rules%20Out%20787%20Window%20Change |title= Boeing Rules Out 787 Window Change |accessdate= маусым 14, 2011 | last =Norris | first= Guy |date= қаңтар 9, 2009 |work=[[Aviation Week]]}}&lt;/ref&gt; қозғалтқыштың пайдалылығы шамамен 40 %-ға жақсарғанын,&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.designnews.com/document.asp?doc_id=222308 |title=Design News – Features – Boeing's 'More Electric' 787 Dreamliner Spurs Engine Evolution |first= Joseph|last=Ogando|publisher=designnews.com |date=маусым 7, 2007| accessdate= September 7, 2011}}&lt;/ref&gt; аэродинамиканың жақсартылғанын хабарлады.&lt;ref name=start&gt;{{cite web |url= http://www.flightglobal.com/channels/mro/articles/2006/03/27/205611/dream-start.html | title=Dream start |first= Carole|last=Shifrin|work=Flight International|date=March 27, 2006|accessdate=September 7, 2011}}&lt;/ref&gt;
787-8 бен -9 ETOPS бойынша 330 минуттық ұшуға сертификатталуы керек болды.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Pandey |first=Mohan |title=How Boeing Defied the Airbus Challenge |year=2010 |publisher=Createspace |location=USA |isbn=978-1-4505-0113-2 |url=http://www.amazon.com/How-Boeing-Defied-Airbus-Challenge/dp/1450501133/ref=tmm_pap_title_0}}&lt;/ref&gt;

Жобалау барысында 787 моделі Boeing комапаниясының Transonic Wind Tunnel тоннелінде, QinetiQ компаниясының Франбородағы (Ұлыбритания) 5-метрлік аэродинамикалық трубасында, [[NASA]]-ның Ames Research орталығының аэродинамикалық трубасында, Францияның аэродинамиканы зерттеу агенттігінде (ONERA) сынақтан өтті. Соңғы нұсқаның сырт көрінісі қарапайым болап келді: алғашқыда ұсынылған ұшақтың ұшы мен кабина терезелері қарапайымға алмастырылды. 2004 жылдың соңында ұшаққа тапсырыстар саны 237-ге жетті.&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.reinforcedplastics.com/view/4282/boeings-787-trials-tribulations-and-restoring-the-dream/|title=Boeing's 787: trials, tribulations, and restoring the dream|work=Reinforced Plastics|accessdate=шілде 29, 2010|last=Marsh|first=George}}&lt;/ref&gt;
Алғашында 787-8 нұсқасы $ 120 млн бағаланды, бұл өндірісті таң қалдырған төмен нәтиже болды. 2007 жылы бағалар келесідей болып өзгертілді: 787-3 нұсқасы $ 146-151,5 млн, 787-8 нұсқасы $ 157-167 млн және 787-9 нұсқасы $ 189-200 млн.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://atwonline.com/aircraftenginescomponents/news/boeing-boosts-aircraft-prices-55-rising-cost-labor-materials-0309 |title=Boeing boosts aircraft prices 5.5% on rising cost of labor, materials |publisher=[[Air Transport World]] |date=маусым 26, 2007| accessdate=September 2, 2011}}&lt;/ref&gt;

=== Қолданысқа енгізілуі ===

== Нұсқалары ==
Dreamliner-дің ең алғашқы нұсқасы, қысқалау Boeing 787-8, [[2009 жыл]]дың [[желтоқсан]]ында ұша бастады. Кейінірек ұзағырақ Boeing 787-9 [[2013 жыл]]дың [[қыркүйек|қыркүйегінде]], одан кейін ең ұзын нұсқасы Boeing 787-10 [[2017 жыл]]дың [[наурыз]]ында ұша бастады. Бұл нұсқалар ИКАО ұшақ типінің белгілеушілерінің тізімінде сәйкесінше Boeing 788, Boeing 789 және Boeing 78X деп аталады. Қысқа қашықтықтағы Boeing 787-3 2010 жылы жойылды.

'''Boeing 787-8'''

Бастапқы Boeing 787-8 қанатының кеңдігі 56,7 м (186 фут). Әдеттегі сыйымдылығы 242 жолаушы және 7 355 теңіз милі (13 621 км; 8 464 миль) қашықтығы бар −8 787 отбасының базалық үлгісі болып табылады және [[2011 жыл]]ы қызметке бірінші болып кірді. Boeing 787-8 ескірген [[Boeing 767|Boeing 767-300ER]] және [[Airbus A330|Airbus A330-200]] ұшақтарын ауыстыруға, сондай-ақ бұрын үлкен ұшақтар үшін экономикалық тұрғыдан тиімсіз болған, жаңа нарықтарды кеңейтуге бағытталған&lt;ref&gt;https://simpleflying.com/boeing-787-increased-connectivity-new-city-pairs/&lt;/ref&gt;. [[2019 жыл]]дың [[қазан]] айында Boeing 787 тапсырыстың шамамен 29% Boeing 787-8 нұсқасы болды. 

'''Boeing 787-9'''

787-8 сияқты қанатының кеңдігін сақтай отырып, 787-9 ұзартылған және күшейтілген нұсқа болып табылады, фюзеляж 20 фут (6,1 м) ұзағырақ және жоғары максималды ұшып көтерілу салмағы (MTOW) 54 500 фунт (24 700 кг). Ұшу қашықтығы 7 635 теңіз милі (8 786 миль; 14 140 км), үш класты конфигурацияда 296 жолаушыға арналған &lt;ref&gt;787 Dreamliner performance summary&lt;nowiki/&gt;https://www.boeing.com/commercial/787/by-design/#/all-model-performance-summary&lt;/ref&gt;. Boeing 767-400ER және Airbus A330-300 ұшақтарын ауыстыруға бағытталған. Ол Airbus A330-900-мен бәсекелеседі.


'''787-10'''

2017 жылдың 17 ақпанында 787 ең ұзын нұсқасы 68,3 метрлік 787-10 шықты. 

2005 жылдың желтоқсанында Emirates және Qantas сұрауы бойынша Boeing 787-9 ұшағын 290-нан 310 жолаушыға дейін кеңейту мүмкіндігін зерттей бастады. Зерттеу барысында 787 әзірлеу бағдарламасы бойынша Boeing вице-президенті Майк Бэйр, сондай сыйымдылыққа басқа тұтынушылар қызығушылық білдірсе, бірден 787-10 әзірлеуді жалғастыру оңайырақ болғанын айтты. 2013 жылдың 30 мамырында Singapore Airlines 2018–2019 жылдары жеткізілетін 30 787-10 (Боинг бағдарламаны іске қосқан жағдайда) тапсырыс беретінін мәлімдеп, алғашқы тапсырыс беруші болды. 2013 жылдың 18 маусымында Boeing Париждегі Әуе Шоу барысында 102 ұшағына тапсырыстары немесе міндеттемелері бар 787-10 ұшағын сатты. Сатып алушылардың арасында Air Lease Corporation (30), Singapore Airlines (30), United Airlines (20), және British Airways (12) болды &lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20180719132838/http://active.boeing.com/commercial/orders/displaystandardreport.cfm?cboCurrentModel=787&amp;optReportType=AllModels&amp;cboAllModel=787&amp;ViewReportF=View+Report&lt;/ref&gt;.

== Техникалық сипаттамасы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+787 техникалық сипаттамасы
!Model
!787-8
!787-9
!787-10
|-
!Экипаж саны
| colspan=&quot;3&quot; |Екеу
|-
!Жолаушылар саны, 2-кластық
|242: 24J @85&quot; + 218Y @32&quot;
|290: 28J @85&quot; + 262Y @32&quot;
|330: 32J @85&quot; + 298Y @32&quot;
|-
!Жолаушылар саны, 1-кластық
|Max. 359, exit limit 381
|Max. 406, exit limit 420
|Max. 440, exit limit 440
|-
!Ұзындығы
|56.72 м.
|62.81 м.
|68.28 м.
|-
!Қанаты
| colspan=&quot;3&quot; |Көлемі 377 м.
|-
!Қанат кеңістігі
| colspan=&quot;3&quot; |Ұзындығы 60.12 м., орта аккорд 6.27 м.
|-
!Биіктігі
|16.92 м.
| colspan=&quot;2&quot; |17.02 м.
|-
!Фюзеляж
| colspan=&quot;3&quot; |Кабинаның ені: 5.49 метр
Сыртқы ені: 5.77 метр. Биіктігі: 5.94 м.
|-
!Жүк сыйымдылығы
|136.7 м³
28 LD3 or 9 (88×125) pallets
|172.5 м³
36 LD3 or 11 (96×125) pallets
|191.4 м³
40 LD3 or 13 (96×125) pallets
|-
!Максималды ұшу салмағы
|227,930 кг.
| colspan=&quot;2&quot; |254,011 кг.
|-
!Максималды жүктеме
|43,318 кг.
|52,587 кг.
|57,277 кг.
|-
!Жүксыз жұмыс салмағы
|119,950 кг.
|128,850 кг.
|135,500 кг.
|-
!Жанармай сыйымдылығы
|126,206 литр
101,323 кг.
| colspan=&quot;2&quot; |126,372 литр
101,456 кг.
|-
!Жылдамдығы
| colspan=&quot;3&quot; |Максимум.: Mach 0.90 (516 kН; 956 км/сағ) мах;
Круиздық: 0.85 (488 kН; 903 км/сағ) мах
|-
!Қашықтағы
|13,620 км.
|14,140 км.
|11,910 км.
|-
!Ұшуға қажетті қашықтық (Takeoff)
|2,600 м.
|2,800 м.
|2,800 м.
|-
!Максималды ұшу биіктігі (ceiling)
| colspan=&quot;2&quot; |13,100 м.
|12,500 м.
|-
!Қозғалтқыштар (×2)
| colspan=&quot;3&quot; |General Electric GEnx-1B or Rolls-Royce Trent 1000
|-
!Тарту күші (×2)
|64,000 фунт (280 kN)
|71,000 фунт (320 kN)
|76,000 фунт (340 kN)
|}

== Апаттар ==

== Тағы қараңыз ==
[[Airbus A350 XWB]]
== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

== Дереккөздер ==

== Сыртқы сілтемелер ==

{{Boeing ұшақтары}}

[[Санат:Boeing ұшақтары]]
[[Санат:Жолаушы ұшақтары]]</text>
      <sha1>pv58w0ktpzs8a7tjb19x3tn3yxximz2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575558</id>
      <parentid>3575557</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T15:03:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Нұсқалары */</comment>
      <origin>3575558</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25076" sha1="frhqm00ilrbq7c1b700evb9ibe1u4g0" xml:space="preserve">{{Ұшу аппараты
 |атауы                 = Boeing 787 Dreamliner
 |типі                  = Реактивті жолаушы ұшағы
 |өндірушісі            = [[Boeing]]
 |мемлекеті             = {{USA}}
 |суреті                = Boeing 787 landing with thrust reversers activated.jpg
 |қолтаңба              = Boeing 787 Dreamliner  ұшағы Варшава әуежайында
 |жобалаушысы           = [[Boeing]]
 |бас конструкторы      = 
 |алғашқы ұшуы          = [[2009 жыл]]ы [[15 желтоқсан]]
 |эксплуатация басталуы = [[2011 жыл]]ы [[26 қазан]]
 |эксплуатация аяқталуы = 
 |статусы               = Қолданыста, өндірілуде
 |негізгі эксплуатанты  = [[All Nippon Airways]]&lt;br /&gt;[[Japan Airlines]]&lt;br /&gt;[[United Airlines]]&lt;br /&gt;[[Air India]]
 |басқа эксплуатанттары = 
 |өндіріс жылдары       = [[2007 жыл]]дан бастап
 |шығарылған бірліктері = 66 ([[2013 жыл]]дың [[маусым]]ы)&lt;ref name=&quot;Boeing Orders and Deliveries&quot;&gt;[http://active.boeing.com/commercial/orders/index.cfm Boeing Commercial Airplanes - Orders and Deliveries]&lt;/ref&gt;
 |жобалау құны          = $32 млрд ([[2011 жыл]]ғы [[Boeing]] шығыны)&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Gates, Dominic |title=Boeing celebrates 787 delivery as program's costs top $32 billion|url=http://seattletimes.nwsource.com/html/businesstechnology/2016310102_boeing25.html |work=The Seattle Times |date=September 24, 2011 |accessdate=September 26, 2011}}&lt;/ref&gt; 
 |бірлігінің құны       = 787-8: $206,8 млн&lt;ref name=&quot;prices&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.boeing.com/commercial/prices/|title=Boeing Commercial Airplanes prices|publisher=Boeing|accessdate=тамыз 7, 2012|archiveurl=http://www.webcitation.org/6DAWELAd8|archivedate=2012-12-25}}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt;787-9: $243,6 млн&lt;ref name=&quot;prices&quot;/&gt;
 |базалық моделі        = 
 |бөлек мақалалары бар нұсқалар = 
 |ортаққордағы санаты   = Boeing 787
}}
'''Boeing 787 Dreamliner''' — американдық [[Boeing]] корпорация жасап шығарған кең фюзеляжды екіқозғалтқышты реактивті жолаушы ұшағы. Ұшақ нұсқаларына байланысты 210-нан 330 жолаушыны тасымалдай алады. [[Boeing]] компаниясының хабарлауынша, бұл компанияның ең үнемді ұшағы және фюзеляжы негізінен композитті материалдан жасалған әлемдегі ең үлкен ұшақ.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot;&gt;{{cite book | last1 =Norris | first1= G | last2= Thomas | first2= G | last3= Wagner | first3= M | last4= Forbes Smith | first4= C |title=Boeing 787 Dreamliner – Flying Redefined |publisher=Aerospace Technical Publications International |year=2005 |isbn= 0-9752341-2-9}}&lt;/ref&gt; 787 ұшағы өзі алмастырған [[Boeing 767]] ұшағына қарағанда 20 %-ға аз жанармай қолданады.&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.flightglobal.com/news/articles/powering-the-dream-atypical-paths-to-boeing-787-eis-362160/ |title=Powering the Dream: Atypical paths to Boeing 787 EIS |author= Croft, Jon |publisher= Flight International |date= 17 қазан 2011 |accessdate= қаңтар 20, 2013}}&lt;/ref&gt; Dreamliner-дің басты ерекшеліктері: ұшудың электронды жүйелердің, 4 беткері әйнек, қозғалтқыш гондоласындағы шудан қорғайтын шеврондар және ұшақ ұшының жатық контуры. Ұшақ өзінен үлкенірек [[Boeing 777|777]] моделімен типтес болғандықтан ұшқыштар екі ұшақты басқару үшін бір квалификацияны меңгереді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://fsims.faa.gov/wdocs/fsb/b-787_fsb.pdf |title=Flight Standardization Board Report|date=тамыз 25, 2011 |work=[[Federal Aviation Administration]] |accessdate=қараша 8, 2011}}&lt;/ref&gt;

[[2005 жыл]]дың [[28 қаңтар]]ына дейін ұшақ Boeing 7E7 деген уақытша атпен белгілі болды.&lt;ref name=&quot;Designation&quot;&gt;{{Cite press release |title=Boeing Gives the Boeing 7E7 Dreamliner a Model Designation |publisher=Boeing |date=қаңтар 28, 2005 |url=http://www.boeing.com/news/releases/2005/q1/nr_050128g.html | accessdate=маусым 14, 2011}}&lt;/ref&gt; Алғашқы 787 [[2007 жыл]]ы [[8 шілде]]де Эверетт қаласындағы (Вашингтон штаты) Boeing компаниясының зауытынан шығарылып бұқара алдында көрсетілді. Бұл кезде ұшаққа 677 тапсырыс түскен болатын.&lt;ref name=&quot;677 orders&quot;&gt;{{Cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2007/q3/070708b_nr.html |title=Boeing Celebrates the Premiere of the 787 Dreamliner |publisher=Boeing|date=шілде 8, 2007 |accessdate=қаңтар 21, 2011}}&lt;/ref&gt; [[2013 жыл]]дың [[мамыр]]ына қарай Boeing 787 ұшағына 58 тапсырыс берушіден 890 ұшаққа тапсырыс жасалды. Оның ең көбі International Lease Finance Corporation (ILFC) компаниясынан түсті.

.

== Тарихы ==
=== Алғышарттары ===
[[1990 жыл]]дардың соңында [[Boeing]] 747-400 және [[Boeing 767|767]] ұшақтарының сатылымы төмендеуіне байланысты оларды алмастыратын жаңа ұшақтың бағдарламасын қарастыра бастады. Компания 2 жаңа ұшақты ұсынды. Біріншісі — Boeing 747X, ол Boeing 747-400 ұшағын ұзарту және жақсарту арқылы жасалмақ болған. Ал екіншісі — Sonic Cruiser, ол 767 ұшағымен бірдей мөлшерде жанармай шығындай отырып одан 15 % артық жылдамдықпен (шамамен 0,98 М) ұша алатын.&lt;ref name=&quot;need-speed&quot;&gt;{{cite web|last=Gunter|first=Lori|url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2002/july/i_ca2.html |title=The Need for Speed, Boeing's Sonic Cruiser team focuses on the future|publisher=Boeing Frontier magazine|date=шілде 2002| accessdate =қаңтар 21, 2011}}&lt;/ref&gt; 
Boeing 747X ұшағына қызығушылық болмады, ал Sonic Criuser болашағы жарқын көрінді. Бірнеше ірі [[АҚШ]] әуе компаниялары, [[Continental Airlines]]-пен қоса, Sonic Criuser концепциясына назар аударды, алайда олар ұшақты қолдану шығынына қатысты қамкөңіл көрсетті.&lt;ref name=&quot;Forbes_Sonic_Cruiser_20010528&quot;&gt;{{cite news|title=Paper plane: That Mach 0.95 Sonic Cruiser from Boeing will never fly. Here's why. |last=Banks |first=Howard |work=Forbes |date=мамыр 28, 2001 |url=http://members.forbes.com/global/2001/0528/056.html | accessdate =маусым 7, 2007}}&lt;/ref&gt;

[[2001 жыл]]дың [[11 қыркүйек|11 қыркүйегіндегі]] лаңкестік актілер мен мұнай бағасының өсуі әлемдік ұшақ нарығына өзгеріс әкелді: енді әуе компанияларын жылдамдық емес, үнемділік қызықтырды. Сол кезде ең көп залал шеккен әуе тасымалдаушылары, әсіресе [[АҚШ]] компаниялары, Sonic Cruiser-дің мүмкін тапсырыс берушілері болған. Сондықтан [[2002 жыл]]ы [[20 желтоқсан]]да Boeing Sonic Cruiser жобасынан бас тартатынын мәлімдеді. [[2003 жыл]]ы [[29 қаңтар]]да компания өз бағытынын өзгеретінін мәлімдеді: Boeing Sonic Cruiser технологияларын қолдана отырып қарапайым пішімдегі Boeing 7E7 ұшағын жасайтынын айтты.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|agency=Associated Press |url=http://seattletimes.com/html/nationworld/2009373399_apusboeing787historyglance.html|title=History of the Boeing 787|work=Seattle Times| date =маусым 23, 2000|accessdate=28 қазан 2012}}&lt;/ref&gt; 
Жаңа ұшақ сыйымдылығы одан үлкен [[Boeing 747|747]] ұшағынан аз болуы керек болды, осыған орай арнайы топ зерттеу жұмыстарын бастады.&lt;ref name=&quot;Aerlines&quot;&gt;{{cite web |last=Cannegieter |first=Roger |url=http://www.aerlines.nl/issue_31/31_Cannegieter_Ranging_Capabilities.pdf |title=Long Range vs. Ultra High Capacity|publisher=Aerlines.nl |accessdate=сәуір 8, 2010}}&lt;/ref&gt; 
&lt;ref name=&quot;BabejPollak&quot;&gt;{{Cite news | last1=Babej |first1=Marc E. |last2=Pollak |first2=Tim |url=http://www.forbes.com/2006/05/23/unsolicited-advice-advertising-cx_meb_0524boeing.html | title =Boeing Versus Airbus |work=Forbes |date=мамыр 24, 2006 |accessdate=сәуір 8, 2010}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Dreamliner logo.svg|thumb|''Dreamliner'' логотипі 2003 жылы шілдеде таныстырылды.|alt=The Dreamliner logo.]]
Sonic Cruiser-ді алмастыраты жобаға &quot;Boeing 7E7&quot; атауы берілді (өндірістік ішкі атауы: &quot;Y2&quot;).&lt;ref&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2003/march/cover.html |title=Maximizing the Middle, Finding the sweet spot in the market |publisher=Boeing Frontier magazine |date=March 2003}}&lt;/ref&gt; 
Boeing-тің Sonic Cruiser мен Boeing 7E7 ұшақтары аясында жасалған технологиялары компания өнімдерін жақсартуға бағытталған «Йеллоустоун жобасына» енгізілді (Boeing 7E7 осы жобаның алғашқы қадамы болды).&lt;ref name=&quot;Boe_787_power_on&quot;&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2008/q2/080620b_nr.html |title=Boeing Achieves 787 Power On | publisher =Boeing |date=маусым 20, 200}}&lt;/ref&gt; 
Boeing 7E7 концепциясының алғашқы суреттерінде ұшақта түсірілген кабина терезесі, төмендетілген ұшы және [[акула]] жүзбесіне ұқсас ұшақ құйрығы болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/articles/2007/10/22/218786/daydream-believer-how-different-is-the-boeing-787.html |title=Daydream believer: How different is the Boeing 787? |work=Flight International |accessdate=December 14, 2010}}&lt;/ref&gt; 
Алғашында &quot;E&quot; әріпі бірнеше мағынаны береді деп айтылды: тиімді (efficiency), қоршаған ортаға зиян келтірмейтін (environmentally friendly). Алайда кейін [[Boeing]] оны &quot;8&quot; санына ұқсас келеді деп хабарлады.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot; /&gt; 
[[2003 жыл]]ы [[шілде]]де 500 000 адам қатысқан онлайн дауыс беру нәтижесінде ұшаққа «Dreamliner» атауы берілді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2003/july/i_nan.html |title='Name Your Plane' sweepstakes |date= шілде 2003 |publisher=Boeing Frontiers Online |accessdate=September 28, 2007}}&lt;/ref&gt; 
Басқа атаулар қатарында eLiner , Global Cruiser және Stratoclimber болды.

[[Сурет:All Nippon Airways Boeing 787 Dreamliner two.jpg|thumb|left|All Nippon Airways 2004 жылы 50 ұшаққа тапсырысымен 787 Dreamliner бағдарламасына қосылды.|alt=B787 in launch customer All Nippon Airways' blue and white livery. In the background are two assembly halls, with huge doors facing left. Vehicles are parked in front of the halls.]]
[[2004 жыл]]ы [[26 сәуір]]де [[Жапония|жапондық]] [[All Nippon Airways]] (ANA) әуе компаниясы жаңа ұшақтың алғашқы тапсырыс берушісі болды: ANA 50 ұшаққа тапсырыс берді, ал олардың тапсырылуы [[2008 жыл]]дың аяғына белгіленді.&lt;ref&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2004/q2/nr_040426g.html |title=Boeing Launches 7E7 Dreamliner |work=Boeing |date=сәуір 26, 2004| accessdate=маусым 14, 2011}}&lt;/ref&gt; 
ANA тапсырыс берілген ұшақтардың 30 жергілікті әуе линияларына арналған Boeing 787-3 (бір класста 290-330 орынды), қалған 20 орта магистральді халықаралық қатынастарға арналған (мысалы, [[Токио]] Нарита - [[Бейжің]]) Boeing 787-8 нұсқасында (екі класста 210-250 орын) тапсырыс берді. Ұшақ ANA әуе компаниясына бұрын болмаған [[Денвер]], [[Мәскеу]] және [[Нью-Дели]] қалаларына жаңа бағыттарды ашуға мүмкіндік берді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.metrodenver.org/blog-tags/industries/ANA-Japan-Denver-international-flight.html |title=ANA says Denver still in hunt for non-stop to Tokyo |publisher=Metro Denver |date=сәуір 8, 2009 |accessdate=December 14, 2010}}&lt;/ref&gt; 
Boeing 787-3 және Boeing 787-8 ұшақтың алғашқы нұсқалар болды, ал Boeing 787-9 қолданысқа [[2010 жыл]]ы енгізілмек болды.

=== Жобалануы ===
787 ұшағын өдіруде алғаш рет көп алюмини беттері мен 50 000 біріктіру элементінің орнына бір алюминий құймыснан тұратын секциялар қолданылған.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rdmag.com/Featured-Articles/2006/11/The-Dream-of-Composites/ |title=The Dream of Composites |work=R&amp;D Magazine |date=қараша 20, 2006 |accessdate= қараша 23, 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name =rdmag_200707&gt;{{cite news |url=http://www.rdmag.com/Featured-Articles/2006/11/The-Dream-of-Composites/ |title=The Dream of Composites | work= RD mag | last =Walz | first1= Martha |date= қараша 20, 2006 |accessdate= September 2, 2011}}&lt;/ref&gt;
Boeing ұшаққа екі қозғалтқыш түрін таңдап алды: General Electric GEnx және Rolls-Royce Trent 1000.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot; /&gt;
Boeing 787-ні жасауда композитті материалдардың қолданылуы оның 767-ге қарағанда 20 %-ға үнемдірек екенін,&lt;ref name=AviationWeek_2009_0109&gt;{{cite web |url= http://www.aviationweek.com/aw/generic/story_generic.jsp?channel=comm&amp;id=news/WIND010909.xml&amp;headline=Boeing%20Rules%20Out%20787%20Window%20Change |title= Boeing Rules Out 787 Window Change |accessdate= маусым 14, 2011 | last =Norris | first= Guy |date= қаңтар 9, 2009 |work=[[Aviation Week]]}}&lt;/ref&gt; қозғалтқыштың пайдалылығы шамамен 40 %-ға жақсарғанын,&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.designnews.com/document.asp?doc_id=222308 |title=Design News – Features – Boeing's 'More Electric' 787 Dreamliner Spurs Engine Evolution |first= Joseph|last=Ogando|publisher=designnews.com |date=маусым 7, 2007| accessdate= September 7, 2011}}&lt;/ref&gt; аэродинамиканың жақсартылғанын хабарлады.&lt;ref name=start&gt;{{cite web |url= http://www.flightglobal.com/channels/mro/articles/2006/03/27/205611/dream-start.html | title=Dream start |first= Carole|last=Shifrin|work=Flight International|date=March 27, 2006|accessdate=September 7, 2011}}&lt;/ref&gt;
787-8 бен -9 ETOPS бойынша 330 минуттық ұшуға сертификатталуы керек болды.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Pandey |first=Mohan |title=How Boeing Defied the Airbus Challenge |year=2010 |publisher=Createspace |location=USA |isbn=978-1-4505-0113-2 |url=http://www.amazon.com/How-Boeing-Defied-Airbus-Challenge/dp/1450501133/ref=tmm_pap_title_0}}&lt;/ref&gt;

Жобалау барысында 787 моделі Boeing комапаниясының Transonic Wind Tunnel тоннелінде, QinetiQ компаниясының Франбородағы (Ұлыбритания) 5-метрлік аэродинамикалық трубасында, [[NASA]]-ның Ames Research орталығының аэродинамикалық трубасында, Францияның аэродинамиканы зерттеу агенттігінде (ONERA) сынақтан өтті. Соңғы нұсқаның сырт көрінісі қарапайым болап келді: алғашқыда ұсынылған ұшақтың ұшы мен кабина терезелері қарапайымға алмастырылды. 2004 жылдың соңында ұшаққа тапсырыстар саны 237-ге жетті.&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.reinforcedplastics.com/view/4282/boeings-787-trials-tribulations-and-restoring-the-dream/|title=Boeing's 787: trials, tribulations, and restoring the dream|work=Reinforced Plastics|accessdate=шілде 29, 2010|last=Marsh|first=George}}&lt;/ref&gt;
Алғашында 787-8 нұсқасы $ 120 млн бағаланды, бұл өндірісті таң қалдырған төмен нәтиже болды. 2007 жылы бағалар келесідей болып өзгертілді: 787-3 нұсқасы $ 146-151,5 млн, 787-8 нұсқасы $ 157-167 млн және 787-9 нұсқасы $ 189-200 млн.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://atwonline.com/aircraftenginescomponents/news/boeing-boosts-aircraft-prices-55-rising-cost-labor-materials-0309 |title=Boeing boosts aircraft prices 5.5% on rising cost of labor, materials |publisher=[[Air Transport World]] |date=маусым 26, 2007| accessdate=September 2, 2011}}&lt;/ref&gt;

=== Қолданысқа енгізілуі ===

== Нұсқалары ==
Dreamliner-дің ең алғашқы нұсқасы, қысқалау Boeing 787-8, [[2009 жыл]]дың [[желтоқсан]]ында ұша бастады. Кейінірек ұзағырақ Boeing 787-9 [[2013 жыл]]дың [[қыркүйек|қыркүйегінде]], одан кейін ең ұзын нұсқасы Boeing 787-10 [[2017 жыл]]дың [[наурыз]]ында ұша бастады. Бұл нұсқалар ИКАО ұшақ типінің белгілеушілерінің тізімінде сәйкесінше Boeing 788, Boeing 789 және Boeing 78X деп аталады. Қысқа қашықтықтағы Boeing 787-3 2010 жылы жойылды.

'''Boeing 787-8'''

Бастапқы Boeing 787-8 қанатының кеңдігі 56,7 м (186 фут). Әдеттегі сыйымдылығы 242 жолаушы және 7 355 теңіз милі (13 621 км; 8 464 миль) қашықтығы бар −8 787 отбасының базалық үлгісі болып табылады және [[2011 жыл]]ы қызметке бірінші болып кірді. Boeing 787-8 ескірген [[Boeing 767|Boeing 767-300ER]] және [[Airbus A330|Airbus A330-200]] ұшақтарын ауыстыруға, сондай-ақ бұрын үлкен ұшақтар үшін экономикалық тұрғыдан тиімсіз болған, жаңа нарықтарды кеңейтуге бағытталған&lt;ref&gt;https://simpleflying.com/boeing-787-increased-connectivity-new-city-pairs/&lt;/ref&gt;. [[2019 жыл]]дың [[қазан]] айында Boeing 787 тапсырыстың шамамен 29% Boeing 787-8 нұсқасы болды. 

'''Boeing 787-9'''

Boeing 787-8 сияқты қанатының кеңдігін сақтай отырып, Boeing 787-9 ұзартылған және күшейтілген нұсқа болып табылады, фюзеляж 20 фут (6,1 м) ұзағырақ және жоғары максималды ұшып көтерілу салмағы (MTOW) 54 500 фунт (24 700 кг). Ұшу қашықтығы 7 635 теңіз милі (8 786 миль; 14 140 км), үш класты конфигурацияда 296 жолаушыға арналған &lt;ref&gt;787 Dreamliner performance summary&lt;nowiki/&gt;https://www.boeing.com/commercial/787/by-design/#/all-model-performance-summary&lt;/ref&gt;. Boeing 767-400ER және Airbus A330-300 ұшақтарын ауыстыруға бағытталған. Ол Airbus A330-900-мен бәсекелеседі.


'''787-10'''

2017 жылдың 17 ақпанында 787 ең ұзын нұсқасы 68,3 метрлік 787-10 шықты. 

2005 жылдың желтоқсанында Emirates және Qantas сұрауы бойынша Boeing 787-9 ұшағын 290-нан 310 жолаушыға дейін кеңейту мүмкіндігін зерттей бастады. Зерттеу барысында 787 әзірлеу бағдарламасы бойынша Boeing вице-президенті Майк Бэйр, сондай сыйымдылыққа басқа тұтынушылар қызығушылық білдірсе, бірден 787-10 әзірлеуді жалғастыру оңайырақ болғанын айтты. 2013 жылдың 30 мамырында Singapore Airlines 2018–2019 жылдары жеткізілетін 30 787-10 (Боинг бағдарламаны іске қосқан жағдайда) тапсырыс беретінін мәлімдеп, алғашқы тапсырыс беруші болды. 2013 жылдың 18 маусымында Boeing Париждегі Әуе Шоу барысында 102 ұшағына тапсырыстары немесе міндеттемелері бар 787-10 ұшағын сатты. Сатып алушылардың арасында Air Lease Corporation (30), Singapore Airlines (30), United Airlines (20), және British Airways (12) болды &lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20180719132838/http://active.boeing.com/commercial/orders/displaystandardreport.cfm?cboCurrentModel=787&amp;optReportType=AllModels&amp;cboAllModel=787&amp;ViewReportF=View+Report&lt;/ref&gt;.

== Техникалық сипаттамасы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+787 техникалық сипаттамасы
!Model
!787-8
!787-9
!787-10
|-
!Экипаж саны
| colspan=&quot;3&quot; |Екеу
|-
!Жолаушылар саны, 2-кластық
|242: 24J @85&quot; + 218Y @32&quot;
|290: 28J @85&quot; + 262Y @32&quot;
|330: 32J @85&quot; + 298Y @32&quot;
|-
!Жолаушылар саны, 1-кластық
|Max. 359, exit limit 381
|Max. 406, exit limit 420
|Max. 440, exit limit 440
|-
!Ұзындығы
|56.72 м.
|62.81 м.
|68.28 м.
|-
!Қанаты
| colspan=&quot;3&quot; |Көлемі 377 м.
|-
!Қанат кеңістігі
| colspan=&quot;3&quot; |Ұзындығы 60.12 м., орта аккорд 6.27 м.
|-
!Биіктігі
|16.92 м.
| colspan=&quot;2&quot; |17.02 м.
|-
!Фюзеляж
| colspan=&quot;3&quot; |Кабинаның ені: 5.49 метр
Сыртқы ені: 5.77 метр. Биіктігі: 5.94 м.
|-
!Жүк сыйымдылығы
|136.7 м³
28 LD3 or 9 (88×125) pallets
|172.5 м³
36 LD3 or 11 (96×125) pallets
|191.4 м³
40 LD3 or 13 (96×125) pallets
|-
!Максималды ұшу салмағы
|227,930 кг.
| colspan=&quot;2&quot; |254,011 кг.
|-
!Максималды жүктеме
|43,318 кг.
|52,587 кг.
|57,277 кг.
|-
!Жүксыз жұмыс салмағы
|119,950 кг.
|128,850 кг.
|135,500 кг.
|-
!Жанармай сыйымдылығы
|126,206 литр
101,323 кг.
| colspan=&quot;2&quot; |126,372 литр
101,456 кг.
|-
!Жылдамдығы
| colspan=&quot;3&quot; |Максимум.: Mach 0.90 (516 kН; 956 км/сағ) мах;
Круиздық: 0.85 (488 kН; 903 км/сағ) мах
|-
!Қашықтағы
|13,620 км.
|14,140 км.
|11,910 км.
|-
!Ұшуға қажетті қашықтық (Takeoff)
|2,600 м.
|2,800 м.
|2,800 м.
|-
!Максималды ұшу биіктігі (ceiling)
| colspan=&quot;2&quot; |13,100 м.
|12,500 м.
|-
!Қозғалтқыштар (×2)
| colspan=&quot;3&quot; |General Electric GEnx-1B or Rolls-Royce Trent 1000
|-
!Тарту күші (×2)
|64,000 фунт (280 kN)
|71,000 фунт (320 kN)
|76,000 фунт (340 kN)
|}

== Апаттар ==

== Тағы қараңыз ==
[[Airbus A350 XWB]]
== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

== Дереккөздер ==

== Сыртқы сілтемелер ==

{{Boeing ұшақтары}}

[[Санат:Boeing ұшақтары]]
[[Санат:Жолаушы ұшақтары]]</text>
      <sha1>frhqm00ilrbq7c1b700evb9ibe1u4g0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575559</id>
      <parentid>3575558</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T15:04:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Нұсқалары */</comment>
      <origin>3575559</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25107" sha1="rx6edprqi592gd9s1wcdedvddl5hxx5" xml:space="preserve">{{Ұшу аппараты
 |атауы                 = Boeing 787 Dreamliner
 |типі                  = Реактивті жолаушы ұшағы
 |өндірушісі            = [[Boeing]]
 |мемлекеті             = {{USA}}
 |суреті                = Boeing 787 landing with thrust reversers activated.jpg
 |қолтаңба              = Boeing 787 Dreamliner  ұшағы Варшава әуежайында
 |жобалаушысы           = [[Boeing]]
 |бас конструкторы      = 
 |алғашқы ұшуы          = [[2009 жыл]]ы [[15 желтоқсан]]
 |эксплуатация басталуы = [[2011 жыл]]ы [[26 қазан]]
 |эксплуатация аяқталуы = 
 |статусы               = Қолданыста, өндірілуде
 |негізгі эксплуатанты  = [[All Nippon Airways]]&lt;br /&gt;[[Japan Airlines]]&lt;br /&gt;[[United Airlines]]&lt;br /&gt;[[Air India]]
 |басқа эксплуатанттары = 
 |өндіріс жылдары       = [[2007 жыл]]дан бастап
 |шығарылған бірліктері = 66 ([[2013 жыл]]дың [[маусым]]ы)&lt;ref name=&quot;Boeing Orders and Deliveries&quot;&gt;[http://active.boeing.com/commercial/orders/index.cfm Boeing Commercial Airplanes - Orders and Deliveries]&lt;/ref&gt;
 |жобалау құны          = $32 млрд ([[2011 жыл]]ғы [[Boeing]] шығыны)&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Gates, Dominic |title=Boeing celebrates 787 delivery as program's costs top $32 billion|url=http://seattletimes.nwsource.com/html/businesstechnology/2016310102_boeing25.html |work=The Seattle Times |date=September 24, 2011 |accessdate=September 26, 2011}}&lt;/ref&gt; 
 |бірлігінің құны       = 787-8: $206,8 млн&lt;ref name=&quot;prices&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.boeing.com/commercial/prices/|title=Boeing Commercial Airplanes prices|publisher=Boeing|accessdate=тамыз 7, 2012|archiveurl=http://www.webcitation.org/6DAWELAd8|archivedate=2012-12-25}}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt;787-9: $243,6 млн&lt;ref name=&quot;prices&quot;/&gt;
 |базалық моделі        = 
 |бөлек мақалалары бар нұсқалар = 
 |ортаққордағы санаты   = Boeing 787
}}
'''Boeing 787 Dreamliner''' — американдық [[Boeing]] корпорация жасап шығарған кең фюзеляжды екіқозғалтқышты реактивті жолаушы ұшағы. Ұшақ нұсқаларына байланысты 210-нан 330 жолаушыны тасымалдай алады. [[Boeing]] компаниясының хабарлауынша, бұл компанияның ең үнемді ұшағы және фюзеляжы негізінен композитті материалдан жасалған әлемдегі ең үлкен ұшақ.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot;&gt;{{cite book | last1 =Norris | first1= G | last2= Thomas | first2= G | last3= Wagner | first3= M | last4= Forbes Smith | first4= C |title=Boeing 787 Dreamliner – Flying Redefined |publisher=Aerospace Technical Publications International |year=2005 |isbn= 0-9752341-2-9}}&lt;/ref&gt; 787 ұшағы өзі алмастырған [[Boeing 767]] ұшағына қарағанда 20 %-ға аз жанармай қолданады.&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.flightglobal.com/news/articles/powering-the-dream-atypical-paths-to-boeing-787-eis-362160/ |title=Powering the Dream: Atypical paths to Boeing 787 EIS |author= Croft, Jon |publisher= Flight International |date= 17 қазан 2011 |accessdate= қаңтар 20, 2013}}&lt;/ref&gt; Dreamliner-дің басты ерекшеліктері: ұшудың электронды жүйелердің, 4 беткері әйнек, қозғалтқыш гондоласындағы шудан қорғайтын шеврондар және ұшақ ұшының жатық контуры. Ұшақ өзінен үлкенірек [[Boeing 777|777]] моделімен типтес болғандықтан ұшқыштар екі ұшақты басқару үшін бір квалификацияны меңгереді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://fsims.faa.gov/wdocs/fsb/b-787_fsb.pdf |title=Flight Standardization Board Report|date=тамыз 25, 2011 |work=[[Federal Aviation Administration]] |accessdate=қараша 8, 2011}}&lt;/ref&gt;

[[2005 жыл]]дың [[28 қаңтар]]ына дейін ұшақ Boeing 7E7 деген уақытша атпен белгілі болды.&lt;ref name=&quot;Designation&quot;&gt;{{Cite press release |title=Boeing Gives the Boeing 7E7 Dreamliner a Model Designation |publisher=Boeing |date=қаңтар 28, 2005 |url=http://www.boeing.com/news/releases/2005/q1/nr_050128g.html | accessdate=маусым 14, 2011}}&lt;/ref&gt; Алғашқы 787 [[2007 жыл]]ы [[8 шілде]]де Эверетт қаласындағы (Вашингтон штаты) Boeing компаниясының зауытынан шығарылып бұқара алдында көрсетілді. Бұл кезде ұшаққа 677 тапсырыс түскен болатын.&lt;ref name=&quot;677 orders&quot;&gt;{{Cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2007/q3/070708b_nr.html |title=Boeing Celebrates the Premiere of the 787 Dreamliner |publisher=Boeing|date=шілде 8, 2007 |accessdate=қаңтар 21, 2011}}&lt;/ref&gt; [[2013 жыл]]дың [[мамыр]]ына қарай Boeing 787 ұшағына 58 тапсырыс берушіден 890 ұшаққа тапсырыс жасалды. Оның ең көбі International Lease Finance Corporation (ILFC) компаниясынан түсті.

.

== Тарихы ==
=== Алғышарттары ===
[[1990 жыл]]дардың соңында [[Boeing]] 747-400 және [[Boeing 767|767]] ұшақтарының сатылымы төмендеуіне байланысты оларды алмастыратын жаңа ұшақтың бағдарламасын қарастыра бастады. Компания 2 жаңа ұшақты ұсынды. Біріншісі — Boeing 747X, ол Boeing 747-400 ұшағын ұзарту және жақсарту арқылы жасалмақ болған. Ал екіншісі — Sonic Cruiser, ол 767 ұшағымен бірдей мөлшерде жанармай шығындай отырып одан 15 % артық жылдамдықпен (шамамен 0,98 М) ұша алатын.&lt;ref name=&quot;need-speed&quot;&gt;{{cite web|last=Gunter|first=Lori|url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2002/july/i_ca2.html |title=The Need for Speed, Boeing's Sonic Cruiser team focuses on the future|publisher=Boeing Frontier magazine|date=шілде 2002| accessdate =қаңтар 21, 2011}}&lt;/ref&gt; 
Boeing 747X ұшағына қызығушылық болмады, ал Sonic Criuser болашағы жарқын көрінді. Бірнеше ірі [[АҚШ]] әуе компаниялары, [[Continental Airlines]]-пен қоса, Sonic Criuser концепциясына назар аударды, алайда олар ұшақты қолдану шығынына қатысты қамкөңіл көрсетті.&lt;ref name=&quot;Forbes_Sonic_Cruiser_20010528&quot;&gt;{{cite news|title=Paper plane: That Mach 0.95 Sonic Cruiser from Boeing will never fly. Here's why. |last=Banks |first=Howard |work=Forbes |date=мамыр 28, 2001 |url=http://members.forbes.com/global/2001/0528/056.html | accessdate =маусым 7, 2007}}&lt;/ref&gt;

[[2001 жыл]]дың [[11 қыркүйек|11 қыркүйегіндегі]] лаңкестік актілер мен мұнай бағасының өсуі әлемдік ұшақ нарығына өзгеріс әкелді: енді әуе компанияларын жылдамдық емес, үнемділік қызықтырды. Сол кезде ең көп залал шеккен әуе тасымалдаушылары, әсіресе [[АҚШ]] компаниялары, Sonic Cruiser-дің мүмкін тапсырыс берушілері болған. Сондықтан [[2002 жыл]]ы [[20 желтоқсан]]да Boeing Sonic Cruiser жобасынан бас тартатынын мәлімдеді. [[2003 жыл]]ы [[29 қаңтар]]да компания өз бағытынын өзгеретінін мәлімдеді: Boeing Sonic Cruiser технологияларын қолдана отырып қарапайым пішімдегі Boeing 7E7 ұшағын жасайтынын айтты.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|agency=Associated Press |url=http://seattletimes.com/html/nationworld/2009373399_apusboeing787historyglance.html|title=History of the Boeing 787|work=Seattle Times| date =маусым 23, 2000|accessdate=28 қазан 2012}}&lt;/ref&gt; 
Жаңа ұшақ сыйымдылығы одан үлкен [[Boeing 747|747]] ұшағынан аз болуы керек болды, осыған орай арнайы топ зерттеу жұмыстарын бастады.&lt;ref name=&quot;Aerlines&quot;&gt;{{cite web |last=Cannegieter |first=Roger |url=http://www.aerlines.nl/issue_31/31_Cannegieter_Ranging_Capabilities.pdf |title=Long Range vs. Ultra High Capacity|publisher=Aerlines.nl |accessdate=сәуір 8, 2010}}&lt;/ref&gt; 
&lt;ref name=&quot;BabejPollak&quot;&gt;{{Cite news | last1=Babej |first1=Marc E. |last2=Pollak |first2=Tim |url=http://www.forbes.com/2006/05/23/unsolicited-advice-advertising-cx_meb_0524boeing.html | title =Boeing Versus Airbus |work=Forbes |date=мамыр 24, 2006 |accessdate=сәуір 8, 2010}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Dreamliner logo.svg|thumb|''Dreamliner'' логотипі 2003 жылы шілдеде таныстырылды.|alt=The Dreamliner logo.]]
Sonic Cruiser-ді алмастыраты жобаға &quot;Boeing 7E7&quot; атауы берілді (өндірістік ішкі атауы: &quot;Y2&quot;).&lt;ref&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2003/march/cover.html |title=Maximizing the Middle, Finding the sweet spot in the market |publisher=Boeing Frontier magazine |date=March 2003}}&lt;/ref&gt; 
Boeing-тің Sonic Cruiser мен Boeing 7E7 ұшақтары аясында жасалған технологиялары компания өнімдерін жақсартуға бағытталған «Йеллоустоун жобасына» енгізілді (Boeing 7E7 осы жобаның алғашқы қадамы болды).&lt;ref name=&quot;Boe_787_power_on&quot;&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2008/q2/080620b_nr.html |title=Boeing Achieves 787 Power On | publisher =Boeing |date=маусым 20, 200}}&lt;/ref&gt; 
Boeing 7E7 концепциясының алғашқы суреттерінде ұшақта түсірілген кабина терезесі, төмендетілген ұшы және [[акула]] жүзбесіне ұқсас ұшақ құйрығы болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/articles/2007/10/22/218786/daydream-believer-how-different-is-the-boeing-787.html |title=Daydream believer: How different is the Boeing 787? |work=Flight International |accessdate=December 14, 2010}}&lt;/ref&gt; 
Алғашында &quot;E&quot; әріпі бірнеше мағынаны береді деп айтылды: тиімді (efficiency), қоршаған ортаға зиян келтірмейтін (environmentally friendly). Алайда кейін [[Boeing]] оны &quot;8&quot; санына ұқсас келеді деп хабарлады.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot; /&gt; 
[[2003 жыл]]ы [[шілде]]де 500 000 адам қатысқан онлайн дауыс беру нәтижесінде ұшаққа «Dreamliner» атауы берілді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2003/july/i_nan.html |title='Name Your Plane' sweepstakes |date= шілде 2003 |publisher=Boeing Frontiers Online |accessdate=September 28, 2007}}&lt;/ref&gt; 
Басқа атаулар қатарында eLiner , Global Cruiser және Stratoclimber болды.

[[Сурет:All Nippon Airways Boeing 787 Dreamliner two.jpg|thumb|left|All Nippon Airways 2004 жылы 50 ұшаққа тапсырысымен 787 Dreamliner бағдарламасына қосылды.|alt=B787 in launch customer All Nippon Airways' blue and white livery. In the background are two assembly halls, with huge doors facing left. Vehicles are parked in front of the halls.]]
[[2004 жыл]]ы [[26 сәуір]]де [[Жапония|жапондық]] [[All Nippon Airways]] (ANA) әуе компаниясы жаңа ұшақтың алғашқы тапсырыс берушісі болды: ANA 50 ұшаққа тапсырыс берді, ал олардың тапсырылуы [[2008 жыл]]дың аяғына белгіленді.&lt;ref&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2004/q2/nr_040426g.html |title=Boeing Launches 7E7 Dreamliner |work=Boeing |date=сәуір 26, 2004| accessdate=маусым 14, 2011}}&lt;/ref&gt; 
ANA тапсырыс берілген ұшақтардың 30 жергілікті әуе линияларына арналған Boeing 787-3 (бір класста 290-330 орынды), қалған 20 орта магистральді халықаралық қатынастарға арналған (мысалы, [[Токио]] Нарита - [[Бейжің]]) Boeing 787-8 нұсқасында (екі класста 210-250 орын) тапсырыс берді. Ұшақ ANA әуе компаниясына бұрын болмаған [[Денвер]], [[Мәскеу]] және [[Нью-Дели]] қалаларына жаңа бағыттарды ашуға мүмкіндік берді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.metrodenver.org/blog-tags/industries/ANA-Japan-Denver-international-flight.html |title=ANA says Denver still in hunt for non-stop to Tokyo |publisher=Metro Denver |date=сәуір 8, 2009 |accessdate=December 14, 2010}}&lt;/ref&gt; 
Boeing 787-3 және Boeing 787-8 ұшақтың алғашқы нұсқалар болды, ал Boeing 787-9 қолданысқа [[2010 жыл]]ы енгізілмек болды.

=== Жобалануы ===
787 ұшағын өдіруде алғаш рет көп алюмини беттері мен 50 000 біріктіру элементінің орнына бір алюминий құймыснан тұратын секциялар қолданылған.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rdmag.com/Featured-Articles/2006/11/The-Dream-of-Composites/ |title=The Dream of Composites |work=R&amp;D Magazine |date=қараша 20, 2006 |accessdate= қараша 23, 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name =rdmag_200707&gt;{{cite news |url=http://www.rdmag.com/Featured-Articles/2006/11/The-Dream-of-Composites/ |title=The Dream of Composites | work= RD mag | last =Walz | first1= Martha |date= қараша 20, 2006 |accessdate= September 2, 2011}}&lt;/ref&gt;
Boeing ұшаққа екі қозғалтқыш түрін таңдап алды: General Electric GEnx және Rolls-Royce Trent 1000.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot; /&gt;
Boeing 787-ні жасауда композитті материалдардың қолданылуы оның 767-ге қарағанда 20 %-ға үнемдірек екенін,&lt;ref name=AviationWeek_2009_0109&gt;{{cite web |url= http://www.aviationweek.com/aw/generic/story_generic.jsp?channel=comm&amp;id=news/WIND010909.xml&amp;headline=Boeing%20Rules%20Out%20787%20Window%20Change |title= Boeing Rules Out 787 Window Change |accessdate= маусым 14, 2011 | last =Norris | first= Guy |date= қаңтар 9, 2009 |work=[[Aviation Week]]}}&lt;/ref&gt; қозғалтқыштың пайдалылығы шамамен 40 %-ға жақсарғанын,&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.designnews.com/document.asp?doc_id=222308 |title=Design News – Features – Boeing's 'More Electric' 787 Dreamliner Spurs Engine Evolution |first= Joseph|last=Ogando|publisher=designnews.com |date=маусым 7, 2007| accessdate= September 7, 2011}}&lt;/ref&gt; аэродинамиканың жақсартылғанын хабарлады.&lt;ref name=start&gt;{{cite web |url= http://www.flightglobal.com/channels/mro/articles/2006/03/27/205611/dream-start.html | title=Dream start |first= Carole|last=Shifrin|work=Flight International|date=March 27, 2006|accessdate=September 7, 2011}}&lt;/ref&gt;
787-8 бен -9 ETOPS бойынша 330 минуттық ұшуға сертификатталуы керек болды.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Pandey |first=Mohan |title=How Boeing Defied the Airbus Challenge |year=2010 |publisher=Createspace |location=USA |isbn=978-1-4505-0113-2 |url=http://www.amazon.com/How-Boeing-Defied-Airbus-Challenge/dp/1450501133/ref=tmm_pap_title_0}}&lt;/ref&gt;

Жобалау барысында 787 моделі Boeing комапаниясының Transonic Wind Tunnel тоннелінде, QinetiQ компаниясының Франбородағы (Ұлыбритания) 5-метрлік аэродинамикалық трубасында, [[NASA]]-ның Ames Research орталығының аэродинамикалық трубасында, Францияның аэродинамиканы зерттеу агенттігінде (ONERA) сынақтан өтті. Соңғы нұсқаның сырт көрінісі қарапайым болап келді: алғашқыда ұсынылған ұшақтың ұшы мен кабина терезелері қарапайымға алмастырылды. 2004 жылдың соңында ұшаққа тапсырыстар саны 237-ге жетті.&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.reinforcedplastics.com/view/4282/boeings-787-trials-tribulations-and-restoring-the-dream/|title=Boeing's 787: trials, tribulations, and restoring the dream|work=Reinforced Plastics|accessdate=шілде 29, 2010|last=Marsh|first=George}}&lt;/ref&gt;
Алғашында 787-8 нұсқасы $ 120 млн бағаланды, бұл өндірісті таң қалдырған төмен нәтиже болды. 2007 жылы бағалар келесідей болып өзгертілді: 787-3 нұсқасы $ 146-151,5 млн, 787-8 нұсқасы $ 157-167 млн және 787-9 нұсқасы $ 189-200 млн.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://atwonline.com/aircraftenginescomponents/news/boeing-boosts-aircraft-prices-55-rising-cost-labor-materials-0309 |title=Boeing boosts aircraft prices 5.5% on rising cost of labor, materials |publisher=[[Air Transport World]] |date=маусым 26, 2007| accessdate=September 2, 2011}}&lt;/ref&gt;

=== Қолданысқа енгізілуі ===

== Нұсқалары ==
Dreamliner-дің ең алғашқы нұсқасы, қысқалау Boeing 787-8, [[2009 жыл]]дың [[желтоқсан]]ында ұша бастады. Кейінірек ұзағырақ Boeing 787-9 [[2013 жыл]]дың [[қыркүйек|қыркүйегінде]], одан кейін ең ұзын нұсқасы Boeing 787-10 [[2017 жыл]]дың [[наурыз]]ында ұша бастады. Бұл нұсқалар ИКАО ұшақ типінің белгілеушілерінің тізімінде сәйкесінше Boeing 788, Boeing 789 және Boeing 78X деп аталады. Қысқа қашықтықтағы Boeing 787-3 2010 жылы жойылды.

'''Boeing 787-8'''

Бастапқы Boeing 787-8 қанатының кеңдігі 56,7 м (186 фут). Әдеттегі сыйымдылығы 242 жолаушы және 7 355 теңіз милі (13 621 км; 8 464 миль) қашықтығы бар −8 787 отбасының базалық үлгісі болып табылады және [[2011 жыл]]ы қызметке бірінші болып кірді. Boeing 787-8 ескірген [[Boeing 767|Boeing 767-300ER]] және [[Airbus A330|Airbus A330-200]] ұшақтарын ауыстыруға, сондай-ақ бұрын үлкен ұшақтар үшін экономикалық тұрғыдан тиімсіз болған, жаңа нарықтарды кеңейтуге бағытталған&lt;ref&gt;https://simpleflying.com/boeing-787-increased-connectivity-new-city-pairs/&lt;/ref&gt;. [[2019 жыл]]дың [[қазан]] айында Boeing 787 тапсырыстың шамамен 29% Boeing 787-8 нұсқасы болды. 

'''Boeing 787-9'''

Boeing 787-8 сияқты қанатының кеңдігін сақтай отырып, Boeing 787-9 ұзартылған және күшейтілген нұсқа болып табылады, фюзеляж 20 фут (6,1 м) ұзағырақ және жоғары максималды ұшып көтерілу салмағы (MTOW) 54 500 фунт (24 700 кг). Ұшу қашықтығы 7 635 теңіз милі (8 786 миль; 14 140 км), үш класты конфигурацияда 296 жолаушыға арналған &lt;ref&gt;787 Dreamliner performance summary&lt;nowiki/&gt;https://www.boeing.com/commercial/787/by-design/#/all-model-performance-summary&lt;/ref&gt;. Boeing 767-400ER және [[Airbus A330|Airbus A330-300]] ұшақтарын ауыстыруға бағытталған. Ол [[Airbus A330|Airbus A330-900]]бен бәсекелеседі.


'''787-10'''

2017 жылдың 17 ақпанында 787 ең ұзын нұсқасы 68,3 метрлік 787-10 шықты. 

2005 жылдың желтоқсанында Emirates және Qantas сұрауы бойынша Boeing 787-9 ұшағын 290-нан 310 жолаушыға дейін кеңейту мүмкіндігін зерттей бастады. Зерттеу барысында 787 әзірлеу бағдарламасы бойынша Boeing вице-президенті Майк Бэйр, сондай сыйымдылыққа басқа тұтынушылар қызығушылық білдірсе, бірден 787-10 әзірлеуді жалғастыру оңайырақ болғанын айтты. 2013 жылдың 30 мамырында Singapore Airlines 2018–2019 жылдары жеткізілетін 30 787-10 (Боинг бағдарламаны іске қосқан жағдайда) тапсырыс беретінін мәлімдеп, алғашқы тапсырыс беруші болды. 2013 жылдың 18 маусымында Boeing Париждегі Әуе Шоу барысында 102 ұшағына тапсырыстары немесе міндеттемелері бар 787-10 ұшағын сатты. Сатып алушылардың арасында Air Lease Corporation (30), Singapore Airlines (30), United Airlines (20), және British Airways (12) болды &lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20180719132838/http://active.boeing.com/commercial/orders/displaystandardreport.cfm?cboCurrentModel=787&amp;optReportType=AllModels&amp;cboAllModel=787&amp;ViewReportF=View+Report&lt;/ref&gt;.

== Техникалық сипаттамасы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+787 техникалық сипаттамасы
!Model
!787-8
!787-9
!787-10
|-
!Экипаж саны
| colspan=&quot;3&quot; |Екеу
|-
!Жолаушылар саны, 2-кластық
|242: 24J @85&quot; + 218Y @32&quot;
|290: 28J @85&quot; + 262Y @32&quot;
|330: 32J @85&quot; + 298Y @32&quot;
|-
!Жолаушылар саны, 1-кластық
|Max. 359, exit limit 381
|Max. 406, exit limit 420
|Max. 440, exit limit 440
|-
!Ұзындығы
|56.72 м.
|62.81 м.
|68.28 м.
|-
!Қанаты
| colspan=&quot;3&quot; |Көлемі 377 м.
|-
!Қанат кеңістігі
| colspan=&quot;3&quot; |Ұзындығы 60.12 м., орта аккорд 6.27 м.
|-
!Биіктігі
|16.92 м.
| colspan=&quot;2&quot; |17.02 м.
|-
!Фюзеляж
| colspan=&quot;3&quot; |Кабинаның ені: 5.49 метр
Сыртқы ені: 5.77 метр. Биіктігі: 5.94 м.
|-
!Жүк сыйымдылығы
|136.7 м³
28 LD3 or 9 (88×125) pallets
|172.5 м³
36 LD3 or 11 (96×125) pallets
|191.4 м³
40 LD3 or 13 (96×125) pallets
|-
!Максималды ұшу салмағы
|227,930 кг.
| colspan=&quot;2&quot; |254,011 кг.
|-
!Максималды жүктеме
|43,318 кг.
|52,587 кг.
|57,277 кг.
|-
!Жүксыз жұмыс салмағы
|119,950 кг.
|128,850 кг.
|135,500 кг.
|-
!Жанармай сыйымдылығы
|126,206 литр
101,323 кг.
| colspan=&quot;2&quot; |126,372 литр
101,456 кг.
|-
!Жылдамдығы
| colspan=&quot;3&quot; |Максимум.: Mach 0.90 (516 kН; 956 км/сағ) мах;
Круиздық: 0.85 (488 kН; 903 км/сағ) мах
|-
!Қашықтағы
|13,620 км.
|14,140 км.
|11,910 км.
|-
!Ұшуға қажетті қашықтық (Takeoff)
|2,600 м.
|2,800 м.
|2,800 м.
|-
!Максималды ұшу биіктігі (ceiling)
| colspan=&quot;2&quot; |13,100 м.
|12,500 м.
|-
!Қозғалтқыштар (×2)
| colspan=&quot;3&quot; |General Electric GEnx-1B or Rolls-Royce Trent 1000
|-
!Тарту күші (×2)
|64,000 фунт (280 kN)
|71,000 фунт (320 kN)
|76,000 фунт (340 kN)
|}

== Апаттар ==

== Тағы қараңыз ==
[[Airbus A350 XWB]]
== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

== Дереккөздер ==

== Сыртқы сілтемелер ==

{{Boeing ұшақтары}}

[[Санат:Boeing ұшақтары]]
[[Санат:Жолаушы ұшақтары]]</text>
      <sha1>rx6edprqi592gd9s1wcdedvddl5hxx5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575560</id>
      <parentid>3575559</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T15:05:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Нұсқалары */</comment>
      <origin>3575560</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25122" sha1="34ppco3a7lwh9cmkkax2o8fhdukif98" xml:space="preserve">{{Ұшу аппараты
 |атауы                 = Boeing 787 Dreamliner
 |типі                  = Реактивті жолаушы ұшағы
 |өндірушісі            = [[Boeing]]
 |мемлекеті             = {{USA}}
 |суреті                = Boeing 787 landing with thrust reversers activated.jpg
 |қолтаңба              = Boeing 787 Dreamliner  ұшағы Варшава әуежайында
 |жобалаушысы           = [[Boeing]]
 |бас конструкторы      = 
 |алғашқы ұшуы          = [[2009 жыл]]ы [[15 желтоқсан]]
 |эксплуатация басталуы = [[2011 жыл]]ы [[26 қазан]]
 |эксплуатация аяқталуы = 
 |статусы               = Қолданыста, өндірілуде
 |негізгі эксплуатанты  = [[All Nippon Airways]]&lt;br /&gt;[[Japan Airlines]]&lt;br /&gt;[[United Airlines]]&lt;br /&gt;[[Air India]]
 |басқа эксплуатанттары = 
 |өндіріс жылдары       = [[2007 жыл]]дан бастап
 |шығарылған бірліктері = 66 ([[2013 жыл]]дың [[маусым]]ы)&lt;ref name=&quot;Boeing Orders and Deliveries&quot;&gt;[http://active.boeing.com/commercial/orders/index.cfm Boeing Commercial Airplanes - Orders and Deliveries]&lt;/ref&gt;
 |жобалау құны          = $32 млрд ([[2011 жыл]]ғы [[Boeing]] шығыны)&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Gates, Dominic |title=Boeing celebrates 787 delivery as program's costs top $32 billion|url=http://seattletimes.nwsource.com/html/businesstechnology/2016310102_boeing25.html |work=The Seattle Times |date=September 24, 2011 |accessdate=September 26, 2011}}&lt;/ref&gt; 
 |бірлігінің құны       = 787-8: $206,8 млн&lt;ref name=&quot;prices&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.boeing.com/commercial/prices/|title=Boeing Commercial Airplanes prices|publisher=Boeing|accessdate=тамыз 7, 2012|archiveurl=http://www.webcitation.org/6DAWELAd8|archivedate=2012-12-25}}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt;787-9: $243,6 млн&lt;ref name=&quot;prices&quot;/&gt;
 |базалық моделі        = 
 |бөлек мақалалары бар нұсқалар = 
 |ортаққордағы санаты   = Boeing 787
}}
'''Boeing 787 Dreamliner''' — американдық [[Boeing]] корпорация жасап шығарған кең фюзеляжды екіқозғалтқышты реактивті жолаушы ұшағы. Ұшақ нұсқаларына байланысты 210-нан 330 жолаушыны тасымалдай алады. [[Boeing]] компаниясының хабарлауынша, бұл компанияның ең үнемді ұшағы және фюзеляжы негізінен композитті материалдан жасалған әлемдегі ең үлкен ұшақ.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot;&gt;{{cite book | last1 =Norris | first1= G | last2= Thomas | first2= G | last3= Wagner | first3= M | last4= Forbes Smith | first4= C |title=Boeing 787 Dreamliner – Flying Redefined |publisher=Aerospace Technical Publications International |year=2005 |isbn= 0-9752341-2-9}}&lt;/ref&gt; 787 ұшағы өзі алмастырған [[Boeing 767]] ұшағына қарағанда 20 %-ға аз жанармай қолданады.&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.flightglobal.com/news/articles/powering-the-dream-atypical-paths-to-boeing-787-eis-362160/ |title=Powering the Dream: Atypical paths to Boeing 787 EIS |author= Croft, Jon |publisher= Flight International |date= 17 қазан 2011 |accessdate= қаңтар 20, 2013}}&lt;/ref&gt; Dreamliner-дің басты ерекшеліктері: ұшудың электронды жүйелердің, 4 беткері әйнек, қозғалтқыш гондоласындағы шудан қорғайтын шеврондар және ұшақ ұшының жатық контуры. Ұшақ өзінен үлкенірек [[Boeing 777|777]] моделімен типтес болғандықтан ұшқыштар екі ұшақты басқару үшін бір квалификацияны меңгереді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://fsims.faa.gov/wdocs/fsb/b-787_fsb.pdf |title=Flight Standardization Board Report|date=тамыз 25, 2011 |work=[[Federal Aviation Administration]] |accessdate=қараша 8, 2011}}&lt;/ref&gt;

[[2005 жыл]]дың [[28 қаңтар]]ына дейін ұшақ Boeing 7E7 деген уақытша атпен белгілі болды.&lt;ref name=&quot;Designation&quot;&gt;{{Cite press release |title=Boeing Gives the Boeing 7E7 Dreamliner a Model Designation |publisher=Boeing |date=қаңтар 28, 2005 |url=http://www.boeing.com/news/releases/2005/q1/nr_050128g.html | accessdate=маусым 14, 2011}}&lt;/ref&gt; Алғашқы 787 [[2007 жыл]]ы [[8 шілде]]де Эверетт қаласындағы (Вашингтон штаты) Boeing компаниясының зауытынан шығарылып бұқара алдында көрсетілді. Бұл кезде ұшаққа 677 тапсырыс түскен болатын.&lt;ref name=&quot;677 orders&quot;&gt;{{Cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2007/q3/070708b_nr.html |title=Boeing Celebrates the Premiere of the 787 Dreamliner |publisher=Boeing|date=шілде 8, 2007 |accessdate=қаңтар 21, 2011}}&lt;/ref&gt; [[2013 жыл]]дың [[мамыр]]ына қарай Boeing 787 ұшағына 58 тапсырыс берушіден 890 ұшаққа тапсырыс жасалды. Оның ең көбі International Lease Finance Corporation (ILFC) компаниясынан түсті.

.

== Тарихы ==
=== Алғышарттары ===
[[1990 жыл]]дардың соңында [[Boeing]] 747-400 және [[Boeing 767|767]] ұшақтарының сатылымы төмендеуіне байланысты оларды алмастыратын жаңа ұшақтың бағдарламасын қарастыра бастады. Компания 2 жаңа ұшақты ұсынды. Біріншісі — Boeing 747X, ол Boeing 747-400 ұшағын ұзарту және жақсарту арқылы жасалмақ болған. Ал екіншісі — Sonic Cruiser, ол 767 ұшағымен бірдей мөлшерде жанармай шығындай отырып одан 15 % артық жылдамдықпен (шамамен 0,98 М) ұша алатын.&lt;ref name=&quot;need-speed&quot;&gt;{{cite web|last=Gunter|first=Lori|url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2002/july/i_ca2.html |title=The Need for Speed, Boeing's Sonic Cruiser team focuses on the future|publisher=Boeing Frontier magazine|date=шілде 2002| accessdate =қаңтар 21, 2011}}&lt;/ref&gt; 
Boeing 747X ұшағына қызығушылық болмады, ал Sonic Criuser болашағы жарқын көрінді. Бірнеше ірі [[АҚШ]] әуе компаниялары, [[Continental Airlines]]-пен қоса, Sonic Criuser концепциясына назар аударды, алайда олар ұшақты қолдану шығынына қатысты қамкөңіл көрсетті.&lt;ref name=&quot;Forbes_Sonic_Cruiser_20010528&quot;&gt;{{cite news|title=Paper plane: That Mach 0.95 Sonic Cruiser from Boeing will never fly. Here's why. |last=Banks |first=Howard |work=Forbes |date=мамыр 28, 2001 |url=http://members.forbes.com/global/2001/0528/056.html | accessdate =маусым 7, 2007}}&lt;/ref&gt;

[[2001 жыл]]дың [[11 қыркүйек|11 қыркүйегіндегі]] лаңкестік актілер мен мұнай бағасының өсуі әлемдік ұшақ нарығына өзгеріс әкелді: енді әуе компанияларын жылдамдық емес, үнемділік қызықтырды. Сол кезде ең көп залал шеккен әуе тасымалдаушылары, әсіресе [[АҚШ]] компаниялары, Sonic Cruiser-дің мүмкін тапсырыс берушілері болған. Сондықтан [[2002 жыл]]ы [[20 желтоқсан]]да Boeing Sonic Cruiser жобасынан бас тартатынын мәлімдеді. [[2003 жыл]]ы [[29 қаңтар]]да компания өз бағытынын өзгеретінін мәлімдеді: Boeing Sonic Cruiser технологияларын қолдана отырып қарапайым пішімдегі Boeing 7E7 ұшағын жасайтынын айтты.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|agency=Associated Press |url=http://seattletimes.com/html/nationworld/2009373399_apusboeing787historyglance.html|title=History of the Boeing 787|work=Seattle Times| date =маусым 23, 2000|accessdate=28 қазан 2012}}&lt;/ref&gt; 
Жаңа ұшақ сыйымдылығы одан үлкен [[Boeing 747|747]] ұшағынан аз болуы керек болды, осыған орай арнайы топ зерттеу жұмыстарын бастады.&lt;ref name=&quot;Aerlines&quot;&gt;{{cite web |last=Cannegieter |first=Roger |url=http://www.aerlines.nl/issue_31/31_Cannegieter_Ranging_Capabilities.pdf |title=Long Range vs. Ultra High Capacity|publisher=Aerlines.nl |accessdate=сәуір 8, 2010}}&lt;/ref&gt; 
&lt;ref name=&quot;BabejPollak&quot;&gt;{{Cite news | last1=Babej |first1=Marc E. |last2=Pollak |first2=Tim |url=http://www.forbes.com/2006/05/23/unsolicited-advice-advertising-cx_meb_0524boeing.html | title =Boeing Versus Airbus |work=Forbes |date=мамыр 24, 2006 |accessdate=сәуір 8, 2010}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Dreamliner logo.svg|thumb|''Dreamliner'' логотипі 2003 жылы шілдеде таныстырылды.|alt=The Dreamliner logo.]]
Sonic Cruiser-ді алмастыраты жобаға &quot;Boeing 7E7&quot; атауы берілді (өндірістік ішкі атауы: &quot;Y2&quot;).&lt;ref&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2003/march/cover.html |title=Maximizing the Middle, Finding the sweet spot in the market |publisher=Boeing Frontier magazine |date=March 2003}}&lt;/ref&gt; 
Boeing-тің Sonic Cruiser мен Boeing 7E7 ұшақтары аясында жасалған технологиялары компания өнімдерін жақсартуға бағытталған «Йеллоустоун жобасына» енгізілді (Boeing 7E7 осы жобаның алғашқы қадамы болды).&lt;ref name=&quot;Boe_787_power_on&quot;&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2008/q2/080620b_nr.html |title=Boeing Achieves 787 Power On | publisher =Boeing |date=маусым 20, 200}}&lt;/ref&gt; 
Boeing 7E7 концепциясының алғашқы суреттерінде ұшақта түсірілген кабина терезесі, төмендетілген ұшы және [[акула]] жүзбесіне ұқсас ұшақ құйрығы болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/articles/2007/10/22/218786/daydream-believer-how-different-is-the-boeing-787.html |title=Daydream believer: How different is the Boeing 787? |work=Flight International |accessdate=December 14, 2010}}&lt;/ref&gt; 
Алғашында &quot;E&quot; әріпі бірнеше мағынаны береді деп айтылды: тиімді (efficiency), қоршаған ортаға зиян келтірмейтін (environmentally friendly). Алайда кейін [[Boeing]] оны &quot;8&quot; санына ұқсас келеді деп хабарлады.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot; /&gt; 
[[2003 жыл]]ы [[шілде]]де 500 000 адам қатысқан онлайн дауыс беру нәтижесінде ұшаққа «Dreamliner» атауы берілді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2003/july/i_nan.html |title='Name Your Plane' sweepstakes |date= шілде 2003 |publisher=Boeing Frontiers Online |accessdate=September 28, 2007}}&lt;/ref&gt; 
Басқа атаулар қатарында eLiner , Global Cruiser және Stratoclimber болды.

[[Сурет:All Nippon Airways Boeing 787 Dreamliner two.jpg|thumb|left|All Nippon Airways 2004 жылы 50 ұшаққа тапсырысымен 787 Dreamliner бағдарламасына қосылды.|alt=B787 in launch customer All Nippon Airways' blue and white livery. In the background are two assembly halls, with huge doors facing left. Vehicles are parked in front of the halls.]]
[[2004 жыл]]ы [[26 сәуір]]де [[Жапония|жапондық]] [[All Nippon Airways]] (ANA) әуе компаниясы жаңа ұшақтың алғашқы тапсырыс берушісі болды: ANA 50 ұшаққа тапсырыс берді, ал олардың тапсырылуы [[2008 жыл]]дың аяғына белгіленді.&lt;ref&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2004/q2/nr_040426g.html |title=Boeing Launches 7E7 Dreamliner |work=Boeing |date=сәуір 26, 2004| accessdate=маусым 14, 2011}}&lt;/ref&gt; 
ANA тапсырыс берілген ұшақтардың 30 жергілікті әуе линияларына арналған Boeing 787-3 (бір класста 290-330 орынды), қалған 20 орта магистральді халықаралық қатынастарға арналған (мысалы, [[Токио]] Нарита - [[Бейжің]]) Boeing 787-8 нұсқасында (екі класста 210-250 орын) тапсырыс берді. Ұшақ ANA әуе компаниясына бұрын болмаған [[Денвер]], [[Мәскеу]] және [[Нью-Дели]] қалаларына жаңа бағыттарды ашуға мүмкіндік берді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.metrodenver.org/blog-tags/industries/ANA-Japan-Denver-international-flight.html |title=ANA says Denver still in hunt for non-stop to Tokyo |publisher=Metro Denver |date=сәуір 8, 2009 |accessdate=December 14, 2010}}&lt;/ref&gt; 
Boeing 787-3 және Boeing 787-8 ұшақтың алғашқы нұсқалар болды, ал Boeing 787-9 қолданысқа [[2010 жыл]]ы енгізілмек болды.

=== Жобалануы ===
787 ұшағын өдіруде алғаш рет көп алюмини беттері мен 50 000 біріктіру элементінің орнына бір алюминий құймыснан тұратын секциялар қолданылған.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rdmag.com/Featured-Articles/2006/11/The-Dream-of-Composites/ |title=The Dream of Composites |work=R&amp;D Magazine |date=қараша 20, 2006 |accessdate= қараша 23, 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name =rdmag_200707&gt;{{cite news |url=http://www.rdmag.com/Featured-Articles/2006/11/The-Dream-of-Composites/ |title=The Dream of Composites | work= RD mag | last =Walz | first1= Martha |date= қараша 20, 2006 |accessdate= September 2, 2011}}&lt;/ref&gt;
Boeing ұшаққа екі қозғалтқыш түрін таңдап алды: General Electric GEnx және Rolls-Royce Trent 1000.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot; /&gt;
Boeing 787-ні жасауда композитті материалдардың қолданылуы оның 767-ге қарағанда 20 %-ға үнемдірек екенін,&lt;ref name=AviationWeek_2009_0109&gt;{{cite web |url= http://www.aviationweek.com/aw/generic/story_generic.jsp?channel=comm&amp;id=news/WIND010909.xml&amp;headline=Boeing%20Rules%20Out%20787%20Window%20Change |title= Boeing Rules Out 787 Window Change |accessdate= маусым 14, 2011 | last =Norris | first= Guy |date= қаңтар 9, 2009 |work=[[Aviation Week]]}}&lt;/ref&gt; қозғалтқыштың пайдалылығы шамамен 40 %-ға жақсарғанын,&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.designnews.com/document.asp?doc_id=222308 |title=Design News – Features – Boeing's 'More Electric' 787 Dreamliner Spurs Engine Evolution |first= Joseph|last=Ogando|publisher=designnews.com |date=маусым 7, 2007| accessdate= September 7, 2011}}&lt;/ref&gt; аэродинамиканың жақсартылғанын хабарлады.&lt;ref name=start&gt;{{cite web |url= http://www.flightglobal.com/channels/mro/articles/2006/03/27/205611/dream-start.html | title=Dream start |first= Carole|last=Shifrin|work=Flight International|date=March 27, 2006|accessdate=September 7, 2011}}&lt;/ref&gt;
787-8 бен -9 ETOPS бойынша 330 минуттық ұшуға сертификатталуы керек болды.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Pandey |first=Mohan |title=How Boeing Defied the Airbus Challenge |year=2010 |publisher=Createspace |location=USA |isbn=978-1-4505-0113-2 |url=http://www.amazon.com/How-Boeing-Defied-Airbus-Challenge/dp/1450501133/ref=tmm_pap_title_0}}&lt;/ref&gt;

Жобалау барысында 787 моделі Boeing комапаниясының Transonic Wind Tunnel тоннелінде, QinetiQ компаниясының Франбородағы (Ұлыбритания) 5-метрлік аэродинамикалық трубасында, [[NASA]]-ның Ames Research орталығының аэродинамикалық трубасында, Францияның аэродинамиканы зерттеу агенттігінде (ONERA) сынақтан өтті. Соңғы нұсқаның сырт көрінісі қарапайым болап келді: алғашқыда ұсынылған ұшақтың ұшы мен кабина терезелері қарапайымға алмастырылды. 2004 жылдың соңында ұшаққа тапсырыстар саны 237-ге жетті.&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.reinforcedplastics.com/view/4282/boeings-787-trials-tribulations-and-restoring-the-dream/|title=Boeing's 787: trials, tribulations, and restoring the dream|work=Reinforced Plastics|accessdate=шілде 29, 2010|last=Marsh|first=George}}&lt;/ref&gt;
Алғашында 787-8 нұсқасы $ 120 млн бағаланды, бұл өндірісті таң қалдырған төмен нәтиже болды. 2007 жылы бағалар келесідей болып өзгертілді: 787-3 нұсқасы $ 146-151,5 млн, 787-8 нұсқасы $ 157-167 млн және 787-9 нұсқасы $ 189-200 млн.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://atwonline.com/aircraftenginescomponents/news/boeing-boosts-aircraft-prices-55-rising-cost-labor-materials-0309 |title=Boeing boosts aircraft prices 5.5% on rising cost of labor, materials |publisher=[[Air Transport World]] |date=маусым 26, 2007| accessdate=September 2, 2011}}&lt;/ref&gt;

=== Қолданысқа енгізілуі ===

== Нұсқалары ==
Dreamliner-дің ең алғашқы нұсқасы, қысқалау Boeing 787-8, [[2009 жыл]]дың [[желтоқсан]]ында ұша бастады. Кейінірек ұзағырақ Boeing 787-9 [[2013 жыл]]дың [[қыркүйек|қыркүйегінде]], одан кейін ең ұзын нұсқасы Boeing 787-10 [[2017 жыл]]дың [[наурыз]]ында ұша бастады. Бұл нұсқалар ИКАО ұшақ типінің белгілеушілерінің тізімінде сәйкесінше Boeing 788, Boeing 789 және Boeing 78X деп аталады. Қысқа қашықтықтағы Boeing 787-3 2010 жылы жойылды.

'''Boeing 787-8'''

Бастапқы Boeing 787-8 қанатының кеңдігі 56,7 м (186 фут). Әдеттегі сыйымдылығы 242 жолаушы және 7 355 теңіз милі (13 621 км; 8 464 миль) қашықтығы бар −8 787 отбасының базалық үлгісі болып табылады және [[2011 жыл]]ы қызметке бірінші болып кірді. Boeing 787-8 ескірген [[Boeing 767|Boeing 767-300ER]] және [[Airbus A330|Airbus A330-200]] ұшақтарын ауыстыруға, сондай-ақ бұрын үлкен ұшақтар үшін экономикалық тұрғыдан тиімсіз болған, жаңа нарықтарды кеңейтуге бағытталған&lt;ref&gt;https://simpleflying.com/boeing-787-increased-connectivity-new-city-pairs/&lt;/ref&gt;. [[2019 жыл]]дың [[қазан]] айында Boeing 787 тапсырыстың шамамен 29% Boeing 787-8 нұсқасы болды. 

'''Boeing 787-9'''

Boeing 787-8 сияқты қанатының кеңдігін сақтай отырып, Boeing 787-9 ұзартылған және күшейтілген нұсқа болып табылады, фюзеляж 20 фут (6,1 м) ұзағырақ және жоғары максималды ұшып көтерілу салмағы (MTOW) 54 500 фунт (24 700 кг). Ұшу қашықтығы 7 635 теңіз милі (8 786 миль; 14 140 км), үш класты конфигурацияда 296 жолаушыға арналған &lt;ref&gt;787 Dreamliner performance summary&lt;nowiki/&gt;https://www.boeing.com/commercial/787/by-design/#/all-model-performance-summary&lt;/ref&gt;. [[Boeing 767|Boeing 767-400ER]] және [[Airbus A330|Airbus A330-300]] ұшақтарын ауыстыруға бағытталған. Ол [[Airbus A330|Airbus A330-900]]бен бәсекелеседі.


'''787-10'''

2017 жылдың 17 ақпанында 787 ең ұзын нұсқасы 68,3 метрлік 787-10 шықты. 

2005 жылдың желтоқсанында Emirates және Qantas сұрауы бойынша Boeing 787-9 ұшағын 290-нан 310 жолаушыға дейін кеңейту мүмкіндігін зерттей бастады. Зерттеу барысында 787 әзірлеу бағдарламасы бойынша Boeing вице-президенті Майк Бэйр, сондай сыйымдылыққа басқа тұтынушылар қызығушылық білдірсе, бірден 787-10 әзірлеуді жалғастыру оңайырақ болғанын айтты. 2013 жылдың 30 мамырында Singapore Airlines 2018–2019 жылдары жеткізілетін 30 787-10 (Боинг бағдарламаны іске қосқан жағдайда) тапсырыс беретінін мәлімдеп, алғашқы тапсырыс беруші болды. 2013 жылдың 18 маусымында Boeing Париждегі Әуе Шоу барысында 102 ұшағына тапсырыстары немесе міндеттемелері бар 787-10 ұшағын сатты. Сатып алушылардың арасында Air Lease Corporation (30), Singapore Airlines (30), United Airlines (20), және British Airways (12) болды &lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20180719132838/http://active.boeing.com/commercial/orders/displaystandardreport.cfm?cboCurrentModel=787&amp;optReportType=AllModels&amp;cboAllModel=787&amp;ViewReportF=View+Report&lt;/ref&gt;.

== Техникалық сипаттамасы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+787 техникалық сипаттамасы
!Model
!787-8
!787-9
!787-10
|-
!Экипаж саны
| colspan=&quot;3&quot; |Екеу
|-
!Жолаушылар саны, 2-кластық
|242: 24J @85&quot; + 218Y @32&quot;
|290: 28J @85&quot; + 262Y @32&quot;
|330: 32J @85&quot; + 298Y @32&quot;
|-
!Жолаушылар саны, 1-кластық
|Max. 359, exit limit 381
|Max. 406, exit limit 420
|Max. 440, exit limit 440
|-
!Ұзындығы
|56.72 м.
|62.81 м.
|68.28 м.
|-
!Қанаты
| colspan=&quot;3&quot; |Көлемі 377 м.
|-
!Қанат кеңістігі
| colspan=&quot;3&quot; |Ұзындығы 60.12 м., орта аккорд 6.27 м.
|-
!Биіктігі
|16.92 м.
| colspan=&quot;2&quot; |17.02 м.
|-
!Фюзеляж
| colspan=&quot;3&quot; |Кабинаның ені: 5.49 метр
Сыртқы ені: 5.77 метр. Биіктігі: 5.94 м.
|-
!Жүк сыйымдылығы
|136.7 м³
28 LD3 or 9 (88×125) pallets
|172.5 м³
36 LD3 or 11 (96×125) pallets
|191.4 м³
40 LD3 or 13 (96×125) pallets
|-
!Максималды ұшу салмағы
|227,930 кг.
| colspan=&quot;2&quot; |254,011 кг.
|-
!Максималды жүктеме
|43,318 кг.
|52,587 кг.
|57,277 кг.
|-
!Жүксыз жұмыс салмағы
|119,950 кг.
|128,850 кг.
|135,500 кг.
|-
!Жанармай сыйымдылығы
|126,206 литр
101,323 кг.
| colspan=&quot;2&quot; |126,372 литр
101,456 кг.
|-
!Жылдамдығы
| colspan=&quot;3&quot; |Максимум.: Mach 0.90 (516 kН; 956 км/сағ) мах;
Круиздық: 0.85 (488 kН; 903 км/сағ) мах
|-
!Қашықтағы
|13,620 км.
|14,140 км.
|11,910 км.
|-
!Ұшуға қажетті қашықтық (Takeoff)
|2,600 м.
|2,800 м.
|2,800 м.
|-
!Максималды ұшу биіктігі (ceiling)
| colspan=&quot;2&quot; |13,100 м.
|12,500 м.
|-
!Қозғалтқыштар (×2)
| colspan=&quot;3&quot; |General Electric GEnx-1B or Rolls-Royce Trent 1000
|-
!Тарту күші (×2)
|64,000 фунт (280 kN)
|71,000 фунт (320 kN)
|76,000 фунт (340 kN)
|}

== Апаттар ==

== Тағы қараңыз ==
[[Airbus A350 XWB]]
== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

== Дереккөздер ==

== Сыртқы сілтемелер ==

{{Boeing ұшақтары}}

[[Санат:Boeing ұшақтары]]
[[Санат:Жолаушы ұшақтары]]</text>
      <sha1>34ppco3a7lwh9cmkkax2o8fhdukif98</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575561</id>
      <parentid>3575560</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T15:06:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Нұсқалары */</comment>
      <origin>3575561</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25130" sha1="kxy98xi6kshp1efzt77c3jt1ji08epv" xml:space="preserve">{{Ұшу аппараты
 |атауы                 = Boeing 787 Dreamliner
 |типі                  = Реактивті жолаушы ұшағы
 |өндірушісі            = [[Boeing]]
 |мемлекеті             = {{USA}}
 |суреті                = Boeing 787 landing with thrust reversers activated.jpg
 |қолтаңба              = Boeing 787 Dreamliner  ұшағы Варшава әуежайында
 |жобалаушысы           = [[Boeing]]
 |бас конструкторы      = 
 |алғашқы ұшуы          = [[2009 жыл]]ы [[15 желтоқсан]]
 |эксплуатация басталуы = [[2011 жыл]]ы [[26 қазан]]
 |эксплуатация аяқталуы = 
 |статусы               = Қолданыста, өндірілуде
 |негізгі эксплуатанты  = [[All Nippon Airways]]&lt;br /&gt;[[Japan Airlines]]&lt;br /&gt;[[United Airlines]]&lt;br /&gt;[[Air India]]
 |басқа эксплуатанттары = 
 |өндіріс жылдары       = [[2007 жыл]]дан бастап
 |шығарылған бірліктері = 66 ([[2013 жыл]]дың [[маусым]]ы)&lt;ref name=&quot;Boeing Orders and Deliveries&quot;&gt;[http://active.boeing.com/commercial/orders/index.cfm Boeing Commercial Airplanes - Orders and Deliveries]&lt;/ref&gt;
 |жобалау құны          = $32 млрд ([[2011 жыл]]ғы [[Boeing]] шығыны)&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Gates, Dominic |title=Boeing celebrates 787 delivery as program's costs top $32 billion|url=http://seattletimes.nwsource.com/html/businesstechnology/2016310102_boeing25.html |work=The Seattle Times |date=September 24, 2011 |accessdate=September 26, 2011}}&lt;/ref&gt; 
 |бірлігінің құны       = 787-8: $206,8 млн&lt;ref name=&quot;prices&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.boeing.com/commercial/prices/|title=Boeing Commercial Airplanes prices|publisher=Boeing|accessdate=тамыз 7, 2012|archiveurl=http://www.webcitation.org/6DAWELAd8|archivedate=2012-12-25}}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt;787-9: $243,6 млн&lt;ref name=&quot;prices&quot;/&gt;
 |базалық моделі        = 
 |бөлек мақалалары бар нұсқалар = 
 |ортаққордағы санаты   = Boeing 787
}}
'''Boeing 787 Dreamliner''' — американдық [[Boeing]] корпорация жасап шығарған кең фюзеляжды екіқозғалтқышты реактивті жолаушы ұшағы. Ұшақ нұсқаларына байланысты 210-нан 330 жолаушыны тасымалдай алады. [[Boeing]] компаниясының хабарлауынша, бұл компанияның ең үнемді ұшағы және фюзеляжы негізінен композитті материалдан жасалған әлемдегі ең үлкен ұшақ.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot;&gt;{{cite book | last1 =Norris | first1= G | last2= Thomas | first2= G | last3= Wagner | first3= M | last4= Forbes Smith | first4= C |title=Boeing 787 Dreamliner – Flying Redefined |publisher=Aerospace Technical Publications International |year=2005 |isbn= 0-9752341-2-9}}&lt;/ref&gt; 787 ұшағы өзі алмастырған [[Boeing 767]] ұшағына қарағанда 20 %-ға аз жанармай қолданады.&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.flightglobal.com/news/articles/powering-the-dream-atypical-paths-to-boeing-787-eis-362160/ |title=Powering the Dream: Atypical paths to Boeing 787 EIS |author= Croft, Jon |publisher= Flight International |date= 17 қазан 2011 |accessdate= қаңтар 20, 2013}}&lt;/ref&gt; Dreamliner-дің басты ерекшеліктері: ұшудың электронды жүйелердің, 4 беткері әйнек, қозғалтқыш гондоласындағы шудан қорғайтын шеврондар және ұшақ ұшының жатық контуры. Ұшақ өзінен үлкенірек [[Boeing 777|777]] моделімен типтес болғандықтан ұшқыштар екі ұшақты басқару үшін бір квалификацияны меңгереді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://fsims.faa.gov/wdocs/fsb/b-787_fsb.pdf |title=Flight Standardization Board Report|date=тамыз 25, 2011 |work=[[Federal Aviation Administration]] |accessdate=қараша 8, 2011}}&lt;/ref&gt;

[[2005 жыл]]дың [[28 қаңтар]]ына дейін ұшақ Boeing 7E7 деген уақытша атпен белгілі болды.&lt;ref name=&quot;Designation&quot;&gt;{{Cite press release |title=Boeing Gives the Boeing 7E7 Dreamliner a Model Designation |publisher=Boeing |date=қаңтар 28, 2005 |url=http://www.boeing.com/news/releases/2005/q1/nr_050128g.html | accessdate=маусым 14, 2011}}&lt;/ref&gt; Алғашқы 787 [[2007 жыл]]ы [[8 шілде]]де Эверетт қаласындағы (Вашингтон штаты) Boeing компаниясының зауытынан шығарылып бұқара алдында көрсетілді. Бұл кезде ұшаққа 677 тапсырыс түскен болатын.&lt;ref name=&quot;677 orders&quot;&gt;{{Cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2007/q3/070708b_nr.html |title=Boeing Celebrates the Premiere of the 787 Dreamliner |publisher=Boeing|date=шілде 8, 2007 |accessdate=қаңтар 21, 2011}}&lt;/ref&gt; [[2013 жыл]]дың [[мамыр]]ына қарай Boeing 787 ұшағына 58 тапсырыс берушіден 890 ұшаққа тапсырыс жасалды. Оның ең көбі International Lease Finance Corporation (ILFC) компаниясынан түсті.

.

== Тарихы ==
=== Алғышарттары ===
[[1990 жыл]]дардың соңында [[Boeing]] 747-400 және [[Boeing 767|767]] ұшақтарының сатылымы төмендеуіне байланысты оларды алмастыратын жаңа ұшақтың бағдарламасын қарастыра бастады. Компания 2 жаңа ұшақты ұсынды. Біріншісі — Boeing 747X, ол Boeing 747-400 ұшағын ұзарту және жақсарту арқылы жасалмақ болған. Ал екіншісі — Sonic Cruiser, ол 767 ұшағымен бірдей мөлшерде жанармай шығындай отырып одан 15 % артық жылдамдықпен (шамамен 0,98 М) ұша алатын.&lt;ref name=&quot;need-speed&quot;&gt;{{cite web|last=Gunter|first=Lori|url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2002/july/i_ca2.html |title=The Need for Speed, Boeing's Sonic Cruiser team focuses on the future|publisher=Boeing Frontier magazine|date=шілде 2002| accessdate =қаңтар 21, 2011}}&lt;/ref&gt; 
Boeing 747X ұшағына қызығушылық болмады, ал Sonic Criuser болашағы жарқын көрінді. Бірнеше ірі [[АҚШ]] әуе компаниялары, [[Continental Airlines]]-пен қоса, Sonic Criuser концепциясына назар аударды, алайда олар ұшақты қолдану шығынына қатысты қамкөңіл көрсетті.&lt;ref name=&quot;Forbes_Sonic_Cruiser_20010528&quot;&gt;{{cite news|title=Paper plane: That Mach 0.95 Sonic Cruiser from Boeing will never fly. Here's why. |last=Banks |first=Howard |work=Forbes |date=мамыр 28, 2001 |url=http://members.forbes.com/global/2001/0528/056.html | accessdate =маусым 7, 2007}}&lt;/ref&gt;

[[2001 жыл]]дың [[11 қыркүйек|11 қыркүйегіндегі]] лаңкестік актілер мен мұнай бағасының өсуі әлемдік ұшақ нарығына өзгеріс әкелді: енді әуе компанияларын жылдамдық емес, үнемділік қызықтырды. Сол кезде ең көп залал шеккен әуе тасымалдаушылары, әсіресе [[АҚШ]] компаниялары, Sonic Cruiser-дің мүмкін тапсырыс берушілері болған. Сондықтан [[2002 жыл]]ы [[20 желтоқсан]]да Boeing Sonic Cruiser жобасынан бас тартатынын мәлімдеді. [[2003 жыл]]ы [[29 қаңтар]]да компания өз бағытынын өзгеретінін мәлімдеді: Boeing Sonic Cruiser технологияларын қолдана отырып қарапайым пішімдегі Boeing 7E7 ұшағын жасайтынын айтты.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|agency=Associated Press |url=http://seattletimes.com/html/nationworld/2009373399_apusboeing787historyglance.html|title=History of the Boeing 787|work=Seattle Times| date =маусым 23, 2000|accessdate=28 қазан 2012}}&lt;/ref&gt; 
Жаңа ұшақ сыйымдылығы одан үлкен [[Boeing 747|747]] ұшағынан аз болуы керек болды, осыған орай арнайы топ зерттеу жұмыстарын бастады.&lt;ref name=&quot;Aerlines&quot;&gt;{{cite web |last=Cannegieter |first=Roger |url=http://www.aerlines.nl/issue_31/31_Cannegieter_Ranging_Capabilities.pdf |title=Long Range vs. Ultra High Capacity|publisher=Aerlines.nl |accessdate=сәуір 8, 2010}}&lt;/ref&gt; 
&lt;ref name=&quot;BabejPollak&quot;&gt;{{Cite news | last1=Babej |first1=Marc E. |last2=Pollak |first2=Tim |url=http://www.forbes.com/2006/05/23/unsolicited-advice-advertising-cx_meb_0524boeing.html | title =Boeing Versus Airbus |work=Forbes |date=мамыр 24, 2006 |accessdate=сәуір 8, 2010}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Dreamliner logo.svg|thumb|''Dreamliner'' логотипі 2003 жылы шілдеде таныстырылды.|alt=The Dreamliner logo.]]
Sonic Cruiser-ді алмастыраты жобаға &quot;Boeing 7E7&quot; атауы берілді (өндірістік ішкі атауы: &quot;Y2&quot;).&lt;ref&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2003/march/cover.html |title=Maximizing the Middle, Finding the sweet spot in the market |publisher=Boeing Frontier magazine |date=March 2003}}&lt;/ref&gt; 
Boeing-тің Sonic Cruiser мен Boeing 7E7 ұшақтары аясында жасалған технологиялары компания өнімдерін жақсартуға бағытталған «Йеллоустоун жобасына» енгізілді (Boeing 7E7 осы жобаның алғашқы қадамы болды).&lt;ref name=&quot;Boe_787_power_on&quot;&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2008/q2/080620b_nr.html |title=Boeing Achieves 787 Power On | publisher =Boeing |date=маусым 20, 200}}&lt;/ref&gt; 
Boeing 7E7 концепциясының алғашқы суреттерінде ұшақта түсірілген кабина терезесі, төмендетілген ұшы және [[акула]] жүзбесіне ұқсас ұшақ құйрығы болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/articles/2007/10/22/218786/daydream-believer-how-different-is-the-boeing-787.html |title=Daydream believer: How different is the Boeing 787? |work=Flight International |accessdate=December 14, 2010}}&lt;/ref&gt; 
Алғашында &quot;E&quot; әріпі бірнеше мағынаны береді деп айтылды: тиімді (efficiency), қоршаған ортаға зиян келтірмейтін (environmentally friendly). Алайда кейін [[Boeing]] оны &quot;8&quot; санына ұқсас келеді деп хабарлады.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot; /&gt; 
[[2003 жыл]]ы [[шілде]]де 500 000 адам қатысқан онлайн дауыс беру нәтижесінде ұшаққа «Dreamliner» атауы берілді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2003/july/i_nan.html |title='Name Your Plane' sweepstakes |date= шілде 2003 |publisher=Boeing Frontiers Online |accessdate=September 28, 2007}}&lt;/ref&gt; 
Басқа атаулар қатарында eLiner , Global Cruiser және Stratoclimber болды.

[[Сурет:All Nippon Airways Boeing 787 Dreamliner two.jpg|thumb|left|All Nippon Airways 2004 жылы 50 ұшаққа тапсырысымен 787 Dreamliner бағдарламасына қосылды.|alt=B787 in launch customer All Nippon Airways' blue and white livery. In the background are two assembly halls, with huge doors facing left. Vehicles are parked in front of the halls.]]
[[2004 жыл]]ы [[26 сәуір]]де [[Жапония|жапондық]] [[All Nippon Airways]] (ANA) әуе компаниясы жаңа ұшақтың алғашқы тапсырыс берушісі болды: ANA 50 ұшаққа тапсырыс берді, ал олардың тапсырылуы [[2008 жыл]]дың аяғына белгіленді.&lt;ref&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2004/q2/nr_040426g.html |title=Boeing Launches 7E7 Dreamliner |work=Boeing |date=сәуір 26, 2004| accessdate=маусым 14, 2011}}&lt;/ref&gt; 
ANA тапсырыс берілген ұшақтардың 30 жергілікті әуе линияларына арналған Boeing 787-3 (бір класста 290-330 орынды), қалған 20 орта магистральді халықаралық қатынастарға арналған (мысалы, [[Токио]] Нарита - [[Бейжің]]) Boeing 787-8 нұсқасында (екі класста 210-250 орын) тапсырыс берді. Ұшақ ANA әуе компаниясына бұрын болмаған [[Денвер]], [[Мәскеу]] және [[Нью-Дели]] қалаларына жаңа бағыттарды ашуға мүмкіндік берді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.metrodenver.org/blog-tags/industries/ANA-Japan-Denver-international-flight.html |title=ANA says Denver still in hunt for non-stop to Tokyo |publisher=Metro Denver |date=сәуір 8, 2009 |accessdate=December 14, 2010}}&lt;/ref&gt; 
Boeing 787-3 және Boeing 787-8 ұшақтың алғашқы нұсқалар болды, ал Boeing 787-9 қолданысқа [[2010 жыл]]ы енгізілмек болды.

=== Жобалануы ===
787 ұшағын өдіруде алғаш рет көп алюмини беттері мен 50 000 біріктіру элементінің орнына бір алюминий құймыснан тұратын секциялар қолданылған.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rdmag.com/Featured-Articles/2006/11/The-Dream-of-Composites/ |title=The Dream of Composites |work=R&amp;D Magazine |date=қараша 20, 2006 |accessdate= қараша 23, 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name =rdmag_200707&gt;{{cite news |url=http://www.rdmag.com/Featured-Articles/2006/11/The-Dream-of-Composites/ |title=The Dream of Composites | work= RD mag | last =Walz | first1= Martha |date= қараша 20, 2006 |accessdate= September 2, 2011}}&lt;/ref&gt;
Boeing ұшаққа екі қозғалтқыш түрін таңдап алды: General Electric GEnx және Rolls-Royce Trent 1000.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot; /&gt;
Boeing 787-ні жасауда композитті материалдардың қолданылуы оның 767-ге қарағанда 20 %-ға үнемдірек екенін,&lt;ref name=AviationWeek_2009_0109&gt;{{cite web |url= http://www.aviationweek.com/aw/generic/story_generic.jsp?channel=comm&amp;id=news/WIND010909.xml&amp;headline=Boeing%20Rules%20Out%20787%20Window%20Change |title= Boeing Rules Out 787 Window Change |accessdate= маусым 14, 2011 | last =Norris | first= Guy |date= қаңтар 9, 2009 |work=[[Aviation Week]]}}&lt;/ref&gt; қозғалтқыштың пайдалылығы шамамен 40 %-ға жақсарғанын,&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.designnews.com/document.asp?doc_id=222308 |title=Design News – Features – Boeing's 'More Electric' 787 Dreamliner Spurs Engine Evolution |first= Joseph|last=Ogando|publisher=designnews.com |date=маусым 7, 2007| accessdate= September 7, 2011}}&lt;/ref&gt; аэродинамиканың жақсартылғанын хабарлады.&lt;ref name=start&gt;{{cite web |url= http://www.flightglobal.com/channels/mro/articles/2006/03/27/205611/dream-start.html | title=Dream start |first= Carole|last=Shifrin|work=Flight International|date=March 27, 2006|accessdate=September 7, 2011}}&lt;/ref&gt;
787-8 бен -9 ETOPS бойынша 330 минуттық ұшуға сертификатталуы керек болды.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Pandey |first=Mohan |title=How Boeing Defied the Airbus Challenge |year=2010 |publisher=Createspace |location=USA |isbn=978-1-4505-0113-2 |url=http://www.amazon.com/How-Boeing-Defied-Airbus-Challenge/dp/1450501133/ref=tmm_pap_title_0}}&lt;/ref&gt;

Жобалау барысында 787 моделі Boeing комапаниясының Transonic Wind Tunnel тоннелінде, QinetiQ компаниясының Франбородағы (Ұлыбритания) 5-метрлік аэродинамикалық трубасында, [[NASA]]-ның Ames Research орталығының аэродинамикалық трубасында, Францияның аэродинамиканы зерттеу агенттігінде (ONERA) сынақтан өтті. Соңғы нұсқаның сырт көрінісі қарапайым болап келді: алғашқыда ұсынылған ұшақтың ұшы мен кабина терезелері қарапайымға алмастырылды. 2004 жылдың соңында ұшаққа тапсырыстар саны 237-ге жетті.&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.reinforcedplastics.com/view/4282/boeings-787-trials-tribulations-and-restoring-the-dream/|title=Boeing's 787: trials, tribulations, and restoring the dream|work=Reinforced Plastics|accessdate=шілде 29, 2010|last=Marsh|first=George}}&lt;/ref&gt;
Алғашында 787-8 нұсқасы $ 120 млн бағаланды, бұл өндірісті таң қалдырған төмен нәтиже болды. 2007 жылы бағалар келесідей болып өзгертілді: 787-3 нұсқасы $ 146-151,5 млн, 787-8 нұсқасы $ 157-167 млн және 787-9 нұсқасы $ 189-200 млн.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://atwonline.com/aircraftenginescomponents/news/boeing-boosts-aircraft-prices-55-rising-cost-labor-materials-0309 |title=Boeing boosts aircraft prices 5.5% on rising cost of labor, materials |publisher=[[Air Transport World]] |date=маусым 26, 2007| accessdate=September 2, 2011}}&lt;/ref&gt;

=== Қолданысқа енгізілуі ===

== Нұсқалары ==
Dreamliner-дің ең алғашқы нұсқасы, қысқалау Boeing 787-8, [[2009 жыл]]дың [[желтоқсан]]ында ұша бастады. Кейінірек ұзағырақ Boeing 787-9 [[2013 жыл]]дың [[қыркүйек|қыркүйегінде]], одан кейін ең ұзын нұсқасы Boeing 787-10 [[2017 жыл]]дың [[наурыз]]ында ұша бастады. Бұл нұсқалар ИКАО ұшақ типінің белгілеушілерінің тізімінде сәйкесінше Boeing 788, Boeing 789 және Boeing 78X деп аталады. Қысқа қашықтықтағы Boeing 787-3 2010 жылы жойылды.

'''Boeing 787-8'''

Бастапқы Boeing 787-8 қанатының кеңдігі 56,7 м (186 фут). Әдеттегі сыйымдылығы 242 жолаушы және 7 355 теңіз милі (13 621 км; 8 464 миль) қашықтығы бар −8 787 отбасының базалық үлгісі болып табылады және [[2011 жыл]]ы қызметке бірінші болып кірді. Boeing 787-8 ескірген [[Boeing 767|Boeing 767-300ER]] және [[Airbus A330|Airbus A330-200]] ұшақтарын ауыстыруға, сондай-ақ бұрын үлкен ұшақтар үшін экономикалық тұрғыдан тиімсіз болған, жаңа нарықтарды кеңейтуге бағытталған&lt;ref&gt;https://simpleflying.com/boeing-787-increased-connectivity-new-city-pairs/&lt;/ref&gt;. [[2019 жыл]]дың [[қазан]] айында Boeing 787 тапсырыстың шамамен 29% Boeing 787-8 нұсқасы болды. 

'''Boeing 787-9'''

Boeing 787-8 сияқты қанатының кеңдігін сақтай отырып, Boeing 787-9 ұзартылған және күшейтілген нұсқа болып табылады, фюзеляж 20 фут (6,1 м) ұзағырақ және жоғары максималды ұшып көтерілу салмағы (MTOW) 54 500 фунт (24 700 кг). Ұшу қашықтығы 7 635 теңіз милі (8 786 миль; 14 140 км), үш класты конфигурацияда 296 жолаушыға арналған &lt;ref&gt;787 Dreamliner performance summary&lt;nowiki/&gt;https://www.boeing.com/commercial/787/by-design/#/all-model-performance-summary&lt;/ref&gt;. [[Boeing 767|Boeing 767-400ER]] және [[Airbus A330|Airbus A330-300]] ұшақтарын ауыстыруға бағытталған. Ол [[Airbus A330|Airbus A330-900]]бен бәсекелеседі.


'''787-10'''

[[2017 жыл]]дың [[17 ақпан]]ында 787 ең ұзын нұсқасы 68,3 метрлік 787-10 шықты. 

2005 жылдың желтоқсанында Emirates және Qantas сұрауы бойынша Boeing 787-9 ұшағын 290-нан 310 жолаушыға дейін кеңейту мүмкіндігін зерттей бастады. Зерттеу барысында 787 әзірлеу бағдарламасы бойынша Boeing вице-президенті Майк Бэйр, сондай сыйымдылыққа басқа тұтынушылар қызығушылық білдірсе, бірден 787-10 әзірлеуді жалғастыру оңайырақ болғанын айтты. 2013 жылдың 30 мамырында Singapore Airlines 2018–2019 жылдары жеткізілетін 30 787-10 (Боинг бағдарламаны іске қосқан жағдайда) тапсырыс беретінін мәлімдеп, алғашқы тапсырыс беруші болды. 2013 жылдың 18 маусымында Boeing Париждегі Әуе Шоу барысында 102 ұшағына тапсырыстары немесе міндеттемелері бар 787-10 ұшағын сатты. Сатып алушылардың арасында Air Lease Corporation (30), Singapore Airlines (30), United Airlines (20), және British Airways (12) болды &lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20180719132838/http://active.boeing.com/commercial/orders/displaystandardreport.cfm?cboCurrentModel=787&amp;optReportType=AllModels&amp;cboAllModel=787&amp;ViewReportF=View+Report&lt;/ref&gt;.

== Техникалық сипаттамасы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+787 техникалық сипаттамасы
!Model
!787-8
!787-9
!787-10
|-
!Экипаж саны
| colspan=&quot;3&quot; |Екеу
|-
!Жолаушылар саны, 2-кластық
|242: 24J @85&quot; + 218Y @32&quot;
|290: 28J @85&quot; + 262Y @32&quot;
|330: 32J @85&quot; + 298Y @32&quot;
|-
!Жолаушылар саны, 1-кластық
|Max. 359, exit limit 381
|Max. 406, exit limit 420
|Max. 440, exit limit 440
|-
!Ұзындығы
|56.72 м.
|62.81 м.
|68.28 м.
|-
!Қанаты
| colspan=&quot;3&quot; |Көлемі 377 м.
|-
!Қанат кеңістігі
| colspan=&quot;3&quot; |Ұзындығы 60.12 м., орта аккорд 6.27 м.
|-
!Биіктігі
|16.92 м.
| colspan=&quot;2&quot; |17.02 м.
|-
!Фюзеляж
| colspan=&quot;3&quot; |Кабинаның ені: 5.49 метр
Сыртқы ені: 5.77 метр. Биіктігі: 5.94 м.
|-
!Жүк сыйымдылығы
|136.7 м³
28 LD3 or 9 (88×125) pallets
|172.5 м³
36 LD3 or 11 (96×125) pallets
|191.4 м³
40 LD3 or 13 (96×125) pallets
|-
!Максималды ұшу салмағы
|227,930 кг.
| colspan=&quot;2&quot; |254,011 кг.
|-
!Максималды жүктеме
|43,318 кг.
|52,587 кг.
|57,277 кг.
|-
!Жүксыз жұмыс салмағы
|119,950 кг.
|128,850 кг.
|135,500 кг.
|-
!Жанармай сыйымдылығы
|126,206 литр
101,323 кг.
| colspan=&quot;2&quot; |126,372 литр
101,456 кг.
|-
!Жылдамдығы
| colspan=&quot;3&quot; |Максимум.: Mach 0.90 (516 kН; 956 км/сағ) мах;
Круиздық: 0.85 (488 kН; 903 км/сағ) мах
|-
!Қашықтағы
|13,620 км.
|14,140 км.
|11,910 км.
|-
!Ұшуға қажетті қашықтық (Takeoff)
|2,600 м.
|2,800 м.
|2,800 м.
|-
!Максималды ұшу биіктігі (ceiling)
| colspan=&quot;2&quot; |13,100 м.
|12,500 м.
|-
!Қозғалтқыштар (×2)
| colspan=&quot;3&quot; |General Electric GEnx-1B or Rolls-Royce Trent 1000
|-
!Тарту күші (×2)
|64,000 фунт (280 kN)
|71,000 фунт (320 kN)
|76,000 фунт (340 kN)
|}

== Апаттар ==

== Тағы қараңыз ==
[[Airbus A350 XWB]]
== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

== Дереккөздер ==

== Сыртқы сілтемелер ==

{{Boeing ұшақтары}}

[[Санат:Boeing ұшақтары]]
[[Санат:Жолаушы ұшақтары]]</text>
      <sha1>kxy98xi6kshp1efzt77c3jt1ji08epv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575562</id>
      <parentid>3575561</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T15:06:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Нұсқалары */</comment>
      <origin>3575562</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25144" sha1="q2f5n7pn46jjzohh9oc3741p4cblv9j" xml:space="preserve">{{Ұшу аппараты
 |атауы                 = Boeing 787 Dreamliner
 |типі                  = Реактивті жолаушы ұшағы
 |өндірушісі            = [[Boeing]]
 |мемлекеті             = {{USA}}
 |суреті                = Boeing 787 landing with thrust reversers activated.jpg
 |қолтаңба              = Boeing 787 Dreamliner  ұшағы Варшава әуежайында
 |жобалаушысы           = [[Boeing]]
 |бас конструкторы      = 
 |алғашқы ұшуы          = [[2009 жыл]]ы [[15 желтоқсан]]
 |эксплуатация басталуы = [[2011 жыл]]ы [[26 қазан]]
 |эксплуатация аяқталуы = 
 |статусы               = Қолданыста, өндірілуде
 |негізгі эксплуатанты  = [[All Nippon Airways]]&lt;br /&gt;[[Japan Airlines]]&lt;br /&gt;[[United Airlines]]&lt;br /&gt;[[Air India]]
 |басқа эксплуатанттары = 
 |өндіріс жылдары       = [[2007 жыл]]дан бастап
 |шығарылған бірліктері = 66 ([[2013 жыл]]дың [[маусым]]ы)&lt;ref name=&quot;Boeing Orders and Deliveries&quot;&gt;[http://active.boeing.com/commercial/orders/index.cfm Boeing Commercial Airplanes - Orders and Deliveries]&lt;/ref&gt;
 |жобалау құны          = $32 млрд ([[2011 жыл]]ғы [[Boeing]] шығыны)&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Gates, Dominic |title=Boeing celebrates 787 delivery as program's costs top $32 billion|url=http://seattletimes.nwsource.com/html/businesstechnology/2016310102_boeing25.html |work=The Seattle Times |date=September 24, 2011 |accessdate=September 26, 2011}}&lt;/ref&gt; 
 |бірлігінің құны       = 787-8: $206,8 млн&lt;ref name=&quot;prices&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.boeing.com/commercial/prices/|title=Boeing Commercial Airplanes prices|publisher=Boeing|accessdate=тамыз 7, 2012|archiveurl=http://www.webcitation.org/6DAWELAd8|archivedate=2012-12-25}}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt;787-9: $243,6 млн&lt;ref name=&quot;prices&quot;/&gt;
 |базалық моделі        = 
 |бөлек мақалалары бар нұсқалар = 
 |ортаққордағы санаты   = Boeing 787
}}
'''Boeing 787 Dreamliner''' — американдық [[Boeing]] корпорация жасап шығарған кең фюзеляжды екіқозғалтқышты реактивті жолаушы ұшағы. Ұшақ нұсқаларына байланысты 210-нан 330 жолаушыны тасымалдай алады. [[Boeing]] компаниясының хабарлауынша, бұл компанияның ең үнемді ұшағы және фюзеляжы негізінен композитті материалдан жасалған әлемдегі ең үлкен ұшақ.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot;&gt;{{cite book | last1 =Norris | first1= G | last2= Thomas | first2= G | last3= Wagner | first3= M | last4= Forbes Smith | first4= C |title=Boeing 787 Dreamliner – Flying Redefined |publisher=Aerospace Technical Publications International |year=2005 |isbn= 0-9752341-2-9}}&lt;/ref&gt; 787 ұшағы өзі алмастырған [[Boeing 767]] ұшағына қарағанда 20 %-ға аз жанармай қолданады.&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.flightglobal.com/news/articles/powering-the-dream-atypical-paths-to-boeing-787-eis-362160/ |title=Powering the Dream: Atypical paths to Boeing 787 EIS |author= Croft, Jon |publisher= Flight International |date= 17 қазан 2011 |accessdate= қаңтар 20, 2013}}&lt;/ref&gt; Dreamliner-дің басты ерекшеліктері: ұшудың электронды жүйелердің, 4 беткері әйнек, қозғалтқыш гондоласындағы шудан қорғайтын шеврондар және ұшақ ұшының жатық контуры. Ұшақ өзінен үлкенірек [[Boeing 777|777]] моделімен типтес болғандықтан ұшқыштар екі ұшақты басқару үшін бір квалификацияны меңгереді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://fsims.faa.gov/wdocs/fsb/b-787_fsb.pdf |title=Flight Standardization Board Report|date=тамыз 25, 2011 |work=[[Federal Aviation Administration]] |accessdate=қараша 8, 2011}}&lt;/ref&gt;

[[2005 жыл]]дың [[28 қаңтар]]ына дейін ұшақ Boeing 7E7 деген уақытша атпен белгілі болды.&lt;ref name=&quot;Designation&quot;&gt;{{Cite press release |title=Boeing Gives the Boeing 7E7 Dreamliner a Model Designation |publisher=Boeing |date=қаңтар 28, 2005 |url=http://www.boeing.com/news/releases/2005/q1/nr_050128g.html | accessdate=маусым 14, 2011}}&lt;/ref&gt; Алғашқы 787 [[2007 жыл]]ы [[8 шілде]]де Эверетт қаласындағы (Вашингтон штаты) Boeing компаниясының зауытынан шығарылып бұқара алдында көрсетілді. Бұл кезде ұшаққа 677 тапсырыс түскен болатын.&lt;ref name=&quot;677 orders&quot;&gt;{{Cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2007/q3/070708b_nr.html |title=Boeing Celebrates the Premiere of the 787 Dreamliner |publisher=Boeing|date=шілде 8, 2007 |accessdate=қаңтар 21, 2011}}&lt;/ref&gt; [[2013 жыл]]дың [[мамыр]]ына қарай Boeing 787 ұшағына 58 тапсырыс берушіден 890 ұшаққа тапсырыс жасалды. Оның ең көбі International Lease Finance Corporation (ILFC) компаниясынан түсті.

.

== Тарихы ==
=== Алғышарттары ===
[[1990 жыл]]дардың соңында [[Boeing]] 747-400 және [[Boeing 767|767]] ұшақтарының сатылымы төмендеуіне байланысты оларды алмастыратын жаңа ұшақтың бағдарламасын қарастыра бастады. Компания 2 жаңа ұшақты ұсынды. Біріншісі — Boeing 747X, ол Boeing 747-400 ұшағын ұзарту және жақсарту арқылы жасалмақ болған. Ал екіншісі — Sonic Cruiser, ол 767 ұшағымен бірдей мөлшерде жанармай шығындай отырып одан 15 % артық жылдамдықпен (шамамен 0,98 М) ұша алатын.&lt;ref name=&quot;need-speed&quot;&gt;{{cite web|last=Gunter|first=Lori|url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2002/july/i_ca2.html |title=The Need for Speed, Boeing's Sonic Cruiser team focuses on the future|publisher=Boeing Frontier magazine|date=шілде 2002| accessdate =қаңтар 21, 2011}}&lt;/ref&gt; 
Boeing 747X ұшағына қызығушылық болмады, ал Sonic Criuser болашағы жарқын көрінді. Бірнеше ірі [[АҚШ]] әуе компаниялары, [[Continental Airlines]]-пен қоса, Sonic Criuser концепциясына назар аударды, алайда олар ұшақты қолдану шығынына қатысты қамкөңіл көрсетті.&lt;ref name=&quot;Forbes_Sonic_Cruiser_20010528&quot;&gt;{{cite news|title=Paper plane: That Mach 0.95 Sonic Cruiser from Boeing will never fly. Here's why. |last=Banks |first=Howard |work=Forbes |date=мамыр 28, 2001 |url=http://members.forbes.com/global/2001/0528/056.html | accessdate =маусым 7, 2007}}&lt;/ref&gt;

[[2001 жыл]]дың [[11 қыркүйек|11 қыркүйегіндегі]] лаңкестік актілер мен мұнай бағасының өсуі әлемдік ұшақ нарығына өзгеріс әкелді: енді әуе компанияларын жылдамдық емес, үнемділік қызықтырды. Сол кезде ең көп залал шеккен әуе тасымалдаушылары, әсіресе [[АҚШ]] компаниялары, Sonic Cruiser-дің мүмкін тапсырыс берушілері болған. Сондықтан [[2002 жыл]]ы [[20 желтоқсан]]да Boeing Sonic Cruiser жобасынан бас тартатынын мәлімдеді. [[2003 жыл]]ы [[29 қаңтар]]да компания өз бағытынын өзгеретінін мәлімдеді: Boeing Sonic Cruiser технологияларын қолдана отырып қарапайым пішімдегі Boeing 7E7 ұшағын жасайтынын айтты.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|agency=Associated Press |url=http://seattletimes.com/html/nationworld/2009373399_apusboeing787historyglance.html|title=History of the Boeing 787|work=Seattle Times| date =маусым 23, 2000|accessdate=28 қазан 2012}}&lt;/ref&gt; 
Жаңа ұшақ сыйымдылығы одан үлкен [[Boeing 747|747]] ұшағынан аз болуы керек болды, осыған орай арнайы топ зерттеу жұмыстарын бастады.&lt;ref name=&quot;Aerlines&quot;&gt;{{cite web |last=Cannegieter |first=Roger |url=http://www.aerlines.nl/issue_31/31_Cannegieter_Ranging_Capabilities.pdf |title=Long Range vs. Ultra High Capacity|publisher=Aerlines.nl |accessdate=сәуір 8, 2010}}&lt;/ref&gt; 
&lt;ref name=&quot;BabejPollak&quot;&gt;{{Cite news | last1=Babej |first1=Marc E. |last2=Pollak |first2=Tim |url=http://www.forbes.com/2006/05/23/unsolicited-advice-advertising-cx_meb_0524boeing.html | title =Boeing Versus Airbus |work=Forbes |date=мамыр 24, 2006 |accessdate=сәуір 8, 2010}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Dreamliner logo.svg|thumb|''Dreamliner'' логотипі 2003 жылы шілдеде таныстырылды.|alt=The Dreamliner logo.]]
Sonic Cruiser-ді алмастыраты жобаға &quot;Boeing 7E7&quot; атауы берілді (өндірістік ішкі атауы: &quot;Y2&quot;).&lt;ref&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2003/march/cover.html |title=Maximizing the Middle, Finding the sweet spot in the market |publisher=Boeing Frontier magazine |date=March 2003}}&lt;/ref&gt; 
Boeing-тің Sonic Cruiser мен Boeing 7E7 ұшақтары аясында жасалған технологиялары компания өнімдерін жақсартуға бағытталған «Йеллоустоун жобасына» енгізілді (Boeing 7E7 осы жобаның алғашқы қадамы болды).&lt;ref name=&quot;Boe_787_power_on&quot;&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2008/q2/080620b_nr.html |title=Boeing Achieves 787 Power On | publisher =Boeing |date=маусым 20, 200}}&lt;/ref&gt; 
Boeing 7E7 концепциясының алғашқы суреттерінде ұшақта түсірілген кабина терезесі, төмендетілген ұшы және [[акула]] жүзбесіне ұқсас ұшақ құйрығы болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/articles/2007/10/22/218786/daydream-believer-how-different-is-the-boeing-787.html |title=Daydream believer: How different is the Boeing 787? |work=Flight International |accessdate=December 14, 2010}}&lt;/ref&gt; 
Алғашында &quot;E&quot; әріпі бірнеше мағынаны береді деп айтылды: тиімді (efficiency), қоршаған ортаға зиян келтірмейтін (environmentally friendly). Алайда кейін [[Boeing]] оны &quot;8&quot; санына ұқсас келеді деп хабарлады.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot; /&gt; 
[[2003 жыл]]ы [[шілде]]де 500 000 адам қатысқан онлайн дауыс беру нәтижесінде ұшаққа «Dreamliner» атауы берілді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2003/july/i_nan.html |title='Name Your Plane' sweepstakes |date= шілде 2003 |publisher=Boeing Frontiers Online |accessdate=September 28, 2007}}&lt;/ref&gt; 
Басқа атаулар қатарында eLiner , Global Cruiser және Stratoclimber болды.

[[Сурет:All Nippon Airways Boeing 787 Dreamliner two.jpg|thumb|left|All Nippon Airways 2004 жылы 50 ұшаққа тапсырысымен 787 Dreamliner бағдарламасына қосылды.|alt=B787 in launch customer All Nippon Airways' blue and white livery. In the background are two assembly halls, with huge doors facing left. Vehicles are parked in front of the halls.]]
[[2004 жыл]]ы [[26 сәуір]]де [[Жапония|жапондық]] [[All Nippon Airways]] (ANA) әуе компаниясы жаңа ұшақтың алғашқы тапсырыс берушісі болды: ANA 50 ұшаққа тапсырыс берді, ал олардың тапсырылуы [[2008 жыл]]дың аяғына белгіленді.&lt;ref&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2004/q2/nr_040426g.html |title=Boeing Launches 7E7 Dreamliner |work=Boeing |date=сәуір 26, 2004| accessdate=маусым 14, 2011}}&lt;/ref&gt; 
ANA тапсырыс берілген ұшақтардың 30 жергілікті әуе линияларына арналған Boeing 787-3 (бір класста 290-330 орынды), қалған 20 орта магистральді халықаралық қатынастарға арналған (мысалы, [[Токио]] Нарита - [[Бейжің]]) Boeing 787-8 нұсқасында (екі класста 210-250 орын) тапсырыс берді. Ұшақ ANA әуе компаниясына бұрын болмаған [[Денвер]], [[Мәскеу]] және [[Нью-Дели]] қалаларына жаңа бағыттарды ашуға мүмкіндік берді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.metrodenver.org/blog-tags/industries/ANA-Japan-Denver-international-flight.html |title=ANA says Denver still in hunt for non-stop to Tokyo |publisher=Metro Denver |date=сәуір 8, 2009 |accessdate=December 14, 2010}}&lt;/ref&gt; 
Boeing 787-3 және Boeing 787-8 ұшақтың алғашқы нұсқалар болды, ал Boeing 787-9 қолданысқа [[2010 жыл]]ы енгізілмек болды.

=== Жобалануы ===
787 ұшағын өдіруде алғаш рет көп алюмини беттері мен 50 000 біріктіру элементінің орнына бір алюминий құймыснан тұратын секциялар қолданылған.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rdmag.com/Featured-Articles/2006/11/The-Dream-of-Composites/ |title=The Dream of Composites |work=R&amp;D Magazine |date=қараша 20, 2006 |accessdate= қараша 23, 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name =rdmag_200707&gt;{{cite news |url=http://www.rdmag.com/Featured-Articles/2006/11/The-Dream-of-Composites/ |title=The Dream of Composites | work= RD mag | last =Walz | first1= Martha |date= қараша 20, 2006 |accessdate= September 2, 2011}}&lt;/ref&gt;
Boeing ұшаққа екі қозғалтқыш түрін таңдап алды: General Electric GEnx және Rolls-Royce Trent 1000.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot; /&gt;
Boeing 787-ні жасауда композитті материалдардың қолданылуы оның 767-ге қарағанда 20 %-ға үнемдірек екенін,&lt;ref name=AviationWeek_2009_0109&gt;{{cite web |url= http://www.aviationweek.com/aw/generic/story_generic.jsp?channel=comm&amp;id=news/WIND010909.xml&amp;headline=Boeing%20Rules%20Out%20787%20Window%20Change |title= Boeing Rules Out 787 Window Change |accessdate= маусым 14, 2011 | last =Norris | first= Guy |date= қаңтар 9, 2009 |work=[[Aviation Week]]}}&lt;/ref&gt; қозғалтқыштың пайдалылығы шамамен 40 %-ға жақсарғанын,&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.designnews.com/document.asp?doc_id=222308 |title=Design News – Features – Boeing's 'More Electric' 787 Dreamliner Spurs Engine Evolution |first= Joseph|last=Ogando|publisher=designnews.com |date=маусым 7, 2007| accessdate= September 7, 2011}}&lt;/ref&gt; аэродинамиканың жақсартылғанын хабарлады.&lt;ref name=start&gt;{{cite web |url= http://www.flightglobal.com/channels/mro/articles/2006/03/27/205611/dream-start.html | title=Dream start |first= Carole|last=Shifrin|work=Flight International|date=March 27, 2006|accessdate=September 7, 2011}}&lt;/ref&gt;
787-8 бен -9 ETOPS бойынша 330 минуттық ұшуға сертификатталуы керек болды.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Pandey |first=Mohan |title=How Boeing Defied the Airbus Challenge |year=2010 |publisher=Createspace |location=USA |isbn=978-1-4505-0113-2 |url=http://www.amazon.com/How-Boeing-Defied-Airbus-Challenge/dp/1450501133/ref=tmm_pap_title_0}}&lt;/ref&gt;

Жобалау барысында 787 моделі Boeing комапаниясының Transonic Wind Tunnel тоннелінде, QinetiQ компаниясының Франбородағы (Ұлыбритания) 5-метрлік аэродинамикалық трубасында, [[NASA]]-ның Ames Research орталығының аэродинамикалық трубасында, Францияның аэродинамиканы зерттеу агенттігінде (ONERA) сынақтан өтті. Соңғы нұсқаның сырт көрінісі қарапайым болап келді: алғашқыда ұсынылған ұшақтың ұшы мен кабина терезелері қарапайымға алмастырылды. 2004 жылдың соңында ұшаққа тапсырыстар саны 237-ге жетті.&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.reinforcedplastics.com/view/4282/boeings-787-trials-tribulations-and-restoring-the-dream/|title=Boeing's 787: trials, tribulations, and restoring the dream|work=Reinforced Plastics|accessdate=шілде 29, 2010|last=Marsh|first=George}}&lt;/ref&gt;
Алғашында 787-8 нұсқасы $ 120 млн бағаланды, бұл өндірісті таң қалдырған төмен нәтиже болды. 2007 жылы бағалар келесідей болып өзгертілді: 787-3 нұсқасы $ 146-151,5 млн, 787-8 нұсқасы $ 157-167 млн және 787-9 нұсқасы $ 189-200 млн.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://atwonline.com/aircraftenginescomponents/news/boeing-boosts-aircraft-prices-55-rising-cost-labor-materials-0309 |title=Boeing boosts aircraft prices 5.5% on rising cost of labor, materials |publisher=[[Air Transport World]] |date=маусым 26, 2007| accessdate=September 2, 2011}}&lt;/ref&gt;

=== Қолданысқа енгізілуі ===

== Нұсқалары ==
Dreamliner-дің ең алғашқы нұсқасы, қысқалау Boeing 787-8, [[2009 жыл]]дың [[желтоқсан]]ында ұша бастады. Кейінірек ұзағырақ Boeing 787-9 [[2013 жыл]]дың [[қыркүйек|қыркүйегінде]], одан кейін ең ұзын нұсқасы Boeing 787-10 [[2017 жыл]]дың [[наурыз]]ында ұша бастады. Бұл нұсқалар ИКАО ұшақ типінің белгілеушілерінің тізімінде сәйкесінше Boeing 788, Boeing 789 және Boeing 78X деп аталады. Қысқа қашықтықтағы Boeing 787-3 2010 жылы жойылды.

'''Boeing 787-8'''

Бастапқы Boeing 787-8 қанатының кеңдігі 56,7 м (186 фут). Әдеттегі сыйымдылығы 242 жолаушы және 7 355 теңіз милі (13 621 км; 8 464 миль) қашықтығы бар −8 787 отбасының базалық үлгісі болып табылады және [[2011 жыл]]ы қызметке бірінші болып кірді. Boeing 787-8 ескірген [[Boeing 767|Boeing 767-300ER]] және [[Airbus A330|Airbus A330-200]] ұшақтарын ауыстыруға, сондай-ақ бұрын үлкен ұшақтар үшін экономикалық тұрғыдан тиімсіз болған, жаңа нарықтарды кеңейтуге бағытталған&lt;ref&gt;https://simpleflying.com/boeing-787-increased-connectivity-new-city-pairs/&lt;/ref&gt;. [[2019 жыл]]дың [[қазан]] айында Boeing 787 тапсырыстың шамамен 29% Boeing 787-8 нұсқасы болды. 

'''Boeing 787-9'''

Boeing 787-8 сияқты қанатының кеңдігін сақтай отырып, Boeing 787-9 ұзартылған және күшейтілген нұсқа болып табылады, фюзеляж 20 фут (6,1 м) ұзағырақ және жоғары максималды ұшып көтерілу салмағы (MTOW) 54 500 фунт (24 700 кг). Ұшу қашықтығы 7 635 теңіз милі (8 786 миль; 14 140 км), үш класты конфигурацияда 296 жолаушыға арналған &lt;ref&gt;787 Dreamliner performance summary&lt;nowiki/&gt;https://www.boeing.com/commercial/787/by-design/#/all-model-performance-summary&lt;/ref&gt;. [[Boeing 767|Boeing 767-400ER]] және [[Airbus A330|Airbus A330-300]] ұшақтарын ауыстыруға бағытталған. Ол [[Airbus A330|Airbus A330-900]]бен бәсекелеседі.


'''787-10'''

[[2017 жыл]]дың [[17 ақпан]]ында Boeing 787 ең ұзын нұсқасы 68,3 метрлік Boeing 787-10 шықты. 

2005 жылдың желтоқсанында Emirates және Qantas сұрауы бойынша Boeing 787-9 ұшағын 290-нан 310 жолаушыға дейін кеңейту мүмкіндігін зерттей бастады. Зерттеу барысында 787 әзірлеу бағдарламасы бойынша Boeing вице-президенті Майк Бэйр, сондай сыйымдылыққа басқа тұтынушылар қызығушылық білдірсе, бірден 787-10 әзірлеуді жалғастыру оңайырақ болғанын айтты. 2013 жылдың 30 мамырында Singapore Airlines 2018–2019 жылдары жеткізілетін 30 787-10 (Боинг бағдарламаны іске қосқан жағдайда) тапсырыс беретінін мәлімдеп, алғашқы тапсырыс беруші болды. 2013 жылдың 18 маусымында Boeing Париждегі Әуе Шоу барысында 102 ұшағына тапсырыстары немесе міндеттемелері бар 787-10 ұшағын сатты. Сатып алушылардың арасында Air Lease Corporation (30), Singapore Airlines (30), United Airlines (20), және British Airways (12) болды &lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20180719132838/http://active.boeing.com/commercial/orders/displaystandardreport.cfm?cboCurrentModel=787&amp;optReportType=AllModels&amp;cboAllModel=787&amp;ViewReportF=View+Report&lt;/ref&gt;.

== Техникалық сипаттамасы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+787 техникалық сипаттамасы
!Model
!787-8
!787-9
!787-10
|-
!Экипаж саны
| colspan=&quot;3&quot; |Екеу
|-
!Жолаушылар саны, 2-кластық
|242: 24J @85&quot; + 218Y @32&quot;
|290: 28J @85&quot; + 262Y @32&quot;
|330: 32J @85&quot; + 298Y @32&quot;
|-
!Жолаушылар саны, 1-кластық
|Max. 359, exit limit 381
|Max. 406, exit limit 420
|Max. 440, exit limit 440
|-
!Ұзындығы
|56.72 м.
|62.81 м.
|68.28 м.
|-
!Қанаты
| colspan=&quot;3&quot; |Көлемі 377 м.
|-
!Қанат кеңістігі
| colspan=&quot;3&quot; |Ұзындығы 60.12 м., орта аккорд 6.27 м.
|-
!Биіктігі
|16.92 м.
| colspan=&quot;2&quot; |17.02 м.
|-
!Фюзеляж
| colspan=&quot;3&quot; |Кабинаның ені: 5.49 метр
Сыртқы ені: 5.77 метр. Биіктігі: 5.94 м.
|-
!Жүк сыйымдылығы
|136.7 м³
28 LD3 or 9 (88×125) pallets
|172.5 м³
36 LD3 or 11 (96×125) pallets
|191.4 м³
40 LD3 or 13 (96×125) pallets
|-
!Максималды ұшу салмағы
|227,930 кг.
| colspan=&quot;2&quot; |254,011 кг.
|-
!Максималды жүктеме
|43,318 кг.
|52,587 кг.
|57,277 кг.
|-
!Жүксыз жұмыс салмағы
|119,950 кг.
|128,850 кг.
|135,500 кг.
|-
!Жанармай сыйымдылығы
|126,206 литр
101,323 кг.
| colspan=&quot;2&quot; |126,372 литр
101,456 кг.
|-
!Жылдамдығы
| colspan=&quot;3&quot; |Максимум.: Mach 0.90 (516 kН; 956 км/сағ) мах;
Круиздық: 0.85 (488 kН; 903 км/сағ) мах
|-
!Қашықтағы
|13,620 км.
|14,140 км.
|11,910 км.
|-
!Ұшуға қажетті қашықтық (Takeoff)
|2,600 м.
|2,800 м.
|2,800 м.
|-
!Максималды ұшу биіктігі (ceiling)
| colspan=&quot;2&quot; |13,100 м.
|12,500 м.
|-
!Қозғалтқыштар (×2)
| colspan=&quot;3&quot; |General Electric GEnx-1B or Rolls-Royce Trent 1000
|-
!Тарту күші (×2)
|64,000 фунт (280 kN)
|71,000 фунт (320 kN)
|76,000 фунт (340 kN)
|}

== Апаттар ==

== Тағы қараңыз ==
[[Airbus A350 XWB]]
== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

== Дереккөздер ==

== Сыртқы сілтемелер ==

{{Boeing ұшақтары}}

[[Санат:Boeing ұшақтары]]
[[Санат:Жолаушы ұшақтары]]</text>
      <sha1>q2f5n7pn46jjzohh9oc3741p4cblv9j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575563</id>
      <parentid>3575562</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T15:06:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Нұсқалары */</comment>
      <origin>3575563</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25151" sha1="bln3o8s09b59uv639kzp6qfb52xgblc" xml:space="preserve">{{Ұшу аппараты
 |атауы                 = Boeing 787 Dreamliner
 |типі                  = Реактивті жолаушы ұшағы
 |өндірушісі            = [[Boeing]]
 |мемлекеті             = {{USA}}
 |суреті                = Boeing 787 landing with thrust reversers activated.jpg
 |қолтаңба              = Boeing 787 Dreamliner  ұшағы Варшава әуежайында
 |жобалаушысы           = [[Boeing]]
 |бас конструкторы      = 
 |алғашқы ұшуы          = [[2009 жыл]]ы [[15 желтоқсан]]
 |эксплуатация басталуы = [[2011 жыл]]ы [[26 қазан]]
 |эксплуатация аяқталуы = 
 |статусы               = Қолданыста, өндірілуде
 |негізгі эксплуатанты  = [[All Nippon Airways]]&lt;br /&gt;[[Japan Airlines]]&lt;br /&gt;[[United Airlines]]&lt;br /&gt;[[Air India]]
 |басқа эксплуатанттары = 
 |өндіріс жылдары       = [[2007 жыл]]дан бастап
 |шығарылған бірліктері = 66 ([[2013 жыл]]дың [[маусым]]ы)&lt;ref name=&quot;Boeing Orders and Deliveries&quot;&gt;[http://active.boeing.com/commercial/orders/index.cfm Boeing Commercial Airplanes - Orders and Deliveries]&lt;/ref&gt;
 |жобалау құны          = $32 млрд ([[2011 жыл]]ғы [[Boeing]] шығыны)&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Gates, Dominic |title=Boeing celebrates 787 delivery as program's costs top $32 billion|url=http://seattletimes.nwsource.com/html/businesstechnology/2016310102_boeing25.html |work=The Seattle Times |date=September 24, 2011 |accessdate=September 26, 2011}}&lt;/ref&gt; 
 |бірлігінің құны       = 787-8: $206,8 млн&lt;ref name=&quot;prices&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.boeing.com/commercial/prices/|title=Boeing Commercial Airplanes prices|publisher=Boeing|accessdate=тамыз 7, 2012|archiveurl=http://www.webcitation.org/6DAWELAd8|archivedate=2012-12-25}}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt;787-9: $243,6 млн&lt;ref name=&quot;prices&quot;/&gt;
 |базалық моделі        = 
 |бөлек мақалалары бар нұсқалар = 
 |ортаққордағы санаты   = Boeing 787
}}
'''Boeing 787 Dreamliner''' — американдық [[Boeing]] корпорация жасап шығарған кең фюзеляжды екіқозғалтқышты реактивті жолаушы ұшағы. Ұшақ нұсқаларына байланысты 210-нан 330 жолаушыны тасымалдай алады. [[Boeing]] компаниясының хабарлауынша, бұл компанияның ең үнемді ұшағы және фюзеляжы негізінен композитті материалдан жасалған әлемдегі ең үлкен ұшақ.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot;&gt;{{cite book | last1 =Norris | first1= G | last2= Thomas | first2= G | last3= Wagner | first3= M | last4= Forbes Smith | first4= C |title=Boeing 787 Dreamliner – Flying Redefined |publisher=Aerospace Technical Publications International |year=2005 |isbn= 0-9752341-2-9}}&lt;/ref&gt; 787 ұшағы өзі алмастырған [[Boeing 767]] ұшағына қарағанда 20 %-ға аз жанармай қолданады.&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.flightglobal.com/news/articles/powering-the-dream-atypical-paths-to-boeing-787-eis-362160/ |title=Powering the Dream: Atypical paths to Boeing 787 EIS |author= Croft, Jon |publisher= Flight International |date= 17 қазан 2011 |accessdate= қаңтар 20, 2013}}&lt;/ref&gt; Dreamliner-дің басты ерекшеліктері: ұшудың электронды жүйелердің, 4 беткері әйнек, қозғалтқыш гондоласындағы шудан қорғайтын шеврондар және ұшақ ұшының жатық контуры. Ұшақ өзінен үлкенірек [[Boeing 777|777]] моделімен типтес болғандықтан ұшқыштар екі ұшақты басқару үшін бір квалификацияны меңгереді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://fsims.faa.gov/wdocs/fsb/b-787_fsb.pdf |title=Flight Standardization Board Report|date=тамыз 25, 2011 |work=[[Federal Aviation Administration]] |accessdate=қараша 8, 2011}}&lt;/ref&gt;

[[2005 жыл]]дың [[28 қаңтар]]ына дейін ұшақ Boeing 7E7 деген уақытша атпен белгілі болды.&lt;ref name=&quot;Designation&quot;&gt;{{Cite press release |title=Boeing Gives the Boeing 7E7 Dreamliner a Model Designation |publisher=Boeing |date=қаңтар 28, 2005 |url=http://www.boeing.com/news/releases/2005/q1/nr_050128g.html | accessdate=маусым 14, 2011}}&lt;/ref&gt; Алғашқы 787 [[2007 жыл]]ы [[8 шілде]]де Эверетт қаласындағы (Вашингтон штаты) Boeing компаниясының зауытынан шығарылып бұқара алдында көрсетілді. Бұл кезде ұшаққа 677 тапсырыс түскен болатын.&lt;ref name=&quot;677 orders&quot;&gt;{{Cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2007/q3/070708b_nr.html |title=Boeing Celebrates the Premiere of the 787 Dreamliner |publisher=Boeing|date=шілде 8, 2007 |accessdate=қаңтар 21, 2011}}&lt;/ref&gt; [[2013 жыл]]дың [[мамыр]]ына қарай Boeing 787 ұшағына 58 тапсырыс берушіден 890 ұшаққа тапсырыс жасалды. Оның ең көбі International Lease Finance Corporation (ILFC) компаниясынан түсті.

.

== Тарихы ==
=== Алғышарттары ===
[[1990 жыл]]дардың соңында [[Boeing]] 747-400 және [[Boeing 767|767]] ұшақтарының сатылымы төмендеуіне байланысты оларды алмастыратын жаңа ұшақтың бағдарламасын қарастыра бастады. Компания 2 жаңа ұшақты ұсынды. Біріншісі — Boeing 747X, ол Boeing 747-400 ұшағын ұзарту және жақсарту арқылы жасалмақ болған. Ал екіншісі — Sonic Cruiser, ол 767 ұшағымен бірдей мөлшерде жанармай шығындай отырып одан 15 % артық жылдамдықпен (шамамен 0,98 М) ұша алатын.&lt;ref name=&quot;need-speed&quot;&gt;{{cite web|last=Gunter|first=Lori|url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2002/july/i_ca2.html |title=The Need for Speed, Boeing's Sonic Cruiser team focuses on the future|publisher=Boeing Frontier magazine|date=шілде 2002| accessdate =қаңтар 21, 2011}}&lt;/ref&gt; 
Boeing 747X ұшағына қызығушылық болмады, ал Sonic Criuser болашағы жарқын көрінді. Бірнеше ірі [[АҚШ]] әуе компаниялары, [[Continental Airlines]]-пен қоса, Sonic Criuser концепциясына назар аударды, алайда олар ұшақты қолдану шығынына қатысты қамкөңіл көрсетті.&lt;ref name=&quot;Forbes_Sonic_Cruiser_20010528&quot;&gt;{{cite news|title=Paper plane: That Mach 0.95 Sonic Cruiser from Boeing will never fly. Here's why. |last=Banks |first=Howard |work=Forbes |date=мамыр 28, 2001 |url=http://members.forbes.com/global/2001/0528/056.html | accessdate =маусым 7, 2007}}&lt;/ref&gt;

[[2001 жыл]]дың [[11 қыркүйек|11 қыркүйегіндегі]] лаңкестік актілер мен мұнай бағасының өсуі әлемдік ұшақ нарығына өзгеріс әкелді: енді әуе компанияларын жылдамдық емес, үнемділік қызықтырды. Сол кезде ең көп залал шеккен әуе тасымалдаушылары, әсіресе [[АҚШ]] компаниялары, Sonic Cruiser-дің мүмкін тапсырыс берушілері болған. Сондықтан [[2002 жыл]]ы [[20 желтоқсан]]да Boeing Sonic Cruiser жобасынан бас тартатынын мәлімдеді. [[2003 жыл]]ы [[29 қаңтар]]да компания өз бағытынын өзгеретінін мәлімдеді: Boeing Sonic Cruiser технологияларын қолдана отырып қарапайым пішімдегі Boeing 7E7 ұшағын жасайтынын айтты.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|agency=Associated Press |url=http://seattletimes.com/html/nationworld/2009373399_apusboeing787historyglance.html|title=History of the Boeing 787|work=Seattle Times| date =маусым 23, 2000|accessdate=28 қазан 2012}}&lt;/ref&gt; 
Жаңа ұшақ сыйымдылығы одан үлкен [[Boeing 747|747]] ұшағынан аз болуы керек болды, осыған орай арнайы топ зерттеу жұмыстарын бастады.&lt;ref name=&quot;Aerlines&quot;&gt;{{cite web |last=Cannegieter |first=Roger |url=http://www.aerlines.nl/issue_31/31_Cannegieter_Ranging_Capabilities.pdf |title=Long Range vs. Ultra High Capacity|publisher=Aerlines.nl |accessdate=сәуір 8, 2010}}&lt;/ref&gt; 
&lt;ref name=&quot;BabejPollak&quot;&gt;{{Cite news | last1=Babej |first1=Marc E. |last2=Pollak |first2=Tim |url=http://www.forbes.com/2006/05/23/unsolicited-advice-advertising-cx_meb_0524boeing.html | title =Boeing Versus Airbus |work=Forbes |date=мамыр 24, 2006 |accessdate=сәуір 8, 2010}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Dreamliner logo.svg|thumb|''Dreamliner'' логотипі 2003 жылы шілдеде таныстырылды.|alt=The Dreamliner logo.]]
Sonic Cruiser-ді алмастыраты жобаға &quot;Boeing 7E7&quot; атауы берілді (өндірістік ішкі атауы: &quot;Y2&quot;).&lt;ref&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2003/march/cover.html |title=Maximizing the Middle, Finding the sweet spot in the market |publisher=Boeing Frontier magazine |date=March 2003}}&lt;/ref&gt; 
Boeing-тің Sonic Cruiser мен Boeing 7E7 ұшақтары аясында жасалған технологиялары компания өнімдерін жақсартуға бағытталған «Йеллоустоун жобасына» енгізілді (Boeing 7E7 осы жобаның алғашқы қадамы болды).&lt;ref name=&quot;Boe_787_power_on&quot;&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2008/q2/080620b_nr.html |title=Boeing Achieves 787 Power On | publisher =Boeing |date=маусым 20, 200}}&lt;/ref&gt; 
Boeing 7E7 концепциясының алғашқы суреттерінде ұшақта түсірілген кабина терезесі, төмендетілген ұшы және [[акула]] жүзбесіне ұқсас ұшақ құйрығы болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/articles/2007/10/22/218786/daydream-believer-how-different-is-the-boeing-787.html |title=Daydream believer: How different is the Boeing 787? |work=Flight International |accessdate=December 14, 2010}}&lt;/ref&gt; 
Алғашында &quot;E&quot; әріпі бірнеше мағынаны береді деп айтылды: тиімді (efficiency), қоршаған ортаға зиян келтірмейтін (environmentally friendly). Алайда кейін [[Boeing]] оны &quot;8&quot; санына ұқсас келеді деп хабарлады.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot; /&gt; 
[[2003 жыл]]ы [[шілде]]де 500 000 адам қатысқан онлайн дауыс беру нәтижесінде ұшаққа «Dreamliner» атауы берілді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2003/july/i_nan.html |title='Name Your Plane' sweepstakes |date= шілде 2003 |publisher=Boeing Frontiers Online |accessdate=September 28, 2007}}&lt;/ref&gt; 
Басқа атаулар қатарында eLiner , Global Cruiser және Stratoclimber болды.

[[Сурет:All Nippon Airways Boeing 787 Dreamliner two.jpg|thumb|left|All Nippon Airways 2004 жылы 50 ұшаққа тапсырысымен 787 Dreamliner бағдарламасына қосылды.|alt=B787 in launch customer All Nippon Airways' blue and white livery. In the background are two assembly halls, with huge doors facing left. Vehicles are parked in front of the halls.]]
[[2004 жыл]]ы [[26 сәуір]]де [[Жапония|жапондық]] [[All Nippon Airways]] (ANA) әуе компаниясы жаңа ұшақтың алғашқы тапсырыс берушісі болды: ANA 50 ұшаққа тапсырыс берді, ал олардың тапсырылуы [[2008 жыл]]дың аяғына белгіленді.&lt;ref&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2004/q2/nr_040426g.html |title=Boeing Launches 7E7 Dreamliner |work=Boeing |date=сәуір 26, 2004| accessdate=маусым 14, 2011}}&lt;/ref&gt; 
ANA тапсырыс берілген ұшақтардың 30 жергілікті әуе линияларына арналған Boeing 787-3 (бір класста 290-330 орынды), қалған 20 орта магистральді халықаралық қатынастарға арналған (мысалы, [[Токио]] Нарита - [[Бейжің]]) Boeing 787-8 нұсқасында (екі класста 210-250 орын) тапсырыс берді. Ұшақ ANA әуе компаниясына бұрын болмаған [[Денвер]], [[Мәскеу]] және [[Нью-Дели]] қалаларына жаңа бағыттарды ашуға мүмкіндік берді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.metrodenver.org/blog-tags/industries/ANA-Japan-Denver-international-flight.html |title=ANA says Denver still in hunt for non-stop to Tokyo |publisher=Metro Denver |date=сәуір 8, 2009 |accessdate=December 14, 2010}}&lt;/ref&gt; 
Boeing 787-3 және Boeing 787-8 ұшақтың алғашқы нұсқалар болды, ал Boeing 787-9 қолданысқа [[2010 жыл]]ы енгізілмек болды.

=== Жобалануы ===
787 ұшағын өдіруде алғаш рет көп алюмини беттері мен 50 000 біріктіру элементінің орнына бір алюминий құймыснан тұратын секциялар қолданылған.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rdmag.com/Featured-Articles/2006/11/The-Dream-of-Composites/ |title=The Dream of Composites |work=R&amp;D Magazine |date=қараша 20, 2006 |accessdate= қараша 23, 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name =rdmag_200707&gt;{{cite news |url=http://www.rdmag.com/Featured-Articles/2006/11/The-Dream-of-Composites/ |title=The Dream of Composites | work= RD mag | last =Walz | first1= Martha |date= қараша 20, 2006 |accessdate= September 2, 2011}}&lt;/ref&gt;
Boeing ұшаққа екі қозғалтқыш түрін таңдап алды: General Electric GEnx және Rolls-Royce Trent 1000.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot; /&gt;
Boeing 787-ні жасауда композитті материалдардың қолданылуы оның 767-ге қарағанда 20 %-ға үнемдірек екенін,&lt;ref name=AviationWeek_2009_0109&gt;{{cite web |url= http://www.aviationweek.com/aw/generic/story_generic.jsp?channel=comm&amp;id=news/WIND010909.xml&amp;headline=Boeing%20Rules%20Out%20787%20Window%20Change |title= Boeing Rules Out 787 Window Change |accessdate= маусым 14, 2011 | last =Norris | first= Guy |date= қаңтар 9, 2009 |work=[[Aviation Week]]}}&lt;/ref&gt; қозғалтқыштың пайдалылығы шамамен 40 %-ға жақсарғанын,&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.designnews.com/document.asp?doc_id=222308 |title=Design News – Features – Boeing's 'More Electric' 787 Dreamliner Spurs Engine Evolution |first= Joseph|last=Ogando|publisher=designnews.com |date=маусым 7, 2007| accessdate= September 7, 2011}}&lt;/ref&gt; аэродинамиканың жақсартылғанын хабарлады.&lt;ref name=start&gt;{{cite web |url= http://www.flightglobal.com/channels/mro/articles/2006/03/27/205611/dream-start.html | title=Dream start |first= Carole|last=Shifrin|work=Flight International|date=March 27, 2006|accessdate=September 7, 2011}}&lt;/ref&gt;
787-8 бен -9 ETOPS бойынша 330 минуттық ұшуға сертификатталуы керек болды.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Pandey |first=Mohan |title=How Boeing Defied the Airbus Challenge |year=2010 |publisher=Createspace |location=USA |isbn=978-1-4505-0113-2 |url=http://www.amazon.com/How-Boeing-Defied-Airbus-Challenge/dp/1450501133/ref=tmm_pap_title_0}}&lt;/ref&gt;

Жобалау барысында 787 моделі Boeing комапаниясының Transonic Wind Tunnel тоннелінде, QinetiQ компаниясының Франбородағы (Ұлыбритания) 5-метрлік аэродинамикалық трубасында, [[NASA]]-ның Ames Research орталығының аэродинамикалық трубасында, Францияның аэродинамиканы зерттеу агенттігінде (ONERA) сынақтан өтті. Соңғы нұсқаның сырт көрінісі қарапайым болап келді: алғашқыда ұсынылған ұшақтың ұшы мен кабина терезелері қарапайымға алмастырылды. 2004 жылдың соңында ұшаққа тапсырыстар саны 237-ге жетті.&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.reinforcedplastics.com/view/4282/boeings-787-trials-tribulations-and-restoring-the-dream/|title=Boeing's 787: trials, tribulations, and restoring the dream|work=Reinforced Plastics|accessdate=шілде 29, 2010|last=Marsh|first=George}}&lt;/ref&gt;
Алғашында 787-8 нұсқасы $ 120 млн бағаланды, бұл өндірісті таң қалдырған төмен нәтиже болды. 2007 жылы бағалар келесідей болып өзгертілді: 787-3 нұсқасы $ 146-151,5 млн, 787-8 нұсқасы $ 157-167 млн және 787-9 нұсқасы $ 189-200 млн.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://atwonline.com/aircraftenginescomponents/news/boeing-boosts-aircraft-prices-55-rising-cost-labor-materials-0309 |title=Boeing boosts aircraft prices 5.5% on rising cost of labor, materials |publisher=[[Air Transport World]] |date=маусым 26, 2007| accessdate=September 2, 2011}}&lt;/ref&gt;

=== Қолданысқа енгізілуі ===

== Нұсқалары ==
Dreamliner-дің ең алғашқы нұсқасы, қысқалау Boeing 787-8, [[2009 жыл]]дың [[желтоқсан]]ында ұша бастады. Кейінірек ұзағырақ Boeing 787-9 [[2013 жыл]]дың [[қыркүйек|қыркүйегінде]], одан кейін ең ұзын нұсқасы Boeing 787-10 [[2017 жыл]]дың [[наурыз]]ында ұша бастады. Бұл нұсқалар ИКАО ұшақ типінің белгілеушілерінің тізімінде сәйкесінше Boeing 788, Boeing 789 және Boeing 78X деп аталады. Қысқа қашықтықтағы Boeing 787-3 2010 жылы жойылды.

'''Boeing 787-8'''

Бастапқы Boeing 787-8 қанатының кеңдігі 56,7 м (186 фут). Әдеттегі сыйымдылығы 242 жолаушы және 7 355 теңіз милі (13 621 км; 8 464 миль) қашықтығы бар −8 787 отбасының базалық үлгісі болып табылады және [[2011 жыл]]ы қызметке бірінші болып кірді. Boeing 787-8 ескірген [[Boeing 767|Boeing 767-300ER]] және [[Airbus A330|Airbus A330-200]] ұшақтарын ауыстыруға, сондай-ақ бұрын үлкен ұшақтар үшін экономикалық тұрғыдан тиімсіз болған, жаңа нарықтарды кеңейтуге бағытталған&lt;ref&gt;https://simpleflying.com/boeing-787-increased-connectivity-new-city-pairs/&lt;/ref&gt;. [[2019 жыл]]дың [[қазан]] айында Boeing 787 тапсырыстың шамамен 29% Boeing 787-8 нұсқасы болды. 

'''Boeing 787-9'''

Boeing 787-8 сияқты қанатының кеңдігін сақтай отырып, Boeing 787-9 ұзартылған және күшейтілген нұсқа болып табылады, фюзеляж 20 фут (6,1 м) ұзағырақ және жоғары максималды ұшып көтерілу салмағы (MTOW) 54 500 фунт (24 700 кг). Ұшу қашықтығы 7 635 теңіз милі (8 786 миль; 14 140 км), үш класты конфигурацияда 296 жолаушыға арналған &lt;ref&gt;787 Dreamliner performance summary&lt;nowiki/&gt;https://www.boeing.com/commercial/787/by-design/#/all-model-performance-summary&lt;/ref&gt;. [[Boeing 767|Boeing 767-400ER]] және [[Airbus A330|Airbus A330-300]] ұшақтарын ауыстыруға бағытталған. Ол [[Airbus A330|Airbus A330-900]]бен бәсекелеседі.


'''Boeing 787-10'''

[[2017 жыл]]дың [[17 ақпан]]ында Boeing 787 ең ұзын нұсқасы 68,3 метрлік Boeing 787-10 шықты. 

2005 жылдың желтоқсанында Emirates және Qantas сұрауы бойынша Boeing 787-9 ұшағын 290-нан 310 жолаушыға дейін кеңейту мүмкіндігін зерттей бастады. Зерттеу барысында 787 әзірлеу бағдарламасы бойынша Boeing вице-президенті Майк Бэйр, сондай сыйымдылыққа басқа тұтынушылар қызығушылық білдірсе, бірден 787-10 әзірлеуді жалғастыру оңайырақ болғанын айтты. 2013 жылдың 30 мамырында Singapore Airlines 2018–2019 жылдары жеткізілетін 30 787-10 (Боинг бағдарламаны іске қосқан жағдайда) тапсырыс беретінін мәлімдеп, алғашқы тапсырыс беруші болды. 2013 жылдың 18 маусымында Boeing Париждегі Әуе Шоу барысында 102 ұшағына тапсырыстары немесе міндеттемелері бар 787-10 ұшағын сатты. Сатып алушылардың арасында Air Lease Corporation (30), Singapore Airlines (30), United Airlines (20), және British Airways (12) болды &lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20180719132838/http://active.boeing.com/commercial/orders/displaystandardreport.cfm?cboCurrentModel=787&amp;optReportType=AllModels&amp;cboAllModel=787&amp;ViewReportF=View+Report&lt;/ref&gt;.

== Техникалық сипаттамасы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+787 техникалық сипаттамасы
!Model
!787-8
!787-9
!787-10
|-
!Экипаж саны
| colspan=&quot;3&quot; |Екеу
|-
!Жолаушылар саны, 2-кластық
|242: 24J @85&quot; + 218Y @32&quot;
|290: 28J @85&quot; + 262Y @32&quot;
|330: 32J @85&quot; + 298Y @32&quot;
|-
!Жолаушылар саны, 1-кластық
|Max. 359, exit limit 381
|Max. 406, exit limit 420
|Max. 440, exit limit 440
|-
!Ұзындығы
|56.72 м.
|62.81 м.
|68.28 м.
|-
!Қанаты
| colspan=&quot;3&quot; |Көлемі 377 м.
|-
!Қанат кеңістігі
| colspan=&quot;3&quot; |Ұзындығы 60.12 м., орта аккорд 6.27 м.
|-
!Биіктігі
|16.92 м.
| colspan=&quot;2&quot; |17.02 м.
|-
!Фюзеляж
| colspan=&quot;3&quot; |Кабинаның ені: 5.49 метр
Сыртқы ені: 5.77 метр. Биіктігі: 5.94 м.
|-
!Жүк сыйымдылығы
|136.7 м³
28 LD3 or 9 (88×125) pallets
|172.5 м³
36 LD3 or 11 (96×125) pallets
|191.4 м³
40 LD3 or 13 (96×125) pallets
|-
!Максималды ұшу салмағы
|227,930 кг.
| colspan=&quot;2&quot; |254,011 кг.
|-
!Максималды жүктеме
|43,318 кг.
|52,587 кг.
|57,277 кг.
|-
!Жүксыз жұмыс салмағы
|119,950 кг.
|128,850 кг.
|135,500 кг.
|-
!Жанармай сыйымдылығы
|126,206 литр
101,323 кг.
| colspan=&quot;2&quot; |126,372 литр
101,456 кг.
|-
!Жылдамдығы
| colspan=&quot;3&quot; |Максимум.: Mach 0.90 (516 kН; 956 км/сағ) мах;
Круиздық: 0.85 (488 kН; 903 км/сағ) мах
|-
!Қашықтағы
|13,620 км.
|14,140 км.
|11,910 км.
|-
!Ұшуға қажетті қашықтық (Takeoff)
|2,600 м.
|2,800 м.
|2,800 м.
|-
!Максималды ұшу биіктігі (ceiling)
| colspan=&quot;2&quot; |13,100 м.
|12,500 м.
|-
!Қозғалтқыштар (×2)
| colspan=&quot;3&quot; |General Electric GEnx-1B or Rolls-Royce Trent 1000
|-
!Тарту күші (×2)
|64,000 фунт (280 kN)
|71,000 фунт (320 kN)
|76,000 фунт (340 kN)
|}

== Апаттар ==

== Тағы қараңыз ==
[[Airbus A350 XWB]]
== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

== Дереккөздер ==

== Сыртқы сілтемелер ==

{{Boeing ұшақтары}}

[[Санат:Boeing ұшақтары]]
[[Санат:Жолаушы ұшақтары]]</text>
      <sha1>bln3o8s09b59uv639kzp6qfb52xgblc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575564</id>
      <parentid>3575563</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T15:08:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Нұсқалары */</comment>
      <origin>3575564</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25159" sha1="4ev8rip316hlx89s6r7w99npermqz14" xml:space="preserve">{{Ұшу аппараты
 |атауы                 = Boeing 787 Dreamliner
 |типі                  = Реактивті жолаушы ұшағы
 |өндірушісі            = [[Boeing]]
 |мемлекеті             = {{USA}}
 |суреті                = Boeing 787 landing with thrust reversers activated.jpg
 |қолтаңба              = Boeing 787 Dreamliner  ұшағы Варшава әуежайында
 |жобалаушысы           = [[Boeing]]
 |бас конструкторы      = 
 |алғашқы ұшуы          = [[2009 жыл]]ы [[15 желтоқсан]]
 |эксплуатация басталуы = [[2011 жыл]]ы [[26 қазан]]
 |эксплуатация аяқталуы = 
 |статусы               = Қолданыста, өндірілуде
 |негізгі эксплуатанты  = [[All Nippon Airways]]&lt;br /&gt;[[Japan Airlines]]&lt;br /&gt;[[United Airlines]]&lt;br /&gt;[[Air India]]
 |басқа эксплуатанттары = 
 |өндіріс жылдары       = [[2007 жыл]]дан бастап
 |шығарылған бірліктері = 66 ([[2013 жыл]]дың [[маусым]]ы)&lt;ref name=&quot;Boeing Orders and Deliveries&quot;&gt;[http://active.boeing.com/commercial/orders/index.cfm Boeing Commercial Airplanes - Orders and Deliveries]&lt;/ref&gt;
 |жобалау құны          = $32 млрд ([[2011 жыл]]ғы [[Boeing]] шығыны)&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Gates, Dominic |title=Boeing celebrates 787 delivery as program's costs top $32 billion|url=http://seattletimes.nwsource.com/html/businesstechnology/2016310102_boeing25.html |work=The Seattle Times |date=September 24, 2011 |accessdate=September 26, 2011}}&lt;/ref&gt; 
 |бірлігінің құны       = 787-8: $206,8 млн&lt;ref name=&quot;prices&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.boeing.com/commercial/prices/|title=Boeing Commercial Airplanes prices|publisher=Boeing|accessdate=тамыз 7, 2012|archiveurl=http://www.webcitation.org/6DAWELAd8|archivedate=2012-12-25}}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt;787-9: $243,6 млн&lt;ref name=&quot;prices&quot;/&gt;
 |базалық моделі        = 
 |бөлек мақалалары бар нұсқалар = 
 |ортаққордағы санаты   = Boeing 787
}}
'''Boeing 787 Dreamliner''' — американдық [[Boeing]] корпорация жасап шығарған кең фюзеляжды екіқозғалтқышты реактивті жолаушы ұшағы. Ұшақ нұсқаларына байланысты 210-нан 330 жолаушыны тасымалдай алады. [[Boeing]] компаниясының хабарлауынша, бұл компанияның ең үнемді ұшағы және фюзеляжы негізінен композитті материалдан жасалған әлемдегі ең үлкен ұшақ.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot;&gt;{{cite book | last1 =Norris | first1= G | last2= Thomas | first2= G | last3= Wagner | first3= M | last4= Forbes Smith | first4= C |title=Boeing 787 Dreamliner – Flying Redefined |publisher=Aerospace Technical Publications International |year=2005 |isbn= 0-9752341-2-9}}&lt;/ref&gt; 787 ұшағы өзі алмастырған [[Boeing 767]] ұшағына қарағанда 20 %-ға аз жанармай қолданады.&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.flightglobal.com/news/articles/powering-the-dream-atypical-paths-to-boeing-787-eis-362160/ |title=Powering the Dream: Atypical paths to Boeing 787 EIS |author= Croft, Jon |publisher= Flight International |date= 17 қазан 2011 |accessdate= қаңтар 20, 2013}}&lt;/ref&gt; Dreamliner-дің басты ерекшеліктері: ұшудың электронды жүйелердің, 4 беткері әйнек, қозғалтқыш гондоласындағы шудан қорғайтын шеврондар және ұшақ ұшының жатық контуры. Ұшақ өзінен үлкенірек [[Boeing 777|777]] моделімен типтес болғандықтан ұшқыштар екі ұшақты басқару үшін бір квалификацияны меңгереді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://fsims.faa.gov/wdocs/fsb/b-787_fsb.pdf |title=Flight Standardization Board Report|date=тамыз 25, 2011 |work=[[Federal Aviation Administration]] |accessdate=қараша 8, 2011}}&lt;/ref&gt;

[[2005 жыл]]дың [[28 қаңтар]]ына дейін ұшақ Boeing 7E7 деген уақытша атпен белгілі болды.&lt;ref name=&quot;Designation&quot;&gt;{{Cite press release |title=Boeing Gives the Boeing 7E7 Dreamliner a Model Designation |publisher=Boeing |date=қаңтар 28, 2005 |url=http://www.boeing.com/news/releases/2005/q1/nr_050128g.html | accessdate=маусым 14, 2011}}&lt;/ref&gt; Алғашқы 787 [[2007 жыл]]ы [[8 шілде]]де Эверетт қаласындағы (Вашингтон штаты) Boeing компаниясының зауытынан шығарылып бұқара алдында көрсетілді. Бұл кезде ұшаққа 677 тапсырыс түскен болатын.&lt;ref name=&quot;677 orders&quot;&gt;{{Cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2007/q3/070708b_nr.html |title=Boeing Celebrates the Premiere of the 787 Dreamliner |publisher=Boeing|date=шілде 8, 2007 |accessdate=қаңтар 21, 2011}}&lt;/ref&gt; [[2013 жыл]]дың [[мамыр]]ына қарай Boeing 787 ұшағына 58 тапсырыс берушіден 890 ұшаққа тапсырыс жасалды. Оның ең көбі International Lease Finance Corporation (ILFC) компаниясынан түсті.

.

== Тарихы ==
=== Алғышарттары ===
[[1990 жыл]]дардың соңында [[Boeing]] 747-400 және [[Boeing 767|767]] ұшақтарының сатылымы төмендеуіне байланысты оларды алмастыратын жаңа ұшақтың бағдарламасын қарастыра бастады. Компания 2 жаңа ұшақты ұсынды. Біріншісі — Boeing 747X, ол Boeing 747-400 ұшағын ұзарту және жақсарту арқылы жасалмақ болған. Ал екіншісі — Sonic Cruiser, ол 767 ұшағымен бірдей мөлшерде жанармай шығындай отырып одан 15 % артық жылдамдықпен (шамамен 0,98 М) ұша алатын.&lt;ref name=&quot;need-speed&quot;&gt;{{cite web|last=Gunter|first=Lori|url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2002/july/i_ca2.html |title=The Need for Speed, Boeing's Sonic Cruiser team focuses on the future|publisher=Boeing Frontier magazine|date=шілде 2002| accessdate =қаңтар 21, 2011}}&lt;/ref&gt; 
Boeing 747X ұшағына қызығушылық болмады, ал Sonic Criuser болашағы жарқын көрінді. Бірнеше ірі [[АҚШ]] әуе компаниялары, [[Continental Airlines]]-пен қоса, Sonic Criuser концепциясына назар аударды, алайда олар ұшақты қолдану шығынына қатысты қамкөңіл көрсетті.&lt;ref name=&quot;Forbes_Sonic_Cruiser_20010528&quot;&gt;{{cite news|title=Paper plane: That Mach 0.95 Sonic Cruiser from Boeing will never fly. Here's why. |last=Banks |first=Howard |work=Forbes |date=мамыр 28, 2001 |url=http://members.forbes.com/global/2001/0528/056.html | accessdate =маусым 7, 2007}}&lt;/ref&gt;

[[2001 жыл]]дың [[11 қыркүйек|11 қыркүйегіндегі]] лаңкестік актілер мен мұнай бағасының өсуі әлемдік ұшақ нарығына өзгеріс әкелді: енді әуе компанияларын жылдамдық емес, үнемділік қызықтырды. Сол кезде ең көп залал шеккен әуе тасымалдаушылары, әсіресе [[АҚШ]] компаниялары, Sonic Cruiser-дің мүмкін тапсырыс берушілері болған. Сондықтан [[2002 жыл]]ы [[20 желтоқсан]]да Boeing Sonic Cruiser жобасынан бас тартатынын мәлімдеді. [[2003 жыл]]ы [[29 қаңтар]]да компания өз бағытынын өзгеретінін мәлімдеді: Boeing Sonic Cruiser технологияларын қолдана отырып қарапайым пішімдегі Boeing 7E7 ұшағын жасайтынын айтты.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|agency=Associated Press |url=http://seattletimes.com/html/nationworld/2009373399_apusboeing787historyglance.html|title=History of the Boeing 787|work=Seattle Times| date =маусым 23, 2000|accessdate=28 қазан 2012}}&lt;/ref&gt; 
Жаңа ұшақ сыйымдылығы одан үлкен [[Boeing 747|747]] ұшағынан аз болуы керек болды, осыған орай арнайы топ зерттеу жұмыстарын бастады.&lt;ref name=&quot;Aerlines&quot;&gt;{{cite web |last=Cannegieter |first=Roger |url=http://www.aerlines.nl/issue_31/31_Cannegieter_Ranging_Capabilities.pdf |title=Long Range vs. Ultra High Capacity|publisher=Aerlines.nl |accessdate=сәуір 8, 2010}}&lt;/ref&gt; 
&lt;ref name=&quot;BabejPollak&quot;&gt;{{Cite news | last1=Babej |first1=Marc E. |last2=Pollak |first2=Tim |url=http://www.forbes.com/2006/05/23/unsolicited-advice-advertising-cx_meb_0524boeing.html | title =Boeing Versus Airbus |work=Forbes |date=мамыр 24, 2006 |accessdate=сәуір 8, 2010}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Dreamliner logo.svg|thumb|''Dreamliner'' логотипі 2003 жылы шілдеде таныстырылды.|alt=The Dreamliner logo.]]
Sonic Cruiser-ді алмастыраты жобаға &quot;Boeing 7E7&quot; атауы берілді (өндірістік ішкі атауы: &quot;Y2&quot;).&lt;ref&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2003/march/cover.html |title=Maximizing the Middle, Finding the sweet spot in the market |publisher=Boeing Frontier magazine |date=March 2003}}&lt;/ref&gt; 
Boeing-тің Sonic Cruiser мен Boeing 7E7 ұшақтары аясында жасалған технологиялары компания өнімдерін жақсартуға бағытталған «Йеллоустоун жобасына» енгізілді (Boeing 7E7 осы жобаның алғашқы қадамы болды).&lt;ref name=&quot;Boe_787_power_on&quot;&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2008/q2/080620b_nr.html |title=Boeing Achieves 787 Power On | publisher =Boeing |date=маусым 20, 200}}&lt;/ref&gt; 
Boeing 7E7 концепциясының алғашқы суреттерінде ұшақта түсірілген кабина терезесі, төмендетілген ұшы және [[акула]] жүзбесіне ұқсас ұшақ құйрығы болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/articles/2007/10/22/218786/daydream-believer-how-different-is-the-boeing-787.html |title=Daydream believer: How different is the Boeing 787? |work=Flight International |accessdate=December 14, 2010}}&lt;/ref&gt; 
Алғашында &quot;E&quot; әріпі бірнеше мағынаны береді деп айтылды: тиімді (efficiency), қоршаған ортаға зиян келтірмейтін (environmentally friendly). Алайда кейін [[Boeing]] оны &quot;8&quot; санына ұқсас келеді деп хабарлады.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot; /&gt; 
[[2003 жыл]]ы [[шілде]]де 500 000 адам қатысқан онлайн дауыс беру нәтижесінде ұшаққа «Dreamliner» атауы берілді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2003/july/i_nan.html |title='Name Your Plane' sweepstakes |date= шілде 2003 |publisher=Boeing Frontiers Online |accessdate=September 28, 2007}}&lt;/ref&gt; 
Басқа атаулар қатарында eLiner , Global Cruiser және Stratoclimber болды.

[[Сурет:All Nippon Airways Boeing 787 Dreamliner two.jpg|thumb|left|All Nippon Airways 2004 жылы 50 ұшаққа тапсырысымен 787 Dreamliner бағдарламасына қосылды.|alt=B787 in launch customer All Nippon Airways' blue and white livery. In the background are two assembly halls, with huge doors facing left. Vehicles are parked in front of the halls.]]
[[2004 жыл]]ы [[26 сәуір]]де [[Жапония|жапондық]] [[All Nippon Airways]] (ANA) әуе компаниясы жаңа ұшақтың алғашқы тапсырыс берушісі болды: ANA 50 ұшаққа тапсырыс берді, ал олардың тапсырылуы [[2008 жыл]]дың аяғына белгіленді.&lt;ref&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2004/q2/nr_040426g.html |title=Boeing Launches 7E7 Dreamliner |work=Boeing |date=сәуір 26, 2004| accessdate=маусым 14, 2011}}&lt;/ref&gt; 
ANA тапсырыс берілген ұшақтардың 30 жергілікті әуе линияларына арналған Boeing 787-3 (бір класста 290-330 орынды), қалған 20 орта магистральді халықаралық қатынастарға арналған (мысалы, [[Токио]] Нарита - [[Бейжің]]) Boeing 787-8 нұсқасында (екі класста 210-250 орын) тапсырыс берді. Ұшақ ANA әуе компаниясына бұрын болмаған [[Денвер]], [[Мәскеу]] және [[Нью-Дели]] қалаларына жаңа бағыттарды ашуға мүмкіндік берді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.metrodenver.org/blog-tags/industries/ANA-Japan-Denver-international-flight.html |title=ANA says Denver still in hunt for non-stop to Tokyo |publisher=Metro Denver |date=сәуір 8, 2009 |accessdate=December 14, 2010}}&lt;/ref&gt; 
Boeing 787-3 және Boeing 787-8 ұшақтың алғашқы нұсқалар болды, ал Boeing 787-9 қолданысқа [[2010 жыл]]ы енгізілмек болды.

=== Жобалануы ===
787 ұшағын өдіруде алғаш рет көп алюмини беттері мен 50 000 біріктіру элементінің орнына бір алюминий құймыснан тұратын секциялар қолданылған.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rdmag.com/Featured-Articles/2006/11/The-Dream-of-Composites/ |title=The Dream of Composites |work=R&amp;D Magazine |date=қараша 20, 2006 |accessdate= қараша 23, 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name =rdmag_200707&gt;{{cite news |url=http://www.rdmag.com/Featured-Articles/2006/11/The-Dream-of-Composites/ |title=The Dream of Composites | work= RD mag | last =Walz | first1= Martha |date= қараша 20, 2006 |accessdate= September 2, 2011}}&lt;/ref&gt;
Boeing ұшаққа екі қозғалтқыш түрін таңдап алды: General Electric GEnx және Rolls-Royce Trent 1000.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot; /&gt;
Boeing 787-ні жасауда композитті материалдардың қолданылуы оның 767-ге қарағанда 20 %-ға үнемдірек екенін,&lt;ref name=AviationWeek_2009_0109&gt;{{cite web |url= http://www.aviationweek.com/aw/generic/story_generic.jsp?channel=comm&amp;id=news/WIND010909.xml&amp;headline=Boeing%20Rules%20Out%20787%20Window%20Change |title= Boeing Rules Out 787 Window Change |accessdate= маусым 14, 2011 | last =Norris | first= Guy |date= қаңтар 9, 2009 |work=[[Aviation Week]]}}&lt;/ref&gt; қозғалтқыштың пайдалылығы шамамен 40 %-ға жақсарғанын,&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.designnews.com/document.asp?doc_id=222308 |title=Design News – Features – Boeing's 'More Electric' 787 Dreamliner Spurs Engine Evolution |first= Joseph|last=Ogando|publisher=designnews.com |date=маусым 7, 2007| accessdate= September 7, 2011}}&lt;/ref&gt; аэродинамиканың жақсартылғанын хабарлады.&lt;ref name=start&gt;{{cite web |url= http://www.flightglobal.com/channels/mro/articles/2006/03/27/205611/dream-start.html | title=Dream start |first= Carole|last=Shifrin|work=Flight International|date=March 27, 2006|accessdate=September 7, 2011}}&lt;/ref&gt;
787-8 бен -9 ETOPS бойынша 330 минуттық ұшуға сертификатталуы керек болды.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Pandey |first=Mohan |title=How Boeing Defied the Airbus Challenge |year=2010 |publisher=Createspace |location=USA |isbn=978-1-4505-0113-2 |url=http://www.amazon.com/How-Boeing-Defied-Airbus-Challenge/dp/1450501133/ref=tmm_pap_title_0}}&lt;/ref&gt;

Жобалау барысында 787 моделі Boeing комапаниясының Transonic Wind Tunnel тоннелінде, QinetiQ компаниясының Франбородағы (Ұлыбритания) 5-метрлік аэродинамикалық трубасында, [[NASA]]-ның Ames Research орталығының аэродинамикалық трубасында, Францияның аэродинамиканы зерттеу агенттігінде (ONERA) сынақтан өтті. Соңғы нұсқаның сырт көрінісі қарапайым болап келді: алғашқыда ұсынылған ұшақтың ұшы мен кабина терезелері қарапайымға алмастырылды. 2004 жылдың соңында ұшаққа тапсырыстар саны 237-ге жетті.&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.reinforcedplastics.com/view/4282/boeings-787-trials-tribulations-and-restoring-the-dream/|title=Boeing's 787: trials, tribulations, and restoring the dream|work=Reinforced Plastics|accessdate=шілде 29, 2010|last=Marsh|first=George}}&lt;/ref&gt;
Алғашында 787-8 нұсқасы $ 120 млн бағаланды, бұл өндірісті таң қалдырған төмен нәтиже болды. 2007 жылы бағалар келесідей болып өзгертілді: 787-3 нұсқасы $ 146-151,5 млн, 787-8 нұсқасы $ 157-167 млн және 787-9 нұсқасы $ 189-200 млн.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://atwonline.com/aircraftenginescomponents/news/boeing-boosts-aircraft-prices-55-rising-cost-labor-materials-0309 |title=Boeing boosts aircraft prices 5.5% on rising cost of labor, materials |publisher=[[Air Transport World]] |date=маусым 26, 2007| accessdate=September 2, 2011}}&lt;/ref&gt;

=== Қолданысқа енгізілуі ===

== Нұсқалары ==
Dreamliner-дің ең алғашқы нұсқасы, қысқалау Boeing 787-8, [[2009 жыл]]дың [[желтоқсан]]ында ұша бастады. Кейінірек ұзағырақ Boeing 787-9 [[2013 жыл]]дың [[қыркүйек|қыркүйегінде]], одан кейін ең ұзын нұсқасы Boeing 787-10 [[2017 жыл]]дың [[наурыз]]ында ұша бастады. Бұл нұсқалар ИКАО ұшақ типінің белгілеушілерінің тізімінде сәйкесінше Boeing 788, Boeing 789 және Boeing 78X деп аталады. Қысқа қашықтықтағы Boeing 787-3 2010 жылы жойылды.

'''Boeing 787-8'''

Бастапқы Boeing 787-8 қанатының кеңдігі 56,7 м (186 фут). Әдеттегі сыйымдылығы 242 жолаушы және 7 355 теңіз милі (13 621 км; 8 464 миль) қашықтығы бар −8 787 отбасының базалық үлгісі болып табылады және [[2011 жыл]]ы қызметке бірінші болып кірді. Boeing 787-8 ескірген [[Boeing 767|Boeing 767-300ER]] және [[Airbus A330|Airbus A330-200]] ұшақтарын ауыстыруға, сондай-ақ бұрын үлкен ұшақтар үшін экономикалық тұрғыдан тиімсіз болған, жаңа нарықтарды кеңейтуге бағытталған&lt;ref&gt;https://simpleflying.com/boeing-787-increased-connectivity-new-city-pairs/&lt;/ref&gt;. [[2019 жыл]]дың [[қазан]] айында Boeing 787 тапсырыстың шамамен 29% Boeing 787-8 нұсқасы болды. 

'''Boeing 787-9'''

Boeing 787-8 сияқты қанатының кеңдігін сақтай отырып, Boeing 787-9 ұзартылған және күшейтілген нұсқа болып табылады, фюзеляж 20 фут (6,1 м) ұзағырақ және жоғары максималды ұшып көтерілу салмағы (MTOW) 54 500 фунт (24 700 кг). Ұшу қашықтығы 7 635 теңіз милі (8 786 миль; 14 140 км), үш класты конфигурацияда 296 жолаушыға арналған &lt;ref&gt;787 Dreamliner performance summary&lt;nowiki/&gt;https://www.boeing.com/commercial/787/by-design/#/all-model-performance-summary&lt;/ref&gt;. [[Boeing 767|Boeing 767-400ER]] және [[Airbus A330|Airbus A330-300]] ұшақтарын ауыстыруға бағытталған. Ол [[Airbus A330|Airbus A330-900]]бен бәсекелеседі.


'''Boeing 787-10'''

[[2017 жыл]]дың [[17 ақпан]]ында Boeing 787 ең ұзын нұсқасы 68,3 метрлік Boeing 787-10 шықты. 

[[2005 жыл]]дың [[желтоқсан]]ында Emirates және Qantas сұрауы бойынша Boeing 787-9 ұшағын 290-нан 310 жолаушыға дейін кеңейту мүмкіндігін зерттей бастады. Зерттеу барысында 787 әзірлеу бағдарламасы бойынша Boeing вице-президенті Майк Бэйр, сондай сыйымдылыққа басқа тұтынушылар қызығушылық білдірсе, бірден 787-10 әзірлеуді жалғастыру оңайырақ болғанын айтты. 2013 жылдың 30 мамырында Singapore Airlines 2018–2019 жылдары жеткізілетін 30 787-10 (Боинг бағдарламаны іске қосқан жағдайда) тапсырыс беретінін мәлімдеп, алғашқы тапсырыс беруші болды. 2013 жылдың 18 маусымында Boeing Париждегі Әуе Шоу барысында 102 ұшағына тапсырыстары немесе міндеттемелері бар 787-10 ұшағын сатты. Сатып алушылардың арасында Air Lease Corporation (30), Singapore Airlines (30), United Airlines (20), және British Airways (12) болды &lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20180719132838/http://active.boeing.com/commercial/orders/displaystandardreport.cfm?cboCurrentModel=787&amp;optReportType=AllModels&amp;cboAllModel=787&amp;ViewReportF=View+Report&lt;/ref&gt;.

== Техникалық сипаттамасы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+787 техникалық сипаттамасы
!Model
!787-8
!787-9
!787-10
|-
!Экипаж саны
| colspan=&quot;3&quot; |Екеу
|-
!Жолаушылар саны, 2-кластық
|242: 24J @85&quot; + 218Y @32&quot;
|290: 28J @85&quot; + 262Y @32&quot;
|330: 32J @85&quot; + 298Y @32&quot;
|-
!Жолаушылар саны, 1-кластық
|Max. 359, exit limit 381
|Max. 406, exit limit 420
|Max. 440, exit limit 440
|-
!Ұзындығы
|56.72 м.
|62.81 м.
|68.28 м.
|-
!Қанаты
| colspan=&quot;3&quot; |Көлемі 377 м.
|-
!Қанат кеңістігі
| colspan=&quot;3&quot; |Ұзындығы 60.12 м., орта аккорд 6.27 м.
|-
!Биіктігі
|16.92 м.
| colspan=&quot;2&quot; |17.02 м.
|-
!Фюзеляж
| colspan=&quot;3&quot; |Кабинаның ені: 5.49 метр
Сыртқы ені: 5.77 метр. Биіктігі: 5.94 м.
|-
!Жүк сыйымдылығы
|136.7 м³
28 LD3 or 9 (88×125) pallets
|172.5 м³
36 LD3 or 11 (96×125) pallets
|191.4 м³
40 LD3 or 13 (96×125) pallets
|-
!Максималды ұшу салмағы
|227,930 кг.
| colspan=&quot;2&quot; |254,011 кг.
|-
!Максималды жүктеме
|43,318 кг.
|52,587 кг.
|57,277 кг.
|-
!Жүксыз жұмыс салмағы
|119,950 кг.
|128,850 кг.
|135,500 кг.
|-
!Жанармай сыйымдылығы
|126,206 литр
101,323 кг.
| colspan=&quot;2&quot; |126,372 литр
101,456 кг.
|-
!Жылдамдығы
| colspan=&quot;3&quot; |Максимум.: Mach 0.90 (516 kН; 956 км/сағ) мах;
Круиздық: 0.85 (488 kН; 903 км/сағ) мах
|-
!Қашықтағы
|13,620 км.
|14,140 км.
|11,910 км.
|-
!Ұшуға қажетті қашықтық (Takeoff)
|2,600 м.
|2,800 м.
|2,800 м.
|-
!Максималды ұшу биіктігі (ceiling)
| colspan=&quot;2&quot; |13,100 м.
|12,500 м.
|-
!Қозғалтқыштар (×2)
| colspan=&quot;3&quot; |General Electric GEnx-1B or Rolls-Royce Trent 1000
|-
!Тарту күші (×2)
|64,000 фунт (280 kN)
|71,000 фунт (320 kN)
|76,000 фунт (340 kN)
|}

== Апаттар ==

== Тағы қараңыз ==
[[Airbus A350 XWB]]
== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

== Дереккөздер ==

== Сыртқы сілтемелер ==

{{Boeing ұшақтары}}

[[Санат:Boeing ұшақтары]]
[[Санат:Жолаушы ұшақтары]]</text>
      <sha1>4ev8rip316hlx89s6r7w99npermqz14</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575566</id>
      <parentid>3575564</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T15:11:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Нұсқалары */</comment>
      <origin>3575566</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25177" sha1="0etl29w98zrnofnst5so3m7mcvtrsxe" xml:space="preserve">{{Ұшу аппараты
 |атауы                 = Boeing 787 Dreamliner
 |типі                  = Реактивті жолаушы ұшағы
 |өндірушісі            = [[Boeing]]
 |мемлекеті             = {{USA}}
 |суреті                = Boeing 787 landing with thrust reversers activated.jpg
 |қолтаңба              = Boeing 787 Dreamliner  ұшағы Варшава әуежайында
 |жобалаушысы           = [[Boeing]]
 |бас конструкторы      = 
 |алғашқы ұшуы          = [[2009 жыл]]ы [[15 желтоқсан]]
 |эксплуатация басталуы = [[2011 жыл]]ы [[26 қазан]]
 |эксплуатация аяқталуы = 
 |статусы               = Қолданыста, өндірілуде
 |негізгі эксплуатанты  = [[All Nippon Airways]]&lt;br /&gt;[[Japan Airlines]]&lt;br /&gt;[[United Airlines]]&lt;br /&gt;[[Air India]]
 |басқа эксплуатанттары = 
 |өндіріс жылдары       = [[2007 жыл]]дан бастап
 |шығарылған бірліктері = 66 ([[2013 жыл]]дың [[маусым]]ы)&lt;ref name=&quot;Boeing Orders and Deliveries&quot;&gt;[http://active.boeing.com/commercial/orders/index.cfm Boeing Commercial Airplanes - Orders and Deliveries]&lt;/ref&gt;
 |жобалау құны          = $32 млрд ([[2011 жыл]]ғы [[Boeing]] шығыны)&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Gates, Dominic |title=Boeing celebrates 787 delivery as program's costs top $32 billion|url=http://seattletimes.nwsource.com/html/businesstechnology/2016310102_boeing25.html |work=The Seattle Times |date=September 24, 2011 |accessdate=September 26, 2011}}&lt;/ref&gt; 
 |бірлігінің құны       = 787-8: $206,8 млн&lt;ref name=&quot;prices&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.boeing.com/commercial/prices/|title=Boeing Commercial Airplanes prices|publisher=Boeing|accessdate=тамыз 7, 2012|archiveurl=http://www.webcitation.org/6DAWELAd8|archivedate=2012-12-25}}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt;787-9: $243,6 млн&lt;ref name=&quot;prices&quot;/&gt;
 |базалық моделі        = 
 |бөлек мақалалары бар нұсқалар = 
 |ортаққордағы санаты   = Boeing 787
}}
'''Boeing 787 Dreamliner''' — американдық [[Boeing]] корпорация жасап шығарған кең фюзеляжды екіқозғалтқышты реактивті жолаушы ұшағы. Ұшақ нұсқаларына байланысты 210-нан 330 жолаушыны тасымалдай алады. [[Boeing]] компаниясының хабарлауынша, бұл компанияның ең үнемді ұшағы және фюзеляжы негізінен композитті материалдан жасалған әлемдегі ең үлкен ұшақ.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot;&gt;{{cite book | last1 =Norris | first1= G | last2= Thomas | first2= G | last3= Wagner | first3= M | last4= Forbes Smith | first4= C |title=Boeing 787 Dreamliner – Flying Redefined |publisher=Aerospace Technical Publications International |year=2005 |isbn= 0-9752341-2-9}}&lt;/ref&gt; 787 ұшағы өзі алмастырған [[Boeing 767]] ұшағына қарағанда 20 %-ға аз жанармай қолданады.&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.flightglobal.com/news/articles/powering-the-dream-atypical-paths-to-boeing-787-eis-362160/ |title=Powering the Dream: Atypical paths to Boeing 787 EIS |author= Croft, Jon |publisher= Flight International |date= 17 қазан 2011 |accessdate= қаңтар 20, 2013}}&lt;/ref&gt; Dreamliner-дің басты ерекшеліктері: ұшудың электронды жүйелердің, 4 беткері әйнек, қозғалтқыш гондоласындағы шудан қорғайтын шеврондар және ұшақ ұшының жатық контуры. Ұшақ өзінен үлкенірек [[Boeing 777|777]] моделімен типтес болғандықтан ұшқыштар екі ұшақты басқару үшін бір квалификацияны меңгереді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://fsims.faa.gov/wdocs/fsb/b-787_fsb.pdf |title=Flight Standardization Board Report|date=тамыз 25, 2011 |work=[[Federal Aviation Administration]] |accessdate=қараша 8, 2011}}&lt;/ref&gt;

[[2005 жыл]]дың [[28 қаңтар]]ына дейін ұшақ Boeing 7E7 деген уақытша атпен белгілі болды.&lt;ref name=&quot;Designation&quot;&gt;{{Cite press release |title=Boeing Gives the Boeing 7E7 Dreamliner a Model Designation |publisher=Boeing |date=қаңтар 28, 2005 |url=http://www.boeing.com/news/releases/2005/q1/nr_050128g.html | accessdate=маусым 14, 2011}}&lt;/ref&gt; Алғашқы 787 [[2007 жыл]]ы [[8 шілде]]де Эверетт қаласындағы (Вашингтон штаты) Boeing компаниясының зауытынан шығарылып бұқара алдында көрсетілді. Бұл кезде ұшаққа 677 тапсырыс түскен болатын.&lt;ref name=&quot;677 orders&quot;&gt;{{Cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2007/q3/070708b_nr.html |title=Boeing Celebrates the Premiere of the 787 Dreamliner |publisher=Boeing|date=шілде 8, 2007 |accessdate=қаңтар 21, 2011}}&lt;/ref&gt; [[2013 жыл]]дың [[мамыр]]ына қарай Boeing 787 ұшағына 58 тапсырыс берушіден 890 ұшаққа тапсырыс жасалды. Оның ең көбі International Lease Finance Corporation (ILFC) компаниясынан түсті.

.

== Тарихы ==
=== Алғышарттары ===
[[1990 жыл]]дардың соңында [[Boeing]] 747-400 және [[Boeing 767|767]] ұшақтарының сатылымы төмендеуіне байланысты оларды алмастыратын жаңа ұшақтың бағдарламасын қарастыра бастады. Компания 2 жаңа ұшақты ұсынды. Біріншісі — Boeing 747X, ол Boeing 747-400 ұшағын ұзарту және жақсарту арқылы жасалмақ болған. Ал екіншісі — Sonic Cruiser, ол 767 ұшағымен бірдей мөлшерде жанармай шығындай отырып одан 15 % артық жылдамдықпен (шамамен 0,98 М) ұша алатын.&lt;ref name=&quot;need-speed&quot;&gt;{{cite web|last=Gunter|first=Lori|url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2002/july/i_ca2.html |title=The Need for Speed, Boeing's Sonic Cruiser team focuses on the future|publisher=Boeing Frontier magazine|date=шілде 2002| accessdate =қаңтар 21, 2011}}&lt;/ref&gt; 
Boeing 747X ұшағына қызығушылық болмады, ал Sonic Criuser болашағы жарқын көрінді. Бірнеше ірі [[АҚШ]] әуе компаниялары, [[Continental Airlines]]-пен қоса, Sonic Criuser концепциясына назар аударды, алайда олар ұшақты қолдану шығынына қатысты қамкөңіл көрсетті.&lt;ref name=&quot;Forbes_Sonic_Cruiser_20010528&quot;&gt;{{cite news|title=Paper plane: That Mach 0.95 Sonic Cruiser from Boeing will never fly. Here's why. |last=Banks |first=Howard |work=Forbes |date=мамыр 28, 2001 |url=http://members.forbes.com/global/2001/0528/056.html | accessdate =маусым 7, 2007}}&lt;/ref&gt;

[[2001 жыл]]дың [[11 қыркүйек|11 қыркүйегіндегі]] лаңкестік актілер мен мұнай бағасының өсуі әлемдік ұшақ нарығына өзгеріс әкелді: енді әуе компанияларын жылдамдық емес, үнемділік қызықтырды. Сол кезде ең көп залал шеккен әуе тасымалдаушылары, әсіресе [[АҚШ]] компаниялары, Sonic Cruiser-дің мүмкін тапсырыс берушілері болған. Сондықтан [[2002 жыл]]ы [[20 желтоқсан]]да Boeing Sonic Cruiser жобасынан бас тартатынын мәлімдеді. [[2003 жыл]]ы [[29 қаңтар]]да компания өз бағытынын өзгеретінін мәлімдеді: Boeing Sonic Cruiser технологияларын қолдана отырып қарапайым пішімдегі Boeing 7E7 ұшағын жасайтынын айтты.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|agency=Associated Press |url=http://seattletimes.com/html/nationworld/2009373399_apusboeing787historyglance.html|title=History of the Boeing 787|work=Seattle Times| date =маусым 23, 2000|accessdate=28 қазан 2012}}&lt;/ref&gt; 
Жаңа ұшақ сыйымдылығы одан үлкен [[Boeing 747|747]] ұшағынан аз болуы керек болды, осыған орай арнайы топ зерттеу жұмыстарын бастады.&lt;ref name=&quot;Aerlines&quot;&gt;{{cite web |last=Cannegieter |first=Roger |url=http://www.aerlines.nl/issue_31/31_Cannegieter_Ranging_Capabilities.pdf |title=Long Range vs. Ultra High Capacity|publisher=Aerlines.nl |accessdate=сәуір 8, 2010}}&lt;/ref&gt; 
&lt;ref name=&quot;BabejPollak&quot;&gt;{{Cite news | last1=Babej |first1=Marc E. |last2=Pollak |first2=Tim |url=http://www.forbes.com/2006/05/23/unsolicited-advice-advertising-cx_meb_0524boeing.html | title =Boeing Versus Airbus |work=Forbes |date=мамыр 24, 2006 |accessdate=сәуір 8, 2010}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Dreamliner logo.svg|thumb|''Dreamliner'' логотипі 2003 жылы шілдеде таныстырылды.|alt=The Dreamliner logo.]]
Sonic Cruiser-ді алмастыраты жобаға &quot;Boeing 7E7&quot; атауы берілді (өндірістік ішкі атауы: &quot;Y2&quot;).&lt;ref&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2003/march/cover.html |title=Maximizing the Middle, Finding the sweet spot in the market |publisher=Boeing Frontier magazine |date=March 2003}}&lt;/ref&gt; 
Boeing-тің Sonic Cruiser мен Boeing 7E7 ұшақтары аясында жасалған технологиялары компания өнімдерін жақсартуға бағытталған «Йеллоустоун жобасына» енгізілді (Boeing 7E7 осы жобаның алғашқы қадамы болды).&lt;ref name=&quot;Boe_787_power_on&quot;&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2008/q2/080620b_nr.html |title=Boeing Achieves 787 Power On | publisher =Boeing |date=маусым 20, 200}}&lt;/ref&gt; 
Boeing 7E7 концепциясының алғашқы суреттерінде ұшақта түсірілген кабина терезесі, төмендетілген ұшы және [[акула]] жүзбесіне ұқсас ұшақ құйрығы болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/articles/2007/10/22/218786/daydream-believer-how-different-is-the-boeing-787.html |title=Daydream believer: How different is the Boeing 787? |work=Flight International |accessdate=December 14, 2010}}&lt;/ref&gt; 
Алғашында &quot;E&quot; әріпі бірнеше мағынаны береді деп айтылды: тиімді (efficiency), қоршаған ортаға зиян келтірмейтін (environmentally friendly). Алайда кейін [[Boeing]] оны &quot;8&quot; санына ұқсас келеді деп хабарлады.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot; /&gt; 
[[2003 жыл]]ы [[шілде]]де 500 000 адам қатысқан онлайн дауыс беру нәтижесінде ұшаққа «Dreamliner» атауы берілді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2003/july/i_nan.html |title='Name Your Plane' sweepstakes |date= шілде 2003 |publisher=Boeing Frontiers Online |accessdate=September 28, 2007}}&lt;/ref&gt; 
Басқа атаулар қатарында eLiner , Global Cruiser және Stratoclimber болды.

[[Сурет:All Nippon Airways Boeing 787 Dreamliner two.jpg|thumb|left|All Nippon Airways 2004 жылы 50 ұшаққа тапсырысымен 787 Dreamliner бағдарламасына қосылды.|alt=B787 in launch customer All Nippon Airways' blue and white livery. In the background are two assembly halls, with huge doors facing left. Vehicles are parked in front of the halls.]]
[[2004 жыл]]ы [[26 сәуір]]де [[Жапония|жапондық]] [[All Nippon Airways]] (ANA) әуе компаниясы жаңа ұшақтың алғашқы тапсырыс берушісі болды: ANA 50 ұшаққа тапсырыс берді, ал олардың тапсырылуы [[2008 жыл]]дың аяғына белгіленді.&lt;ref&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2004/q2/nr_040426g.html |title=Boeing Launches 7E7 Dreamliner |work=Boeing |date=сәуір 26, 2004| accessdate=маусым 14, 2011}}&lt;/ref&gt; 
ANA тапсырыс берілген ұшақтардың 30 жергілікті әуе линияларына арналған Boeing 787-3 (бір класста 290-330 орынды), қалған 20 орта магистральді халықаралық қатынастарға арналған (мысалы, [[Токио]] Нарита - [[Бейжің]]) Boeing 787-8 нұсқасында (екі класста 210-250 орын) тапсырыс берді. Ұшақ ANA әуе компаниясына бұрын болмаған [[Денвер]], [[Мәскеу]] және [[Нью-Дели]] қалаларына жаңа бағыттарды ашуға мүмкіндік берді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.metrodenver.org/blog-tags/industries/ANA-Japan-Denver-international-flight.html |title=ANA says Denver still in hunt for non-stop to Tokyo |publisher=Metro Denver |date=сәуір 8, 2009 |accessdate=December 14, 2010}}&lt;/ref&gt; 
Boeing 787-3 және Boeing 787-8 ұшақтың алғашқы нұсқалар болды, ал Boeing 787-9 қолданысқа [[2010 жыл]]ы енгізілмек болды.

=== Жобалануы ===
787 ұшағын өдіруде алғаш рет көп алюмини беттері мен 50 000 біріктіру элементінің орнына бір алюминий құймыснан тұратын секциялар қолданылған.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rdmag.com/Featured-Articles/2006/11/The-Dream-of-Composites/ |title=The Dream of Composites |work=R&amp;D Magazine |date=қараша 20, 2006 |accessdate= қараша 23, 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name =rdmag_200707&gt;{{cite news |url=http://www.rdmag.com/Featured-Articles/2006/11/The-Dream-of-Composites/ |title=The Dream of Composites | work= RD mag | last =Walz | first1= Martha |date= қараша 20, 2006 |accessdate= September 2, 2011}}&lt;/ref&gt;
Boeing ұшаққа екі қозғалтқыш түрін таңдап алды: General Electric GEnx және Rolls-Royce Trent 1000.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot; /&gt;
Boeing 787-ні жасауда композитті материалдардың қолданылуы оның 767-ге қарағанда 20 %-ға үнемдірек екенін,&lt;ref name=AviationWeek_2009_0109&gt;{{cite web |url= http://www.aviationweek.com/aw/generic/story_generic.jsp?channel=comm&amp;id=news/WIND010909.xml&amp;headline=Boeing%20Rules%20Out%20787%20Window%20Change |title= Boeing Rules Out 787 Window Change |accessdate= маусым 14, 2011 | last =Norris | first= Guy |date= қаңтар 9, 2009 |work=[[Aviation Week]]}}&lt;/ref&gt; қозғалтқыштың пайдалылығы шамамен 40 %-ға жақсарғанын,&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.designnews.com/document.asp?doc_id=222308 |title=Design News – Features – Boeing's 'More Electric' 787 Dreamliner Spurs Engine Evolution |first= Joseph|last=Ogando|publisher=designnews.com |date=маусым 7, 2007| accessdate= September 7, 2011}}&lt;/ref&gt; аэродинамиканың жақсартылғанын хабарлады.&lt;ref name=start&gt;{{cite web |url= http://www.flightglobal.com/channels/mro/articles/2006/03/27/205611/dream-start.html | title=Dream start |first= Carole|last=Shifrin|work=Flight International|date=March 27, 2006|accessdate=September 7, 2011}}&lt;/ref&gt;
787-8 бен -9 ETOPS бойынша 330 минуттық ұшуға сертификатталуы керек болды.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Pandey |first=Mohan |title=How Boeing Defied the Airbus Challenge |year=2010 |publisher=Createspace |location=USA |isbn=978-1-4505-0113-2 |url=http://www.amazon.com/How-Boeing-Defied-Airbus-Challenge/dp/1450501133/ref=tmm_pap_title_0}}&lt;/ref&gt;

Жобалау барысында 787 моделі Boeing комапаниясының Transonic Wind Tunnel тоннелінде, QinetiQ компаниясының Франбородағы (Ұлыбритания) 5-метрлік аэродинамикалық трубасында, [[NASA]]-ның Ames Research орталығының аэродинамикалық трубасында, Францияның аэродинамиканы зерттеу агенттігінде (ONERA) сынақтан өтті. Соңғы нұсқаның сырт көрінісі қарапайым болап келді: алғашқыда ұсынылған ұшақтың ұшы мен кабина терезелері қарапайымға алмастырылды. 2004 жылдың соңында ұшаққа тапсырыстар саны 237-ге жетті.&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.reinforcedplastics.com/view/4282/boeings-787-trials-tribulations-and-restoring-the-dream/|title=Boeing's 787: trials, tribulations, and restoring the dream|work=Reinforced Plastics|accessdate=шілде 29, 2010|last=Marsh|first=George}}&lt;/ref&gt;
Алғашында 787-8 нұсқасы $ 120 млн бағаланды, бұл өндірісті таң қалдырған төмен нәтиже болды. 2007 жылы бағалар келесідей болып өзгертілді: 787-3 нұсқасы $ 146-151,5 млн, 787-8 нұсқасы $ 157-167 млн және 787-9 нұсқасы $ 189-200 млн.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://atwonline.com/aircraftenginescomponents/news/boeing-boosts-aircraft-prices-55-rising-cost-labor-materials-0309 |title=Boeing boosts aircraft prices 5.5% on rising cost of labor, materials |publisher=[[Air Transport World]] |date=маусым 26, 2007| accessdate=September 2, 2011}}&lt;/ref&gt;

=== Қолданысқа енгізілуі ===

== Нұсқалары ==
Dreamliner-дің ең алғашқы нұсқасы, қысқалау Boeing 787-8, [[2009 жыл]]дың [[желтоқсан]]ында ұша бастады. Кейінірек ұзағырақ Boeing 787-9 [[2013 жыл]]дың [[қыркүйек|қыркүйегінде]], одан кейін ең ұзын нұсқасы Boeing 787-10 [[2017 жыл]]дың [[наурыз]]ында ұша бастады. Бұл нұсқалар ИКАО ұшақ типінің белгілеушілерінің тізімінде сәйкесінше Boeing 788, Boeing 789 және Boeing 78X деп аталады. Қысқа қашықтықтағы Boeing 787-3 2010 жылы жойылды.

'''Boeing 787-8'''

Бастапқы Boeing 787-8 қанатының кеңдігі 56,7 м (186 фут). Әдеттегі сыйымдылығы 242 жолаушы және 7 355 теңіз милі (13 621 км; 8 464 миль) қашықтығы бар −8 787 отбасының базалық үлгісі болып табылады және [[2011 жыл]]ы қызметке бірінші болып кірді. Boeing 787-8 ескірген [[Boeing 767|Boeing 767-300ER]] және [[Airbus A330|Airbus A330-200]] ұшақтарын ауыстыруға, сондай-ақ бұрын үлкен ұшақтар үшін экономикалық тұрғыдан тиімсіз болған, жаңа нарықтарды кеңейтуге бағытталған&lt;ref&gt;https://simpleflying.com/boeing-787-increased-connectivity-new-city-pairs/&lt;/ref&gt;. [[2019 жыл]]дың [[қазан]] айында Boeing 787 тапсырыстың шамамен 29% Boeing 787-8 нұсқасы болды. 

'''Boeing 787-9'''

Boeing 787-8 сияқты қанатының кеңдігін сақтай отырып, Boeing 787-9 ұзартылған және күшейтілген нұсқа болып табылады, фюзеляж 20 фут (6,1 м) ұзағырақ және жоғары максималды ұшып көтерілу салмағы (MTOW) 54 500 фунт (24 700 кг). Ұшу қашықтығы 7 635 теңіз милі (8 786 миль; 14 140 км), үш класты конфигурацияда 296 жолаушыға арналған &lt;ref&gt;787 Dreamliner performance summary&lt;nowiki/&gt;https://www.boeing.com/commercial/787/by-design/#/all-model-performance-summary&lt;/ref&gt;. [[Boeing 767|Boeing 767-400ER]] және [[Airbus A330|Airbus A330-300]] ұшақтарын ауыстыруға бағытталған. Ол [[Airbus A330|Airbus A330-900]]бен бәсекелеседі.


'''Boeing 787-10'''

[[2017 жыл]]дың [[17 ақпан]]ында Boeing 787 ең ұзын нұсқасы 68,3 метрлік Boeing 787-10 шықты. 

[[2005 жыл]]дың [[желтоқсан]]ында Emirates және Qantas сұрауы бойынша Boeing 787-9 ұшағын 290-нан 310 жолаушыға дейін кеңейту мүмкіндігін зерттей бастады. Зерттеу барысында Boeing 787 әзірлеу бағдарламасы бойынша Boeing вице-президенті Майк Бэйр, сондай сыйымдылыққа басқа тұтынушылар қызығушылық білдірсе, бірден Boeing 787-10 әзірлеуді жалғастыру оңайырақ болғанын айтты. [[2013 жыл]]дың 30 мамырында Singapore Airlines 2018–2019 жылдары жеткізілетін 30 787-10 (Боинг бағдарламаны іске қосқан жағдайда) тапсырыс беретінін мәлімдеп, алғашқы тапсырыс беруші болды. 2013 жылдың 18 маусымында Boeing Париждегі Әуе Шоу барысында 102 ұшағына тапсырыстары немесе міндеттемелері бар 787-10 ұшағын сатты. Сатып алушылардың арасында Air Lease Corporation (30), Singapore Airlines (30), United Airlines (20), және British Airways (12) болды &lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20180719132838/http://active.boeing.com/commercial/orders/displaystandardreport.cfm?cboCurrentModel=787&amp;optReportType=AllModels&amp;cboAllModel=787&amp;ViewReportF=View+Report&lt;/ref&gt;.

== Техникалық сипаттамасы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+787 техникалық сипаттамасы
!Model
!787-8
!787-9
!787-10
|-
!Экипаж саны
| colspan=&quot;3&quot; |Екеу
|-
!Жолаушылар саны, 2-кластық
|242: 24J @85&quot; + 218Y @32&quot;
|290: 28J @85&quot; + 262Y @32&quot;
|330: 32J @85&quot; + 298Y @32&quot;
|-
!Жолаушылар саны, 1-кластық
|Max. 359, exit limit 381
|Max. 406, exit limit 420
|Max. 440, exit limit 440
|-
!Ұзындығы
|56.72 м.
|62.81 м.
|68.28 м.
|-
!Қанаты
| colspan=&quot;3&quot; |Көлемі 377 м.
|-
!Қанат кеңістігі
| colspan=&quot;3&quot; |Ұзындығы 60.12 м., орта аккорд 6.27 м.
|-
!Биіктігі
|16.92 м.
| colspan=&quot;2&quot; |17.02 м.
|-
!Фюзеляж
| colspan=&quot;3&quot; |Кабинаның ені: 5.49 метр
Сыртқы ені: 5.77 метр. Биіктігі: 5.94 м.
|-
!Жүк сыйымдылығы
|136.7 м³
28 LD3 or 9 (88×125) pallets
|172.5 м³
36 LD3 or 11 (96×125) pallets
|191.4 м³
40 LD3 or 13 (96×125) pallets
|-
!Максималды ұшу салмағы
|227,930 кг.
| colspan=&quot;2&quot; |254,011 кг.
|-
!Максималды жүктеме
|43,318 кг.
|52,587 кг.
|57,277 кг.
|-
!Жүксыз жұмыс салмағы
|119,950 кг.
|128,850 кг.
|135,500 кг.
|-
!Жанармай сыйымдылығы
|126,206 литр
101,323 кг.
| colspan=&quot;2&quot; |126,372 литр
101,456 кг.
|-
!Жылдамдығы
| colspan=&quot;3&quot; |Максимум.: Mach 0.90 (516 kН; 956 км/сағ) мах;
Круиздық: 0.85 (488 kН; 903 км/сағ) мах
|-
!Қашықтағы
|13,620 км.
|14,140 км.
|11,910 км.
|-
!Ұшуға қажетті қашықтық (Takeoff)
|2,600 м.
|2,800 м.
|2,800 м.
|-
!Максималды ұшу биіктігі (ceiling)
| colspan=&quot;2&quot; |13,100 м.
|12,500 м.
|-
!Қозғалтқыштар (×2)
| colspan=&quot;3&quot; |General Electric GEnx-1B or Rolls-Royce Trent 1000
|-
!Тарту күші (×2)
|64,000 фунт (280 kN)
|71,000 фунт (320 kN)
|76,000 фунт (340 kN)
|}

== Апаттар ==

== Тағы қараңыз ==
[[Airbus A350 XWB]]
== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

== Дереккөздер ==

== Сыртқы сілтемелер ==

{{Boeing ұшақтары}}

[[Санат:Boeing ұшақтары]]
[[Санат:Жолаушы ұшақтары]]</text>
      <sha1>0etl29w98zrnofnst5so3m7mcvtrsxe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575567</id>
      <parentid>3575566</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T15:11:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Нұсқалары */</comment>
      <origin>3575567</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25181" sha1="iocyoaze33zwpml5wfkxgr6l03k2ntb" xml:space="preserve">{{Ұшу аппараты
 |атауы                 = Boeing 787 Dreamliner
 |типі                  = Реактивті жолаушы ұшағы
 |өндірушісі            = [[Boeing]]
 |мемлекеті             = {{USA}}
 |суреті                = Boeing 787 landing with thrust reversers activated.jpg
 |қолтаңба              = Boeing 787 Dreamliner  ұшағы Варшава әуежайында
 |жобалаушысы           = [[Boeing]]
 |бас конструкторы      = 
 |алғашқы ұшуы          = [[2009 жыл]]ы [[15 желтоқсан]]
 |эксплуатация басталуы = [[2011 жыл]]ы [[26 қазан]]
 |эксплуатация аяқталуы = 
 |статусы               = Қолданыста, өндірілуде
 |негізгі эксплуатанты  = [[All Nippon Airways]]&lt;br /&gt;[[Japan Airlines]]&lt;br /&gt;[[United Airlines]]&lt;br /&gt;[[Air India]]
 |басқа эксплуатанттары = 
 |өндіріс жылдары       = [[2007 жыл]]дан бастап
 |шығарылған бірліктері = 66 ([[2013 жыл]]дың [[маусым]]ы)&lt;ref name=&quot;Boeing Orders and Deliveries&quot;&gt;[http://active.boeing.com/commercial/orders/index.cfm Boeing Commercial Airplanes - Orders and Deliveries]&lt;/ref&gt;
 |жобалау құны          = $32 млрд ([[2011 жыл]]ғы [[Boeing]] шығыны)&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Gates, Dominic |title=Boeing celebrates 787 delivery as program's costs top $32 billion|url=http://seattletimes.nwsource.com/html/businesstechnology/2016310102_boeing25.html |work=The Seattle Times |date=September 24, 2011 |accessdate=September 26, 2011}}&lt;/ref&gt; 
 |бірлігінің құны       = 787-8: $206,8 млн&lt;ref name=&quot;prices&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.boeing.com/commercial/prices/|title=Boeing Commercial Airplanes prices|publisher=Boeing|accessdate=тамыз 7, 2012|archiveurl=http://www.webcitation.org/6DAWELAd8|archivedate=2012-12-25}}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt;787-9: $243,6 млн&lt;ref name=&quot;prices&quot;/&gt;
 |базалық моделі        = 
 |бөлек мақалалары бар нұсқалар = 
 |ортаққордағы санаты   = Boeing 787
}}
'''Boeing 787 Dreamliner''' — американдық [[Boeing]] корпорация жасап шығарған кең фюзеляжды екіқозғалтқышты реактивті жолаушы ұшағы. Ұшақ нұсқаларына байланысты 210-нан 330 жолаушыны тасымалдай алады. [[Boeing]] компаниясының хабарлауынша, бұл компанияның ең үнемді ұшағы және фюзеляжы негізінен композитті материалдан жасалған әлемдегі ең үлкен ұшақ.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot;&gt;{{cite book | last1 =Norris | first1= G | last2= Thomas | first2= G | last3= Wagner | first3= M | last4= Forbes Smith | first4= C |title=Boeing 787 Dreamliner – Flying Redefined |publisher=Aerospace Technical Publications International |year=2005 |isbn= 0-9752341-2-9}}&lt;/ref&gt; 787 ұшағы өзі алмастырған [[Boeing 767]] ұшағына қарағанда 20 %-ға аз жанармай қолданады.&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.flightglobal.com/news/articles/powering-the-dream-atypical-paths-to-boeing-787-eis-362160/ |title=Powering the Dream: Atypical paths to Boeing 787 EIS |author= Croft, Jon |publisher= Flight International |date= 17 қазан 2011 |accessdate= қаңтар 20, 2013}}&lt;/ref&gt; Dreamliner-дің басты ерекшеліктері: ұшудың электронды жүйелердің, 4 беткері әйнек, қозғалтқыш гондоласындағы шудан қорғайтын шеврондар және ұшақ ұшының жатық контуры. Ұшақ өзінен үлкенірек [[Boeing 777|777]] моделімен типтес болғандықтан ұшқыштар екі ұшақты басқару үшін бір квалификацияны меңгереді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://fsims.faa.gov/wdocs/fsb/b-787_fsb.pdf |title=Flight Standardization Board Report|date=тамыз 25, 2011 |work=[[Federal Aviation Administration]] |accessdate=қараша 8, 2011}}&lt;/ref&gt;

[[2005 жыл]]дың [[28 қаңтар]]ына дейін ұшақ Boeing 7E7 деген уақытша атпен белгілі болды.&lt;ref name=&quot;Designation&quot;&gt;{{Cite press release |title=Boeing Gives the Boeing 7E7 Dreamliner a Model Designation |publisher=Boeing |date=қаңтар 28, 2005 |url=http://www.boeing.com/news/releases/2005/q1/nr_050128g.html | accessdate=маусым 14, 2011}}&lt;/ref&gt; Алғашқы 787 [[2007 жыл]]ы [[8 шілде]]де Эверетт қаласындағы (Вашингтон штаты) Boeing компаниясының зауытынан шығарылып бұқара алдында көрсетілді. Бұл кезде ұшаққа 677 тапсырыс түскен болатын.&lt;ref name=&quot;677 orders&quot;&gt;{{Cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2007/q3/070708b_nr.html |title=Boeing Celebrates the Premiere of the 787 Dreamliner |publisher=Boeing|date=шілде 8, 2007 |accessdate=қаңтар 21, 2011}}&lt;/ref&gt; [[2013 жыл]]дың [[мамыр]]ына қарай Boeing 787 ұшағына 58 тапсырыс берушіден 890 ұшаққа тапсырыс жасалды. Оның ең көбі International Lease Finance Corporation (ILFC) компаниясынан түсті.

.

== Тарихы ==
=== Алғышарттары ===
[[1990 жыл]]дардың соңында [[Boeing]] 747-400 және [[Boeing 767|767]] ұшақтарының сатылымы төмендеуіне байланысты оларды алмастыратын жаңа ұшақтың бағдарламасын қарастыра бастады. Компания 2 жаңа ұшақты ұсынды. Біріншісі — Boeing 747X, ол Boeing 747-400 ұшағын ұзарту және жақсарту арқылы жасалмақ болған. Ал екіншісі — Sonic Cruiser, ол 767 ұшағымен бірдей мөлшерде жанармай шығындай отырып одан 15 % артық жылдамдықпен (шамамен 0,98 М) ұша алатын.&lt;ref name=&quot;need-speed&quot;&gt;{{cite web|last=Gunter|first=Lori|url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2002/july/i_ca2.html |title=The Need for Speed, Boeing's Sonic Cruiser team focuses on the future|publisher=Boeing Frontier magazine|date=шілде 2002| accessdate =қаңтар 21, 2011}}&lt;/ref&gt; 
Boeing 747X ұшағына қызығушылық болмады, ал Sonic Criuser болашағы жарқын көрінді. Бірнеше ірі [[АҚШ]] әуе компаниялары, [[Continental Airlines]]-пен қоса, Sonic Criuser концепциясына назар аударды, алайда олар ұшақты қолдану шығынына қатысты қамкөңіл көрсетті.&lt;ref name=&quot;Forbes_Sonic_Cruiser_20010528&quot;&gt;{{cite news|title=Paper plane: That Mach 0.95 Sonic Cruiser from Boeing will never fly. Here's why. |last=Banks |first=Howard |work=Forbes |date=мамыр 28, 2001 |url=http://members.forbes.com/global/2001/0528/056.html | accessdate =маусым 7, 2007}}&lt;/ref&gt;

[[2001 жыл]]дың [[11 қыркүйек|11 қыркүйегіндегі]] лаңкестік актілер мен мұнай бағасының өсуі әлемдік ұшақ нарығына өзгеріс әкелді: енді әуе компанияларын жылдамдық емес, үнемділік қызықтырды. Сол кезде ең көп залал шеккен әуе тасымалдаушылары, әсіресе [[АҚШ]] компаниялары, Sonic Cruiser-дің мүмкін тапсырыс берушілері болған. Сондықтан [[2002 жыл]]ы [[20 желтоқсан]]да Boeing Sonic Cruiser жобасынан бас тартатынын мәлімдеді. [[2003 жыл]]ы [[29 қаңтар]]да компания өз бағытынын өзгеретінін мәлімдеді: Boeing Sonic Cruiser технологияларын қолдана отырып қарапайым пішімдегі Boeing 7E7 ұшағын жасайтынын айтты.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|agency=Associated Press |url=http://seattletimes.com/html/nationworld/2009373399_apusboeing787historyglance.html|title=History of the Boeing 787|work=Seattle Times| date =маусым 23, 2000|accessdate=28 қазан 2012}}&lt;/ref&gt; 
Жаңа ұшақ сыйымдылығы одан үлкен [[Boeing 747|747]] ұшағынан аз болуы керек болды, осыған орай арнайы топ зерттеу жұмыстарын бастады.&lt;ref name=&quot;Aerlines&quot;&gt;{{cite web |last=Cannegieter |first=Roger |url=http://www.aerlines.nl/issue_31/31_Cannegieter_Ranging_Capabilities.pdf |title=Long Range vs. Ultra High Capacity|publisher=Aerlines.nl |accessdate=сәуір 8, 2010}}&lt;/ref&gt; 
&lt;ref name=&quot;BabejPollak&quot;&gt;{{Cite news | last1=Babej |first1=Marc E. |last2=Pollak |first2=Tim |url=http://www.forbes.com/2006/05/23/unsolicited-advice-advertising-cx_meb_0524boeing.html | title =Boeing Versus Airbus |work=Forbes |date=мамыр 24, 2006 |accessdate=сәуір 8, 2010}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Dreamliner logo.svg|thumb|''Dreamliner'' логотипі 2003 жылы шілдеде таныстырылды.|alt=The Dreamliner logo.]]
Sonic Cruiser-ді алмастыраты жобаға &quot;Boeing 7E7&quot; атауы берілді (өндірістік ішкі атауы: &quot;Y2&quot;).&lt;ref&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2003/march/cover.html |title=Maximizing the Middle, Finding the sweet spot in the market |publisher=Boeing Frontier magazine |date=March 2003}}&lt;/ref&gt; 
Boeing-тің Sonic Cruiser мен Boeing 7E7 ұшақтары аясында жасалған технологиялары компания өнімдерін жақсартуға бағытталған «Йеллоустоун жобасына» енгізілді (Boeing 7E7 осы жобаның алғашқы қадамы болды).&lt;ref name=&quot;Boe_787_power_on&quot;&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2008/q2/080620b_nr.html |title=Boeing Achieves 787 Power On | publisher =Boeing |date=маусым 20, 200}}&lt;/ref&gt; 
Boeing 7E7 концепциясының алғашқы суреттерінде ұшақта түсірілген кабина терезесі, төмендетілген ұшы және [[акула]] жүзбесіне ұқсас ұшақ құйрығы болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/articles/2007/10/22/218786/daydream-believer-how-different-is-the-boeing-787.html |title=Daydream believer: How different is the Boeing 787? |work=Flight International |accessdate=December 14, 2010}}&lt;/ref&gt; 
Алғашында &quot;E&quot; әріпі бірнеше мағынаны береді деп айтылды: тиімді (efficiency), қоршаған ортаға зиян келтірмейтін (environmentally friendly). Алайда кейін [[Boeing]] оны &quot;8&quot; санына ұқсас келеді деп хабарлады.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot; /&gt; 
[[2003 жыл]]ы [[шілде]]де 500 000 адам қатысқан онлайн дауыс беру нәтижесінде ұшаққа «Dreamliner» атауы берілді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2003/july/i_nan.html |title='Name Your Plane' sweepstakes |date= шілде 2003 |publisher=Boeing Frontiers Online |accessdate=September 28, 2007}}&lt;/ref&gt; 
Басқа атаулар қатарында eLiner , Global Cruiser және Stratoclimber болды.

[[Сурет:All Nippon Airways Boeing 787 Dreamliner two.jpg|thumb|left|All Nippon Airways 2004 жылы 50 ұшаққа тапсырысымен 787 Dreamliner бағдарламасына қосылды.|alt=B787 in launch customer All Nippon Airways' blue and white livery. In the background are two assembly halls, with huge doors facing left. Vehicles are parked in front of the halls.]]
[[2004 жыл]]ы [[26 сәуір]]де [[Жапония|жапондық]] [[All Nippon Airways]] (ANA) әуе компаниясы жаңа ұшақтың алғашқы тапсырыс берушісі болды: ANA 50 ұшаққа тапсырыс берді, ал олардың тапсырылуы [[2008 жыл]]дың аяғына белгіленді.&lt;ref&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2004/q2/nr_040426g.html |title=Boeing Launches 7E7 Dreamliner |work=Boeing |date=сәуір 26, 2004| accessdate=маусым 14, 2011}}&lt;/ref&gt; 
ANA тапсырыс берілген ұшақтардың 30 жергілікті әуе линияларына арналған Boeing 787-3 (бір класста 290-330 орынды), қалған 20 орта магистральді халықаралық қатынастарға арналған (мысалы, [[Токио]] Нарита - [[Бейжің]]) Boeing 787-8 нұсқасында (екі класста 210-250 орын) тапсырыс берді. Ұшақ ANA әуе компаниясына бұрын болмаған [[Денвер]], [[Мәскеу]] және [[Нью-Дели]] қалаларына жаңа бағыттарды ашуға мүмкіндік берді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.metrodenver.org/blog-tags/industries/ANA-Japan-Denver-international-flight.html |title=ANA says Denver still in hunt for non-stop to Tokyo |publisher=Metro Denver |date=сәуір 8, 2009 |accessdate=December 14, 2010}}&lt;/ref&gt; 
Boeing 787-3 және Boeing 787-8 ұшақтың алғашқы нұсқалар болды, ал Boeing 787-9 қолданысқа [[2010 жыл]]ы енгізілмек болды.

=== Жобалануы ===
787 ұшағын өдіруде алғаш рет көп алюмини беттері мен 50 000 біріктіру элементінің орнына бір алюминий құймыснан тұратын секциялар қолданылған.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rdmag.com/Featured-Articles/2006/11/The-Dream-of-Composites/ |title=The Dream of Composites |work=R&amp;D Magazine |date=қараша 20, 2006 |accessdate= қараша 23, 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name =rdmag_200707&gt;{{cite news |url=http://www.rdmag.com/Featured-Articles/2006/11/The-Dream-of-Composites/ |title=The Dream of Composites | work= RD mag | last =Walz | first1= Martha |date= қараша 20, 2006 |accessdate= September 2, 2011}}&lt;/ref&gt;
Boeing ұшаққа екі қозғалтқыш түрін таңдап алды: General Electric GEnx және Rolls-Royce Trent 1000.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot; /&gt;
Boeing 787-ні жасауда композитті материалдардың қолданылуы оның 767-ге қарағанда 20 %-ға үнемдірек екенін,&lt;ref name=AviationWeek_2009_0109&gt;{{cite web |url= http://www.aviationweek.com/aw/generic/story_generic.jsp?channel=comm&amp;id=news/WIND010909.xml&amp;headline=Boeing%20Rules%20Out%20787%20Window%20Change |title= Boeing Rules Out 787 Window Change |accessdate= маусым 14, 2011 | last =Norris | first= Guy |date= қаңтар 9, 2009 |work=[[Aviation Week]]}}&lt;/ref&gt; қозғалтқыштың пайдалылығы шамамен 40 %-ға жақсарғанын,&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.designnews.com/document.asp?doc_id=222308 |title=Design News – Features – Boeing's 'More Electric' 787 Dreamliner Spurs Engine Evolution |first= Joseph|last=Ogando|publisher=designnews.com |date=маусым 7, 2007| accessdate= September 7, 2011}}&lt;/ref&gt; аэродинамиканың жақсартылғанын хабарлады.&lt;ref name=start&gt;{{cite web |url= http://www.flightglobal.com/channels/mro/articles/2006/03/27/205611/dream-start.html | title=Dream start |first= Carole|last=Shifrin|work=Flight International|date=March 27, 2006|accessdate=September 7, 2011}}&lt;/ref&gt;
787-8 бен -9 ETOPS бойынша 330 минуттық ұшуға сертификатталуы керек болды.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Pandey |first=Mohan |title=How Boeing Defied the Airbus Challenge |year=2010 |publisher=Createspace |location=USA |isbn=978-1-4505-0113-2 |url=http://www.amazon.com/How-Boeing-Defied-Airbus-Challenge/dp/1450501133/ref=tmm_pap_title_0}}&lt;/ref&gt;

Жобалау барысында 787 моделі Boeing комапаниясының Transonic Wind Tunnel тоннелінде, QinetiQ компаниясының Франбородағы (Ұлыбритания) 5-метрлік аэродинамикалық трубасында, [[NASA]]-ның Ames Research орталығының аэродинамикалық трубасында, Францияның аэродинамиканы зерттеу агенттігінде (ONERA) сынақтан өтті. Соңғы нұсқаның сырт көрінісі қарапайым болап келді: алғашқыда ұсынылған ұшақтың ұшы мен кабина терезелері қарапайымға алмастырылды. 2004 жылдың соңында ұшаққа тапсырыстар саны 237-ге жетті.&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.reinforcedplastics.com/view/4282/boeings-787-trials-tribulations-and-restoring-the-dream/|title=Boeing's 787: trials, tribulations, and restoring the dream|work=Reinforced Plastics|accessdate=шілде 29, 2010|last=Marsh|first=George}}&lt;/ref&gt;
Алғашында 787-8 нұсқасы $ 120 млн бағаланды, бұл өндірісті таң қалдырған төмен нәтиже болды. 2007 жылы бағалар келесідей болып өзгертілді: 787-3 нұсқасы $ 146-151,5 млн, 787-8 нұсқасы $ 157-167 млн және 787-9 нұсқасы $ 189-200 млн.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://atwonline.com/aircraftenginescomponents/news/boeing-boosts-aircraft-prices-55-rising-cost-labor-materials-0309 |title=Boeing boosts aircraft prices 5.5% on rising cost of labor, materials |publisher=[[Air Transport World]] |date=маусым 26, 2007| accessdate=September 2, 2011}}&lt;/ref&gt;

=== Қолданысқа енгізілуі ===

== Нұсқалары ==
Dreamliner-дің ең алғашқы нұсқасы, қысқалау Boeing 787-8, [[2009 жыл]]дың [[желтоқсан]]ында ұша бастады. Кейінірек ұзағырақ Boeing 787-9 [[2013 жыл]]дың [[қыркүйек|қыркүйегінде]], одан кейін ең ұзын нұсқасы Boeing 787-10 [[2017 жыл]]дың [[наурыз]]ында ұша бастады. Бұл нұсқалар ИКАО ұшақ типінің белгілеушілерінің тізімінде сәйкесінше Boeing 788, Boeing 789 және Boeing 78X деп аталады. Қысқа қашықтықтағы Boeing 787-3 2010 жылы жойылды.

'''Boeing 787-8'''

Бастапқы Boeing 787-8 қанатының кеңдігі 56,7 м (186 фут). Әдеттегі сыйымдылығы 242 жолаушы және 7 355 теңіз милі (13 621 км; 8 464 миль) қашықтығы бар −8 787 отбасының базалық үлгісі болып табылады және [[2011 жыл]]ы қызметке бірінші болып кірді. Boeing 787-8 ескірген [[Boeing 767|Boeing 767-300ER]] және [[Airbus A330|Airbus A330-200]] ұшақтарын ауыстыруға, сондай-ақ бұрын үлкен ұшақтар үшін экономикалық тұрғыдан тиімсіз болған, жаңа нарықтарды кеңейтуге бағытталған&lt;ref&gt;https://simpleflying.com/boeing-787-increased-connectivity-new-city-pairs/&lt;/ref&gt;. [[2019 жыл]]дың [[қазан]] айында Boeing 787 тапсырыстың шамамен 29% Boeing 787-8 нұсқасы болды. 

'''Boeing 787-9'''

Boeing 787-8 сияқты қанатының кеңдігін сақтай отырып, Boeing 787-9 ұзартылған және күшейтілген нұсқа болып табылады, фюзеляж 20 фут (6,1 м) ұзағырақ және жоғары максималды ұшып көтерілу салмағы (MTOW) 54 500 фунт (24 700 кг). Ұшу қашықтығы 7 635 теңіз милі (8 786 миль; 14 140 км), үш класты конфигурацияда 296 жолаушыға арналған &lt;ref&gt;787 Dreamliner performance summary&lt;nowiki/&gt;https://www.boeing.com/commercial/787/by-design/#/all-model-performance-summary&lt;/ref&gt;. [[Boeing 767|Boeing 767-400ER]] және [[Airbus A330|Airbus A330-300]] ұшақтарын ауыстыруға бағытталған. Ол [[Airbus A330|Airbus A330-900]]бен бәсекелеседі.


'''Boeing 787-10'''

[[2017 жыл]]дың [[17 ақпан]]ында Boeing 787 ең ұзын нұсқасы 68,3 метрлік Boeing 787-10 шықты. 

[[2005 жыл]]дың [[желтоқсан]]ында Emirates және Qantas сұрауы бойынша Boeing 787-9 ұшағын 290-нан 310 жолаушыға дейін кеңейту мүмкіндігін зерттей бастады. Зерттеу барысында Boeing 787 әзірлеу бағдарламасы бойынша Boeing вице-президенті Майк Бэйр, сондай сыйымдылыққа басқа тұтынушылар қызығушылық білдірсе, бірден Boeing 787-10 әзірлеуді жалғастыру оңайырақ болғанын айтты. [[2013 жыл]]дың [[30 мамыр]]ында Singapore Airlines 2018–2019 жылдары жеткізілетін 30 787-10 (Боинг бағдарламаны іске қосқан жағдайда) тапсырыс беретінін мәлімдеп, алғашқы тапсырыс беруші болды. 2013 жылдың 18 маусымында Boeing Париждегі Әуе Шоу барысында 102 ұшағына тапсырыстары немесе міндеттемелері бар 787-10 ұшағын сатты. Сатып алушылардың арасында Air Lease Corporation (30), Singapore Airlines (30), United Airlines (20), және British Airways (12) болды &lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20180719132838/http://active.boeing.com/commercial/orders/displaystandardreport.cfm?cboCurrentModel=787&amp;optReportType=AllModels&amp;cboAllModel=787&amp;ViewReportF=View+Report&lt;/ref&gt;.

== Техникалық сипаттамасы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+787 техникалық сипаттамасы
!Model
!787-8
!787-9
!787-10
|-
!Экипаж саны
| colspan=&quot;3&quot; |Екеу
|-
!Жолаушылар саны, 2-кластық
|242: 24J @85&quot; + 218Y @32&quot;
|290: 28J @85&quot; + 262Y @32&quot;
|330: 32J @85&quot; + 298Y @32&quot;
|-
!Жолаушылар саны, 1-кластық
|Max. 359, exit limit 381
|Max. 406, exit limit 420
|Max. 440, exit limit 440
|-
!Ұзындығы
|56.72 м.
|62.81 м.
|68.28 м.
|-
!Қанаты
| colspan=&quot;3&quot; |Көлемі 377 м.
|-
!Қанат кеңістігі
| colspan=&quot;3&quot; |Ұзындығы 60.12 м., орта аккорд 6.27 м.
|-
!Биіктігі
|16.92 м.
| colspan=&quot;2&quot; |17.02 м.
|-
!Фюзеляж
| colspan=&quot;3&quot; |Кабинаның ені: 5.49 метр
Сыртқы ені: 5.77 метр. Биіктігі: 5.94 м.
|-
!Жүк сыйымдылығы
|136.7 м³
28 LD3 or 9 (88×125) pallets
|172.5 м³
36 LD3 or 11 (96×125) pallets
|191.4 м³
40 LD3 or 13 (96×125) pallets
|-
!Максималды ұшу салмағы
|227,930 кг.
| colspan=&quot;2&quot; |254,011 кг.
|-
!Максималды жүктеме
|43,318 кг.
|52,587 кг.
|57,277 кг.
|-
!Жүксыз жұмыс салмағы
|119,950 кг.
|128,850 кг.
|135,500 кг.
|-
!Жанармай сыйымдылығы
|126,206 литр
101,323 кг.
| colspan=&quot;2&quot; |126,372 литр
101,456 кг.
|-
!Жылдамдығы
| colspan=&quot;3&quot; |Максимум.: Mach 0.90 (516 kН; 956 км/сағ) мах;
Круиздық: 0.85 (488 kН; 903 км/сағ) мах
|-
!Қашықтағы
|13,620 км.
|14,140 км.
|11,910 км.
|-
!Ұшуға қажетті қашықтық (Takeoff)
|2,600 м.
|2,800 м.
|2,800 м.
|-
!Максималды ұшу биіктігі (ceiling)
| colspan=&quot;2&quot; |13,100 м.
|12,500 м.
|-
!Қозғалтқыштар (×2)
| colspan=&quot;3&quot; |General Electric GEnx-1B or Rolls-Royce Trent 1000
|-
!Тарту күші (×2)
|64,000 фунт (280 kN)
|71,000 фунт (320 kN)
|76,000 фунт (340 kN)
|}

== Апаттар ==

== Тағы қараңыз ==
[[Airbus A350 XWB]]
== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

== Дереккөздер ==

== Сыртқы сілтемелер ==

{{Boeing ұшақтары}}

[[Санат:Boeing ұшақтары]]
[[Санат:Жолаушы ұшақтары]]</text>
      <sha1>iocyoaze33zwpml5wfkxgr6l03k2ntb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575568</id>
      <parentid>3575567</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T15:12:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Нұсқалары */</comment>
      <origin>3575568</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25200" sha1="t3t2yfhs201segrg43x67zter7w8edq" xml:space="preserve">{{Ұшу аппараты
 |атауы                 = Boeing 787 Dreamliner
 |типі                  = Реактивті жолаушы ұшағы
 |өндірушісі            = [[Boeing]]
 |мемлекеті             = {{USA}}
 |суреті                = Boeing 787 landing with thrust reversers activated.jpg
 |қолтаңба              = Boeing 787 Dreamliner  ұшағы Варшава әуежайында
 |жобалаушысы           = [[Boeing]]
 |бас конструкторы      = 
 |алғашқы ұшуы          = [[2009 жыл]]ы [[15 желтоқсан]]
 |эксплуатация басталуы = [[2011 жыл]]ы [[26 қазан]]
 |эксплуатация аяқталуы = 
 |статусы               = Қолданыста, өндірілуде
 |негізгі эксплуатанты  = [[All Nippon Airways]]&lt;br /&gt;[[Japan Airlines]]&lt;br /&gt;[[United Airlines]]&lt;br /&gt;[[Air India]]
 |басқа эксплуатанттары = 
 |өндіріс жылдары       = [[2007 жыл]]дан бастап
 |шығарылған бірліктері = 66 ([[2013 жыл]]дың [[маусым]]ы)&lt;ref name=&quot;Boeing Orders and Deliveries&quot;&gt;[http://active.boeing.com/commercial/orders/index.cfm Boeing Commercial Airplanes - Orders and Deliveries]&lt;/ref&gt;
 |жобалау құны          = $32 млрд ([[2011 жыл]]ғы [[Boeing]] шығыны)&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Gates, Dominic |title=Boeing celebrates 787 delivery as program's costs top $32 billion|url=http://seattletimes.nwsource.com/html/businesstechnology/2016310102_boeing25.html |work=The Seattle Times |date=September 24, 2011 |accessdate=September 26, 2011}}&lt;/ref&gt; 
 |бірлігінің құны       = 787-8: $206,8 млн&lt;ref name=&quot;prices&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.boeing.com/commercial/prices/|title=Boeing Commercial Airplanes prices|publisher=Boeing|accessdate=тамыз 7, 2012|archiveurl=http://www.webcitation.org/6DAWELAd8|archivedate=2012-12-25}}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt;787-9: $243,6 млн&lt;ref name=&quot;prices&quot;/&gt;
 |базалық моделі        = 
 |бөлек мақалалары бар нұсқалар = 
 |ортаққордағы санаты   = Boeing 787
}}
'''Boeing 787 Dreamliner''' — американдық [[Boeing]] корпорация жасап шығарған кең фюзеляжды екіқозғалтқышты реактивті жолаушы ұшағы. Ұшақ нұсқаларына байланысты 210-нан 330 жолаушыны тасымалдай алады. [[Boeing]] компаниясының хабарлауынша, бұл компанияның ең үнемді ұшағы және фюзеляжы негізінен композитті материалдан жасалған әлемдегі ең үлкен ұшақ.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot;&gt;{{cite book | last1 =Norris | first1= G | last2= Thomas | first2= G | last3= Wagner | first3= M | last4= Forbes Smith | first4= C |title=Boeing 787 Dreamliner – Flying Redefined |publisher=Aerospace Technical Publications International |year=2005 |isbn= 0-9752341-2-9}}&lt;/ref&gt; 787 ұшағы өзі алмастырған [[Boeing 767]] ұшағына қарағанда 20 %-ға аз жанармай қолданады.&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.flightglobal.com/news/articles/powering-the-dream-atypical-paths-to-boeing-787-eis-362160/ |title=Powering the Dream: Atypical paths to Boeing 787 EIS |author= Croft, Jon |publisher= Flight International |date= 17 қазан 2011 |accessdate= қаңтар 20, 2013}}&lt;/ref&gt; Dreamliner-дің басты ерекшеліктері: ұшудың электронды жүйелердің, 4 беткері әйнек, қозғалтқыш гондоласындағы шудан қорғайтын шеврондар және ұшақ ұшының жатық контуры. Ұшақ өзінен үлкенірек [[Boeing 777|777]] моделімен типтес болғандықтан ұшқыштар екі ұшақты басқару үшін бір квалификацияны меңгереді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://fsims.faa.gov/wdocs/fsb/b-787_fsb.pdf |title=Flight Standardization Board Report|date=тамыз 25, 2011 |work=[[Federal Aviation Administration]] |accessdate=қараша 8, 2011}}&lt;/ref&gt;

[[2005 жыл]]дың [[28 қаңтар]]ына дейін ұшақ Boeing 7E7 деген уақытша атпен белгілі болды.&lt;ref name=&quot;Designation&quot;&gt;{{Cite press release |title=Boeing Gives the Boeing 7E7 Dreamliner a Model Designation |publisher=Boeing |date=қаңтар 28, 2005 |url=http://www.boeing.com/news/releases/2005/q1/nr_050128g.html | accessdate=маусым 14, 2011}}&lt;/ref&gt; Алғашқы 787 [[2007 жыл]]ы [[8 шілде]]де Эверетт қаласындағы (Вашингтон штаты) Boeing компаниясының зауытынан шығарылып бұқара алдында көрсетілді. Бұл кезде ұшаққа 677 тапсырыс түскен болатын.&lt;ref name=&quot;677 orders&quot;&gt;{{Cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2007/q3/070708b_nr.html |title=Boeing Celebrates the Premiere of the 787 Dreamliner |publisher=Boeing|date=шілде 8, 2007 |accessdate=қаңтар 21, 2011}}&lt;/ref&gt; [[2013 жыл]]дың [[мамыр]]ына қарай Boeing 787 ұшағына 58 тапсырыс берушіден 890 ұшаққа тапсырыс жасалды. Оның ең көбі International Lease Finance Corporation (ILFC) компаниясынан түсті.

.

== Тарихы ==
=== Алғышарттары ===
[[1990 жыл]]дардың соңында [[Boeing]] 747-400 және [[Boeing 767|767]] ұшақтарының сатылымы төмендеуіне байланысты оларды алмастыратын жаңа ұшақтың бағдарламасын қарастыра бастады. Компания 2 жаңа ұшақты ұсынды. Біріншісі — Boeing 747X, ол Boeing 747-400 ұшағын ұзарту және жақсарту арқылы жасалмақ болған. Ал екіншісі — Sonic Cruiser, ол 767 ұшағымен бірдей мөлшерде жанармай шығындай отырып одан 15 % артық жылдамдықпен (шамамен 0,98 М) ұша алатын.&lt;ref name=&quot;need-speed&quot;&gt;{{cite web|last=Gunter|first=Lori|url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2002/july/i_ca2.html |title=The Need for Speed, Boeing's Sonic Cruiser team focuses on the future|publisher=Boeing Frontier magazine|date=шілде 2002| accessdate =қаңтар 21, 2011}}&lt;/ref&gt; 
Boeing 747X ұшағына қызығушылық болмады, ал Sonic Criuser болашағы жарқын көрінді. Бірнеше ірі [[АҚШ]] әуе компаниялары, [[Continental Airlines]]-пен қоса, Sonic Criuser концепциясына назар аударды, алайда олар ұшақты қолдану шығынына қатысты қамкөңіл көрсетті.&lt;ref name=&quot;Forbes_Sonic_Cruiser_20010528&quot;&gt;{{cite news|title=Paper plane: That Mach 0.95 Sonic Cruiser from Boeing will never fly. Here's why. |last=Banks |first=Howard |work=Forbes |date=мамыр 28, 2001 |url=http://members.forbes.com/global/2001/0528/056.html | accessdate =маусым 7, 2007}}&lt;/ref&gt;

[[2001 жыл]]дың [[11 қыркүйек|11 қыркүйегіндегі]] лаңкестік актілер мен мұнай бағасының өсуі әлемдік ұшақ нарығына өзгеріс әкелді: енді әуе компанияларын жылдамдық емес, үнемділік қызықтырды. Сол кезде ең көп залал шеккен әуе тасымалдаушылары, әсіресе [[АҚШ]] компаниялары, Sonic Cruiser-дің мүмкін тапсырыс берушілері болған. Сондықтан [[2002 жыл]]ы [[20 желтоқсан]]да Boeing Sonic Cruiser жобасынан бас тартатынын мәлімдеді. [[2003 жыл]]ы [[29 қаңтар]]да компания өз бағытынын өзгеретінін мәлімдеді: Boeing Sonic Cruiser технологияларын қолдана отырып қарапайым пішімдегі Boeing 7E7 ұшағын жасайтынын айтты.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|agency=Associated Press |url=http://seattletimes.com/html/nationworld/2009373399_apusboeing787historyglance.html|title=History of the Boeing 787|work=Seattle Times| date =маусым 23, 2000|accessdate=28 қазан 2012}}&lt;/ref&gt; 
Жаңа ұшақ сыйымдылығы одан үлкен [[Boeing 747|747]] ұшағынан аз болуы керек болды, осыған орай арнайы топ зерттеу жұмыстарын бастады.&lt;ref name=&quot;Aerlines&quot;&gt;{{cite web |last=Cannegieter |first=Roger |url=http://www.aerlines.nl/issue_31/31_Cannegieter_Ranging_Capabilities.pdf |title=Long Range vs. Ultra High Capacity|publisher=Aerlines.nl |accessdate=сәуір 8, 2010}}&lt;/ref&gt; 
&lt;ref name=&quot;BabejPollak&quot;&gt;{{Cite news | last1=Babej |first1=Marc E. |last2=Pollak |first2=Tim |url=http://www.forbes.com/2006/05/23/unsolicited-advice-advertising-cx_meb_0524boeing.html | title =Boeing Versus Airbus |work=Forbes |date=мамыр 24, 2006 |accessdate=сәуір 8, 2010}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Dreamliner logo.svg|thumb|''Dreamliner'' логотипі 2003 жылы шілдеде таныстырылды.|alt=The Dreamliner logo.]]
Sonic Cruiser-ді алмастыраты жобаға &quot;Boeing 7E7&quot; атауы берілді (өндірістік ішкі атауы: &quot;Y2&quot;).&lt;ref&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2003/march/cover.html |title=Maximizing the Middle, Finding the sweet spot in the market |publisher=Boeing Frontier magazine |date=March 2003}}&lt;/ref&gt; 
Boeing-тің Sonic Cruiser мен Boeing 7E7 ұшақтары аясында жасалған технологиялары компания өнімдерін жақсартуға бағытталған «Йеллоустоун жобасына» енгізілді (Boeing 7E7 осы жобаның алғашқы қадамы болды).&lt;ref name=&quot;Boe_787_power_on&quot;&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2008/q2/080620b_nr.html |title=Boeing Achieves 787 Power On | publisher =Boeing |date=маусым 20, 200}}&lt;/ref&gt; 
Boeing 7E7 концепциясының алғашқы суреттерінде ұшақта түсірілген кабина терезесі, төмендетілген ұшы және [[акула]] жүзбесіне ұқсас ұшақ құйрығы болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/articles/2007/10/22/218786/daydream-believer-how-different-is-the-boeing-787.html |title=Daydream believer: How different is the Boeing 787? |work=Flight International |accessdate=December 14, 2010}}&lt;/ref&gt; 
Алғашында &quot;E&quot; әріпі бірнеше мағынаны береді деп айтылды: тиімді (efficiency), қоршаған ортаға зиян келтірмейтін (environmentally friendly). Алайда кейін [[Boeing]] оны &quot;8&quot; санына ұқсас келеді деп хабарлады.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot; /&gt; 
[[2003 жыл]]ы [[шілде]]де 500 000 адам қатысқан онлайн дауыс беру нәтижесінде ұшаққа «Dreamliner» атауы берілді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2003/july/i_nan.html |title='Name Your Plane' sweepstakes |date= шілде 2003 |publisher=Boeing Frontiers Online |accessdate=September 28, 2007}}&lt;/ref&gt; 
Басқа атаулар қатарында eLiner , Global Cruiser және Stratoclimber болды.

[[Сурет:All Nippon Airways Boeing 787 Dreamliner two.jpg|thumb|left|All Nippon Airways 2004 жылы 50 ұшаққа тапсырысымен 787 Dreamliner бағдарламасына қосылды.|alt=B787 in launch customer All Nippon Airways' blue and white livery. In the background are two assembly halls, with huge doors facing left. Vehicles are parked in front of the halls.]]
[[2004 жыл]]ы [[26 сәуір]]де [[Жапония|жапондық]] [[All Nippon Airways]] (ANA) әуе компаниясы жаңа ұшақтың алғашқы тапсырыс берушісі болды: ANA 50 ұшаққа тапсырыс берді, ал олардың тапсырылуы [[2008 жыл]]дың аяғына белгіленді.&lt;ref&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2004/q2/nr_040426g.html |title=Boeing Launches 7E7 Dreamliner |work=Boeing |date=сәуір 26, 2004| accessdate=маусым 14, 2011}}&lt;/ref&gt; 
ANA тапсырыс берілген ұшақтардың 30 жергілікті әуе линияларына арналған Boeing 787-3 (бір класста 290-330 орынды), қалған 20 орта магистральді халықаралық қатынастарға арналған (мысалы, [[Токио]] Нарита - [[Бейжің]]) Boeing 787-8 нұсқасында (екі класста 210-250 орын) тапсырыс берді. Ұшақ ANA әуе компаниясына бұрын болмаған [[Денвер]], [[Мәскеу]] және [[Нью-Дели]] қалаларына жаңа бағыттарды ашуға мүмкіндік берді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.metrodenver.org/blog-tags/industries/ANA-Japan-Denver-international-flight.html |title=ANA says Denver still in hunt for non-stop to Tokyo |publisher=Metro Denver |date=сәуір 8, 2009 |accessdate=December 14, 2010}}&lt;/ref&gt; 
Boeing 787-3 және Boeing 787-8 ұшақтың алғашқы нұсқалар болды, ал Boeing 787-9 қолданысқа [[2010 жыл]]ы енгізілмек болды.

=== Жобалануы ===
787 ұшағын өдіруде алғаш рет көп алюмини беттері мен 50 000 біріктіру элементінің орнына бір алюминий құймыснан тұратын секциялар қолданылған.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rdmag.com/Featured-Articles/2006/11/The-Dream-of-Composites/ |title=The Dream of Composites |work=R&amp;D Magazine |date=қараша 20, 2006 |accessdate= қараша 23, 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name =rdmag_200707&gt;{{cite news |url=http://www.rdmag.com/Featured-Articles/2006/11/The-Dream-of-Composites/ |title=The Dream of Composites | work= RD mag | last =Walz | first1= Martha |date= қараша 20, 2006 |accessdate= September 2, 2011}}&lt;/ref&gt;
Boeing ұшаққа екі қозғалтқыш түрін таңдап алды: General Electric GEnx және Rolls-Royce Trent 1000.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot; /&gt;
Boeing 787-ні жасауда композитті материалдардың қолданылуы оның 767-ге қарағанда 20 %-ға үнемдірек екенін,&lt;ref name=AviationWeek_2009_0109&gt;{{cite web |url= http://www.aviationweek.com/aw/generic/story_generic.jsp?channel=comm&amp;id=news/WIND010909.xml&amp;headline=Boeing%20Rules%20Out%20787%20Window%20Change |title= Boeing Rules Out 787 Window Change |accessdate= маусым 14, 2011 | last =Norris | first= Guy |date= қаңтар 9, 2009 |work=[[Aviation Week]]}}&lt;/ref&gt; қозғалтқыштың пайдалылығы шамамен 40 %-ға жақсарғанын,&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.designnews.com/document.asp?doc_id=222308 |title=Design News – Features – Boeing's 'More Electric' 787 Dreamliner Spurs Engine Evolution |first= Joseph|last=Ogando|publisher=designnews.com |date=маусым 7, 2007| accessdate= September 7, 2011}}&lt;/ref&gt; аэродинамиканың жақсартылғанын хабарлады.&lt;ref name=start&gt;{{cite web |url= http://www.flightglobal.com/channels/mro/articles/2006/03/27/205611/dream-start.html | title=Dream start |first= Carole|last=Shifrin|work=Flight International|date=March 27, 2006|accessdate=September 7, 2011}}&lt;/ref&gt;
787-8 бен -9 ETOPS бойынша 330 минуттық ұшуға сертификатталуы керек болды.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Pandey |first=Mohan |title=How Boeing Defied the Airbus Challenge |year=2010 |publisher=Createspace |location=USA |isbn=978-1-4505-0113-2 |url=http://www.amazon.com/How-Boeing-Defied-Airbus-Challenge/dp/1450501133/ref=tmm_pap_title_0}}&lt;/ref&gt;

Жобалау барысында 787 моделі Boeing комапаниясының Transonic Wind Tunnel тоннелінде, QinetiQ компаниясының Франбородағы (Ұлыбритания) 5-метрлік аэродинамикалық трубасында, [[NASA]]-ның Ames Research орталығының аэродинамикалық трубасында, Францияның аэродинамиканы зерттеу агенттігінде (ONERA) сынақтан өтті. Соңғы нұсқаның сырт көрінісі қарапайым болап келді: алғашқыда ұсынылған ұшақтың ұшы мен кабина терезелері қарапайымға алмастырылды. 2004 жылдың соңында ұшаққа тапсырыстар саны 237-ге жетті.&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.reinforcedplastics.com/view/4282/boeings-787-trials-tribulations-and-restoring-the-dream/|title=Boeing's 787: trials, tribulations, and restoring the dream|work=Reinforced Plastics|accessdate=шілде 29, 2010|last=Marsh|first=George}}&lt;/ref&gt;
Алғашында 787-8 нұсқасы $ 120 млн бағаланды, бұл өндірісті таң қалдырған төмен нәтиже болды. 2007 жылы бағалар келесідей болып өзгертілді: 787-3 нұсқасы $ 146-151,5 млн, 787-8 нұсқасы $ 157-167 млн және 787-9 нұсқасы $ 189-200 млн.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://atwonline.com/aircraftenginescomponents/news/boeing-boosts-aircraft-prices-55-rising-cost-labor-materials-0309 |title=Boeing boosts aircraft prices 5.5% on rising cost of labor, materials |publisher=[[Air Transport World]] |date=маусым 26, 2007| accessdate=September 2, 2011}}&lt;/ref&gt;

=== Қолданысқа енгізілуі ===

== Нұсқалары ==
Dreamliner-дің ең алғашқы нұсқасы, қысқалау Boeing 787-8, [[2009 жыл]]дың [[желтоқсан]]ында ұша бастады. Кейінірек ұзағырақ Boeing 787-9 [[2013 жыл]]дың [[қыркүйек|қыркүйегінде]], одан кейін ең ұзын нұсқасы Boeing 787-10 [[2017 жыл]]дың [[наурыз]]ында ұша бастады. Бұл нұсқалар ИКАО ұшақ типінің белгілеушілерінің тізімінде сәйкесінше Boeing 788, Boeing 789 және Boeing 78X деп аталады. Қысқа қашықтықтағы Boeing 787-3 2010 жылы жойылды.

'''Boeing 787-8'''

Бастапқы Boeing 787-8 қанатының кеңдігі 56,7 м (186 фут). Әдеттегі сыйымдылығы 242 жолаушы және 7 355 теңіз милі (13 621 км; 8 464 миль) қашықтығы бар −8 787 отбасының базалық үлгісі болып табылады және [[2011 жыл]]ы қызметке бірінші болып кірді. Boeing 787-8 ескірген [[Boeing 767|Boeing 767-300ER]] және [[Airbus A330|Airbus A330-200]] ұшақтарын ауыстыруға, сондай-ақ бұрын үлкен ұшақтар үшін экономикалық тұрғыдан тиімсіз болған, жаңа нарықтарды кеңейтуге бағытталған&lt;ref&gt;https://simpleflying.com/boeing-787-increased-connectivity-new-city-pairs/&lt;/ref&gt;. [[2019 жыл]]дың [[қазан]] айында Boeing 787 тапсырыстың шамамен 29% Boeing 787-8 нұсқасы болды. 

'''Boeing 787-9'''

Boeing 787-8 сияқты қанатының кеңдігін сақтай отырып, Boeing 787-9 ұзартылған және күшейтілген нұсқа болып табылады, фюзеляж 20 фут (6,1 м) ұзағырақ және жоғары максималды ұшып көтерілу салмағы (MTOW) 54 500 фунт (24 700 кг). Ұшу қашықтығы 7 635 теңіз милі (8 786 миль; 14 140 км), үш класты конфигурацияда 296 жолаушыға арналған &lt;ref&gt;787 Dreamliner performance summary&lt;nowiki/&gt;https://www.boeing.com/commercial/787/by-design/#/all-model-performance-summary&lt;/ref&gt;. [[Boeing 767|Boeing 767-400ER]] және [[Airbus A330|Airbus A330-300]] ұшақтарын ауыстыруға бағытталған. Ол [[Airbus A330|Airbus A330-900]]бен бәсекелеседі.


'''Boeing 787-10'''

[[2017 жыл]]дың [[17 ақпан]]ында Boeing 787 ең ұзын нұсқасы 68,3 метрлік Boeing 787-10 шықты. 

[[2005 жыл]]дың [[желтоқсан]]ында Emirates және Qantas сұрауы бойынша Boeing 787-9 ұшағын 290-нан 310 жолаушыға дейін кеңейту мүмкіндігін зерттей бастады. Зерттеу барысында Boeing 787 әзірлеу бағдарламасы бойынша Boeing вице-президенті Майк Бэйр, сондай сыйымдылыққа басқа тұтынушылар қызығушылық білдірсе, бірден Boeing 787-10 әзірлеуді жалғастыру оңайырақ болғанын айтты. [[2013 жыл]]дың [[30 мамыр]]ында Singapore Airlines 2018–2019 жылдары жеткізілетін 30 787-10 (Боинг бағдарламаны іске қосқан жағдайда) тапсырыс беретінін мәлімдеп, алғашқы тапсырыс беруші болды. [[2013 жыл]]дың [[18 маусым]]ында [[Boeing]] Париждегі Әуе Шоу барысында 102 ұшағына тапсырыстары немесе міндеттемелері бар Boeing 787-10 ұшағын сатты. Сатып алушылардың арасында Air Lease Corporation (30), Singapore Airlines (30), United Airlines (20), және British Airways (12) болды &lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20180719132838/http://active.boeing.com/commercial/orders/displaystandardreport.cfm?cboCurrentModel=787&amp;optReportType=AllModels&amp;cboAllModel=787&amp;ViewReportF=View+Report&lt;/ref&gt;.

== Техникалық сипаттамасы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+787 техникалық сипаттамасы
!Model
!787-8
!787-9
!787-10
|-
!Экипаж саны
| colspan=&quot;3&quot; |Екеу
|-
!Жолаушылар саны, 2-кластық
|242: 24J @85&quot; + 218Y @32&quot;
|290: 28J @85&quot; + 262Y @32&quot;
|330: 32J @85&quot; + 298Y @32&quot;
|-
!Жолаушылар саны, 1-кластық
|Max. 359, exit limit 381
|Max. 406, exit limit 420
|Max. 440, exit limit 440
|-
!Ұзындығы
|56.72 м.
|62.81 м.
|68.28 м.
|-
!Қанаты
| colspan=&quot;3&quot; |Көлемі 377 м.
|-
!Қанат кеңістігі
| colspan=&quot;3&quot; |Ұзындығы 60.12 м., орта аккорд 6.27 м.
|-
!Биіктігі
|16.92 м.
| colspan=&quot;2&quot; |17.02 м.
|-
!Фюзеляж
| colspan=&quot;3&quot; |Кабинаның ені: 5.49 метр
Сыртқы ені: 5.77 метр. Биіктігі: 5.94 м.
|-
!Жүк сыйымдылығы
|136.7 м³
28 LD3 or 9 (88×125) pallets
|172.5 м³
36 LD3 or 11 (96×125) pallets
|191.4 м³
40 LD3 or 13 (96×125) pallets
|-
!Максималды ұшу салмағы
|227,930 кг.
| colspan=&quot;2&quot; |254,011 кг.
|-
!Максималды жүктеме
|43,318 кг.
|52,587 кг.
|57,277 кг.
|-
!Жүксыз жұмыс салмағы
|119,950 кг.
|128,850 кг.
|135,500 кг.
|-
!Жанармай сыйымдылығы
|126,206 литр
101,323 кг.
| colspan=&quot;2&quot; |126,372 литр
101,456 кг.
|-
!Жылдамдығы
| colspan=&quot;3&quot; |Максимум.: Mach 0.90 (516 kН; 956 км/сағ) мах;
Круиздық: 0.85 (488 kН; 903 км/сағ) мах
|-
!Қашықтағы
|13,620 км.
|14,140 км.
|11,910 км.
|-
!Ұшуға қажетті қашықтық (Takeoff)
|2,600 м.
|2,800 м.
|2,800 м.
|-
!Максималды ұшу биіктігі (ceiling)
| colspan=&quot;2&quot; |13,100 м.
|12,500 м.
|-
!Қозғалтқыштар (×2)
| colspan=&quot;3&quot; |General Electric GEnx-1B or Rolls-Royce Trent 1000
|-
!Тарту күші (×2)
|64,000 фунт (280 kN)
|71,000 фунт (320 kN)
|76,000 фунт (340 kN)
|}

== Апаттар ==

== Тағы қараңыз ==
[[Airbus A350 XWB]]
== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

== Дереккөздер ==

== Сыртқы сілтемелер ==

{{Boeing ұшақтары}}

[[Санат:Boeing ұшақтары]]
[[Санат:Жолаушы ұшақтары]]</text>
      <sha1>t3t2yfhs201segrg43x67zter7w8edq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575569</id>
      <parentid>3575568</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T15:13:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Техникалық сипаттамасы */</comment>
      <origin>3575569</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25214" sha1="lnvbazpw0inemc0xl1f6eenx5hyuen9" xml:space="preserve">{{Ұшу аппараты
 |атауы                 = Boeing 787 Dreamliner
 |типі                  = Реактивті жолаушы ұшағы
 |өндірушісі            = [[Boeing]]
 |мемлекеті             = {{USA}}
 |суреті                = Boeing 787 landing with thrust reversers activated.jpg
 |қолтаңба              = Boeing 787 Dreamliner  ұшағы Варшава әуежайында
 |жобалаушысы           = [[Boeing]]
 |бас конструкторы      = 
 |алғашқы ұшуы          = [[2009 жыл]]ы [[15 желтоқсан]]
 |эксплуатация басталуы = [[2011 жыл]]ы [[26 қазан]]
 |эксплуатация аяқталуы = 
 |статусы               = Қолданыста, өндірілуде
 |негізгі эксплуатанты  = [[All Nippon Airways]]&lt;br /&gt;[[Japan Airlines]]&lt;br /&gt;[[United Airlines]]&lt;br /&gt;[[Air India]]
 |басқа эксплуатанттары = 
 |өндіріс жылдары       = [[2007 жыл]]дан бастап
 |шығарылған бірліктері = 66 ([[2013 жыл]]дың [[маусым]]ы)&lt;ref name=&quot;Boeing Orders and Deliveries&quot;&gt;[http://active.boeing.com/commercial/orders/index.cfm Boeing Commercial Airplanes - Orders and Deliveries]&lt;/ref&gt;
 |жобалау құны          = $32 млрд ([[2011 жыл]]ғы [[Boeing]] шығыны)&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Gates, Dominic |title=Boeing celebrates 787 delivery as program's costs top $32 billion|url=http://seattletimes.nwsource.com/html/businesstechnology/2016310102_boeing25.html |work=The Seattle Times |date=September 24, 2011 |accessdate=September 26, 2011}}&lt;/ref&gt; 
 |бірлігінің құны       = 787-8: $206,8 млн&lt;ref name=&quot;prices&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.boeing.com/commercial/prices/|title=Boeing Commercial Airplanes prices|publisher=Boeing|accessdate=тамыз 7, 2012|archiveurl=http://www.webcitation.org/6DAWELAd8|archivedate=2012-12-25}}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt;787-9: $243,6 млн&lt;ref name=&quot;prices&quot;/&gt;
 |базалық моделі        = 
 |бөлек мақалалары бар нұсқалар = 
 |ортаққордағы санаты   = Boeing 787
}}
'''Boeing 787 Dreamliner''' — американдық [[Boeing]] корпорация жасап шығарған кең фюзеляжды екіқозғалтқышты реактивті жолаушы ұшағы. Ұшақ нұсқаларына байланысты 210-нан 330 жолаушыны тасымалдай алады. [[Boeing]] компаниясының хабарлауынша, бұл компанияның ең үнемді ұшағы және фюзеляжы негізінен композитті материалдан жасалған әлемдегі ең үлкен ұшақ.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot;&gt;{{cite book | last1 =Norris | first1= G | last2= Thomas | first2= G | last3= Wagner | first3= M | last4= Forbes Smith | first4= C |title=Boeing 787 Dreamliner – Flying Redefined |publisher=Aerospace Technical Publications International |year=2005 |isbn= 0-9752341-2-9}}&lt;/ref&gt; 787 ұшағы өзі алмастырған [[Boeing 767]] ұшағына қарағанда 20 %-ға аз жанармай қолданады.&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.flightglobal.com/news/articles/powering-the-dream-atypical-paths-to-boeing-787-eis-362160/ |title=Powering the Dream: Atypical paths to Boeing 787 EIS |author= Croft, Jon |publisher= Flight International |date= 17 қазан 2011 |accessdate= қаңтар 20, 2013}}&lt;/ref&gt; Dreamliner-дің басты ерекшеліктері: ұшудың электронды жүйелердің, 4 беткері әйнек, қозғалтқыш гондоласындағы шудан қорғайтын шеврондар және ұшақ ұшының жатық контуры. Ұшақ өзінен үлкенірек [[Boeing 777|777]] моделімен типтес болғандықтан ұшқыштар екі ұшақты басқару үшін бір квалификацияны меңгереді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://fsims.faa.gov/wdocs/fsb/b-787_fsb.pdf |title=Flight Standardization Board Report|date=тамыз 25, 2011 |work=[[Federal Aviation Administration]] |accessdate=қараша 8, 2011}}&lt;/ref&gt;

[[2005 жыл]]дың [[28 қаңтар]]ына дейін ұшақ Boeing 7E7 деген уақытша атпен белгілі болды.&lt;ref name=&quot;Designation&quot;&gt;{{Cite press release |title=Boeing Gives the Boeing 7E7 Dreamliner a Model Designation |publisher=Boeing |date=қаңтар 28, 2005 |url=http://www.boeing.com/news/releases/2005/q1/nr_050128g.html | accessdate=маусым 14, 2011}}&lt;/ref&gt; Алғашқы 787 [[2007 жыл]]ы [[8 шілде]]де Эверетт қаласындағы (Вашингтон штаты) Boeing компаниясының зауытынан шығарылып бұқара алдында көрсетілді. Бұл кезде ұшаққа 677 тапсырыс түскен болатын.&lt;ref name=&quot;677 orders&quot;&gt;{{Cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2007/q3/070708b_nr.html |title=Boeing Celebrates the Premiere of the 787 Dreamliner |publisher=Boeing|date=шілде 8, 2007 |accessdate=қаңтар 21, 2011}}&lt;/ref&gt; [[2013 жыл]]дың [[мамыр]]ына қарай Boeing 787 ұшағына 58 тапсырыс берушіден 890 ұшаққа тапсырыс жасалды. Оның ең көбі International Lease Finance Corporation (ILFC) компаниясынан түсті.

.

== Тарихы ==
=== Алғышарттары ===
[[1990 жыл]]дардың соңында [[Boeing]] 747-400 және [[Boeing 767|767]] ұшақтарының сатылымы төмендеуіне байланысты оларды алмастыратын жаңа ұшақтың бағдарламасын қарастыра бастады. Компания 2 жаңа ұшақты ұсынды. Біріншісі — Boeing 747X, ол Boeing 747-400 ұшағын ұзарту және жақсарту арқылы жасалмақ болған. Ал екіншісі — Sonic Cruiser, ол 767 ұшағымен бірдей мөлшерде жанармай шығындай отырып одан 15 % артық жылдамдықпен (шамамен 0,98 М) ұша алатын.&lt;ref name=&quot;need-speed&quot;&gt;{{cite web|last=Gunter|first=Lori|url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2002/july/i_ca2.html |title=The Need for Speed, Boeing's Sonic Cruiser team focuses on the future|publisher=Boeing Frontier magazine|date=шілде 2002| accessdate =қаңтар 21, 2011}}&lt;/ref&gt; 
Boeing 747X ұшағына қызығушылық болмады, ал Sonic Criuser болашағы жарқын көрінді. Бірнеше ірі [[АҚШ]] әуе компаниялары, [[Continental Airlines]]-пен қоса, Sonic Criuser концепциясына назар аударды, алайда олар ұшақты қолдану шығынына қатысты қамкөңіл көрсетті.&lt;ref name=&quot;Forbes_Sonic_Cruiser_20010528&quot;&gt;{{cite news|title=Paper plane: That Mach 0.95 Sonic Cruiser from Boeing will never fly. Here's why. |last=Banks |first=Howard |work=Forbes |date=мамыр 28, 2001 |url=http://members.forbes.com/global/2001/0528/056.html | accessdate =маусым 7, 2007}}&lt;/ref&gt;

[[2001 жыл]]дың [[11 қыркүйек|11 қыркүйегіндегі]] лаңкестік актілер мен мұнай бағасының өсуі әлемдік ұшақ нарығына өзгеріс әкелді: енді әуе компанияларын жылдамдық емес, үнемділік қызықтырды. Сол кезде ең көп залал шеккен әуе тасымалдаушылары, әсіресе [[АҚШ]] компаниялары, Sonic Cruiser-дің мүмкін тапсырыс берушілері болған. Сондықтан [[2002 жыл]]ы [[20 желтоқсан]]да Boeing Sonic Cruiser жобасынан бас тартатынын мәлімдеді. [[2003 жыл]]ы [[29 қаңтар]]да компания өз бағытынын өзгеретінін мәлімдеді: Boeing Sonic Cruiser технологияларын қолдана отырып қарапайым пішімдегі Boeing 7E7 ұшағын жасайтынын айтты.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|agency=Associated Press |url=http://seattletimes.com/html/nationworld/2009373399_apusboeing787historyglance.html|title=History of the Boeing 787|work=Seattle Times| date =маусым 23, 2000|accessdate=28 қазан 2012}}&lt;/ref&gt; 
Жаңа ұшақ сыйымдылығы одан үлкен [[Boeing 747|747]] ұшағынан аз болуы керек болды, осыған орай арнайы топ зерттеу жұмыстарын бастады.&lt;ref name=&quot;Aerlines&quot;&gt;{{cite web |last=Cannegieter |first=Roger |url=http://www.aerlines.nl/issue_31/31_Cannegieter_Ranging_Capabilities.pdf |title=Long Range vs. Ultra High Capacity|publisher=Aerlines.nl |accessdate=сәуір 8, 2010}}&lt;/ref&gt; 
&lt;ref name=&quot;BabejPollak&quot;&gt;{{Cite news | last1=Babej |first1=Marc E. |last2=Pollak |first2=Tim |url=http://www.forbes.com/2006/05/23/unsolicited-advice-advertising-cx_meb_0524boeing.html | title =Boeing Versus Airbus |work=Forbes |date=мамыр 24, 2006 |accessdate=сәуір 8, 2010}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Dreamliner logo.svg|thumb|''Dreamliner'' логотипі 2003 жылы шілдеде таныстырылды.|alt=The Dreamliner logo.]]
Sonic Cruiser-ді алмастыраты жобаға &quot;Boeing 7E7&quot; атауы берілді (өндірістік ішкі атауы: &quot;Y2&quot;).&lt;ref&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2003/march/cover.html |title=Maximizing the Middle, Finding the sweet spot in the market |publisher=Boeing Frontier magazine |date=March 2003}}&lt;/ref&gt; 
Boeing-тің Sonic Cruiser мен Boeing 7E7 ұшақтары аясында жасалған технологиялары компания өнімдерін жақсартуға бағытталған «Йеллоустоун жобасына» енгізілді (Boeing 7E7 осы жобаның алғашқы қадамы болды).&lt;ref name=&quot;Boe_787_power_on&quot;&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2008/q2/080620b_nr.html |title=Boeing Achieves 787 Power On | publisher =Boeing |date=маусым 20, 200}}&lt;/ref&gt; 
Boeing 7E7 концепциясының алғашқы суреттерінде ұшақта түсірілген кабина терезесі, төмендетілген ұшы және [[акула]] жүзбесіне ұқсас ұшақ құйрығы болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/articles/2007/10/22/218786/daydream-believer-how-different-is-the-boeing-787.html |title=Daydream believer: How different is the Boeing 787? |work=Flight International |accessdate=December 14, 2010}}&lt;/ref&gt; 
Алғашында &quot;E&quot; әріпі бірнеше мағынаны береді деп айтылды: тиімді (efficiency), қоршаған ортаға зиян келтірмейтін (environmentally friendly). Алайда кейін [[Boeing]] оны &quot;8&quot; санына ұқсас келеді деп хабарлады.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot; /&gt; 
[[2003 жыл]]ы [[шілде]]де 500 000 адам қатысқан онлайн дауыс беру нәтижесінде ұшаққа «Dreamliner» атауы берілді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2003/july/i_nan.html |title='Name Your Plane' sweepstakes |date= шілде 2003 |publisher=Boeing Frontiers Online |accessdate=September 28, 2007}}&lt;/ref&gt; 
Басқа атаулар қатарында eLiner , Global Cruiser және Stratoclimber болды.

[[Сурет:All Nippon Airways Boeing 787 Dreamliner two.jpg|thumb|left|All Nippon Airways 2004 жылы 50 ұшаққа тапсырысымен 787 Dreamliner бағдарламасына қосылды.|alt=B787 in launch customer All Nippon Airways' blue and white livery. In the background are two assembly halls, with huge doors facing left. Vehicles are parked in front of the halls.]]
[[2004 жыл]]ы [[26 сәуір]]де [[Жапония|жапондық]] [[All Nippon Airways]] (ANA) әуе компаниясы жаңа ұшақтың алғашқы тапсырыс берушісі болды: ANA 50 ұшаққа тапсырыс берді, ал олардың тапсырылуы [[2008 жыл]]дың аяғына белгіленді.&lt;ref&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2004/q2/nr_040426g.html |title=Boeing Launches 7E7 Dreamliner |work=Boeing |date=сәуір 26, 2004| accessdate=маусым 14, 2011}}&lt;/ref&gt; 
ANA тапсырыс берілген ұшақтардың 30 жергілікті әуе линияларына арналған Boeing 787-3 (бір класста 290-330 орынды), қалған 20 орта магистральді халықаралық қатынастарға арналған (мысалы, [[Токио]] Нарита - [[Бейжің]]) Boeing 787-8 нұсқасында (екі класста 210-250 орын) тапсырыс берді. Ұшақ ANA әуе компаниясына бұрын болмаған [[Денвер]], [[Мәскеу]] және [[Нью-Дели]] қалаларына жаңа бағыттарды ашуға мүмкіндік берді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.metrodenver.org/blog-tags/industries/ANA-Japan-Denver-international-flight.html |title=ANA says Denver still in hunt for non-stop to Tokyo |publisher=Metro Denver |date=сәуір 8, 2009 |accessdate=December 14, 2010}}&lt;/ref&gt; 
Boeing 787-3 және Boeing 787-8 ұшақтың алғашқы нұсқалар болды, ал Boeing 787-9 қолданысқа [[2010 жыл]]ы енгізілмек болды.

=== Жобалануы ===
787 ұшағын өдіруде алғаш рет көп алюмини беттері мен 50 000 біріктіру элементінің орнына бір алюминий құймыснан тұратын секциялар қолданылған.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rdmag.com/Featured-Articles/2006/11/The-Dream-of-Composites/ |title=The Dream of Composites |work=R&amp;D Magazine |date=қараша 20, 2006 |accessdate= қараша 23, 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name =rdmag_200707&gt;{{cite news |url=http://www.rdmag.com/Featured-Articles/2006/11/The-Dream-of-Composites/ |title=The Dream of Composites | work= RD mag | last =Walz | first1= Martha |date= қараша 20, 2006 |accessdate= September 2, 2011}}&lt;/ref&gt;
Boeing ұшаққа екі қозғалтқыш түрін таңдап алды: General Electric GEnx және Rolls-Royce Trent 1000.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot; /&gt;
Boeing 787-ні жасауда композитті материалдардың қолданылуы оның 767-ге қарағанда 20 %-ға үнемдірек екенін,&lt;ref name=AviationWeek_2009_0109&gt;{{cite web |url= http://www.aviationweek.com/aw/generic/story_generic.jsp?channel=comm&amp;id=news/WIND010909.xml&amp;headline=Boeing%20Rules%20Out%20787%20Window%20Change |title= Boeing Rules Out 787 Window Change |accessdate= маусым 14, 2011 | last =Norris | first= Guy |date= қаңтар 9, 2009 |work=[[Aviation Week]]}}&lt;/ref&gt; қозғалтқыштың пайдалылығы шамамен 40 %-ға жақсарғанын,&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.designnews.com/document.asp?doc_id=222308 |title=Design News – Features – Boeing's 'More Electric' 787 Dreamliner Spurs Engine Evolution |first= Joseph|last=Ogando|publisher=designnews.com |date=маусым 7, 2007| accessdate= September 7, 2011}}&lt;/ref&gt; аэродинамиканың жақсартылғанын хабарлады.&lt;ref name=start&gt;{{cite web |url= http://www.flightglobal.com/channels/mro/articles/2006/03/27/205611/dream-start.html | title=Dream start |first= Carole|last=Shifrin|work=Flight International|date=March 27, 2006|accessdate=September 7, 2011}}&lt;/ref&gt;
787-8 бен -9 ETOPS бойынша 330 минуттық ұшуға сертификатталуы керек болды.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Pandey |first=Mohan |title=How Boeing Defied the Airbus Challenge |year=2010 |publisher=Createspace |location=USA |isbn=978-1-4505-0113-2 |url=http://www.amazon.com/How-Boeing-Defied-Airbus-Challenge/dp/1450501133/ref=tmm_pap_title_0}}&lt;/ref&gt;

Жобалау барысында 787 моделі Boeing комапаниясының Transonic Wind Tunnel тоннелінде, QinetiQ компаниясының Франбородағы (Ұлыбритания) 5-метрлік аэродинамикалық трубасында, [[NASA]]-ның Ames Research орталығының аэродинамикалық трубасында, Францияның аэродинамиканы зерттеу агенттігінде (ONERA) сынақтан өтті. Соңғы нұсқаның сырт көрінісі қарапайым болап келді: алғашқыда ұсынылған ұшақтың ұшы мен кабина терезелері қарапайымға алмастырылды. 2004 жылдың соңында ұшаққа тапсырыстар саны 237-ге жетті.&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.reinforcedplastics.com/view/4282/boeings-787-trials-tribulations-and-restoring-the-dream/|title=Boeing's 787: trials, tribulations, and restoring the dream|work=Reinforced Plastics|accessdate=шілде 29, 2010|last=Marsh|first=George}}&lt;/ref&gt;
Алғашында 787-8 нұсқасы $ 120 млн бағаланды, бұл өндірісті таң қалдырған төмен нәтиже болды. 2007 жылы бағалар келесідей болып өзгертілді: 787-3 нұсқасы $ 146-151,5 млн, 787-8 нұсқасы $ 157-167 млн және 787-9 нұсқасы $ 189-200 млн.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://atwonline.com/aircraftenginescomponents/news/boeing-boosts-aircraft-prices-55-rising-cost-labor-materials-0309 |title=Boeing boosts aircraft prices 5.5% on rising cost of labor, materials |publisher=[[Air Transport World]] |date=маусым 26, 2007| accessdate=September 2, 2011}}&lt;/ref&gt;

=== Қолданысқа енгізілуі ===

== Нұсқалары ==
Dreamliner-дің ең алғашқы нұсқасы, қысқалау Boeing 787-8, [[2009 жыл]]дың [[желтоқсан]]ында ұша бастады. Кейінірек ұзағырақ Boeing 787-9 [[2013 жыл]]дың [[қыркүйек|қыркүйегінде]], одан кейін ең ұзын нұсқасы Boeing 787-10 [[2017 жыл]]дың [[наурыз]]ында ұша бастады. Бұл нұсқалар ИКАО ұшақ типінің белгілеушілерінің тізімінде сәйкесінше Boeing 788, Boeing 789 және Boeing 78X деп аталады. Қысқа қашықтықтағы Boeing 787-3 2010 жылы жойылды.

'''Boeing 787-8'''

Бастапқы Boeing 787-8 қанатының кеңдігі 56,7 м (186 фут). Әдеттегі сыйымдылығы 242 жолаушы және 7 355 теңіз милі (13 621 км; 8 464 миль) қашықтығы бар −8 787 отбасының базалық үлгісі болып табылады және [[2011 жыл]]ы қызметке бірінші болып кірді. Boeing 787-8 ескірген [[Boeing 767|Boeing 767-300ER]] және [[Airbus A330|Airbus A330-200]] ұшақтарын ауыстыруға, сондай-ақ бұрын үлкен ұшақтар үшін экономикалық тұрғыдан тиімсіз болған, жаңа нарықтарды кеңейтуге бағытталған&lt;ref&gt;https://simpleflying.com/boeing-787-increased-connectivity-new-city-pairs/&lt;/ref&gt;. [[2019 жыл]]дың [[қазан]] айында Boeing 787 тапсырыстың шамамен 29% Boeing 787-8 нұсқасы болды. 

'''Boeing 787-9'''

Boeing 787-8 сияқты қанатының кеңдігін сақтай отырып, Boeing 787-9 ұзартылған және күшейтілген нұсқа болып табылады, фюзеляж 20 фут (6,1 м) ұзағырақ және жоғары максималды ұшып көтерілу салмағы (MTOW) 54 500 фунт (24 700 кг). Ұшу қашықтығы 7 635 теңіз милі (8 786 миль; 14 140 км), үш класты конфигурацияда 296 жолаушыға арналған &lt;ref&gt;787 Dreamliner performance summary&lt;nowiki/&gt;https://www.boeing.com/commercial/787/by-design/#/all-model-performance-summary&lt;/ref&gt;. [[Boeing 767|Boeing 767-400ER]] және [[Airbus A330|Airbus A330-300]] ұшақтарын ауыстыруға бағытталған. Ол [[Airbus A330|Airbus A330-900]]бен бәсекелеседі.


'''Boeing 787-10'''

[[2017 жыл]]дың [[17 ақпан]]ында Boeing 787 ең ұзын нұсқасы 68,3 метрлік Boeing 787-10 шықты. 

[[2005 жыл]]дың [[желтоқсан]]ында Emirates және Qantas сұрауы бойынша Boeing 787-9 ұшағын 290-нан 310 жолаушыға дейін кеңейту мүмкіндігін зерттей бастады. Зерттеу барысында Boeing 787 әзірлеу бағдарламасы бойынша Boeing вице-президенті Майк Бэйр, сондай сыйымдылыққа басқа тұтынушылар қызығушылық білдірсе, бірден Boeing 787-10 әзірлеуді жалғастыру оңайырақ болғанын айтты. [[2013 жыл]]дың [[30 мамыр]]ында Singapore Airlines 2018–2019 жылдары жеткізілетін 30 787-10 (Боинг бағдарламаны іске қосқан жағдайда) тапсырыс беретінін мәлімдеп, алғашқы тапсырыс беруші болды. [[2013 жыл]]дың [[18 маусым]]ында [[Boeing]] Париждегі Әуе Шоу барысында 102 ұшағына тапсырыстары немесе міндеттемелері бар Boeing 787-10 ұшағын сатты. Сатып алушылардың арасында Air Lease Corporation (30), Singapore Airlines (30), United Airlines (20), және British Airways (12) болды &lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20180719132838/http://active.boeing.com/commercial/orders/displaystandardreport.cfm?cboCurrentModel=787&amp;optReportType=AllModels&amp;cboAllModel=787&amp;ViewReportF=View+Report&lt;/ref&gt;.

== Техникалық сипаттамасы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+787 техникалық сипаттамасы
!Model
!Boeing 787-8
!Boeing 787-9
!787-10
|-
!Экипаж саны
| colspan=&quot;3&quot; |Екеу
|-
!Жолаушылар саны, 2-кластық
|242: 24J @85&quot; + 218Y @32&quot;
|290: 28J @85&quot; + 262Y @32&quot;
|330: 32J @85&quot; + 298Y @32&quot;
|-
!Жолаушылар саны, 1-кластық
|Max. 359, exit limit 381
|Max. 406, exit limit 420
|Max. 440, exit limit 440
|-
!Ұзындығы
|56.72 м.
|62.81 м.
|68.28 м.
|-
!Қанаты
| colspan=&quot;3&quot; |Көлемі 377 м.
|-
!Қанат кеңістігі
| colspan=&quot;3&quot; |Ұзындығы 60.12 м., орта аккорд 6.27 м.
|-
!Биіктігі
|16.92 м.
| colspan=&quot;2&quot; |17.02 м.
|-
!Фюзеляж
| colspan=&quot;3&quot; |Кабинаның ені: 5.49 метр
Сыртқы ені: 5.77 метр. Биіктігі: 5.94 м.
|-
!Жүк сыйымдылығы
|136.7 м³
28 LD3 or 9 (88×125) pallets
|172.5 м³
36 LD3 or 11 (96×125) pallets
|191.4 м³
40 LD3 or 13 (96×125) pallets
|-
!Максималды ұшу салмағы
|227,930 кг.
| colspan=&quot;2&quot; |254,011 кг.
|-
!Максималды жүктеме
|43,318 кг.
|52,587 кг.
|57,277 кг.
|-
!Жүксыз жұмыс салмағы
|119,950 кг.
|128,850 кг.
|135,500 кг.
|-
!Жанармай сыйымдылығы
|126,206 литр
101,323 кг.
| colspan=&quot;2&quot; |126,372 литр
101,456 кг.
|-
!Жылдамдығы
| colspan=&quot;3&quot; |Максимум.: Mach 0.90 (516 kН; 956 км/сағ) мах;
Круиздық: 0.85 (488 kН; 903 км/сағ) мах
|-
!Қашықтағы
|13,620 км.
|14,140 км.
|11,910 км.
|-
!Ұшуға қажетті қашықтық (Takeoff)
|2,600 м.
|2,800 м.
|2,800 м.
|-
!Максималды ұшу биіктігі (ceiling)
| colspan=&quot;2&quot; |13,100 м.
|12,500 м.
|-
!Қозғалтқыштар (×2)
| colspan=&quot;3&quot; |General Electric GEnx-1B or Rolls-Royce Trent 1000
|-
!Тарту күші (×2)
|64,000 фунт (280 kN)
|71,000 фунт (320 kN)
|76,000 фунт (340 kN)
|}

== Апаттар ==

== Тағы қараңыз ==
[[Airbus A350 XWB]]
== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

== Дереккөздер ==

== Сыртқы сілтемелер ==

{{Boeing ұшақтары}}

[[Санат:Boeing ұшақтары]]
[[Санат:Жолаушы ұшақтары]]</text>
      <sha1>lnvbazpw0inemc0xl1f6eenx5hyuen9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575570</id>
      <parentid>3575569</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T15:15:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Техникалық сипаттамасы */</comment>
      <origin>3575570</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25221" sha1="i421ygnte5ek5i367vk75743t8zic6l" xml:space="preserve">{{Ұшу аппараты
 |атауы                 = Boeing 787 Dreamliner
 |типі                  = Реактивті жолаушы ұшағы
 |өндірушісі            = [[Boeing]]
 |мемлекеті             = {{USA}}
 |суреті                = Boeing 787 landing with thrust reversers activated.jpg
 |қолтаңба              = Boeing 787 Dreamliner  ұшағы Варшава әуежайында
 |жобалаушысы           = [[Boeing]]
 |бас конструкторы      = 
 |алғашқы ұшуы          = [[2009 жыл]]ы [[15 желтоқсан]]
 |эксплуатация басталуы = [[2011 жыл]]ы [[26 қазан]]
 |эксплуатация аяқталуы = 
 |статусы               = Қолданыста, өндірілуде
 |негізгі эксплуатанты  = [[All Nippon Airways]]&lt;br /&gt;[[Japan Airlines]]&lt;br /&gt;[[United Airlines]]&lt;br /&gt;[[Air India]]
 |басқа эксплуатанттары = 
 |өндіріс жылдары       = [[2007 жыл]]дан бастап
 |шығарылған бірліктері = 66 ([[2013 жыл]]дың [[маусым]]ы)&lt;ref name=&quot;Boeing Orders and Deliveries&quot;&gt;[http://active.boeing.com/commercial/orders/index.cfm Boeing Commercial Airplanes - Orders and Deliveries]&lt;/ref&gt;
 |жобалау құны          = $32 млрд ([[2011 жыл]]ғы [[Boeing]] шығыны)&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Gates, Dominic |title=Boeing celebrates 787 delivery as program's costs top $32 billion|url=http://seattletimes.nwsource.com/html/businesstechnology/2016310102_boeing25.html |work=The Seattle Times |date=September 24, 2011 |accessdate=September 26, 2011}}&lt;/ref&gt; 
 |бірлігінің құны       = 787-8: $206,8 млн&lt;ref name=&quot;prices&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.boeing.com/commercial/prices/|title=Boeing Commercial Airplanes prices|publisher=Boeing|accessdate=тамыз 7, 2012|archiveurl=http://www.webcitation.org/6DAWELAd8|archivedate=2012-12-25}}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt;787-9: $243,6 млн&lt;ref name=&quot;prices&quot;/&gt;
 |базалық моделі        = 
 |бөлек мақалалары бар нұсқалар = 
 |ортаққордағы санаты   = Boeing 787
}}
'''Boeing 787 Dreamliner''' — американдық [[Boeing]] корпорация жасап шығарған кең фюзеляжды екіқозғалтқышты реактивті жолаушы ұшағы. Ұшақ нұсқаларына байланысты 210-нан 330 жолаушыны тасымалдай алады. [[Boeing]] компаниясының хабарлауынша, бұл компанияның ең үнемді ұшағы және фюзеляжы негізінен композитті материалдан жасалған әлемдегі ең үлкен ұшақ.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot;&gt;{{cite book | last1 =Norris | first1= G | last2= Thomas | first2= G | last3= Wagner | first3= M | last4= Forbes Smith | first4= C |title=Boeing 787 Dreamliner – Flying Redefined |publisher=Aerospace Technical Publications International |year=2005 |isbn= 0-9752341-2-9}}&lt;/ref&gt; 787 ұшағы өзі алмастырған [[Boeing 767]] ұшағына қарағанда 20 %-ға аз жанармай қолданады.&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.flightglobal.com/news/articles/powering-the-dream-atypical-paths-to-boeing-787-eis-362160/ |title=Powering the Dream: Atypical paths to Boeing 787 EIS |author= Croft, Jon |publisher= Flight International |date= 17 қазан 2011 |accessdate= қаңтар 20, 2013}}&lt;/ref&gt; Dreamliner-дің басты ерекшеліктері: ұшудың электронды жүйелердің, 4 беткері әйнек, қозғалтқыш гондоласындағы шудан қорғайтын шеврондар және ұшақ ұшының жатық контуры. Ұшақ өзінен үлкенірек [[Boeing 777|777]] моделімен типтес болғандықтан ұшқыштар екі ұшақты басқару үшін бір квалификацияны меңгереді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://fsims.faa.gov/wdocs/fsb/b-787_fsb.pdf |title=Flight Standardization Board Report|date=тамыз 25, 2011 |work=[[Federal Aviation Administration]] |accessdate=қараша 8, 2011}}&lt;/ref&gt;

[[2005 жыл]]дың [[28 қаңтар]]ына дейін ұшақ Boeing 7E7 деген уақытша атпен белгілі болды.&lt;ref name=&quot;Designation&quot;&gt;{{Cite press release |title=Boeing Gives the Boeing 7E7 Dreamliner a Model Designation |publisher=Boeing |date=қаңтар 28, 2005 |url=http://www.boeing.com/news/releases/2005/q1/nr_050128g.html | accessdate=маусым 14, 2011}}&lt;/ref&gt; Алғашқы 787 [[2007 жыл]]ы [[8 шілде]]де Эверетт қаласындағы (Вашингтон штаты) Boeing компаниясының зауытынан шығарылып бұқара алдында көрсетілді. Бұл кезде ұшаққа 677 тапсырыс түскен болатын.&lt;ref name=&quot;677 orders&quot;&gt;{{Cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2007/q3/070708b_nr.html |title=Boeing Celebrates the Premiere of the 787 Dreamliner |publisher=Boeing|date=шілде 8, 2007 |accessdate=қаңтар 21, 2011}}&lt;/ref&gt; [[2013 жыл]]дың [[мамыр]]ына қарай Boeing 787 ұшағына 58 тапсырыс берушіден 890 ұшаққа тапсырыс жасалды. Оның ең көбі International Lease Finance Corporation (ILFC) компаниясынан түсті.

.

== Тарихы ==
=== Алғышарттары ===
[[1990 жыл]]дардың соңында [[Boeing]] 747-400 және [[Boeing 767|767]] ұшақтарының сатылымы төмендеуіне байланысты оларды алмастыратын жаңа ұшақтың бағдарламасын қарастыра бастады. Компания 2 жаңа ұшақты ұсынды. Біріншісі — Boeing 747X, ол Boeing 747-400 ұшағын ұзарту және жақсарту арқылы жасалмақ болған. Ал екіншісі — Sonic Cruiser, ол 767 ұшағымен бірдей мөлшерде жанармай шығындай отырып одан 15 % артық жылдамдықпен (шамамен 0,98 М) ұша алатын.&lt;ref name=&quot;need-speed&quot;&gt;{{cite web|last=Gunter|first=Lori|url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2002/july/i_ca2.html |title=The Need for Speed, Boeing's Sonic Cruiser team focuses on the future|publisher=Boeing Frontier magazine|date=шілде 2002| accessdate =қаңтар 21, 2011}}&lt;/ref&gt; 
Boeing 747X ұшағына қызығушылық болмады, ал Sonic Criuser болашағы жарқын көрінді. Бірнеше ірі [[АҚШ]] әуе компаниялары, [[Continental Airlines]]-пен қоса, Sonic Criuser концепциясына назар аударды, алайда олар ұшақты қолдану шығынына қатысты қамкөңіл көрсетті.&lt;ref name=&quot;Forbes_Sonic_Cruiser_20010528&quot;&gt;{{cite news|title=Paper plane: That Mach 0.95 Sonic Cruiser from Boeing will never fly. Here's why. |last=Banks |first=Howard |work=Forbes |date=мамыр 28, 2001 |url=http://members.forbes.com/global/2001/0528/056.html | accessdate =маусым 7, 2007}}&lt;/ref&gt;

[[2001 жыл]]дың [[11 қыркүйек|11 қыркүйегіндегі]] лаңкестік актілер мен мұнай бағасының өсуі әлемдік ұшақ нарығына өзгеріс әкелді: енді әуе компанияларын жылдамдық емес, үнемділік қызықтырды. Сол кезде ең көп залал шеккен әуе тасымалдаушылары, әсіресе [[АҚШ]] компаниялары, Sonic Cruiser-дің мүмкін тапсырыс берушілері болған. Сондықтан [[2002 жыл]]ы [[20 желтоқсан]]да Boeing Sonic Cruiser жобасынан бас тартатынын мәлімдеді. [[2003 жыл]]ы [[29 қаңтар]]да компания өз бағытынын өзгеретінін мәлімдеді: Boeing Sonic Cruiser технологияларын қолдана отырып қарапайым пішімдегі Boeing 7E7 ұшағын жасайтынын айтты.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|agency=Associated Press |url=http://seattletimes.com/html/nationworld/2009373399_apusboeing787historyglance.html|title=History of the Boeing 787|work=Seattle Times| date =маусым 23, 2000|accessdate=28 қазан 2012}}&lt;/ref&gt; 
Жаңа ұшақ сыйымдылығы одан үлкен [[Boeing 747|747]] ұшағынан аз болуы керек болды, осыған орай арнайы топ зерттеу жұмыстарын бастады.&lt;ref name=&quot;Aerlines&quot;&gt;{{cite web |last=Cannegieter |first=Roger |url=http://www.aerlines.nl/issue_31/31_Cannegieter_Ranging_Capabilities.pdf |title=Long Range vs. Ultra High Capacity|publisher=Aerlines.nl |accessdate=сәуір 8, 2010}}&lt;/ref&gt; 
&lt;ref name=&quot;BabejPollak&quot;&gt;{{Cite news | last1=Babej |first1=Marc E. |last2=Pollak |first2=Tim |url=http://www.forbes.com/2006/05/23/unsolicited-advice-advertising-cx_meb_0524boeing.html | title =Boeing Versus Airbus |work=Forbes |date=мамыр 24, 2006 |accessdate=сәуір 8, 2010}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Dreamliner logo.svg|thumb|''Dreamliner'' логотипі 2003 жылы шілдеде таныстырылды.|alt=The Dreamliner logo.]]
Sonic Cruiser-ді алмастыраты жобаға &quot;Boeing 7E7&quot; атауы берілді (өндірістік ішкі атауы: &quot;Y2&quot;).&lt;ref&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2003/march/cover.html |title=Maximizing the Middle, Finding the sweet spot in the market |publisher=Boeing Frontier magazine |date=March 2003}}&lt;/ref&gt; 
Boeing-тің Sonic Cruiser мен Boeing 7E7 ұшақтары аясында жасалған технологиялары компания өнімдерін жақсартуға бағытталған «Йеллоустоун жобасына» енгізілді (Boeing 7E7 осы жобаның алғашқы қадамы болды).&lt;ref name=&quot;Boe_787_power_on&quot;&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2008/q2/080620b_nr.html |title=Boeing Achieves 787 Power On | publisher =Boeing |date=маусым 20, 200}}&lt;/ref&gt; 
Boeing 7E7 концепциясының алғашқы суреттерінде ұшақта түсірілген кабина терезесі, төмендетілген ұшы және [[акула]] жүзбесіне ұқсас ұшақ құйрығы болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/articles/2007/10/22/218786/daydream-believer-how-different-is-the-boeing-787.html |title=Daydream believer: How different is the Boeing 787? |work=Flight International |accessdate=December 14, 2010}}&lt;/ref&gt; 
Алғашында &quot;E&quot; әріпі бірнеше мағынаны береді деп айтылды: тиімді (efficiency), қоршаған ортаға зиян келтірмейтін (environmentally friendly). Алайда кейін [[Boeing]] оны &quot;8&quot; санына ұқсас келеді деп хабарлады.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot; /&gt; 
[[2003 жыл]]ы [[шілде]]де 500 000 адам қатысқан онлайн дауыс беру нәтижесінде ұшаққа «Dreamliner» атауы берілді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2003/july/i_nan.html |title='Name Your Plane' sweepstakes |date= шілде 2003 |publisher=Boeing Frontiers Online |accessdate=September 28, 2007}}&lt;/ref&gt; 
Басқа атаулар қатарында eLiner , Global Cruiser және Stratoclimber болды.

[[Сурет:All Nippon Airways Boeing 787 Dreamliner two.jpg|thumb|left|All Nippon Airways 2004 жылы 50 ұшаққа тапсырысымен 787 Dreamliner бағдарламасына қосылды.|alt=B787 in launch customer All Nippon Airways' blue and white livery. In the background are two assembly halls, with huge doors facing left. Vehicles are parked in front of the halls.]]
[[2004 жыл]]ы [[26 сәуір]]де [[Жапония|жапондық]] [[All Nippon Airways]] (ANA) әуе компаниясы жаңа ұшақтың алғашқы тапсырыс берушісі болды: ANA 50 ұшаққа тапсырыс берді, ал олардың тапсырылуы [[2008 жыл]]дың аяғына белгіленді.&lt;ref&gt;{{cite press release |url=http://www.boeing.com/news/releases/2004/q2/nr_040426g.html |title=Boeing Launches 7E7 Dreamliner |work=Boeing |date=сәуір 26, 2004| accessdate=маусым 14, 2011}}&lt;/ref&gt; 
ANA тапсырыс берілген ұшақтардың 30 жергілікті әуе линияларына арналған Boeing 787-3 (бір класста 290-330 орынды), қалған 20 орта магистральді халықаралық қатынастарға арналған (мысалы, [[Токио]] Нарита - [[Бейжің]]) Boeing 787-8 нұсқасында (екі класста 210-250 орын) тапсырыс берді. Ұшақ ANA әуе компаниясына бұрын болмаған [[Денвер]], [[Мәскеу]] және [[Нью-Дели]] қалаларына жаңа бағыттарды ашуға мүмкіндік берді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.metrodenver.org/blog-tags/industries/ANA-Japan-Denver-international-flight.html |title=ANA says Denver still in hunt for non-stop to Tokyo |publisher=Metro Denver |date=сәуір 8, 2009 |accessdate=December 14, 2010}}&lt;/ref&gt; 
Boeing 787-3 және Boeing 787-8 ұшақтың алғашқы нұсқалар болды, ал Boeing 787-9 қолданысқа [[2010 жыл]]ы енгізілмек болды.

=== Жобалануы ===
787 ұшағын өдіруде алғаш рет көп алюмини беттері мен 50 000 біріктіру элементінің орнына бір алюминий құймыснан тұратын секциялар қолданылған.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rdmag.com/Featured-Articles/2006/11/The-Dream-of-Composites/ |title=The Dream of Composites |work=R&amp;D Magazine |date=қараша 20, 2006 |accessdate= қараша 23, 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name =rdmag_200707&gt;{{cite news |url=http://www.rdmag.com/Featured-Articles/2006/11/The-Dream-of-Composites/ |title=The Dream of Composites | work= RD mag | last =Walz | first1= Martha |date= қараша 20, 2006 |accessdate= September 2, 2011}}&lt;/ref&gt;
Boeing ұшаққа екі қозғалтқыш түрін таңдап алды: General Electric GEnx және Rolls-Royce Trent 1000.&lt;ref name=&quot;787_flyingredef&quot; /&gt;
Boeing 787-ні жасауда композитті материалдардың қолданылуы оның 767-ге қарағанда 20 %-ға үнемдірек екенін,&lt;ref name=AviationWeek_2009_0109&gt;{{cite web |url= http://www.aviationweek.com/aw/generic/story_generic.jsp?channel=comm&amp;id=news/WIND010909.xml&amp;headline=Boeing%20Rules%20Out%20787%20Window%20Change |title= Boeing Rules Out 787 Window Change |accessdate= маусым 14, 2011 | last =Norris | first= Guy |date= қаңтар 9, 2009 |work=[[Aviation Week]]}}&lt;/ref&gt; қозғалтқыштың пайдалылығы шамамен 40 %-ға жақсарғанын,&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.designnews.com/document.asp?doc_id=222308 |title=Design News – Features – Boeing's 'More Electric' 787 Dreamliner Spurs Engine Evolution |first= Joseph|last=Ogando|publisher=designnews.com |date=маусым 7, 2007| accessdate= September 7, 2011}}&lt;/ref&gt; аэродинамиканың жақсартылғанын хабарлады.&lt;ref name=start&gt;{{cite web |url= http://www.flightglobal.com/channels/mro/articles/2006/03/27/205611/dream-start.html | title=Dream start |first= Carole|last=Shifrin|work=Flight International|date=March 27, 2006|accessdate=September 7, 2011}}&lt;/ref&gt;
787-8 бен -9 ETOPS бойынша 330 минуттық ұшуға сертификатталуы керек болды.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Pandey |first=Mohan |title=How Boeing Defied the Airbus Challenge |year=2010 |publisher=Createspace |location=USA |isbn=978-1-4505-0113-2 |url=http://www.amazon.com/How-Boeing-Defied-Airbus-Challenge/dp/1450501133/ref=tmm_pap_title_0}}&lt;/ref&gt;

Жобалау барысында 787 моделі Boeing комапаниясының Transonic Wind Tunnel тоннелінде, QinetiQ компаниясының Франбородағы (Ұлыбритания) 5-метрлік аэродинамикалық трубасында, [[NASA]]-ның Ames Research орталығының аэродинамикалық трубасында, Францияның аэродинамиканы зерттеу агенттігінде (ONERA) сынақтан өтті. Соңғы нұсқаның сырт көрінісі қарапайым болап келді: алғашқыда ұсынылған ұшақтың ұшы мен кабина терезелері қарапайымға алмастырылды. 2004 жылдың соңында ұшаққа тапсырыстар саны 237-ге жетті.&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.reinforcedplastics.com/view/4282/boeings-787-trials-tribulations-and-restoring-the-dream/|title=Boeing's 787: trials, tribulations, and restoring the dream|work=Reinforced Plastics|accessdate=шілде 29, 2010|last=Marsh|first=George}}&lt;/ref&gt;
Алғашында 787-8 нұсқасы $ 120 млн бағаланды, бұл өндірісті таң қалдырған төмен нәтиже болды. 2007 жылы бағалар келесідей болып өзгертілді: 787-3 нұсқасы $ 146-151,5 млн, 787-8 нұсқасы $ 157-167 млн және 787-9 нұсқасы $ 189-200 млн.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://atwonline.com/aircraftenginescomponents/news/boeing-boosts-aircraft-prices-55-rising-cost-labor-materials-0309 |title=Boeing boosts aircraft prices 5.5% on rising cost of labor, materials |publisher=[[Air Transport World]] |date=маусым 26, 2007| accessdate=September 2, 2011}}&lt;/ref&gt;

=== Қолданысқа енгізілуі ===

== Нұсқалары ==
Dreamliner-дің ең алғашқы нұсқасы, қысқалау Boeing 787-8, [[2009 жыл]]дың [[желтоқсан]]ында ұша бастады. Кейінірек ұзағырақ Boeing 787-9 [[2013 жыл]]дың [[қыркүйек|қыркүйегінде]], одан кейін ең ұзын нұсқасы Boeing 787-10 [[2017 жыл]]дың [[наурыз]]ында ұша бастады. Бұл нұсқалар ИКАО ұшақ типінің белгілеушілерінің тізімінде сәйкесінше Boeing 788, Boeing 789 және Boeing 78X деп аталады. Қысқа қашықтықтағы Boeing 787-3 2010 жылы жойылды.

'''Boeing 787-8'''

Бастапқы Boeing 787-8 қанатының кеңдігі 56,7 м (186 фут). Әдеттегі сыйымдылығы 242 жолаушы және 7 355 теңіз милі (13 621 км; 8 464 миль) қашықтығы бар −8 787 отбасының базалық үлгісі болып табылады және [[2011 жыл]]ы қызметке бірінші болып кірді. Boeing 787-8 ескірген [[Boeing 767|Boeing 767-300ER]] және [[Airbus A330|Airbus A330-200]] ұшақтарын ауыстыруға, сондай-ақ бұрын үлкен ұшақтар үшін экономикалық тұрғыдан тиімсіз болған, жаңа нарықтарды кеңейтуге бағытталған&lt;ref&gt;https://simpleflying.com/boeing-787-increased-connectivity-new-city-pairs/&lt;/ref&gt;. [[2019 жыл]]дың [[қазан]] айында Boeing 787 тапсырыстың шамамен 29% Boeing 787-8 нұсқасы болды. 

'''Boeing 787-9'''

Boeing 787-8 сияқты қанатының кеңдігін сақтай отырып, Boeing 787-9 ұзартылған және күшейтілген нұсқа болып табылады, фюзеляж 20 фут (6,1 м) ұзағырақ және жоғары максималды ұшып көтерілу салмағы (MTOW) 54 500 фунт (24 700 кг). Ұшу қашықтығы 7 635 теңіз милі (8 786 миль; 14 140 км), үш класты конфигурацияда 296 жолаушыға арналған &lt;ref&gt;787 Dreamliner performance summary&lt;nowiki/&gt;https://www.boeing.com/commercial/787/by-design/#/all-model-performance-summary&lt;/ref&gt;. [[Boeing 767|Boeing 767-400ER]] және [[Airbus A330|Airbus A330-300]] ұшақтарын ауыстыруға бағытталған. Ол [[Airbus A330|Airbus A330-900]]бен бәсекелеседі.


'''Boeing 787-10'''

[[2017 жыл]]дың [[17 ақпан]]ында Boeing 787 ең ұзын нұсқасы 68,3 метрлік Boeing 787-10 шықты. 

[[2005 жыл]]дың [[желтоқсан]]ында Emirates және Qantas сұрауы бойынша Boeing 787-9 ұшағын 290-нан 310 жолаушыға дейін кеңейту мүмкіндігін зерттей бастады. Зерттеу барысында Boeing 787 әзірлеу бағдарламасы бойынша Boeing вице-президенті Майк Бэйр, сондай сыйымдылыққа басқа тұтынушылар қызығушылық білдірсе, бірден Boeing 787-10 әзірлеуді жалғастыру оңайырақ болғанын айтты. [[2013 жыл]]дың [[30 мамыр]]ында Singapore Airlines 2018–2019 жылдары жеткізілетін 30 787-10 (Боинг бағдарламаны іске қосқан жағдайда) тапсырыс беретінін мәлімдеп, алғашқы тапсырыс беруші болды. [[2013 жыл]]дың [[18 маусым]]ында [[Boeing]] Париждегі Әуе Шоу барысында 102 ұшағына тапсырыстары немесе міндеттемелері бар Boeing 787-10 ұшағын сатты. Сатып алушылардың арасында Air Lease Corporation (30), Singapore Airlines (30), United Airlines (20), және British Airways (12) болды &lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20180719132838/http://active.boeing.com/commercial/orders/displaystandardreport.cfm?cboCurrentModel=787&amp;optReportType=AllModels&amp;cboAllModel=787&amp;ViewReportF=View+Report&lt;/ref&gt;.

== Техникалық сипаттамасы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+787 техникалық сипаттамасы
!Model
!Boeing 787-8
!Boeing 787-9
!Boeing 787-10
|-
!Экипаж саны
| colspan=&quot;3&quot; |Екеу
|-
!Жолаушылар саны, 2-кластық
|242: 24J @85&quot; + 218Y @32&quot;
|290: 28J @85&quot; + 262Y @32&quot;
|330: 32J @85&quot; + 298Y @32&quot;
|-
!Жолаушылар саны, 1-кластық
|Max. 359, exit limit 381
|Max. 406, exit limit 420
|Max. 440, exit limit 440
|-
!Ұзындығы
|56.72 м.
|62.81 м.
|68.28 м.
|-
!Қанаты
| colspan=&quot;3&quot; |Көлемі 377 м.
|-
!Қанат кеңістігі
| colspan=&quot;3&quot; |Ұзындығы 60.12 м., орта аккорд 6.27 м.
|-
!Биіктігі
|16.92 м.
| colspan=&quot;2&quot; |17.02 м.
|-
!Фюзеляж
| colspan=&quot;3&quot; |Кабинаның ені: 5.49 метр
Сыртқы ені: 5.77 метр. Биіктігі: 5.94 м.
|-
!Жүк сыйымдылығы
|136.7 м³
28 LD3 or 9 (88×125) pallets
|172.5 м³
36 LD3 or 11 (96×125) pallets
|191.4 м³
40 LD3 or 13 (96×125) pallets
|-
!Максималды ұшу салмағы
|227,930 кг.
| colspan=&quot;2&quot; |254,011 кг.
|-
!Максималды жүктеме
|43,318 кг.
|52,587 кг.
|57,277 кг.
|-
!Жүксыз жұмыс салмағы
|119,950 кг.
|128,850 кг.
|135,500 кг.
|-
!Жанармай сыйымдылығы
|126,206 литр
101,323 кг.
| colspan=&quot;2&quot; |126,372 литр
101,456 кг.
|-
!Жылдамдығы
| colspan=&quot;3&quot; |Максимум.: Mach 0.90 (516 kН; 956 км/сағ) мах;
Круиздық: 0.85 (488 kН; 903 км/сағ) мах
|-
!Қашықтағы
|13,620 км.
|14,140 км.
|11,910 км.
|-
!Ұшуға қажетті қашықтық (Takeoff)
|2,600 м.
|2,800 м.
|2,800 м.
|-
!Максималды ұшу биіктігі (ceiling)
| colspan=&quot;2&quot; |13,100 м.
|12,500 м.
|-
!Қозғалтқыштар (×2)
| colspan=&quot;3&quot; |General Electric GEnx-1B or Rolls-Royce Trent 1000
|-
!Тарту күші (×2)
|64,000 фунт (280 kN)
|71,000 фунт (320 kN)
|76,000 фунт (340 kN)
|}

== Апаттар ==

== Тағы қараңыз ==
[[Airbus A350 XWB]]
== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

== Дереккөздер ==

== Сыртқы сілтемелер ==

{{Boeing ұшақтары}}

[[Санат:Boeing ұшақтары]]
[[Санат:Жолаушы ұшақтары]]</text>
      <sha1>i421ygnte5ek5i367vk75743t8zic6l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ADSL</title>
    <ns>0</ns>
    <id>498110</id>
    <revision>
      <id>3576022</id>
      <parentid>3241037</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T07:48:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3576022</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13896" sha1="shbifyckzjmv6jaa0oap23j3xjebbby" xml:space="preserve">{{cleanup}}
{{wikify}}
'''ADSL технологиясының құрылымы'''&lt;br /&gt;
1. ADSL қосылуының типтік сұлбасы&lt;br /&gt;
ADSL технологиясы қазіргі абоненттік телефонды сызықты абоненттерді кең жиекті тарату қызметтерімен қамтамасыз ету идеясында негізделеді. Бұл жағдайда технологияға кейбір негізге алынатын қағидалар салынған:&lt;br /&gt;
- технологияда деректерді ассиметриялық алмастыруды ұйымдастыру қарастырылған;&lt;br /&gt;
- ADSL ендіру кезінде жұмыстар көлемі минимал болуы тиіс, себебі ADSL  технологиясы басынан бастап массалық ендіруге бағытталған;&lt;br /&gt;
- қондырғыда немесе NGN  желісінде болатын кез келген қателіктер кезінде дәстүрлі телефонды байланыс жұмыс істеуі тиіс;&lt;br /&gt;
- технологияда қандай жағдайда болмасын телефон желісінің абонентті линиялары қолданылады.&lt;br /&gt;
Осылардың негізінде ADSL технологиясының барлық құрылымы өсті және қарапайым телефонды линияның ADSL  абонентті кең жиекті таратуы жүйесіне көшу процессі өтті.&lt;br /&gt;
Абонентті қосылудың типті сұлбасының негіінде жиілікті бөлу қағидасы жатыр. Абонентті линиядан өтетін барлық сигнал жиілікті диапазонды үш бөлікке бөлінеді:&lt;br /&gt;
- дәстүрлі телефония сигналдарын тарату диапазоны;&lt;br /&gt;
- ADSL жоғары линиялары үшін диапазон ;&lt;br /&gt;
- ADSL төменгі линиялары үшін  диапазон .&lt;br /&gt;
Асимметриялық ауысу абоненттен желі түйініне (линия жоғарыға қарай) деректерді тарату жылдамдығы желі түйінінен (линия төмен қарай) абонентке тарату жылдамдығынан айтарлықтай төмен болатынын қарастырады. Сондықтан да линиядан жоғары қарай деректерлі тарату үшін телефонды каналда төменгі жиілікті диапазон беріледі. ADSL технологиясы 1,1 МГц дейінгі жалпы диапазонды алады.&lt;br /&gt;
Телефонды сигнал 0,3 пен 20 кГц аралығындағы диапазонды, жоғары линия бойынша ADSL - 30 кГц пен 140 кГц дейінгі диапазонды, ал төменгі линия бойынша ADSL - 140-тан 1100 кГц-қа дейінгі диапазонды алады.&lt;br /&gt;
Сигналдарды бұрынғы телефонды линияның екі жақтары бойынша жиілікті бөлуді қамтамасыз ету үшінтелефония тізбектері мен кең жиекті ADSL тарату жүйесінің тізбектері арасында бөлу функциясын атқаратын сигнал бөлгіштері (сплиттерлер) қолданылады. Телефонды байланыс (немесе ISDN байланысы) бұрынғысынша өзінің жиілікті диапазонында беріледі. Абонентті линия қарапайым телефонды желі немесе ISDN  линиясы болғанына байланысты ADSL екі стандарты белгіленген:&lt;br /&gt;
1. Қарапайым телефонды линияды қолданған жағдайда телефонды байланыс 300 бен 3400 Гц диапазонында беріледі, ADSL 30 кГц бастап жиіліктерді алады.&lt;br /&gt;
2. ISDN линиясын қолданған кезде данные ISDN деректері 80 кГц дейінгі диапазонда беріледі, aл ADSL 138 кГц жиіліктен бастап диапазонға тұрақтайды.&lt;br /&gt;
Сплиттерлер екі фильтрлер негізінде жасалған пассивті элементтерді көрсетеді: жоғары жиілікті фильтрлер (ЖЖФ) және төменгі жиілікті фильтрлер (ТЖФ).&lt;br /&gt;
Олардың негізгі тағайындалуы – ADSL трафигі мен дәстүрлі телефония/ISDN  трафигінің бөлінуін қамтамасыз ету. Сплиттерлер пассивті элементерді білдіретініне байланысты өз жұмысы үшін қорек көзін қажет етпейді. &lt;br /&gt;
Кең жиекті таратуды қамтамасыз ету үшін абонентті іске қосуға қосылатын элементтерді қарастырайық. Станциялық жағынан ADSL сигналдарын біткен соң желіге берілетін ATM ұяшықтарына өзгерту функцияларын атқаратын DSLAM (DSL AccessMultiplexer - DSL таратуы жүйесінің мультиплексоры) қондырғысы қосылады.&lt;br /&gt;
2. Хаттамаларға байланысты ADSL жұмыс істеуі &lt;br /&gt;
ADSL-ды абонентті жұпты қолдану технологиясын ретінде қарастырудан  ADSL абонентті қосылу құрамындаға барлық қондырғылар жиынтығын оқуға өтеміз. Бұл үшін кең жиекті тарату желісі қолданушының Интернет желісінде белсенді жұмыс істеуі үшін жасалынатынын негізге ала отырып, компьютерден Интернет-провайдерға (ISP) дейін әр түрлі хаттамаларда деректердің қайта құрылуын бақылаймыз. &lt;br /&gt;
Қолданушы мәліметтері Интернетте қолданылатын HTTP жоғарғы деңгейі хаттамаларының сұраулары түрінде беріледі. Деректерлі тарату үшін HTTP кадрлары TCP/IP тасымалдау кадрларына оралады және ADSL модеміне беріледі. Бұл үшін алмасудың әр түрлі интерфйстары қолданылуы мүмкін, жиі қолданылатыны– Ethernet немесе USB.&lt;br /&gt;
[[Сурет:T-DSL Modem.jpg|thumb|ADSL модем]]
ADSL модемінің негізгі рөлі қолданушы мәліметтерін ADSL арқылы бере алатын ыңғайлы форматқа келтіруде болып табылады. Модем жоғарғы деңгей мәліметтерімен жұмыс істемейді, ол үшін тек TCP/IP кадрлары ғана бар. Абонентті тарату тізбегімен кадрларды тарату үшін модем құрамына ADSL  хаттамасының физикалық деңгейін, ATM  негізіндегі каналды деңгейді, нүкте-нүкте режимінде каналдардың байланысын бақылау үшін РРР деңгейін және сәйкесінше TCP/IP  қосатын ADSL  төрт деңгейлі құрылымын құрады.&lt;br /&gt;
Модемде мәліметтерлің өзгертудің негізгі мақсаты ADSL  аса күрделі құрылымын құру болып табылады. Модульденген сигнал түрінде модемде қайта құрылған ADSL кадрлары тарату үшін қолданылатын телефонды линияға түседі және DSLAM беріледі. Әдетте бір DSLAM-ға бірнеше(кейде тіпті бірнеше жүз) модемдердің қосылуы қажет болады.&lt;br /&gt;
DSLAM тек ADSL және ATM деңгейінде ғана деректермен жұмыс істейтін қарапайым қондырғы болып табылады. DSLAM негізгі мақсаты- ADSL кадрларынан мәліметтерді қалпына келтіру және ары қарай желіден берілетін ATM  ұяшықтарының ағынын құру. ADSL технологиясы  1990-жылдардың ортасында мультиқызметтік желілерді тұрғызудың стратегиялық концепциясы ATM технологиясы болған кезде пайда болғандығын ұмытпау қажет.&lt;br /&gt;
Бұл кезде қолдану мәліметтерінің желі жағындағы ATM  ұяшықтарына өзгертілуі кең жиекті таратуды арнайы қамтамасыз етеді деп саналған. NGN қащіргі заманғы концепциясында ATM технологиясы тек қызметтік ретінде ғана сақталған. Осыған байланысты ATM ұяшықтарын TCP/IP негізінде қазіргі заманғы желілер үшін қалыпты формаға келтіру қажет болды. Абонентті тарату тізбегінің құрамына кең жиекті өшірілген тарату серверінің атауын алған тағы бір қондырғы қосылған болатын (BroadbandRemoteAccessServer, BRAS). Мұндай қондырғы кең жиекті таратуды интеллектуалды басқару үшін IP аймақтық бағыттауышын білдіреді. BRAS пакетті трафикті деректерді тарату каналының деңгейінде ADSL қолданушыларынан трафик параметрлерін басқаруға жол ашады. Мысалы, тұтынушыдан деректерді тарату жылдамдығын реттеуді тура осы BRAS жүзеге асырады. Қазіргі уақытта DSL тарату желісінің операторлары тура және кері трафикті шектеу үшін  ATM тарату түйіндерінде BRAS -тың көмегінсіз жүзеге асыруға болатын жылдамдықтың белгіленген пішіндерін қолданады. Алайда болашақта өте жақсы бейімделген тарату қасиетіне ие болу үшін өте жақсы қарастырылатын механизмдер керек болады, және аймақтық бағыттауышсыз мұндай функцияларды атқару өте қиынға соғады. Бұдан бөлек, тарату қасиетіне сұраныстың көбеюіне байланысты аймақтық желілер мен тарату желілерінің операторлары тез масштабтауды қажет етеді және мұнда BRAS та маңызды элементке айналады.&lt;br /&gt;
DSLAM-да  IP пакетті трафигінің ағынын басқару мүмкін болмайды, DSLAM тек ATM деңгейінен жоғары деңгейлерді қолдай алмайды. Ағынды басқару функциясынан бөлек BRAS деректер форматын өзгертуге байланысты маңызды функцияны атқарады, бұл элемент шындығында аймақтық міндетті орындауына байланысты: бұдан соң деректер желі бойынша таратылады. &lt;br /&gt;
Жоғарыда айтылғандарды қорытындалай келе, ADSL жүйесінің құрылуына байланысты модем мен DSLAM байланысы өте қиын болатындығын айта кету керек, ал мұнда ADSL болады. Кең жиекті абонентті тарату (1.5-суретін қара) сұлбасының барлық басқа элементтері  NGN қондырғыларына немесе NGN тасымалдау желісінің құрамдық бөліктеріне жатқызылуы мүмкін.&lt;ref&gt;IT жаңалықтар&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
'''Жүктеу жылдамдығы'''&lt;br /&gt;
Теория тұрғысында ADSL 2+ арқылы ең жоғарғы жүктеу жылдамдығы қолданушы модем мен DSLAM арақашықтығына байланысты болып келеді.&lt;br /&gt;
24.0 Mbit/s at 0.3 km&lt;br /&gt;
24.0 Mbit/s at 0.6 km&lt;br /&gt;
23.0 Mbit/s at 0.9 km&lt;br /&gt;
22.0 Mbit/s at 1.2 km&lt;br /&gt;
21.0 Mbit/s at 1.5 km&lt;br /&gt;
19.0 Mbit/s at 1.8 km&lt;br /&gt;
16.0 Mbit/s at 2.1 km&lt;br /&gt;
8.0 Mbit/s at 3.0 km&lt;br /&gt;
3.0 Mbit/s at 4.5 km&lt;br /&gt;
1.5 Mbit/s at 5.2 km&lt;br /&gt;
Шын жүктеу жылдамдығы кішкене төмен.&lt;br /&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Ақпараттану]]</text>
      <sha1>shbifyckzjmv6jaa0oap23j3xjebbby</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Оноре Викторьен Домие</title>
    <ns>0</ns>
    <id>501580</id>
    <revision>
      <id>3575633</id>
      <parentid>3511717</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T17:32:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Maktakyz</username>
        <id>51067</id>
      </contributor>
      <origin>3575633</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4991" sha1="d9azd2t73598aliecb96f8o8j6rf1vw" xml:space="preserve">{{Суретші
 |есімі            = Оноре Викторен Домие
 |шынайы есімі     = {{lang-fr|Honoré Victorin Daumier}}
 |суреті           = Honore Daumier-Nadar.jpg
 |сурет ені        = 
 |сурет атауы      = 
 |туған кездегі есімі      = 
 |туған күні     = 26.2.1808
 |туған жері     = [[Марсель]]
 |қайтыс болған күні      = 10.2.1879
 |қайтыс болған жері      = [[Вальмондуа]]
 |шыққан жері      = 
 |азаматтығы       = {{FRA}}
 |жанры            = [[Карикатура|карикатура]]
 |мектебі          = 
 |өнер ағымы       = 
 |атақты қолөнерлері      = 
 |марапаттаушылары        = 
 |ықпалын тигізу          = 
 |ықпалы әсер етті        = 
 |марапаттары             = 
 |сайты            = 
 |Commons          = Honoré Daumier
}}
'''Оноре Викторен Домие''' ({{lang-fr|Honoré Victorin Daumier}}; [[26 ақпан]] [[1808 жыл|1808]], [[Марсель]] - [[11 ақпан]] [[1879 жыл|1879]], [[Вальмодуа]]) - француз кескіндемешісі әрі график-суретші, мүсінші, XIX ғасырдың саяси карикатураның ірі шебері.

== Өмірбаяны ==
Әйнекшінің баласы Домие жас кезінде литографиямен шұғылданған.

1830 жылы - Революциядан  кейін саяси карикатураның шебері ретінде көрінеді. Литографиялық, мүсіндік шарждарында, ағашқа ойып салған суреттерінде  Домие жұмысшылар мен революционерлердің, бостандық жолында шайқасушылар мен қаза тапқандардың образын жасау арқылы буржуазиялық-дворяндық реакциясына аяусыз әшкерелейді (&quot;Заң шығаратын түйін&quot;, &quot;Баспасөз бостандығы&quot;, &quot;Транснонен көшесі...&quot; 1834). Домиенің литографиялық алғашқы еңбектері саяси қорытындыға бара алатын батылдығымен, реалисттік мазмұнының тереңдігімен көзге түсті.

1835 жылы - Саяси карикатураға тыйым салынғаннан кейін Домье тұрмыстық сатираға ден қойып, дүниеқоңыз, көлгірсіген соттар мен чиновниктердің пасықтығын ажуалады.

1848 және 60-70 жылдардағы революция тұсында Домие саяси сатираға қайта оралды. Франция-Пруссия соғысына арнаған патриоттық еңбегі ашу-ызаға, иронияға толды. Домьені кескіндемелеріндегі идеялық тереңдік, тақырып ауқымының кеңдігі, тұжырымдылық пен жинақылық, композицияларындағы шиыршық атқан шиеленіс бояулар сәулесі суретшінің көзі тірісінде танылған жоқ. Бұл саладағы шығармаларында сатирамен қатар қаһармандық образдар, халық көтерілісі тақырыбы, қарапайым адамдар өмірі және кезбе сауықшылардың романтикалық-гротескілік тұлғалары да басты орын алады. Суретші Дон Кихот образын жасауға да ат салысып жүрді.

Домие шығармашылығы - ХІХ ғасырдағы сыншыл раелизмнің шыңы.

== Галерея ==
&lt;gallery &gt;
Сурет:Honore Daumier The Uprising.jpg|«Көтеріліс» (1848)
Сурет:Caricature Charles Philipon pear.jpg|«Алмұрттар». Луи-Филиппқа карикатура (1831)
Сурет:Les représentans représentés, Victor Hugo, 3017.jpg|Виктор Гюго. (1849)
Сурет:Honoré Daumier 010.jpg|&quot;Диірменші, оның баласы және есек&quot; (1849)
Сурет:Honoré Daumier 017 (Don Quixote).jpg|«Дон Кихот» (1868)
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998


[[Санат:1808 жылы туғандар]]
[[Санат:1879 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Суретшілер]]
[[Санат:Франция тұлғалары]]</text>
      <sha1>d9azd2t73598aliecb96f8o8j6rf1vw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кеуірт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>508143</id>
    <revision>
      <id>3575910</id>
      <parentid>1999894</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T06:03:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RaiymbekZh</username>
        <id>170385</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3575910</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="817" sha1="p39woer36smih8oszz82n7u02pfde6n" xml:space="preserve">'''Кеуірт''' ({{Lang-ru|Спичка}}) — сіріңкенің синонимі болып келеді. Оны адамдар күнделікті өмірде пайдаланады. Кеуірт арқылы от жағуға болады. Себебі, кеуірттің  ұшы  күкірт қышқылынан жасалған , ал төменгі жағындағы таяқ ол қарапайым  ағаштардан жасалған. Сіріңке  қорабының жан-жағына үңіліп қарасақ қара заттарды байқаймыз. Ол бізде күкірт қышқылы. Кеуірттің ұшындағы күкірт қышқылы мен қорап сыртындағы күкірт қышқылы үйкеліскенде от пайда болады.</text>
      <sha1>p39woer36smih8oszz82n7u02pfde6n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ақтөбе (Астрахан облысы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>510014</id>
    <revision>
      <id>3575967</id>
      <parentid>3555674</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T06:41:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3575967</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7484" sha1="2q4vo7eqqejjr6zrmnv6n9yja7muehn" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Ақтөбе
 |шынайы атауы            = 
 |сурет                   = ПаркАхтубинск.jpg
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Ресей
 |елтаңба                 = Gerb-Akhtubinsk-new.jpg
 |ту                      = Flag of Akhtubinsk (Astrakhan oblast).png
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_deg = 48 |lat_min = 17 |lat_sec = 
  |lon_deg = 46 |lon_min = 10 |lon_sec = 
  |CoordAddon = type:city(42600)_region:RU
  |CoordScale = 20000
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Облыс
 |аймағы                  = Астрахан облысы
 |кестедегі аймақ         = Астрахан облысы
 |аудан түрі              =  
 |ауданы                  = Ақтөбе ауданы (Астрахан облысы){{!}}Ақтөбе
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Муниципалды құрылымның басшысы
 |басшысы                  = Дмитрий Михайлович Шубин
 |құрылған уақыты         = 1959
 |алғашқы дерек           =  1793 
 |бұрынғы атаулары        =  Владимировка
 |статус алуы             = 1959
 |жер аумағы              = 17
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 130 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = орыс тілі{{!}}орысша
  |тұрғыны                = ↘36 127
  |санақ жылы             = 2021
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = [[Орыстар|орыстар]], [[Қазақтар|қазақтар]]
  |конфессионалдық құрамы = православ христиандар, сунниттер. т.б.
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           =
 |DST                     = 
 |телефон коды            =  85141
 |пошта индексі           = 416500 
 |пошта индекстері        =  416500 - 416507
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды
 |сандық идентификаторы   = 12402 
 |ортаққордағы санаты     = Akhtubinsk
 |сайты                   =  http://www.adm-akhtubinsk.ru/
 |сайт тілі               = ru
}}
'''Ақтөбе''' ({{lang-ru|Ахтубинск}}) — [[Ресей]]дің [[Астрахан облысы]]ндағы қала (1959 жылдан), [[Ахтубинск ауданы]]ның орталығы, [[темір жол]] стансасы.

Қаланың негізгі бөлігі [[Ахтуба]] өзенінің оң жағасында орналасқан. Халқы - 39 386 (санақ жылы 2013). 

Ет комбинаты, консервілеу зауыты, [[кеме]] жөндеу және [[кірпіш]] зауыттары бар. [[Басқұншақ]] көлінде өндірілген ас тұзы басқа аудандарға Ахтубинск арқылы жөнелтіледі&lt;ref&gt;Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 1 том&lt;/ref&gt;.

== Физикалық-географиялық сипаттамалары ==
=== Сағат белдеуі ===
Ақтөбе қаласы халықаралық стандарт бойынша Samara Time Zone (STZ) ретінде белгіленген уақыт белдеуінде орналасқан. UTC-ке қатысты жылжу +4:00 құрайды, Мәскеу уақытымен салыстырғанда +1 сағат құрайды. Ақтөбедегі уақыт географиялық уақыт белдеуіне сәйкес келеді.

=== Географиялық орны ===
Ақтөбе қаласы Астрахан облысының солтүстік-шығыс бөлігіндегі жартылай шөлді аймақта орналасқан Ақтөбе ауданының құрамына кіреді және Еділ өзенінің сол жағалауында созылып жатыр. Оның аумағы 781 мың га құрайды. Ақтөбе - Ақтөбе ауданының аудан орталығы және Астраханнан 292 км қашықтықта орналасқан. Облыс орталығымен байланыс автомобиль, су, темір жол және әуе көлігімен жүзеге асырылады. Аудан солтүстігінде Волгоград облысымен, шығысында Қазақстанмен, батысында Черноярскпен, оңтүстік-батысында Жантаумен, оңтүстігінде Қарабайлы аудандарымен шектеседі. Аумағы біркелкі, табақша тәрізді ойпаң-шұңқырлы жазық. Еділ және Ақтөбе өзендерінің аңғарларында терең, бірақ қысқа жыралар бар. Жалпы жайылма арналы-көлдері бар үлкен жоталы бедермен сипатталады.

=== Климаты ===

== Ұлттық құрамы ==
* [[орыстар]] — 35 937 (86,5 %); 
* [[қазақтар]] — 2 496 (6 %); 
* [[украиндар]] — 935 (2,2 %); 
* басқалар — 5,3 %&lt;ref name=autogenerated1&gt;{{cite web|url=http://astrastat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/astrastat/ru/census_and_researching/census/national_census_2010/score_2010/|title=Итоги::Астраханьстат|accessdate=2013-03-15|archiveurl=http://www.webcitation.org/6F8y7sJag|archivedate=2013-03-15}}&lt;/ref&gt;

== Галерея ==
&lt;gallery perrow=&quot;5&quot; widths=&quot;160px&quot;&gt;
Image:ПаркАхтубинск.jpg|Орталық қалалық саябағы
Image:Крыло.JPG|Мемориалдық комплекс 
Image:Мемориал Крыло Икара (Ахтубинск).jpg|Аллея
Image:ХрамАхтубинск.JPG|&quot;Владимирской Иконы Божьей Матери&quot; ғибдатханасы
Image:ПенсионныйФондАхтубинск.JPG|
Image:Памятник Су-17М2 (Ахтубинск).jpg| СУ-17 ескерткіш
Image:Мост в Заречье.JPG|Қалалық көпір
Image:Прищепка.JPG|Мемориалды комплекс
Image:Площадь Ленина Ахтубинск.JPG|Гүлзар
|
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

[[Санат:Астрахан облысы қалалары]]</text>
      <sha1>2q4vo7eqqejjr6zrmnv6n9yja7muehn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сүйемел</title>
    <ns>0</ns>
    <id>514020</id>
    <redirect title="Аккомпанемент" />
    <revision>
      <id>3576023</id>
      <parentid>2064848</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T07:49:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3576023</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1258" sha1="khgt01slto8prnrgfimj00knanron55" xml:space="preserve">{{Біріктірілсін|Аккомпанемент}}
Сүйемел, аккомпанемент – музыкалық сүеймелдеу. Бір аспап (рояль, баян, гитара, домбыра, т.б.) немесе бірнеше аспаппен (ансамбль, оркестр, т.б.) соло-орындаушыны (әнші, артисті) немесе орынаушылар тобын (ансамбль, хорды) сүйемелдеу. Әуенді қосымша дауыс не сүйемелдеп тұрған аспаппен аккорд беру (мыс., рояльдің бас акордымен) арқылы да сүйемелдеуге болады. С. шығарманың көркемдік мәнін аша отыры, әрі әнші мен муз. аспапта орындаушыға гармониялық және ритмдік тұрғыдан үлкен демеу жасайды. кейде С. қосалкы қасиетімен дами отырып, ансамбль партиясының біріне айналады. С-дің алып тұтастығына нұсқан келтірмейтін турі де кезігеді.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>khgt01slto8prnrgfimj00knanron55</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3576024</id>
      <parentid>3576023</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T07:49:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>«[[Аккомпанемент]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]]</comment>
      <origin>3576024</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42" sha1="ir7hm3ekb75lyw9xkk191bm7aw5glkr" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Аккомпанемент]]</text>
      <sha1>ir7hm3ekb75lyw9xkk191bm7aw5glkr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Күздік</title>
    <ns>0</ns>
    <id>516844</id>
    <revision>
      <id>3576029</id>
      <parentid>2124078</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T07:51:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3576029</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1149" sha1="83ifafz2wtsmltmsvv73u40werzoiby" xml:space="preserve">Қазақтар күз айында — қазан, қараша айларында '''күздік''' сояды. Яғни күзгі суықта соғымға дейін көбінесе,ұсақ мал сойып алады. Бұған тай, жабағы, тайынша, қашар, қой сияқты мал да жарай береді. Бұл ет күзгі суықта талғажау ететін сорпа-су деген сөз. Күздің жауынды, қарлы суығында далада, малда жүрген адамдарға қазақтар әрқашан қуаты мол ет тағамдарын берген. Және басқа халықтардан гөрі қазақтар  етті көп жейді, соған үйреген. Сондықтан ел күз бен қыста құрткөже, ет, сорпа тағамдарын көп пайдаланады.&lt;ref&gt;Қазақтың дархан дастарқаны - Алматы &quot;Алматыкітап&quot; ЖШС - 2005 ISBN 9665-24-559-2&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Қазақ асханасы]]</text>
      <sha1>83ifafz2wtsmltmsvv73u40werzoiby</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Футболдан 2014 жылғы әлем біріншілігі (финал)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>518424</id>
    <revision>
      <id>3575870</id>
      <parentid>3321323</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T05:23:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <origin>3575870</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18588" sha1="mp1qz23z6c2lhp9a8rxn9hetoca0lp3" xml:space="preserve">{{main|Футболдан 2014 жылғы әлем біріншілігі}}
{{Футбол матчы
 | атауы     =Футболдан әлем чемпионаты 2014 финалы
 | шынайы атауы     ='''2014 FIFA World Cup Final'''
 | логотип     =Philipp Lahm lifts the 2014 FIFA World Cup.jpg
 | ені     =300px
 | стадион сипаттама     =Финалдық ойын өткен «[[Маракана]]» стадионы
 | турнир     =[[Футболдан 2014 жылғы әлем біріншілігі]]
 | команда1     =[[Германия Ұлттық футбол құрамасы|Германия]]
 | команда2     =[[Аргентина Ұлттық футбол құрамасы|Аргентина]]
 | команда1ел     ={{Ту|Германия}}
 | команда2ел     ={{Ту|Аргентина}}
 | команда1есеп     =1
 | команда2есеп     =0
 | детальдар     =[[Овертайм|қ.у.]]
 | дата     = [[13 шілде]] [[2014 жыл]]
 | стадион     ={{Ту|Бразилия}} [[Маракана]]
 | қала     = [[Рио-де-Жанейро]]
 | 1аматч ойыншысы     ={{Ту|Германия}} [[Марио Гётце]]
 | арбитр     ={{Ту|Италия}} [[Никола Риццоли]] 
 | көрермендер     =74 738
 | ауа райы         =Көшпелі бұлт&lt;br /&gt;23 °C (73 °F)&lt;br /&gt;[[ылғалдылық]] үлесі – 65% &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://resources.fifa.com/mm/document/tournament/competition/02/40/47/25/eng_64_0713_ger-arg_tacticalstartlist_neutral.pdf |title=Tactical line-up – Germany –Argentina |work=FIFA.com (Fédération Internationale de Football Association) |format=PDF |date=13 шілде 2014 |accessdate=14 шілде 2014}}&lt;/ref&gt;
 | алдыңғы     =[[Футболдан 2010 жылғы әлем біріншілігі (финал)|2010]]
 | келесі    =[[Футболдан 2018 жылғы әлем біріншілігі (финал)|2018]]
}}
'''Футболдан әлем чемпионаты 2014 финалы''' — [[2014 жыл]]ғы [[13 шілде]]де [[Бразилия]]ның [[Рио-де-Жанейро]] қаласында, [[Маракана]] стадионында өткен [[Футболдан 2014 жылғы әлем біріншілігі|2014 жылғы әлем чемпионатының]] финалдық кездесуі. Матч [[Германия Ұлттық футбол құрамасы|Германия]] және [[Аргентина Ұлттық футбол құрамасы|Аргентина құрамаларының]] арасында өтті.

Ойын жергілікті уақыт бойынша ([[UTC−3:00|UTC-3]]) сағат 16:00-де басталды.&lt;ref name=&quot;FIFA Fixtures&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.fifa.com/worldcup/matches/#20140713|title=Matches |publisher=[[FIFA]].com |accessdate=22 маусым 2014}}&lt;/ref&gt;

Матч 1:0 есебімен Германия құрамасының қосымша уақыттағы жеңісімен аяқталды.

== Кездесу тарихы ==
Осы матчқа дейін бұл құрама жалпы 20 рет кездескен, оның ішінде немістердің қанжығасында — 6 жеңіс, ал аргентиналықтарда — 9, сондай-ақ 5 матчта қос құрама теңбе-тең түскен. Құрамалар 6 мәрте [[футболдан әлем чемпионаты|әлем чемпионаттарының]] аясында кездесті, соның ішінде 2 рет финалда:
*[[Футболдан 1958 жылғы әлем біріншілігі|Футболдан әлем чемпионаты 1958]], 1 топ, 1-тур: ГФР − Аргентина − 3:1
*[[Футболдан 1966 жылғы әлем біріншілігі|Футболдан әлем чемпионаты 1966]], 2 топ, 2-тур: ГФР − Аргентина − 0:0
*[[Футболдан 1986 жылғы әлем біріншілігі|Футболдан әлем чемпионаты 1986]], [[Футболдан 1986 жылғы әлем біріншілігі (финал)|Финал]]: ГФР − Аргентина − 2:3
*[[Футболдан 1990 жылғы әлем біріншілігі|Футболдан әлем чемпионаты 1990]], [[Футболдан 1990 жылғы әлем біріншілігі (финал)|Финал]]: ГФР − Аргентина − 1:0
*[[Футболдан 2006 жылғы әлем біріншілігі|Футболдан әлем чемпионаты 2006]], ширек финал: Германия − Аргентина − 1:1 (пен. 4:2)
*[[Футболдан 2010 жылғы әлем біріншілігі|Футболдан әлем чемпионаты 2010]], ширек финал: Германия − Аргентина − 4:0

Бұл қос құраманың 3:1 есебімен Аргентинаның жеңісімен аяқталған соңғы кездесулері 2012 жылғы 15 тамызда [[Майндағы Франкфурт|Франкфуртте]] өтті.&lt;ref&gt;[http://news.sportbox.ru/Vidy_sporta/Futbol/stats/turnir_7015/game_1342963669 Жолдастық матч. Германия - Аргентина (1:3) 15 тамыз 2012]&lt;/ref&gt;

== Финалға жолдама ==
{| width=&quot;100%&quot;
|- align=center valign=top bgcolor=#99ccff
!colspan=2|Германия
!Раунд
!colspan=2|Аргентина
|- valign=top bgcolor=#c1e0ff
|style=&quot;padding-left:20px&quot;|Қарсылас
|style=&quot;padding-left:20px&quot;|Есеп
|bgcolor=#c1e0ff align=center|Топтық кезең
|style=&quot;padding-left:20px&quot;|Қарсылас
|style=&quot;padding-left:20px&quot;|Есеп
|-
|style=&quot;padding-left:20px&quot;| {{футбол|Португалия}}
|style=&quot;padding-left:30px&quot;|4:0
|bgcolor=#c1e0ff align=center|1–матч
|style=&quot;padding-left:20px&quot;|{{футбол|Босния және Герцеговина}}
|style=&quot;padding-left:30px&quot;|2:1
|-
|style=&quot;padding-left:20px&quot;|{{футбол|Гана}}
|style=&quot;padding-left:30px&quot;|2:2
|bgcolor=#c1e0ff align=center|2–матч
|style=&quot;padding-left:20px&quot;|{{футбол|Иран}}
|style=&quot;padding-left:30px&quot;|1:0
|-
|style=&quot;padding-left:20px&quot;|{{футбол|АҚШ}}
|style=&quot;padding-left:30px&quot;|[[Футболдан 2014 жылғы әлем біріншілігі|1:0]]
|bgcolor=#c1e0ff align=center|3–матч
|style=&quot;padding-left:20px&quot;|{{футбол|Нигерия}}
|style=&quot;padding-left:30px&quot;|3:2
|-
|colspan=&quot;2&quot; align=center|

''[[Футболдан 2014 жылғы әлем біріншілігі|Футболдан әлем чемпионаты 2014. G тобы]]''{{^|-1em}}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
|-
!width=&quot;175&quot;|Команда
!width=&quot;20&quot;|{{Comment|О|Ойын саны}}
!width=&quot;20&quot;|{{Comment|Жңс|Жеңіс саны}}
!width=&quot;20&quot;|{{Comment|Т|Тең ойындар}}
!width=&quot;20&quot;|{{Comment|Жңлс|Жеңілістер саны}}
!width=&quot;20&quot;|{{Comment|Голдар|Соғылған және жіберліген голдар саны}}
!width=&quot;20&quot;|{{Comment|±|гол айырмашылықтары}}
!width=&quot;20&quot;|{{Comment|О|Ұпай саны}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
|align=left|'''[[Германия Ұлттық футбол құрамасы|Германия]]'''
|3||2||1||0||7—2||+5||'''7'''
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
|align=left|[[АҚШ Ұлттық футбол құрамасы|АҚШ]]
|3||1||1||1||4—4||0||'''4'''
|-
|align=left|[[Португалия Ұлттық футбол құрамасы|Португалия]]
|3||1||1||1||4—7||−3||'''4'''
|-
|align=left|[[Гана Ұлттық футбол құрамасы|Гана]]
|3||0||1||2||4—6||−2||'''1'''
|}
|bgcolor=#c1e0ff align=center|Нәтиже&lt;br /&gt;кестесі
|colspan=2 align=center|

''[[Футболдан 2014 жылғы әлем біріншілігі|Футболдан әлем чемпионаты 2014. F тобы]]''{{^|-1em}}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
|-
!width=&quot;175&quot;|Команда
!width=&quot;20&quot;|{{Comment|О|Ойын саны}}
!width=&quot;20&quot;|{{Comment|Жңс|Жеңіс саны}}
!width=&quot;20&quot;|{{Comment|Т|Тең ойындар}}
!width=&quot;20&quot;|{{Comment|Жңлс|Жеңілістер саны}}
!width=&quot;20&quot;|{{Comment|Голдар|Соғылған және жіберілген голдар саны}}
!width=&quot;20&quot;|{{Comment|±|гол айырмашылықтары}}
!width=&quot;20&quot;|{{Comment|О|Ұпай саны}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
|align=left|'''[[Аргентина Ұлттық футбол құрамасы|Аргентина]]'''
|3||3||0||0||6—3||+3||'''9'''
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
|align=left|[[Нигерия Ұлттық футбол құрамасы|Нигерия]]
|3||1||1||1||3—3||0||'''4'''
|-
|align=left|[[Босния және Герцеговина Ұлттық футбол құрамасы|Босния және Герцеговина]]
|3||1||0||2||4—4||0||'''3'''
|-
|align=left|[[Иран Ұлттық футбол құрамасы|Иран]]
|3||0||1||2||1—4||-3||'''1'''
|}
|- valign=top bgcolor=#c1e0ff
|style=&quot;padding-left:20px&quot;|Қарсылас
|style=&quot;padding-left:20px&quot;|Есеп
|bgcolor=#c1e0ff align=center|Плей-офф
|style=&quot;padding-left:20px&quot;|Қарсылас
|style=&quot;padding-left:20px&quot;|Есеп
|-
|style=&quot;padding-left:20px&quot;|{{футбол|Алжир}}
|style=&quot;padding-left:30px&quot;|[[Футболдан 2014 жылғы әлем біріншілігі|2:1]] (қ.у)
|bgcolor=#c1e0ff align=center|1/8 финал
|style=&quot;padding-left:20px&quot;|{{футбол|Швейцария}}
|style=&quot;padding-left:30px&quot;|1:0 (қ.у)
|-
|style=&quot;padding-left:20px&quot;|{{футбол|Франция}}
|style=&quot;padding-left:30px&quot;|1:0
|bgcolor=#c1e0ff align=center|1/4 финал
|style=&quot;padding-left:20px&quot;|{{футбол|Бельгия}}
|style=&quot;padding-left:30px&quot;|1:0
|-
|style=&quot;padding-left:20px&quot;|{{футбол|Бразилия}}
|style=&quot;padding-left:30px&quot;|7:1
|bgcolor=#c1e0ff align=center|1/2 финал
|style=&quot;padding-left:20px&quot;|{{футбол|Нидерланд}}
|style=&quot;padding-left:30px&quot;|0:0 (пен-4:2)
|}

== Матч статистикасы ==
{{Матч туралы есептеме
|фон=white
|мерзімі= [[13 шілде]] [[2014 жыл]] &lt;br /&gt; 16:00 UTC-3
|стадион=[[Маракана]], [[Рио-де-Жанейро]]
|команда1={{футбол-rt|Германия}}
|команда2= {{футбол|Аргентина}}
|есеп= 1:0 (0:0)
|хаттама=[http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=255959/match=300186501/report.html Есептеме]
|голдар1= [[Марио Гётце|Гётце]] {{гол|113}}
|голдар2=
|төреші={{Ту|Италия}} [[Никола Риццоли]]
|қосуақыт=
|көрермендер=74 738
|бақ=
}}
{| width=92%
|-
|{{Football kit
 |pattern_la = _deutschland14h
 |pattern_b  = _ger14h
 |pattern_ra = _deutschland14h
 |pattern_sh = _deutschland14h
 |pattern_so = _DFB_14h
 |leftarm    = FFFFFF
 |body       = FFFFFF
 |rightarm   = FFFFFF
 |shorts     = FFFFFF
 |socks      = FFFFFF
 |title      = Германия
}}
|{{Football kit
 |pattern_la = _arg2014a
 |pattern_b  = _arg2014a
 |pattern_ra = _arg2014a
 |pattern_sh = _arg13a
 |pattern_so = _arg13a
 |leftarm    = 001363
 |body       = 001363
 |rightarm   = 001363
 |shorts     = 0020C2
 |socks      = 001363
 |title      = Аргентина
}}
|}

{| width=&quot;100%&quot;
|valign=&quot;top&quot; width=&quot;40%&quot;|
{| style=&quot;font-size:90%&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot;
|-
!width=25| !!width=25|
|-
|Қақ ||'''1''' || [[Мануэль Нойер]]
|-
|Қор ||'''16'''|| [[Филипп Лам]] (к)
|-
|Қор ||'''20'''|| [[Жером Боатенг]]
|-
|Қор ||'''5''' || [[Матс Хуммельс]]
|-
|Қор ||'''4''' || [[Бенедикт Хёведес]] || {{СҚ|34}}
|-
|ЖҚ ||'''23'''|| [[Кристоф Крамер]]  || || {{алаңнан|31}}
|-
|ЖҚ ||'''7''' || [[Бастиан Швайнштайгер]] || {{СҚ|29}}
|-
|ЖҚ ||'''13'''|| [[Томас Мюллер]]
|-
|ЖҚ ||'''18'''|| [[Тони Кроос]]
|-
|ЖҚ ||'''8''' || [[Месут Өзіл]] || || {{алаңнан|120}}
|-
|Шаб||'''11'''|| [[Мирослав Клозе]] || || {{алаңнан|88}}
|-
|colspan=3|'''Алмасулар:'''
|-
|Шаб ||'''9''' || [[Андре Шюррле]] || || {{алаңға|31}}
|-
|Шаб ||'''19''' || [[Марио Гётце]] || || {{алаңға|88}}
|-
|Қор ||'''17''' || [[Пер Мертезакер]] || || {{алаңға|120}}
|-
|colspan=3|'''Жаттықтырушы:'''
|-
|colspan=3|[[Йоахим Лёв]]
|}
|valign=&quot;top&quot;|[[Сурет:GER-ARG 2014-07-13.svg|300px]]
|valign=&quot;top&quot; width=&quot;50%&quot;|
{| style=&quot;font-size:90%;margin:auto&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot;
|-
!width=25| !!width=25|
|-
|Қақ ||'''1''' || [[Серхио Ромеро]]
|-
|Қор ||'''4''' || [[Пабло Сабалета]]
|-
|Қор ||'''15'''|| [[Мартин Демичелис]]
|-
|Қор ||'''2''' || [[Эсекьель Гарай]]
|-
|Қор ||'''16'''|| [[Маркос Рохо]]
|-
|ЖҚ ||'''6''' || [[Лукас Билья]]
|-
|ЖҚ ||'''14'''|| [[Хавьер Маскерано]] || {{СҚ|64}}
|-
|ЖҚ ||'''8''' || [[Энцо Перес]] || || {{алаңнан|86}}
|-
|ЖҚ ||'''22'''|| [[Эсекьель Лавесси]] || || {{алаңнан|46}}
|-
|Шаб ||'''10'''|| [[Лионель Месси]] (к)
|-
|Шаб ||'''9''' || [[Гонсало Игуаин]] || || {{алаңнан|78}}
|-
|colspan=3|'''Алмасулар:'''
|-
|Шаб ||'''20''' || [[Серхио Агуэро]] || {{СҚ|65}} || {{алаңға|46}}
|-
|Шаб ||'''18''' || [[Родриго Паласио]] || || {{алаңға|78}}
|-
|ЖҚ ||'''5''' || [[Фернандо Гаго]] || || {{алаңға|86}}
|-
|colspan=3|'''Жаттықтырушы:'''
|-
|colspan=3|[[Алехандро Сабелья]]
|}
|}

{| width=50% style=&quot;font-size: 90%&quot;
|
'''Матч ойыншысы:'''
&lt;br /&gt;{{Ту|Германия}} [[Марио Гётце]] ([[Германия Ұлттық футбол құрамасы|Германия]])

'''Төреші көмекшілері:'''
&lt;br /&gt;{{Ту|Италия}} Ренато Фаверани ([[Италия]])
&lt;br /&gt;{{Ту|Италия}} Андреа Стефани ([[Италия]])
&lt;br /&gt;'''Резервтік төреші:'''
&lt;br /&gt;{{Ту|Эквадор}} Карлос Вера ([[Эквадор]])
&lt;br /&gt;'''Резервтік төреші:'''
&lt;br /&gt;{{Ту|Эквадор}} Кристиан Лескано ([[Эквадор]])
|}

== Фотогалерея ==
{{Gallery|width=200|table align=center|text align=center
| File:Germany and Argentina face off in the final of the World Cup 2014 -2014-07-13 (18).jpg|Командалар бір-бірімен сәлемдесуде
| File:Germany and Argentina face off in the final of the World Cup 2014 -2014-07-13 (15).jpg|[[Тони Кроос]] (ақта) және үш қарсылас
| File:Germany and Argentina face off in the final of the World Cup 2014 -2014-07-13 (39).jpg|[[Лионель Месси]] (көкте) және [[Месут Өзіл]]
| File:Germany and Argentina face off in the final of the World Cup 2014 -2014-07-13 (40).jpg|[[Родриго Паласио]] (көкте) өз мүмкіндігін қолдана алмады
| File:Germany and Argentina face off in the final of the World Cup 2014 -2014-07-13 (45).jpg|[[Марио Гётце]] матчтағы жалғыз әрі жеңіс голын соқты
| File:Germany and Argentina face off in the final of the World Cup 2014 -2014-07-13 (44).jpg|Финалдық ысқырық
| File:Philipp Lahm lifts the 2014 FIFA World Cup.jpg|Филипп Лам кубокты басына көтеруде
| File:Germany champions 2014 FIFA World Cup.jpg|Жеңімпаздардың суретке түсуі
| File:Germany and Argentina face off in the final of the World Cup 2014 -2014-07-13 (2).jpg|Аргентина құрамасының жанкүйерлері
| File:Germany and Argentina face off in the final of the World Cup 2014 -2014-07-13 (23).jpg|Германия құрамасының жанкүйерлері
}}

== Қызықты мәліметтер ==
* Финалда Аргентинаны ұтқан Германия құрамасы бұрын-соңды Оңтүстік Америка жерінде өткізілген әлем чемпионатын жеңген алғашқы еуропалық құрама болып тарихқа енді.&lt;ref&gt;[http://www.kp.ru/online/news/1790696/ Алғашқы еуропалық жеңімпаз]&lt;/ref&gt;
* [[Марио Гётце]] өзінің 22 жас (және 39 күндік) шағында футбол тарихында соңғы 48 жыл ішіндегі әлем чемпионатында гол соққан ең жас футболшы атағына ие болды.&lt;ref&gt;[http://news.sportbox.ru/Vidy_sporta/Futbol/world_cup_2014/spbnews_NI467780_Getce-voshel-v-istoriyu-chempionatov-mira?ref=_59_ Гетце әлем чемпионатының тарихына енді] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;
* Финалдың бірінші таймда Германия құрамасының жартылай қорғаушысы [[Кристоф Крамер]] басынан соққы алып, Крамердің орнына [[Андре Шюррле]] шықты.
*[[Футболдан 1990 жылғы әлем біріншілігі|1990 жылы өткен футболдан әлем чемпионатының]] финалында да ГФР мен Аргентина кездесіп, тура осындай 1:0 есебімен ГФР әлем чемпионының атағына ие болған.
* Чемпионатта алғаш рет біріккен Германия құрамасы жеңіске жетті.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

 {{↕}}{{ weld
| {{Футболдан әлем чемпионаттары}}
| {{Футболдан әлем чемпионаты 2014}}
 }}

[[Санат:Футболдан 2014 жылғы әлем біріншілігі]]
[[Санат:Аргентина Ұлттық футбол құрамасының ойындары]]
[[Санат:Германия Ұлттық футбол құрамасының ойындары]]
[[Санат:2014 жылғы футбол]]
[[Санат:Футболдан әлем біріншілігінің финалдары]]</text>
      <sha1>mp1qz23z6c2lhp9a8rxn9hetoca0lp3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эбола ауруы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>519691</id>
    <revision>
      <id>3575924</id>
      <parentid>3410892</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T06:14:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таттибаева Гулжас</username>
        <id>179345</id>
      </contributor>
      <origin>3575924</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6884" sha1="l6wbz5oihf678kfqfft4liwd18k2lan" xml:space="preserve">{{Ауру|Name=Эбола ауруы|Image=7042 lores-Ebola-Zaire-CDC Photo.jpg|Caption=Екі медбике Эбола вирусын жұқтырған науқастың төсегінің жанында тұр (үшінші хабарланған жағдай). Заир Республикасы, 1976 ж|DiseasesDB=18043|ICD10={{ICD10|A|98|4}}|ICD9={{ICD9|065.8}}|MedlinePlus=001339|eMedicineSubj=med|eMedicineTopic=626|MeshID=D019142}}

'''Эбола ауруы''' (EVD) немесе '''Эбола геморрагикалық лихорадкасы''' (EHF), [[эболавирус]] себепші болатын [[адам]]дар мен [[приматтар]]дың ауруы. Аурудың алғашқы белгілері екі күннен үш аптаға дейінгі аралықта көрінеді. Бұлшықет пен бас ауруымен бірге жүретін [[қызба]] (лихорадка). Әдетте [[диарея]], құсу басталып, бауыр мен бүйректері істен шығады. Осы уақытта науқастың ағзасында іштей және сыртта қан ағу басталады.&lt;ref name=WHO2014&gt;{{cite web | title = Ebola virus disease Fact sheet N°103|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs103/en/|work=World Health Organization | accessdate = 2014-04-12 | date = 2014-03-01 }}&lt;/ref&gt; Вирус жұқпалы жануар немесе науқас адамның сұйықтығы арқылы беріледі. Табиға ортада ауа арқылы таралу жағдайы тіркелмеген.&lt;ref name=WHOAir2014&gt;{{cite web | title = 2014 Ebola Virus Disease (EVD) outbreak in West Africa | url = http://www.who.int/ith/updates/20140421/en/ | publisher = WHO | accessdate = 2014-08-03 | date = 2014-04-21 }}&lt;/ref&gt; Өсімдік жарқанаттары арқылы таралады, бірақ оларға аурудың вирустары әсер етпейді. 

[[File:Symptoms of ebola.png|thumb|Эбола белгілері.&lt;ref name=&quot;urlSigns and Symptoms | Ebola Hemorrhagic Fever | CDC&quot;&gt;{{cite web | url = http://www.cdc.gov/vhf/ebola/symptoms/ | title =  Ebola Hemorrhagic Fever: Signs and Symptoms | format = | work = | publisher = United States Centers for Disease Control and Prevention }}&lt;/ref&gt;]]

Ауруды емдейтін арнайы ем әзірге жоқ.&lt;ref name=WHO2014/&gt; Әзірге науқас адамдарды емдеуде регидратациялық терапия және ағзаға керекті қоректерді жүйе құю пайдаланылады.&lt;ref name=WHO2014/&gt; Аурудың қауіптілік деңгейі жоғары, науқастардың 50% мен 90% аралығында қайтыс болады.&lt;ref name=&quot;Elsevier/Academic Press&quot;&gt;{{cite book|author1=C.M. Fauquet|title=Virus taxonomy classification and nomenclature of viruses; 8th report of the International Committee on Taxonomy of Viruses|date=2005|publisher=Elsevier/Academic Press|location=Oxford|isbn=9780080575483|page=648|url=http://books.google.ca/books?id=9Wy7Jgy5RWYC&amp;pg=PA648}}&lt;/ref&gt; Ебола ауруы алғаш рет [[Судан]] (қазіргі [[Оңтүстік Судан]]) мен [[Конго]]да тіркелген.&lt;ref name=WHO2014/&gt;

== Сипаттамасы ==
Эбола вирусы ауру немесе өлген адамның немесе жануардың қаны немесе дене сұйықтықтары арқылы таралады. Сіз ауру адаммен тікелей байланыста ғана емес, сонымен қатар жақында биологиялық сұйықтықтармен ластанған заттар арқылы да жұғуы мүмкін.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.who.int/ru/news-room/fact-sheets/detail/ebola-virus-disease|title=Ebola virus disease|publisher=www.who.int|lang=ru|accessdate=2020-04-25|archive-date=2020-04-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20200420055510/https://www.who.int/ru/news-room/fact-sheets/detail/ebola-virus-disease|deadlink=no}}&lt;/ref&gt; [[Приматтар]], соның ішінде адамдар арасында аурудың ауа-тамшылы арқылы таралуы зертханалық немесе табиғи жағдайларда құжатталмаған.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.who.int/ith/updates/20140421/en/|title=West Africa - Ebola virus disease|lang=en|publisher=WHO|accessdate=2019-08-01|archive-date=2014-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20140729034008/https://www.who.int/ith/updates/20140421/en/|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://viralzone.expasy.org/all_by_species/207.html Вирус: Эбола секілді вирус] – [[Швейцария Биоинформатика институты]]ның ұсынуы бойынша
* [http://www.cdc.gov/vhf/ebola/ CDC: Эбола геморрагикалық лихорадкасы] 
* [http://www.who.int/csr/disease/ebola/en/ ДСҰ:  Эбола геморрадикалық лихорадкасы] – Дүниежүзілік Денсаулық сақтау Ұйымы
* [http://www.viprbrc.org/brc/home.do?decorator=filo Вирустық патогендер базасы мен сараптамалық қоры]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.ebi.ac.uk/pdbe/emdb/searchResults.html/?q=ebola Эболаның 3D макромолекуларлық құрылымы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140808072117/http://www.ebi.ac.uk/pdbe/emdb/searchResults.html/?q=ebola |date=2014-08-08 }}
* [https://maps.google.com/maps/ms?msa=0&amp;msid=202977755949863934429.0004c658eb30f9c4fb1c0&amp;ie=UTF8&amp;t=h&amp;ll=27.371767,5.273438&amp;spn=110.017392,184.21875&amp;z=2&amp;source=embed&amp;dg=feature Google Map Эболаның таралу аймағы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140819171607/https://maps.google.com/maps/ms?msa=0&amp;msid=202977755949863934429.0004c658eb30f9c4fb1c0&amp;ie=UTF8&amp;t=h&amp;ll=27.371767,5.273438&amp;spn=110.017392,184.21875&amp;z=2&amp;source=embed&amp;dg=feature |date=2014-08-19 }}
* [http://www.who.int/csr/bioriskreduction/filovirus_infection_control/en/ ДСҰ-ы ұсынған инфекциялық бақылау деңгейі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140816223245/http://www.who.int/csr/bioriskreduction/filovirus_infection_control/en/ |date=2014-08-16 }}
{{Сыртқы сілтемелер}}{{stub}}

[[Санат:Вирустық аурулар]]
[[Санат:Эбола]]
[[Санат:Тайм журналы нұсқасы бойынша Жыл адамдары]]
[[Санат:Тропиктік аурулар]]
[[Санат:Қызба]]</text>
      <sha1>l6wbz5oihf678kfqfft4liwd18k2lan</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575952</id>
      <parentid>3575924</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T06:32:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шерова Ринат Амангелдиевна</username>
        <id>179346</id>
      </contributor>
      <origin>3575952</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6884" sha1="98lk05qceyoxeeqrxn66ulpue9buj5q" xml:space="preserve">{{Ауру|Name=Эбола ауруы|Image=7042 lores-Ebola-Zaire-CDC Photo.jpg|Caption=Екі медбике Эбола вирусын жұқтырған науқастың төсегінің жанында тұр (үшінші хабарланған жағдай). Заир Республикасы, 1976 ж|DiseasesDB=18043|ICD10={{ICD10|A|98|4}}|ICD9={{ICD9|065.8}}|MedlinePlus=001339|eMedicineSubj=med|eMedicineTopic=626|MeshID=D019142}}

'''Эбола ауруы''' (EVD) немесе '''Эбола геморрагикалық лихорадкасы''' (EHF), [[эболавирус]] себепші болатын [[адам]]дар мен [[приматтар]]дың ауруы. Аурудың алғашқы белгілері екі күннен үш аптаға дейінгі аралықта көрінеді. Бұлшықет пен бас ауруымен бірге жүретін [[қызба]] (лихорадка). Әдетте [[диарея]], құсу басталып, бауыр мен бүйректері істен шығады. Осы уақытта науқастың ағзасында іштей және сыртта қан ағу басталады.&lt;ref name=WHO2014&gt;{{cite web | title = Ebola virus disease Fact sheet N°103|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs103/en/|work=World Health Organization | accessdate = 2014-04-12 | date = 2014-03-01 }}&lt;/ref&gt; Вирус жұқпалы жануар немесе науқас адамның сұйықтығы арқылы беріледі. Табиғи ортада ауа арқылы таралу жағдайы тіркелмеген.&lt;ref name=WHOAir2014&gt;{{cite web | title = 2014 Ebola Virus Disease (EVD) outbreak in West Africa | url = http://www.who.int/ith/updates/20140421/en/ | publisher = WHO | accessdate = 2014-08-03 | date = 2014-04-21 }}&lt;/ref&gt; Өсімдік жарқанаттары арқылы таралады, бірақ оларға аурудың вирустары әсер етпейді. 

[[File:Symptoms of ebola.png|thumb|Эбола белгілері.&lt;ref name=&quot;urlSigns and Symptoms | Ebola Hemorrhagic Fever | CDC&quot;&gt;{{cite web | url = http://www.cdc.gov/vhf/ebola/symptoms/ | title =  Ebola Hemorrhagic Fever: Signs and Symptoms | format = | work = | publisher = United States Centers for Disease Control and Prevention }}&lt;/ref&gt;]]

Ауруды емдейтін арнайы ем әзірге жоқ.&lt;ref name=WHO2014/&gt; Әзірге науқас адамдарды емдеуде регидратациялық терапия және ағзаға керекті қоректерді жүйе құю пайдаланылады.&lt;ref name=WHO2014/&gt; Аурудың қауіптілік деңгейі жоғары, науқастардың 50% мен 90% аралығында қайтыс болады.&lt;ref name=&quot;Elsevier/Academic Press&quot;&gt;{{cite book|author1=C.M. Fauquet|title=Virus taxonomy classification and nomenclature of viruses; 8th report of the International Committee on Taxonomy of Viruses|date=2005|publisher=Elsevier/Academic Press|location=Oxford|isbn=9780080575483|page=648|url=http://books.google.ca/books?id=9Wy7Jgy5RWYC&amp;pg=PA648}}&lt;/ref&gt; Ебола ауруы алғаш рет [[Судан]] (қазіргі [[Оңтүстік Судан]]) мен [[Конго]]да тіркелген.&lt;ref name=WHO2014/&gt;

== Сипаттамасы ==
Эбола вирусы ауру немесе өлген адамның немесе жануардың қаны немесе дене сұйықтықтары арқылы таралады. Сіз ауру адаммен тікелей байланыста ғана емес, сонымен қатар жақында биологиялық сұйықтықтармен ластанған заттар арқылы да жұғуы мүмкін.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.who.int/ru/news-room/fact-sheets/detail/ebola-virus-disease|title=Ebola virus disease|publisher=www.who.int|lang=ru|accessdate=2020-04-25|archive-date=2020-04-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20200420055510/https://www.who.int/ru/news-room/fact-sheets/detail/ebola-virus-disease|deadlink=no}}&lt;/ref&gt; [[Приматтар]], соның ішінде адамдар арасында аурудың ауа-тамшылы арқылы таралуы зертханалық немесе табиғи жағдайларда құжатталмаған.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.who.int/ith/updates/20140421/en/|title=West Africa - Ebola virus disease|lang=en|publisher=WHO|accessdate=2019-08-01|archive-date=2014-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20140729034008/https://www.who.int/ith/updates/20140421/en/|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://viralzone.expasy.org/all_by_species/207.html Вирус: Эбола секілді вирус] – [[Швейцария Биоинформатика институты]]ның ұсынуы бойынша
* [http://www.cdc.gov/vhf/ebola/ CDC: Эбола геморрагикалық лихорадкасы] 
* [http://www.who.int/csr/disease/ebola/en/ ДСҰ:  Эбола геморрадикалық лихорадкасы] – Дүниежүзілік Денсаулық сақтау Ұйымы
* [http://www.viprbrc.org/brc/home.do?decorator=filo Вирустық патогендер базасы мен сараптамалық қоры]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.ebi.ac.uk/pdbe/emdb/searchResults.html/?q=ebola Эболаның 3D макромолекуларлық құрылымы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140808072117/http://www.ebi.ac.uk/pdbe/emdb/searchResults.html/?q=ebola |date=2014-08-08 }}
* [https://maps.google.com/maps/ms?msa=0&amp;msid=202977755949863934429.0004c658eb30f9c4fb1c0&amp;ie=UTF8&amp;t=h&amp;ll=27.371767,5.273438&amp;spn=110.017392,184.21875&amp;z=2&amp;source=embed&amp;dg=feature Google Map Эболаның таралу аймағы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140819171607/https://maps.google.com/maps/ms?msa=0&amp;msid=202977755949863934429.0004c658eb30f9c4fb1c0&amp;ie=UTF8&amp;t=h&amp;ll=27.371767,5.273438&amp;spn=110.017392,184.21875&amp;z=2&amp;source=embed&amp;dg=feature |date=2014-08-19 }}
* [http://www.who.int/csr/bioriskreduction/filovirus_infection_control/en/ ДСҰ-ы ұсынған инфекциялық бақылау деңгейі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140816223245/http://www.who.int/csr/bioriskreduction/filovirus_infection_control/en/ |date=2014-08-16 }}
{{Сыртқы сілтемелер}}{{stub}}

[[Санат:Вирустық аурулар]]
[[Санат:Эбола]]
[[Санат:Тайм журналы нұсқасы бойынша Жыл адамдары]]
[[Санат:Тропиктік аурулар]]
[[Санат:Қызба]]</text>
      <sha1>98lk05qceyoxeeqrxn66ulpue9buj5q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575954</id>
      <parentid>3575952</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T06:34:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3575954</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6884" sha1="77nmgrnye818yb2u4ze74ch3cyuhfxg" xml:space="preserve">{{Ауру|Name=Эбола ауруы|Image=7042 lores-Ebola-Zaire-CDC Photo.jpg|Caption=Екі медбике Эбола вирусын жұқтырған науқастың төсегінің жанында тұр (үшінші хабарланған жағдай). Заир Республикасы, 1976 ж|DiseasesDB=18043|ICD10={{ICD10|A|98|4}}|ICD9={{ICD9|065.8}}|MedlinePlus=001339|eMedicineSubj=med|eMedicineTopic=626|MeshID=D019142}}

'''Эбола ауруы''' (EVD) немесе '''Эбола геморрагикалық лихорадкасы''' (EHF), [[эболавирус]] себепші болатын [[адам]]дар мен [[приматтар]]дың ауруы. Аурудың алғашқы белгілері екі күннен үш аптаға дейінгі аралықта көрінеді. Бұлшықет пен бас ауруымен бірге жүретін [[қызба]] (лихорадка). Әдетте [[диарея]], құсу басталып, бауыр мен бүйректері істен шығады. Осы уақытта науқастың ағзасында іштей және сыртта қан ағу басталады.&lt;ref name=WHO2014&gt;{{cite web | title = Ebola virus disease Fact sheet N°103|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs103/en/|work=World Health Organization | accessdate = 2014-04-12 | date = 2014-03-01 }}&lt;/ref&gt; Вирус жұқпалы жануар немесе науқас адамның сұйықтығы арқылы беріледі. Табиғи ортада ауа арқылы таралу жағдайы тіркелмеген.&lt;ref name=WHOAir2014&gt;{{cite web | title = 2014 Ebola Virus Disease (EVD) outbreak in West Africa | url = http://www.who.int/ith/updates/20140421/en/ | publisher = WHO | accessdate = 2014-08-03 | date = 2014-04-21 }}&lt;/ref&gt; Өсімдік жарқанаттары арқылы таралады, бірақ оларға аурудың вирустары әсер етпейді. 

[[File:Symptoms of ebola.png|thumb|Эбола белгілері.&lt;ref name=&quot;urlSigns and Symptoms | Ebola Hemorrhagic Fever | CDC&quot;&gt;{{cite web | url = http://www.cdc.gov/vhf/ebola/symptoms/ | title =  Ebola Hemorrhagic Fever: Signs and Symptoms | format = | work = | publisher = United States Centers for Disease Control and Prevention }}&lt;/ref&gt;]]

Ауруды емдейтін арнайы ем әзірге жоқ.&lt;ref name=WHO2014/&gt; Әзірге науқас адамдарды емдеуде регидратациялық терапия және ағзаға керекті қоректерді жүйе құю пайдаланылады.&lt;ref name=WHO2014/&gt; Аурудың қауіптілік деңгейі жоғары, науқастардың 50% мен 90% аралығында қайтыс болады.&lt;ref name=&quot;Elsevier/Academic Press&quot;&gt;{{cite book|author1=C.M. Fauquet|title=Virus taxonomy classification and nomenclature of viruses; 8th report of the International Committee on Taxonomy of Viruses|date=2005|publisher=Elsevier/Academic Press|location=Oxford|isbn=9780080575483|page=648|url=http://books.google.ca/books?id=9Wy7Jgy5RWYC&amp;pg=PA648}}&lt;/ref&gt; Эбола ауруы алғаш рет [[Судан]] (қазіргі [[Оңтүстік Судан]]) мен [[Конго]]да тіркелген.&lt;ref name=WHO2014/&gt;

== Сипаттамасы ==
Эбола вирусы ауру немесе өлген адамның немесе жануардың қаны немесе дене сұйықтықтары арқылы таралады. Сіз ауру адаммен тікелей байланыста ғана емес, сонымен қатар жақында биологиялық сұйықтықтармен ластанған заттар арқылы да жұғуы мүмкін.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.who.int/ru/news-room/fact-sheets/detail/ebola-virus-disease|title=Ebola virus disease|publisher=www.who.int|lang=ru|accessdate=2020-04-25|archive-date=2020-04-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20200420055510/https://www.who.int/ru/news-room/fact-sheets/detail/ebola-virus-disease|deadlink=no}}&lt;/ref&gt; [[Приматтар]], соның ішінде адамдар арасында аурудың ауа-тамшылы арқылы таралуы зертханалық немесе табиғи жағдайларда құжатталмаған.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.who.int/ith/updates/20140421/en/|title=West Africa - Ebola virus disease|lang=en|publisher=WHO|accessdate=2019-08-01|archive-date=2014-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20140729034008/https://www.who.int/ith/updates/20140421/en/|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://viralzone.expasy.org/all_by_species/207.html Вирус: Эбола секілді вирус] – [[Швейцария Биоинформатика институты]]ның ұсынуы бойынша
* [http://www.cdc.gov/vhf/ebola/ CDC: Эбола геморрагикалық лихорадкасы] 
* [http://www.who.int/csr/disease/ebola/en/ ДСҰ:  Эбола геморрадикалық лихорадкасы] – Дүниежүзілік Денсаулық сақтау Ұйымы
* [http://www.viprbrc.org/brc/home.do?decorator=filo Вирустық патогендер базасы мен сараптамалық қоры]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.ebi.ac.uk/pdbe/emdb/searchResults.html/?q=ebola Эболаның 3D макромолекуларлық құрылымы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140808072117/http://www.ebi.ac.uk/pdbe/emdb/searchResults.html/?q=ebola |date=2014-08-08 }}
* [https://maps.google.com/maps/ms?msa=0&amp;msid=202977755949863934429.0004c658eb30f9c4fb1c0&amp;ie=UTF8&amp;t=h&amp;ll=27.371767,5.273438&amp;spn=110.017392,184.21875&amp;z=2&amp;source=embed&amp;dg=feature Google Map Эболаның таралу аймағы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140819171607/https://maps.google.com/maps/ms?msa=0&amp;msid=202977755949863934429.0004c658eb30f9c4fb1c0&amp;ie=UTF8&amp;t=h&amp;ll=27.371767,5.273438&amp;spn=110.017392,184.21875&amp;z=2&amp;source=embed&amp;dg=feature |date=2014-08-19 }}
* [http://www.who.int/csr/bioriskreduction/filovirus_infection_control/en/ ДСҰ-ы ұсынған инфекциялық бақылау деңгейі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140816223245/http://www.who.int/csr/bioriskreduction/filovirus_infection_control/en/ |date=2014-08-16 }}
{{Сыртқы сілтемелер}}{{stub}}

[[Санат:Вирустық аурулар]]
[[Санат:Эбола]]
[[Санат:Тайм журналы нұсқасы бойынша Жыл адамдары]]
[[Санат:Тропиктік аурулар]]
[[Санат:Қызба]]</text>
      <sha1>77nmgrnye818yb2u4ze74ch3cyuhfxg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575966</id>
      <parentid>3575954</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T06:40:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шерова Ринат Амангелдиевна</username>
        <id>179346</id>
      </contributor>
      <origin>3575966</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6899" sha1="nwj2dxy0hhmce23tae91xmb79zkxe4u" xml:space="preserve">{{Ауру|Name=Эбола ауруы|Image=7042 lores-Ebola-Zaire-CDC Photo.jpg|Caption=Екі медбике Эбола вирусын жұқтырған науқастың төсегінің жанында тұр (үшінші хабарланған жағдай). Заир Республикасы, 1976 ж|DiseasesDB=18043|ICD10={{ICD10|A|98|4}}|ICD9={{ICD9|065.8}}|MedlinePlus=001339|eMedicineSubj=med|eMedicineTopic=626|MeshID=D019142}}

'''Эбола ауруы''' (EVD) немесе '''Эбола геморрагикалық лихорадкасы''' (EHF), [[эболавирус]] себепші болатын [[адам]]дар мен [[приматтар]]дың ауруы. Аурудың алғашқы белгілері екі күннен үш аптаға дейінгі аралықта көрінеді. Бұлшықет пен бас ауруымен бірге жүретін [[қызба]] (лихорадка). Әдетте [[диарея]], құсу басталып, бауыр мен бүйректері істен шығады. Осы уақытта науқастың ағзасында іштей және сыртта қан ағу басталады.&lt;ref name=WHO2014&gt;{{cite web | title = Ebola virus disease Fact sheet N°103|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs103/en/|work=World Health Organization | accessdate = 2014-04-12 | date = 2014-03-01 }}&lt;/ref&gt; Вирус жұқпалы жануар немесе науқас адамның сұйықтығы арқылы беріледі. Табиғи ортада ауа арқылы таралу жағдайы тіркелмеген.&lt;ref name=WHOAir2014&gt;{{cite web | title = 2014 Ebola Virus Disease (EVD) outbreak in West Africa | url = http://www.who.int/ith/updates/20140421/en/ | publisher = WHO | accessdate = 2014-08-03 | date = 2014-04-21 }}&lt;/ref&gt; Өсімдік жарқанаттары арқылы таралады, бірақ оларға аурудың вирустары әсер етпейді. 

[[File:Symptoms of ebola.png|thumb|Эбола белгілері.&lt;ref name=&quot;urlSigns and Symptoms | Ebola Hemorrhagic Fever | CDC&quot;&gt;{{cite web | url = http://www.cdc.gov/vhf/ebola/symptoms/ | title =  Ebola Hemorrhagic Fever: Signs and Symptoms | format = | work = | publisher = United States Centers for Disease Control and Prevention }}&lt;/ref&gt;]]

Ауруды емдейтін арнайы ем әзірге жоқ.&lt;ref name=WHO2014/&gt; Әзірге науқас адамдарды емдеуде регидратациялық терапия және ағзаға керекті қоректерді жүйелі түрде құю пайдаланылады.&lt;ref name=WHO2014/&gt; Аурудың қауіптілік деңгейі жоғары, науқастардың 50% мен 90% аралығында қайтыс болады.&lt;ref name=&quot;Elsevier/Academic Press&quot;&gt;{{cite book|author1=C.M. Fauquet|title=Virus taxonomy classification and nomenclature of viruses; 8th report of the International Committee on Taxonomy of Viruses|date=2005|publisher=Elsevier/Academic Press|location=Oxford|isbn=9780080575483|page=648|url=http://books.google.ca/books?id=9Wy7Jgy5RWYC&amp;pg=PA648}}&lt;/ref&gt; Эбола ауруы алғаш рет [[Судан]] (қазіргі [[Оңтүстік Судан]]) мен [[Конго]]да тіркелген.&lt;ref name=WHO2014/&gt;

== Сипаттамасы ==
Эбола вирусы ауру немесе өлген адамның немесе жануардың қаны немесе дене сұйықтықтары арқылы таралады. Сіз ауру адаммен тікелей байланыста ғана емес, сонымен қатар жақында биологиялық сұйықтықтармен ластанған заттар арқылы да жұғуы мүмкін.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.who.int/ru/news-room/fact-sheets/detail/ebola-virus-disease|title=Ebola virus disease|publisher=www.who.int|lang=ru|accessdate=2020-04-25|archive-date=2020-04-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20200420055510/https://www.who.int/ru/news-room/fact-sheets/detail/ebola-virus-disease|deadlink=no}}&lt;/ref&gt; [[Приматтар]], соның ішінде адамдар арасында аурудың ауа-тамшылы арқылы таралуы зертханалық немесе табиғи жағдайларда құжатталмаған.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.who.int/ith/updates/20140421/en/|title=West Africa - Ebola virus disease|lang=en|publisher=WHO|accessdate=2019-08-01|archive-date=2014-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20140729034008/https://www.who.int/ith/updates/20140421/en/|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://viralzone.expasy.org/all_by_species/207.html Вирус: Эбола секілді вирус] – [[Швейцария Биоинформатика институты]]ның ұсынуы бойынша
* [http://www.cdc.gov/vhf/ebola/ CDC: Эбола геморрагикалық лихорадкасы] 
* [http://www.who.int/csr/disease/ebola/en/ ДСҰ:  Эбола геморрадикалық лихорадкасы] – Дүниежүзілік Денсаулық сақтау Ұйымы
* [http://www.viprbrc.org/brc/home.do?decorator=filo Вирустық патогендер базасы мен сараптамалық қоры]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.ebi.ac.uk/pdbe/emdb/searchResults.html/?q=ebola Эболаның 3D макромолекуларлық құрылымы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140808072117/http://www.ebi.ac.uk/pdbe/emdb/searchResults.html/?q=ebola |date=2014-08-08 }}
* [https://maps.google.com/maps/ms?msa=0&amp;msid=202977755949863934429.0004c658eb30f9c4fb1c0&amp;ie=UTF8&amp;t=h&amp;ll=27.371767,5.273438&amp;spn=110.017392,184.21875&amp;z=2&amp;source=embed&amp;dg=feature Google Map Эболаның таралу аймағы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140819171607/https://maps.google.com/maps/ms?msa=0&amp;msid=202977755949863934429.0004c658eb30f9c4fb1c0&amp;ie=UTF8&amp;t=h&amp;ll=27.371767,5.273438&amp;spn=110.017392,184.21875&amp;z=2&amp;source=embed&amp;dg=feature |date=2014-08-19 }}
* [http://www.who.int/csr/bioriskreduction/filovirus_infection_control/en/ ДСҰ-ы ұсынған инфекциялық бақылау деңгейі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140816223245/http://www.who.int/csr/bioriskreduction/filovirus_infection_control/en/ |date=2014-08-16 }}
{{Сыртқы сілтемелер}}{{stub}}

[[Санат:Вирустық аурулар]]
[[Санат:Эбола]]
[[Санат:Тайм журналы нұсқасы бойынша Жыл адамдары]]
[[Санат:Тропиктік аурулар]]
[[Санат:Қызба]]</text>
      <sha1>nwj2dxy0hhmce23tae91xmb79zkxe4u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Франц Беккенбауэр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>522664</id>
    <revision>
      <id>3575864</id>
      <parentid>3447179</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T05:20:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <origin>3575864</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6493" sha1="lb8szitxy8pa9u67tq6ks1gtun8vzr9" xml:space="preserve">{{Футболшы
|есімі = Франц Беккенбауэр
|толық аты = Франц Антон Беккенбауэр
|лақап аты = ''The Wall''
|сурет = Franz Beckenbauer (1975).jpg
|атауы = [[Германия Ұлттық футбол құрамасы|Батыс Германия құрамасы]]ндағы Беккенбауэр, 1975 жыл
|туған күні  = 11.09.1945
|туған жері = {{туғанжері|Мюнхен|Мюнхенде}}, [[Германия]]
|азаматтығы = {{байрақ|Германия}}
|қайтыс болған күні = 7.01.2024
|қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Зальцбург|Зальцбургте}}, [[Аустрия]]
|бойы = 1.81 см
|салмағы = 84 кг
|позиция = Қорғаныш
|қазіргі клуб = Футбол мансабын аяқтады
|номерi = 
|клубтары = {{футбол карьерасы
|1964—1977|{{flagicon|Germany}} [[Бавария (футбол клубы)|Бавария]]|427 (60)
|1977—1980|{{flagicon|USA}} [[Нью-Йорк Ғарыш (1970—1985)|Нью-Йорк Ғарыш]]|105 (21)
|1980—1982|{{flagicon|Germany}} [[Гамбург]]|27 (0)}}
|ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы
|1965—1977|{{flagicon|Germany|1940}} [[Германия Ұлттық футбол құрамасы|ГФР]]|103 (14)}}
|бапкер клубтары             = {{футбол карьерасы
|1984—1990|{{Flagicon|Германия}} [[Германия Ұлттық футбол құрамасы|Германия]]|
|1990—1991|{{Flagicon|Франция}} [[Олимпик Марсель]]|
|1994|{{Flagicon|Германия}} [[Бавария (футбол клубы)|Бавария]]|
|1996|{{Flagicon|Германия}} [[Бавария (футбол клубы)|Бавария]]|}}
}}
[[Сурет:10. Tager der Legenden 2014 21.jpg|thumb|Беккенбауэр, 2014 жыл]]

'''Франц Беккенбауэр''' ({{lang-de|Franz Anton Beckenbauer}}; [[11 қыркүйек]] [[1945 жыл]], [[Мюнхен]] – [[7 қаңтар]] [[2024 жыл]], [[Зальцбург]]) — неміс футболшысы әрі жаттықтырушысы. Франц қорғаныш шебінде өнер көрсеткен, 1994 жылдан бастап [[Бавария (футбол клубы)|Бавария]] футбол клубының президенті қызметін атқарды. 
* Өзінің футбол мансабында Франц екі рет Еуропаның ең үздік ойыншысы атанған. Ол Әлем Чемпионатына үш рет қатысып ұлтық құрамаға 103 рет шақырылған. Беккенбауэр ГФР ұлттық құрамасында капитан болып 1974 жылы Әлем Чемпионы болады. Бавария сапында ойнап үш рет Еуропа Чемпиондар Кубогын алған (1974-1976) және сонымен қатар УЕФА Чемпиондар Лигасының жеңімпазы болған (1967). 

* Франц бас жаттықтырушы болып ГФР ұлттық құрамасымен 1990 жылы Әлем Чемпионы болды. 2002 жылдың ақпан айында АҚ &quot;Бавария&quot; футбол клубының басқарма төрағасы болып тағайындалады.
== Жетістіктері ==
=== Командалық ===  
{{flagicon|Germany}} [[Бавария (футбол клубы)|Бавария]]

* ГФР Чемпионы: 1968/69, 1971/72, 1972/73, 1973/74
* ГФР Кубок иегері: 1966, 1967, 1969, 1971
* Еуропа Чемпиондар Кубок иегері: 1973/74, 1975/76, 1976/77
* УЕФА Кубок иегері: 1966/1967
* Континентаралық Кубок иегері.1976
{{flagicon|USA}} [[Нью-Йорк Ғарыш (1970—1985)|Нью-Йорк Космос]]

* АҚШ Чемпионы: 1977, 1978, 1980
{{flagicon|Germany}} [[Гамбург]]
* ГФР Чемпионы: 1981/82
{{flagicon|Germany}} [[Германия Ұлттық футбол құрамасы|Германия ұлттық құрамасы]]

* Әлем Чемпионы: 1974
* Еуропа Чемпионы: 1972
* Әлем Чемпионатының күміс жүлдегері: 1966
* Әлем Чемпионатының қола жүлдегері: 1970
* Еуропаның күміс жүлдегері: 1976
=== Жеке жетістіктері ===
* Германияның ең үздік футболшысы: 1966, 1968, 1974, 1976
* Еуропаның ең үздік футболшысы: 1972, 1976
* Еуропа Чемпионатының үздік құрамасына кірген: 1972, 1976
* Әлем Чемпионатының үздік құрамасына кірген: 1966, 1970, 1974
* &quot;ФИФА 100&quot; тізіміне кіреді
=== Жаттықтырушы ретінде ===
* Әлем Чемпионы: 1990
* Әлем Чемпионатының күміс жүлдегері: 1986
* Франция Чемпионы: 1991/92
* Чемпиондар Кубогының күміс жүлдегері: 1990/91
* Германияның Чемпионы: 1993/94
* УЕФА Кубок иегері: 1995/96

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Stub}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{Сыртқы сілтемелер}}
{{DEFAULTSORT:Беккенбауэр, Франц}}
[[Санат:Германия футболшылары]]
[[Санат:Футболдан әлем чемпиондары]]
[[Санат:Футболдан Еуропа чемпиондары]]
[[Санат:Германия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]]
[[Санат:Германия Ұлттық футбол құрамасының жаттықтырушылары]]
[[Санат:Германия футбол жаттықтырушылары]]
[[Санат:Бавария ФК ойыншылары]]
[[Санат:Гамбург ФК ойыншылары]]
[[Санат:Нью-Йорк Ғарыш (1970—1985) ФК ойыншылары]]
[[Санат:Бавария ФК жаттықтырушылары]]
[[Санат:Олимпик Марсель ФК жаттықтырушылары]]
[[Санат:Алтын доп иегерлері]]</text>
      <sha1>lb8szitxy8pa9u67tq6ks1gtun8vzr9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Халықаралық Токио әуежайы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>523184</id>
    <revision>
      <id>3575948</id>
      <parentid>3542320</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T06:30:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3575948</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5499" sha1="jyvy8y56wr0nmmg7mz5nisq4ew49sso" xml:space="preserve">{{Infobox Airport 
|name = Халықаралық Токио әуежайы
|nativename = 東京国際空港・羽田空港
|image = HND control tower.jpg
|image-width = 
|caption = 
|image2 =
|image2-width =
|caption2 =
|IATA = HND
|ICAO = RJTT
|namestate =[[Жапония]]
|namestate2 =
|nameregion =[[Токио]]
|тип = гражданский
|owner-oper =
|owner =
|operator = Japan Airport Terminal Co., Ltd. (терминалдар)
|city-served =
|location = [[Ота]], [[Токио]]
|hub =&lt;/div&gt;
* [[Japan Airlines]]
* [[All Nippon Airways]]
* [[Hokkaido International Airlines]]
* [[Skymark Airlines]]
&lt;div&gt;
|built =
|used =
|commander =
|occupants =
|altitude = +11 м
       |lat_deg=35|lat_min=33|lat_sec=8|lat_dir=N
       |lon_deg=139|lon_min=46|lon_sec=47|lon_dir=E
       |CoordScale = 
|Позиционная карта=Япония
 |ПозКарта ширина=160
 |ПозКарта mark=Airplane_silhouette.svg
 |ПозКарта marksize=10
 |ПозКарта label=HND
|terminals =
|time = +9
|worktime = 
|site = www.tokyo-airport-bldg.co.jp
|r1-number =16R/34L
|r1-length-m =3000×60
|r1-surface =асфальт
|r2-number =16L/34R
|r2-length-m =3000×60
|r2-surface =асфальт
|r3-number =04/22
|r3-length-m =2500×60
|r3-surface =асфальт
|r4-number =05/23
|r4-length-m =2500×60
|r4-surface =асфальт
|stat1-header = жолаушылар айналымы
|stat1-data = 62,3 млн&lt;ref&gt;[http://www.guardian.co.uk/news/datablog/2012/may/04/world-top-100-airports The world's top 100 airports: listed, ranked and mapped]&lt;/ref&gt;
|stat-year = 2011
}}

Ханэда әуежайында үш терминал бар. Басты терминалдар:  1 және  2, олар өзара байланысқан. Бірінші терминал ''Үлкен құс'' деген лақапқа ие. Бұл терминал [[1993]] жылы ашылған.
* [[Japan Airlines]] (Акита, Амами-Ошима, Аомори, Асахикава, Фукуока, Хакодате, Хиросима, Итсумо, Кагошима, Китакюшу, Кобе, Кочи, Комацу, Кумамото, Куширо, Матсуяма, Мемамбетсу, Мисава, Миязаки, Нагасаки, Наха, Нанки-Ширахама, Оита, Окаяма, Осака-Итами, Осака-Кансай, Саппоро-Титоше, Такамацу, Токачи-Обихиро, Токушима, Ямагата, Ямагучи-Убе)
* [[Japan Transocean Air]] (Ишигаки, Кумеджима, Мияко, Наха)
* [[Skymark Airlines]] (Фукуока, Кобе, Наха, Саппоро-читосе)
* [[StarFlyer]] (Китакюшу, Осака-Кансай
Екінші терминал [[2004]] жылы [[1 желтоқсан]]да ашылды.

* [[Hokkaido International Airlines]] (Асахикава, Хакодате, Мемамбетсу, Саппоро-Титосе)
* [[All Nippon Airways]] (Акита, Фукуока, Хатиджоджима, Хакодате, Хирошима, Ишигаки, Ивами, Кагошима, Кобе, Кочи, Коматсу, Кумамото, Куширо, Матсуяма, Миякишима, Миязаки, Момбетсу, Нагасаки, Наха, Немуро-Накасибетсу, Ното, Одате-Ноширо, Окаяма, Оита, Осака-Итами, Осака-Кансай, Ошима, Сага, Саппоро-Титосе, Шоньей, Такаматсу, [[Тоттори (город)|Тоттори]], Тояма, Вакканай, Ямагучи-Убе, Йонаго)
* [[Skynet Asia Airways]] (Кагошима, Кумамото, Миязаки, Нагасаки)
Үшінші терминал халықаралық болып келеді.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20120929122404/http://mainichi.jp/life/money/news/20080612k0000m020061000c.html 国交省：羽田－北京間にチャーター便　北京五輪の８月に], Mainichi Shimbun, маусым 11, 2008.&lt;/ref&gt;
* [[Japan Airlines]] (Гонконг, Сеул-Гимпо, Шанхай-Хунцяо, [[Гонолулу]], [[Париж]])
* [[All Nippon Airways]] (Гонконг, Сеул-Гимпо, Шанхай-Хунцяо, Франкфурт)
* [[Asiana Airlines]] (Сеул-Гимпо)
* [[Cathay Pacific]] (Гонконг) [чартер]
* [[China Eastern Airlines]] ( [[Шанхай]]-Хунцяо)
* [[Korean Air]] ( [[Сеулм-Гимпо)
* [[Shanghai Airlines]] ( [[Шанхай]]-Хунцяо)

==Галерея==
&lt;gallery&gt;
Haneda_International_Terminal.JPG
Tokyo International Airport International Terminal 20101022 1322.jpg
Haneda_airport_International_Terminal_no1.JPG
Haneda International Terminal GF.JPG
&lt;/gallery&gt;

&lt;gallery&gt;
Haneda Bigbird Terminal 2.jpg
130224 Tokyo International Airport02s3.jpg
Haneda_Airport_Terminal2_MarketPlace.jpg
Haneda_Airport_Terminal2_ObservationDeck.jpg
&lt;/gallery&gt;

&lt;gallery&gt;
Tokyo International Airport Terminal 1 -01.jpg
Haneda_Airport_Terminal1_South_Wing.jpg
Haneda_Airport_Terminal1_MarketPlace.jpg
Haneda Airport T2.jpg
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.numlink.com/HND numlink.com]
* [http://www2f.biglobe.ne.jp/~masaho/us/indexus.htm biglobe.ne.jp]

[[Санат:Әуежайлар]]
[[Санат:Жапония әуежайлары]]
[[Санат:Токио әуежайлары]]
[[Санат:Халықаралық әуежайлар]]</text>
      <sha1>jyvy8y56wr0nmmg7mz5nisq4ew49sso</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575950</id>
      <parentid>3575948</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T06:31:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3575950</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5505" sha1="cbdfla27b0fl6cuh3sffl3ankf4fmxh" xml:space="preserve">{{Infobox Airport 
|name = Халықаралық Токио әуежайы
|nativename = 東京国際空港・羽田空港
|image = HND control tower.jpg
|image-width = 
|caption = 
|image2 =
|image2-width =
|caption2 =
|IATA = HND
|ICAO = RJTT
|namestate =[[Жапония]]
|namestate2 =
|nameregion =[[Токио]]
|тип = гражданский
|owner-oper =
|owner =
|operator = Japan Airport Terminal Co., Ltd. (терминалдар)
|city-served =
|location = [[Ота]], [[Токио]]
|hub =&lt;/div&gt;
* [[Japan Airlines]]
* [[All Nippon Airways]]
* [[Hokkaido International Airlines]]
* [[Skymark Airlines]]
&lt;div&gt;
|built =
|used =
|commander =
|occupants =
|altitude = +11 м
       |lat_deg=35|lat_min=33|lat_sec=8|lat_dir=N
       |lon_deg=139|lon_min=46|lon_sec=47|lon_dir=E
       |CoordScale = 
|Позиционная карта=Япония
 |ПозКарта ширина=160
 |ПозКарта mark=Airplane_silhouette.svg
 |ПозКарта marksize=10
 |ПозКарта label=HND
|terminals =
|time = +9
|worktime = 
|site = www.tokyo-airport-bldg.co.jp
|r1-number =16R/34L
|r1-length-m =3000×60
|r1-surface =асфальт
|r2-number =16L/34R
|r2-length-m =3000×60
|r2-surface =асфальт
|r3-number =04/22
|r3-length-m =2500×60
|r3-surface =асфальт
|r4-number =05/23
|r4-length-m =2500×60
|r4-surface =асфальт
|stat1-header = жолаушылар айналымы
|stat1-data = 62,3 млн&lt;ref&gt;[http://www.guardian.co.uk/news/datablog/2012/may/04/world-top-100-airports The world's top 100 airports: listed, ranked and mapped]&lt;/ref&gt;
|stat-year = 2011
}}

Ханэда әуежайында үш терминал бар. Басты терминалдар:  1 және  2, олар өзара байланысқан. Бірінші терминал ''Үлкен құс'' деген лақапқа ие. Бұл терминал [[1993]] жылы ашылған.
* [[Japan Airlines]] (Акита, Амами-Ошима, Аомори, Асахикава, Фукуока, Хакодате, Хиросима, Итсумо, Кагошима, Китакюшу, Кобе, Кочи, Комацу, Кумамото, Куширо, Матсуяма, Мемамбетсу, Мисава, Миязаки, Нагасаки, Наха, Нанки-Ширахама, Оита, Окаяма, Осака-Итами, Осака-Кансай, Саппоро-Титоше, Такамацу, Токачи-Обихиро, Токушима, Ямагата, Ямагучи-Убе)
* [[Japan Transocean Air]] (Ишигаки, Кумеджима, Мияко, Наха)
* [[Skymark Airlines]] (Фукуока, Кобе, Наха, Саппоро-читосе)
* [[StarFlyer]] (Китакюшу, Осака-Кансай
Екінші терминал [[2004]] жылы [[1 желтоқсан]]да ашылды.

* [[Hokkaido International Airlines]] (Асахикава, Хакодате, Мемамбетсу, Саппоро-Титосе)
* [[All Nippon Airways]] (Акита, Фукуока, Хатиджоджима, Хакодате, Хирошима, Ишигаки, Ивами, Кагошима, Кобе, Кочи, Коматсу, Кумамото, Куширо, Матсуяма, Миякишима, Миязаки, Момбетсу, Нагасаки, Наха, Немуро-Накасибетсу, Ното, Одате-Ноширо, Окаяма, Оита, Осака-Итами, Осака-Кансай, Ошима, Сага, Саппоро-Титосе, Шоньей, Такаматсу, [[Тоттори (город)|Тоттори]], Тояма, Вакканай, Ямагучи-Убе, Йонаго)
* [[Skynet Asia Airways]] (Кагошима, Кумамото, Миязаки, Нагасаки)
Үшінші терминал халықаралық болып келеді.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20120929122404/http://mainichi.jp/life/money/news/20080612k0000m020061000c.html 国交省：羽田－北京間にチャーター便　北京五輪の８月に], Mainichi Shimbun, маусым 11, 2008.&lt;/ref&gt;
* [[Japan Airlines]] (Гонконг, Сеул-Гимпо, Шанхай-Хунцяо, [[Гонолулу]], [[Париж]])
* [[All Nippon Airways]] ([[Гонконг]], Сеул-Гимпо, Шанхай-Хунцяо, Франкфурт)
* [[Asiana Airlines]] (Сеул-Гимпо)
* [[Cathay Pacific]] (Гонконг) [чартер]
* [[China Eastern Airlines]] ( [[Шанхай]]-Хунцяо)
* [[Korean Air]] ( [[Сеул]]м-Гимпо)
* [[Shanghai Airlines]] ( [[Шанхай]]-Хунцяо)

==Галерея==
&lt;gallery&gt;
Haneda_International_Terminal.JPG
Tokyo International Airport International Terminal 20101022 1322.jpg
Haneda_airport_International_Terminal_no1.JPG
Haneda International Terminal GF.JPG
&lt;/gallery&gt;

&lt;gallery&gt;
Haneda Bigbird Terminal 2.jpg
130224 Tokyo International Airport02s3.jpg
Haneda_Airport_Terminal2_MarketPlace.jpg
Haneda_Airport_Terminal2_ObservationDeck.jpg
&lt;/gallery&gt;

&lt;gallery&gt;
Tokyo International Airport Terminal 1 -01.jpg
Haneda_Airport_Terminal1_South_Wing.jpg
Haneda_Airport_Terminal1_MarketPlace.jpg
Haneda Airport T2.jpg
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.numlink.com/HND numlink.com]
* [http://www2f.biglobe.ne.jp/~masaho/us/indexus.htm biglobe.ne.jp]

[[Санат:Әуежайлар]]
[[Санат:Жапония әуежайлары]]
[[Санат:Токио әуежайлары]]
[[Санат:Халықаралық әуежайлар]]</text>
      <sha1>cbdfla27b0fl6cuh3sffl3ankf4fmxh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кішкене сұқсыр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>523353</id>
    <revision>
      <id>3576019</id>
      <parentid>2898336</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T07:47:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3576019</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2992" sha1="0n1w2hr1a8guc47ve5pyeu08q64sg4a" xml:space="preserve">{{Taxobox
| status = LC
| status_system = IUCN3.1
| status_ref = &lt;ref name=IUCN&gt;{{IUCN|id=22696545 |title=''Tachybaptus ruficollis'' |assessors=[[BirdLife International]] |version=2013.2 |year=2012 |accessdate=26 November 2013}}&lt;/ref&gt;
| image = Little grebe Zwergtaucher.jpg
| image_caption = In breeding plumage
| image2 = Tachybaptus ruficollis - Bueng Boraphet.jpg
| image2_caption = Non-breeding plumage
| regnum = [[Жануарлар]]
| phylum = [[Хордалылар]]
| classis = [[Құстар]]
| ordo = [[grebe|Podicipediformes]]
| familia = [[Podicipedidae]]
| genus = ''[[Tachybaptus]]''
| species = '''''T. ruficollis'''''
| binomial = ''Tachybaptus ruficollis''
| binomial_authority = ([[Peter Simon Pallas|Pallas]], 1764)
| synonyms = ''Podiceps ruficollis''
| range_map = Tachybaptus ruficollis-map-distribution.svg
| range_map_caption = {{legend0|#f1f53d|Breeding|border=solid 1px black}} {{legend0|#266834|Year-round|border=solid 1px black}} {{legend0|#fa8820|Winter|border=solid 1px black}}
}}
[[File:Tachybaptus ruficollis MHNT.ZOO.2010.11.37.9.jpg|thumb| ''Tachybaptus ruficollis'']]
[[File:Little grebe (Tachybaptus ruficollis) in Tokyo.webm|thumb |left|Tachybaptus ruficollis]]
Кішкене сұқсыр (лат. ''Tachybaptus ruficollis'') — Қазақстандағы кішкене сұқсырлар туысының жалғыз өкілі. Басқа сұқсырлардан айырмашылығы дене мөлшері кішкене (200 г шамасында), бүкіл денесі қошқыл реңді, басында әлемденетін қауырсындары жоқ, сондай-ақ ауыз езуінде тері қатпары да болмайды. Солтүстіктен де кездесетіні белгілі болса да, еліміздің барлық оңтүстік жартысында су бетінде қалқыған өсімдіктері бар тоқтау суды суқоймалардың барлығында орын тебеді. Нағыз оңтүстікте жыл бойы кездеседі.

Бойын жасырып өмір сүреді, қамыс- қоғалы жерлердің маңында болады, аз- ғана қауіп төнсе, суға сүңгіп кетеді. Су бунақденелілерін, ұлуларды қорек етеді, ұсақ балықтардың азықтық үлесі онша емес. Балапандары ширақ балапандылар типіне жатады, алайда олар ересек құстардан қылығы, белсенділігі, ширақтылығы және елеулігі бойынша соғұрлым ерекше болғандықтан, балапандарды басқа түрге санаған да кездер болды.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Сұқсыртәрізділер]]
[[Санат:Еуразия құстары]]</text>
      <sha1>0n1w2hr1a8guc47ve5pyeu08q64sg4a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3576020</id>
      <parentid>3576019</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T07:47:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>+ [[Санат:Алфавит бойынша жануарлар]],[[Санат:Африка құстары]] ([[Уикипедия:Гаджеттер/Санат импорттау|Санат импорттау]])</comment>
      <origin>3576020</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3099" sha1="czdlwq78xdi55qjyrc0xt69p348jpmh" xml:space="preserve">{{Taxobox
| status = LC
| status_system = IUCN3.1
| status_ref = &lt;ref name=IUCN&gt;{{IUCN|id=22696545 |title=''Tachybaptus ruficollis'' |assessors=[[BirdLife International]] |version=2013.2 |year=2012 |accessdate=26 November 2013}}&lt;/ref&gt;
| image = Little grebe Zwergtaucher.jpg
| image_caption = In breeding plumage
| image2 = Tachybaptus ruficollis - Bueng Boraphet.jpg
| image2_caption = Non-breeding plumage
| regnum = [[Жануарлар]]
| phylum = [[Хордалылар]]
| classis = [[Құстар]]
| ordo = [[grebe|Podicipediformes]]
| familia = [[Podicipedidae]]
| genus = ''[[Tachybaptus]]''
| species = '''''T. ruficollis'''''
| binomial = ''Tachybaptus ruficollis''
| binomial_authority = ([[Peter Simon Pallas|Pallas]], 1764)
| synonyms = ''Podiceps ruficollis''
| range_map = Tachybaptus ruficollis-map-distribution.svg
| range_map_caption = {{legend0|#f1f53d|Breeding|border=solid 1px black}} {{legend0|#266834|Year-round|border=solid 1px black}} {{legend0|#fa8820|Winter|border=solid 1px black}}
}}
[[File:Tachybaptus ruficollis MHNT.ZOO.2010.11.37.9.jpg|thumb| ''Tachybaptus ruficollis'']]
[[File:Little grebe (Tachybaptus ruficollis) in Tokyo.webm|thumb |left|Tachybaptus ruficollis]]
Кішкене сұқсыр (лат. ''Tachybaptus ruficollis'') — Қазақстандағы кішкене сұқсырлар туысының жалғыз өкілі. Басқа сұқсырлардан айырмашылығы дене мөлшері кішкене (200 г шамасында), бүкіл денесі қошқыл реңді, басында әлемденетін қауырсындары жоқ, сондай-ақ ауыз езуінде тері қатпары да болмайды. Солтүстіктен де кездесетіні белгілі болса да, еліміздің барлық оңтүстік жартысында су бетінде қалқыған өсімдіктері бар тоқтау суды суқоймалардың барлығында орын тебеді. Нағыз оңтүстікте жыл бойы кездеседі.

Бойын жасырып өмір сүреді, қамыс- қоғалы жерлердің маңында болады, аз- ғана қауіп төнсе, суға сүңгіп кетеді. Су бунақденелілерін, ұлуларды қорек етеді, ұсақ балықтардың азықтық үлесі онша емес. Балапандары ширақ балапандылар типіне жатады, алайда олар ересек құстардан қылығы, белсенділігі, ширақтылығы және елеулігі бойынша соғұрлым ерекше болғандықтан, балапандарды басқа түрге санаған да кездер болды.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Сұқсыртәрізділер]]
[[Санат:Еуразия құстары]]
[[Санат:Алфавит бойынша жануарлар]]
[[Санат:Африка құстары]]</text>
      <sha1>czdlwq78xdi55qjyrc0xt69p348jpmh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3576021</id>
      <parentid>3576020</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T07:48:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3576021</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3105" sha1="m140tcrnp3l3dee7ic2rv4jzd9vu3mw" xml:space="preserve">{{Taxobox
| status = LC
| status_system = IUCN3.1
| status_ref = &lt;ref name=IUCN&gt;{{IUCN|id=22696545 |title=''Tachybaptus ruficollis'' |assessors=[[BirdLife International]] |version=2013.2 |year=2012 |accessdate=26 November 2013}}&lt;/ref&gt;
| image = Little grebe Zwergtaucher.jpg
| image_caption = In breeding plumage
| image2 = Tachybaptus ruficollis - Bueng Boraphet.jpg
| image2_caption = Non-breeding plumage
| regnum = [[Жануарлар]]
| phylum = [[Хордалылар]]
| classis = [[Құстар]]
| ordo = [[grebe|Podicipediformes]]
| familia = [[Podicipedidae]]
| genus = ''[[Tachybaptus]]''
| species = '''''T. ruficollis'''''
| binomial = ''Tachybaptus ruficollis''
| binomial_authority = ([[Peter Simon Pallas|Pallas]], 1764)
| synonyms = ''Podiceps ruficollis''
| range_map = Tachybaptus ruficollis-map-distribution.svg
| range_map_caption = {{legend0|#f1f53d|Breeding|border=solid 1px black}} {{legend0|#266834|Year-round|border=solid 1px black}} {{legend0|#fa8820|Winter|border=solid 1px black}}
}}
[[File:Tachybaptus ruficollis MHNT.ZOO.2010.11.37.9.jpg|thumb| ''Tachybaptus ruficollis'']]
[[File:Little grebe (Tachybaptus ruficollis) in Tokyo.webm|thumb |left|Tachybaptus ruficollis]]
'''Кішкене сұқсыр''' ({{lang-en|Tachybaptus ruficollis}}) — Қазақстандағы кішкене сұқсырлар туысының жалғыз өкілі. Басқа сұқсырлардан айырмашылығы дене мөлшері кішкене (200 г шамасында), бүкіл денесі қошқыл реңді, басында әлемденетін қауырсындары жоқ, сондай-ақ ауыз езуінде тері қатпары да болмайды. Солтүстіктен де кездесетіні белгілі болса да, еліміздің барлық оңтүстік жартысында су бетінде қалқыған өсімдіктері бар тоқтау суды суқоймалардың барлығында орын тебеді. Нағыз оңтүстікте жыл бойы кездеседі.

Бойын жасырып өмір сүреді, қамыс- қоғалы жерлердің маңында болады, аз- ғана қауіп төнсе, суға сүңгіп кетеді. Су бунақденелілерін, ұлуларды қорек етеді, ұсақ балықтардың азықтық үлесі онша емес. Балапандары ширақ балапандылар типіне жатады, алайда олар ересек құстардан қылығы, белсенділігі, ширақтылығы және елеулігі бойынша соғұрлым ерекше болғандықтан, балапандарды басқа түрге санаған да кездер болды.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Сұқсыртәрізділер]]
[[Санат:Еуразия құстары]]
[[Санат:Алфавит бойынша жануарлар]]
[[Санат:Африка құстары]]</text>
      <sha1>m140tcrnp3l3dee7ic2rv4jzd9vu3mw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Канченджанга</title>
    <ns>0</ns>
    <id>523728</id>
    <revision>
      <id>3576031</id>
      <parentid>2195004</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T07:51:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Әдебиет */</comment>
      <origin>3576031</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3157" sha1="rrkm25c3edlp7we5yjb89vqpmivoreu" xml:space="preserve">[[Сурет:Kangchenjunga.JPG|350px|right|Канченджанга тауы]]
Канченджангада бес шың бар. Басты Канченджанганың биіктігі - 8586 м, оңтүстік Канченджанганың биіктігі 8491 м-ді құрайды. Орталық Канченджанга - 8478 м, Ялунг-Кангтың биіктігі 8505 м-ді құрайды. Ал Кангбачен деп аталатын шыңның биіктігі - 7902 м. Канченджангаәа1998 жылы әйелдер арасынан алғаш рет Джиннет  Харрисон көтерілді
Канченджанганың басты шыңы биіктігі бойынша әлемде үшінші орынды иемденеді.
Бұл тау тізбегіндегі басқа шындардың биіктіктері 8000 м-ден асады.
Канченджанга Үндістандағы ең биік тау болып саналады. Ол биіктігі бойынша Непалдағы екінші шың болып табылады.
Аталған тауды Дарджлинг бекетінен тамашалауға болады.
Канченджанга атауы жергілікті халықтың тілінен аударғанда «Қардың бөс қазынасы» деген мағынаны білдірөді. Таудың оның бүлай аталуына ондағы бес шың себеп болған.
Канченджанга немесе Кангченджанга Сикким - Непал
шекарасында орналасқан Гималай үстіртінің бір бөлігі.
Канченджанга 1852 жылға дейін әлемдегі ең биік тау болып саналған.
Жергілікті лими тілінде тауды «Суеланма» деп атайды. Бұл «біз әрқашан сәлем беріп отыруға тиіс тау» деген мағынаны білдіреді.
Канченджанга шыңына бірінші болып 1955 жылы 25 мамырда құрамында Джордж Бэнд пен Джо Броун мүше болған британ экспедициясы сәтті көтерілген болатын. Кирати діні бойынша Канченджанга киелі деп саналады.
==Шыңдары==
{|class=&quot;prettytable&quot;
|- class=&quot;hintergrundfarbe6&quot;
!align=center|№
!align=center|Шыңдар
!align=center|Биіктігі,&lt;br /&gt;м
|-
|align=right|1
|Негізгі Канченджанга
|align=right|8586
|-
|align=right|2
|Оңтүстік Канченджанга
|align=right|8491
|-
|align=right|3
|Ортаңғы Канченджанга
|align=right|8478
|-
|align=right|4
|Батыс Канченджанга немесе Ялунг-Канг
|align=right|8505
|-
|align=right|5
|Кангбачен
|align=right|7902
|-
|}
== Әдебиет ==
* Алматы: «Аруна» баспасы. 208 бет. Сер.: «1100 қызықты дерек».

[[Санат:Үндістан таулары]]</text>
      <sha1>rrkm25c3edlp7we5yjb89vqpmivoreu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пиц Бернина</title>
    <ns>0</ns>
    <id>525275</id>
    <revision>
      <id>3576032</id>
      <parentid>2190350</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T07:52:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3576032</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2559" sha1="mmwpmf6jvvlwxwryb44a4waew7nvb1x" xml:space="preserve">[[Сурет:PizBernina3.jpg|350px|нобай|Пиц Бернина]]
[[File:PizBernina2.jpg|thumb|left|Пиц Бернина және Мортерач мұздығы]]
[[File:Piz Bernina west.jpg|thumb|right|батыстан қарағандағы Пиц Бернина]]
[[File:Morteratsch.jpg|thumb|left|[[Қайың]]нан қарағандағы бейнесі]]
[[File:Bernina Express.JPG|thumb|left|Пиц Бернина және Бернина Экспресс]]

Пиц Бернина Шығыс Альпідегі ең биік тау болып табылады.
Ол шығыс Швейцария мен солтүстік Италияда орналасқан Альпі тау тізбектеріндегі Бернина тізбегіндегі ең биік нүкте болып саналады.
Бұл - Альпідегі төртмыңдықтардың бірі.
Пиц Бернина - Альпідегі ең атақты бес шыңның бірі.

Бұл тау Швейцария Альпісіндегі ең атақты саяжайлардың бірі Санкт-Морицқа таяу орналасқан.
Пиц Бернина ірі екі мұздықты: батыстағы Чиевара мен шығыстағы Моотерачты қақ жарып тұр.

Пиц Бернинаға алғаш рет 1850 жылы 28 жастағы топограф Иохан Коац пен оның көмекшісі батыс қыры арқылы шыққан болатын.
Пиц Бернина Швейцарияның Граубюнден кантонындағы ең биік шың болып саналады.
Бұл шың Швейцарияның Граубюнден кантонындағы Альпі тауында орналасқан.

Тау тізбектеріндегі ең биік асу - Бернина асуы деп аталады.
1850 жылы Иохан Коац асуды осылай атаған болатын.
Пиц Бернина диорит және габбро деп аталатын тау жыныстарынан тұрады.

==Панорама==
[[File:Bernina Range from Diavolezza.jpg|thumb|800px|center|Панорама. Солдан оңға: [[Пиц Палю]], [[Беллависта]], [[Краст Агюцца]] (ортасындағы кішкентай шың), '''Пиц Бернина''' және [[Пиц Мортерач]]]]

== Әдебиет ==
* Алматы: «Аруна» баспасы. 208 бет. Сер.: «1100 қызықты дерек».</text>
      <sha1>mmwpmf6jvvlwxwryb44a4waew7nvb1x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Протестантизм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>527411</id>
    <revision>
      <id>3575629</id>
      <parentid>3422506</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T17:18:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Maktakyz</username>
        <id>51067</id>
      </contributor>
      <origin>3575629</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13228" sha1="c6gxeil7nt2c9sw2xptufajkt132cra" xml:space="preserve">{{Христиандық}}
{{multiple image
|align=right
|direction=vertical
|width=250
|image1=Mikolow protestant church pulpit.jpg
|caption1=Протестанттық Реформация көсемдері: Мартин Лютер және Джон Calvin шіркеу кафедрасында бейнеленген
|image2=Lutherbibel.jpg
|caption2=Киелі кітапта [[Мартин Лютер]] арқылы байырғы аударылған. Жазба жоғарғы органы протестантизм іргелі принципі болып табылады}}
'''Протестантизм''' ({{lang-la|protestatio, onis f [protestor]}} — қарсылық, келіспеушілік) —  [[Рим]] [[Католик шіркеуі]] және [[Православ шіркеуі]]мен бірге христиан әлемінің басты бөлімшелерінің бірі болып табылады. Протестанттық Реформация (Еуропадағы XVI ғасырдағы Рим-католик шіркеуінің қарсы қозғалысы) кезінде пайда болған христиан сенімі мен практикасының нысаны болып табылады. Протестантизмнің басы  – өткен христиандық дәстүрді мойындамау, мирасқорлық және католиктік шіркеудің теріс сипаты, сонымен қатар барлық шіркеулік өсиеттен, үздіксіз шіркеулік тарихи болмыстан бас тарту. Шіркеу І ғасырда пайда болған, енді ол апостолдық білімнің діни оқуының тазалығына қайтып келуі арқылы қайта дамуға тиіс. Әсіресе Киелі Жазбаның тікелей және терең мағынасына назар аударылады. Шіркеу – тек діндарлардың жиылысы, оның іші көз жеткізгісіз және құпия, ал көз көрерлігі тек көз жеткізгісіздің нышанын көрсетеді. Протестантизмде шіркеудің көзге көрінетіні мен көрінбейтіні арасындағы шынайы байланысты түсіндіру, Құдаймен жеке сұхбаттасу – сенімнің жалғыз негізі болады. Шіркеудің көмегінсіз сенімнің негізін табу мүмкін емес. Протестантизм салтсыз құбылыс, сондықтан Киелі Жазбадағы “жеке-ақыл-парасат” жылдам көбейеді. ХІХ-ХХ ғасырларда протестантизмнің шеңберінде көптеген секталар пайда болды. Олардың ішінде “Исаның шәкірттері”, “7-ші күннің адвентистері”, “Иегова куәгерлері”, “Христиандық ғылым” және т.б. айтуға болады.&lt;ref name=&quot;North Virgina College—Four Sects&quot;&gt;{{cite web|url = http://www.nvcc.edu/home/lshulman/Rel232/resource/Xiandivision.htm| title = Divisions of Christianity|publisher = North Virginia College|accessdate = 2007-12-31}}&lt;/ref&gt;

Реформация жақтаушыларыныӊ көзқарасы бойынша Рим-католик шіркеуі бастапқы негізгі христиандық принциптерінен кетіп қалып, ортағасырлық схоластикалық діни ілімдері мен әдеп–ғұрыптарын араластырған.

Діни қозғалысыныӊ көсемі [[Мартин Лютер]] болған. Оныӊ алғашқы шіркеу саясатына қарсы аттануы 1517 жылы болған. Мартин Лютер шіркеулердіӊ индульгенциялармен саудаласқанын айыптап, шіркеудіӊ есігіне өз көзқарасын анықтайтын 95 тезистан тұратын петициясын шегемен қағып кеткен.

== Әлемдегі протестантизм ==
Қазіргі күні барлық континенттерде 800 миллионнан астам адам&lt;ref name=&quot;pewforum1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.pewforum.org/files/2011/12/Christianity-fullreport-web.pdf |title=Pewforum: Christianity (2010) |format=PDF |date= |accessdate=2014-05-14}}&lt;/ref&gt; немесе дүние жүзі бойынша мәсіхшілердің қырық пайызын құрайтын протестантизм жақтаушылары бар.

== Қазақстандағы протестантизм ==
Қазақстандағы протестантизмнің тарихы ұзақ мерзімдерді қамтиды. Ресейге қосылғаннан соң қазақ жерінде алғашқы әскери қоныстанушылар пайда бола бастады, олардың арасында неміс лютерандар да аз болған жоқ. Кейіннен осы дінге сенуші шенеуніктер, қолөнершілер мен шаруалары қоныстандырыла бастады. XIX ғ. 80-ж. Қазақстанға Ресейдің еуропалық бөлігінен қоныстандыру күшейе түсті. Сол кезде лютеран, баптист, меннониттердің аздаған қауымдастықтары пайда болды. XX ғ. столыпиндік реформа қоныстандырудың жаңа толқынын тудырды, бұл өз кезегінде тұрғындардың конфессионалдық құрамын түрлендірді.

Протестантизм өкілдерінің қазақ жеріне жапай қоныстануы XXғ. 30-40 жж. Сталиндік репрессия және күштеп жер аударулармен байланысты болды. Мысалға, осындай жер аударылғандардың құрамында Поволжьенің 360 мың немістері болды.

1950 ж. ортасында жарамсыз халықтар мен конфессияларға қатысты саясаттың әлсіреуімен байланысты, республикада лютеран шіркеуінің, евангелдік христиан-баптисттердің, адвентисттер мен меннониттердің қауымдастықтары құрыла бастайды. Ұзақ уақыттар бойы көптеген қауымдастықтары жасырын түрде қызмет етті. Алғашқы лютеран шіркеуінің қауымы Ақмолада (Астана) 1955 ж. тіркелді.

Билік діни бірлестіктерді тіркеу жұмыстарын баяу жүргізді, алайда олардың саны тез арада өсіп отырды. Кеңес үкіметінің ыдырауына таман Қазақстанда 109 евангелді христиан-баптисттер қауымы тіркелген еді, бұл мұсылман мешіттерінен екі есе көп көрсеткіш. XX ғ. 90-ж. лютерандар, меннониттер көрсеткіші төмендеді, бұл осы діни сенімдерді ұстанатын неміс және өзге де ұлттардың Ресей, Германия секілді тарихи отандарына көшуі себеп болды.

Өзге қауымдардың құрамы түрлі ұлттардан тұрды. Олардың саны протестантизм дәстүрлі діни сенім болып табылмайтын тұрғындардың есебінен көбейді. Қазіргі кезде баптисттердің арасында орыс, украин, белорус, қазақтар мен корейлер көптеп кездеседі. Осы себепті дінге сенушілердің басым бөлігін құраған немістердің тарихи отандарына оралуына қарамастан қауым саны өсіп отырды. Мұны статистикадан да көруге болады: егер 1993 ж. 129 баптисттік бірлестік жұмыс істесе, 2002 ж. – 281, 2007 ж. – 290 бірлестік жұмыс істеді.

2011 ж. бас кезінде ресми мәліметтер бойынша, Қазақстанда евангелдік христиан-баптисттердің 362 діни бірлестіктері мен топтары қызмет еткен, соның ішінде 48-і билік органдарында тіркеуден өтпеген.

Пятидесятниктер, пресвитериандар және харизматтар секілді қазақ еліне жат, дәстүрлі емес бағыттардың белсенді түрде көбеюі белең алды. Бұл қауымдардың басым көбі XX ғ. 90-ж. пайда болды.

Олардың көпшілігін шет елдік миссионерлер құрды және өз қызметтері үшін мұндай қауымдар шет елдерден көмек алып отырды. Миссионерлерді өз қызметтеріндегі басты мақсаттары түрлі ұлт өкілдері арасында діни уағыздар жүргізу болып табылады.

Мұндай қызметтердің нәтижесінде 2011 ж. 1 қаңтардағы көрсеткіш бойынша, пятидесятниктер шіркеуі - 97, пресвитериандықтар – 239, харизматтар – 306 жетті. Олардың ішінде аса танымал болып келесілері есептеледі: «Грейс-Благодать», «Еммануил», «Новая жизнь», «Агапе», «Сун Бок Ым», «Церковь Полного Евангелия». Көптеген пятидесятниктік және пресвитериандық шіркеулер Оңтүстік Корея және АҚШ-тан келген миссионерлердің қызметімен құрылды. Олардың пасторлары мен дінге сенушілерінің басым көпшілігін корей диаспорасы құрайды.

Протестанттық діни бірлестіктер шет елдердегі діндестерімен тығыз байланыс орнатып, олардан гуманитарлық көмектер қабылдауда. Олар белсенді түрде түрлі халықаралық конференциялар, фестивалдер, кездесулер ұйымдастырып, жастар және өзге де тұрғындармен жұмыстар атқарады.

«Жаңа Апстолдық шіркеу», «Жетінші күн адвентисттері» «Иегова куәгерлері» жән мормондар («Иса Мәсіх және соңғы күн әулиелері шіркеуі») секілді діни бірлестіктер ерекше орында.

Олар протестанттық қозғалыстардың тарихи дамуы нәтижесінде пайда болды, алайда өз діни ілімдерінде арнайы өзгешеліктерге ие. Православие мен католицизм тұрғысынан олардың ілімдері сектанттық болып табылады. Мұндай шіркеу өкілдерінің көбі өздерінің протестанттық тармақ екендігін мойындамайды, ал енді бір бөлігі өздерін протестанттар деп есептемейді.

Осылайша, Қазақстандағы протестантизм тарихы ғасырларға кететін конфессиялар (лютерандар, меннониттер, баптисттер және т.б.) мен жаңадан пайда болған дәстүрлі емес ағымдардан (пятидесятниктер, пресвитеряндар, харизматтар) құралған.

Еліміздегі протестанттық бірлестіктердің жалпы саны 1200 ден асады. Олардың басым бөлігі ірі қалаларда, соның ішінде еліміздің солтүстігі мен орталықтарында көп тараған.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Дін]]
[[Санат:Христиандық]]</text>
      <sha1>c6gxeil7nt2c9sw2xptufajkt132cra</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Суперқаһармандар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>527532</id>
    <revision>
      <id>3575981</id>
      <parentid>3092514</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T07:02:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheWikipedian1250</username>
        <id>88966</id>
      </contributor>
      <origin>3575981</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2129" sha1="oh8zeuxmlxi9f8blkduxtmdd8vhlvib" xml:space="preserve">[[File:Placeholder male superhero c.png|thumb|]]
'''Суперқаһармандар''' таңғаларлық нәрселерді жасауға қабілетті. [[Өрмекші-адам|Өрмекші адам]] мен [[Супермен]] - орасан күштері мен қабілеттері бар ең танымал суперқаһармандар. Сондықтан оларға бала біткен қатты еліктейді. [[Бэтмен]] мен Гринхорнет сияқты мықтылардың суперкүштері жоқ, бірақ олар төбелес өнерін және сот ісін меңгерген. Басқаларында арнайы жабдықтар бар. Мысалы, [[Темір адам|Темір адамның]] қуатты сайман-костюмдері және [[Жасыл Шам]]ның билік сақинасы. Олардың әділдік үшін күресуге деген құлшынысы мен сенімі оларға орасан ерік-жігер және сүйіспеншілік әкелді. Көбіне бұл [[Кейіпкер|кейіпкерлер]] өздерінің шын тұлғасын жасырады. Мәселен, Фантом өзінің бейнесін жасыру үшін ашық және ерекше костюм киеді.  Суперқаһармандарға жататын топтар көп. Мысалы, [[Таңғажайып төрттік|Фантастикалық төрттік]], X адамдары, [[Әділет Лигасы]], [[Кек алушылар]] т.б. Супермен кейінірек &quot;Криптон&quot; деп аталған бөгде ғаламшарда Кал-Ел болып туған. Ол жерге ракетамен жетіп, Кларк Кент атын алған. Ультрамен, Камен Райдер, Кассхан және Гайвер - жапондық суперқаһармандар.&lt;ref&gt;Мультфильм кейіпкерлері танымдық энциклопедия&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;</text>
      <sha1>oh8zeuxmlxi9f8blkduxtmdd8vhlvib</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575987</id>
      <parentid>3575981</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T07:07:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheWikipedian1250</username>
        <id>88966</id>
      </contributor>
      <origin>3575987</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2399" sha1="s0dz3hqa5sxnp2i8139s6vd0vaoyr63" xml:space="preserve">[[File:Placeholder male superhero c.png|thumb|Авторлық құқық белгісі бар стереотиптік суперқаһарман силуэтінің қоймадағы суреті (©). Мұндай көрнекі тіл [[Супермен]]&lt;nowiki/&gt;нің әсерінен түсірілген.]]
'''Суперқаһармандар''' таңғаларлық нәрселерді жасауға қабілетті. [[Өрмекші-адам|Өрмекші адам]] мен [[Супермен]] - орасан күштері мен қабілеттері бар ең танымал суперқаһармандар. Сондықтан оларға бала біткен қатты еліктейді. [[Бэтмен]] мен Гринхорнет сияқты мықтылардың суперкүштері жоқ, бірақ олар төбелес өнерін және сот ісін меңгерген. Басқаларында арнайы жабдықтар бар. Мысалы, [[Темір адам|Темір адамның]] қуатты сайман-костюмдері және [[Жасыл Шам]]ның билік сақинасы. Олардың әділдік үшін күресуге деген құлшынысы мен сенімі оларға орасан ерік-жігер және сүйіспеншілік әкелді. Көбіне бұл [[Кейіпкер|кейіпкерлер]] өздерінің шын тұлғасын жасырады. Мәселен, Фантом өзінің бейнесін жасыру үшін ашық және ерекше костюм киеді.  Суперқаһармандарға жататын топтар көп. Мысалы, [[Таңғажайып төрттік|Фантастикалық төрттік]], X адамдары, [[Әділет Лигасы]], [[Кек алушылар]] т.б. Супермен кейінірек &quot;Криптон&quot; деп аталған бөгде ғаламшарда Кал-Ел болып туған. Ол жерге ракетамен жетіп, Кларк Кент атын алған. Ультрамен, Камен Райдер, Кассхан және Гайвер - жапондық суперқаһармандар.&lt;ref&gt;Мультфильм кейіпкерлері танымдық энциклопедия&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;</text>
      <sha1>s0dz3hqa5sxnp2i8139s6vd0vaoyr63</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575992</id>
      <parentid>3575987</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T07:14:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheWikipedian1250</username>
        <id>88966</id>
      </contributor>
      <origin>3575992</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2937" sha1="4g7iohppsfc268dhoostxrjo02879wm" xml:space="preserve">[[File:Placeholder male superhero c.png|thumb|Авторлық құқық белгісі бар стереотиптік суперқаһарман силуэтінің қоймадағы суреті (©). Мұндай көрнекі тіл [[Супермен]]&lt;nowiki/&gt;нің әсерінен түсірілген.]]
'''Суперқаһарман''' — бұл шытырман оқиғаларға толы кейіпкер, әдеттегі адам жасай алмайтын таңғажайып әрекеттер жасауға қабілетті және «суперқабілеттерге» (''superpowers'') ие (яғни, оларды әдеттегі адамдардан ерекшелендіретін ерекше қабілеттер), көбінесе бұл қабілеттер тылсым күштер, биологиялық мутация, озық технология немесе ерекше қабілеттер арқылы алынады. [[Өрмекші-адам|Өрмекші адам]] мен [[Супермен]] - орасан күштері мен қабілеттері бар ең танымал суперқаһармандар. Сондықтан оларға бала біткен қатты еліктейді. [[Бэтмен]] мен Гринхорнет сияқты мықтылардың суперкүштері жоқ, бірақ олар төбелес өнерін және сот ісін меңгерген. Басқаларында арнайы жабдықтар бар. Мысалы, [[Темір адам|Темір адамның]] қуатты сайман-костюмдері және [[Жасыл Шам]]ның билік сақинасы. Олардың әділдік үшін күресуге деген құлшынысы мен сенімі оларға орасан ерік-жігер және сүйіспеншілік әкелді. Көбіне бұл [[Кейіпкер|кейіпкерлер]] өздерінің шын тұлғасын жасырады. Мәселен, Фантом өзінің бейнесін жасыру үшін ашық және ерекше костюм киеді.  Суперқаһармандарға жататын топтар көп. Мысалы, [[Таңғажайып төрттік|Фантастикалық төрттік]], X адамдары, [[Әділет Лигасы]], [[Кек алушылар]] т.б. Супермен кейінірек &quot;Криптон&quot; деп аталған бөгде ғаламшарда Кал-Ел болып туған. Ол жерге ракетамен жетіп, Кларк Кент атын алған. Ультрамен, Камен Райдер, Кассхан және Гайвер - жапондық суперқаһармандар.&lt;ref&gt;Мультфильм кейіпкерлері танымдық энциклопедия&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;</text>
      <sha1>4g7iohppsfc268dhoostxrjo02879wm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575994</id>
      <parentid>3575992</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T07:15:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheWikipedian1250</username>
        <id>88966</id>
      </contributor>
      <origin>3575994</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2945" sha1="5hacsiy55kw52bfx8j7hdiw38uimebu" xml:space="preserve">[[File:Placeholder male superhero c.png|thumb|Авторлық құқық белгісі бар стереотиптік суперқаһарман силуэтінің қоймадағы суреті (©). Мұндай көрнекі тіл [[Супермен]]&lt;nowiki/&gt;нің әсерінен түсірілген.]]
'''Суперқаһарман''' — бұл шытырман оқиғаларға толы кейіпкер, әдеттегі адам жасай алмайтын таңғажайып әрекеттер жасауға қабілетті және «суперқабілеттерге» ({{lang-en|superpowers}}) ие (яғни, оларды әдеттегі адамдардан ерекшелендіретін ерекше қабілеттер), көбінесе бұл қабілеттер тылсым күштер, биологиялық мутация, озық технология немесе ерекше қабілеттер арқылы алынады. [[Өрмекші-адам|Өрмекші адам]] мен [[Супермен]] - орасан күштері мен қабілеттері бар ең танымал суперқаһармандар. Сондықтан оларға бала біткен қатты еліктейді. [[Бэтмен]] мен Гринхорнет сияқты мықтылардың суперкүштері жоқ, бірақ олар төбелес өнерін және сот ісін меңгерген. Басқаларында арнайы жабдықтар бар. Мысалы, [[Темір адам|Темір адамның]] қуатты сайман-костюмдері және [[Жасыл Шам]]ның билік сақинасы. Олардың әділдік үшін күресуге деген құлшынысы мен сенімі оларға орасан ерік-жігер және сүйіспеншілік әкелді. Көбіне бұл [[Кейіпкер|кейіпкерлер]] өздерінің шын тұлғасын жасырады. Мәселен, Фантом өзінің бейнесін жасыру үшін ашық және ерекше костюм киеді.  Суперқаһармандарға жататын топтар көп. Мысалы, [[Таңғажайып төрттік|Фантастикалық төрттік]], X адамдары, [[Әділет Лигасы]], [[Кек алушылар]] т.б. Супермен кейінірек &quot;Криптон&quot; деп аталған бөгде ғаламшарда Кал-Ел болып туған. Ол жерге ракетамен жетіп, Кларк Кент атын алған. Ультрамен, Камен Райдер, Кассхан және Гайвер - жапондық суперқаһармандар.&lt;ref&gt;Мультфильм кейіпкерлері танымдық энциклопедия&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;</text>
      <sha1>5hacsiy55kw52bfx8j7hdiw38uimebu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575995</id>
      <parentid>3575994</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T07:17:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheWikipedian1250</username>
        <id>88966</id>
      </contributor>
      <origin>3575995</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2990" sha1="7jp8jorcxo9p8jzlx0yxaxdxv8v9upb" xml:space="preserve">[[File:Placeholder male superhero c.png|thumb|Авторлық құқық белгісі бар стереотиптік суперқаһарман силуэтінің қоймадағы суреті (©). Мұндай көрнекі тіл [[Супермен]]&lt;nowiki/&gt;нің әсерінен түсірілген.]]
[[File:MajorTriumphPaperback002.png|thumb|]]
'''Суперқаһарман''' — бұл шытырман оқиғаларға толы кейіпкер, әдеттегі адам жасай алмайтын таңғажайып әрекеттер жасауға қабілетті және «суперқабілеттерге» ({{lang-en|superpowers}}) ие (яғни, оларды әдеттегі адамдардан ерекшелендіретін ерекше қабілеттер), көбінесе бұл қабілеттер тылсым күштер, биологиялық мутация, озық технология немесе ерекше қабілеттер арқылы алынады. [[Өрмекші-адам|Өрмекші адам]] мен [[Супермен]] - орасан күштері мен қабілеттері бар ең танымал суперқаһармандар. Сондықтан оларға бала біткен қатты еліктейді. [[Бэтмен]] мен Гринхорнет сияқты мықтылардың суперкүштері жоқ, бірақ олар төбелес өнерін және сот ісін меңгерген. Басқаларында арнайы жабдықтар бар. Мысалы, [[Темір адам|Темір адамның]] қуатты сайман-костюмдері және [[Жасыл Шам]]ның билік сақинасы. Олардың әділдік үшін күресуге деген құлшынысы мен сенімі оларға орасан ерік-жігер және сүйіспеншілік әкелді. Көбіне бұл [[Кейіпкер|кейіпкерлер]] өздерінің шын тұлғасын жасырады. Мәселен, Фантом өзінің бейнесін жасыру үшін ашық және ерекше костюм киеді.  Суперқаһармандарға жататын топтар көп. Мысалы, [[Таңғажайып төрттік|Фантастикалық төрттік]], X адамдары, [[Әділет Лигасы]], [[Кек алушылар]] т.б. Супермен кейінірек &quot;Криптон&quot; деп аталған бөгде ғаламшарда Кал-Ел болып туған. Ол жерге ракетамен жетіп, Кларк Кент атын алған. Ультрамен, Камен Райдер, Кассхан және Гайвер - жапондық суперқаһармандар.&lt;ref&gt;Мультфильм кейіпкерлері танымдық энциклопедия&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;</text>
      <sha1>7jp8jorcxo9p8jzlx0yxaxdxv8v9upb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3576007</id>
      <parentid>3575995</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T07:25:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheWikipedian1250</username>
        <id>88966</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дереккөздер */</comment>
      <origin>3576007</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3044" sha1="h9xa1fmpuieevee9bnbo7759k0t1k9l" xml:space="preserve">[[File:Placeholder male superhero c.png|thumb|Авторлық құқық белгісі бар стереотиптік суперқаһарман силуэтінің қоймадағы суреті (©). Мұндай көрнекі тіл [[Супермен]]&lt;nowiki/&gt;нің әсерінен түсірілген.]]
[[File:MajorTriumphPaperback002.png|thumb|]]
'''Суперқаһарман''' — бұл шытырман оқиғаларға толы кейіпкер, әдеттегі адам жасай алмайтын таңғажайып әрекеттер жасауға қабілетті және «суперқабілеттерге» ({{lang-en|superpowers}}) ие (яғни, оларды әдеттегі адамдардан ерекшелендіретін ерекше қабілеттер), көбінесе бұл қабілеттер тылсым күштер, биологиялық мутация, озық технология немесе ерекше қабілеттер арқылы алынады. [[Өрмекші-адам|Өрмекші адам]] мен [[Супермен]] - орасан күштері мен қабілеттері бар ең танымал суперқаһармандар. Сондықтан оларға бала біткен қатты еліктейді. [[Бэтмен]] мен Гринхорнет сияқты мықтылардың суперкүштері жоқ, бірақ олар төбелес өнерін және сот ісін меңгерген. Басқаларында арнайы жабдықтар бар. Мысалы, [[Темір адам|Темір адамның]] қуатты сайман-костюмдері және [[Жасыл Шам]]ның билік сақинасы. Олардың әділдік үшін күресуге деген құлшынысы мен сенімі оларға орасан ерік-жігер және сүйіспеншілік әкелді. Көбіне бұл [[Кейіпкер|кейіпкерлер]] өздерінің шын тұлғасын жасырады. Мәселен, Фантом өзінің бейнесін жасыру үшін ашық және ерекше костюм киеді.  Суперқаһармандарға жататын топтар көп. Мысалы, [[Таңғажайып төрттік|Фантастикалық төрттік]], X адамдары, [[Әділет Лигасы]], [[Кек алушылар]] т.б. Супермен кейінірек &quot;Криптон&quot; деп аталған бөгде ғаламшарда Кал-Ел болып туған. Ол жерге ракетамен жетіп, Кларк Кент атын алған. Ультрамен, Камен Райдер, Кассхан және Гайвер - жапондық суперқаһармандар.&lt;ref&gt;Мультфильм кейіпкерлері танымдық энциклопедия&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

[[Санат:Комикс кейіпкерлері]]</text>
      <sha1>h9xa1fmpuieevee9bnbo7759k0t1k9l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3576011</id>
      <parentid>3576007</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T07:31:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheWikipedian1250</username>
        <id>88966</id>
      </contributor>
      <origin>3576011</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3068" sha1="jlfyt4r6u4lf6eqlic1fr1yh532udei" xml:space="preserve">[[Сурет:Placeholder male superhero c.png|thumb|right|Авторлық құқық белгісі бар стереотиптік суперқаһарман силуэтінің қоймадағы суреті (©). Мұндай көрнекі тіл [[Супермен]]&lt;nowiki/&gt;нің әсерінен түсірілген.]]
[[Сурет:MajorTriumphPaperback002.png|thumb|right|]]
'''Суперқаһарман''' — бұл шытырман оқиғаларға толы кейіпкер, әдеттегі адам жасай алмайтын таңғажайып әрекеттер жасауға қабілетті және «суперқабілеттерге» ({{lang-en|superpowers}}) ие (яғни, оларды әдеттегі адамдардан ерекшелендіретін ерекше қабілеттер), көбінесе бұл қабілеттер тылсым күштер, биологиялық мутация, озық технология немесе ерекше қабілеттер арқылы алынады. [[Өрмекші-адам|Өрмекші адам]] мен [[Супермен]] - орасан күштері мен қабілеттері бар ең танымал суперқаһармандар. Сондықтан оларға бала біткен қатты еліктейді. [[Бэтмен]] мен Гринхорнет сияқты мықтылардың суперкүштері жоқ, бірақ олар төбелес өнерін және сот ісін меңгерген. Басқаларында арнайы жабдықтар бар. Мысалы, [[Темір адам|Темір адамның]] қуатты сайман-костюмдері және [[Жасыл Шам]]ның билік сақинасы. Олардың әділдік үшін күресуге деген құлшынысы мен сенімі оларға орасан ерік-жігер және сүйіспеншілік әкелді. Көбіне бұл [[Кейіпкер|кейіпкерлер]] өздерінің шын тұлғасын жасырады. Мәселен, Фантом өзінің бейнесін жасыру үшін ашық және ерекше костюм киеді.  Суперқаһармандарға жататын топтар көп. Мысалы, [[Таңғажайып төрттік|Фантастикалық төрттік]], X адамдары, [[Әділет Лигасы]], [[Кек алушылар]] т.б. Супермен кейінірек &quot;Криптон&quot; деп аталған бөгде ғаламшарда Кал-Ел болып туған. Ол жерге ракетамен жетіп, Кларк Кент атын алған. Ультрамен, Камен Райдер, Кассхан және Гайвер - жапондық суперқаһармандар.&lt;ref&gt;Мультфильм кейіпкерлері танымдық энциклопедия&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

[[Санат:Комикс кейіпкерлері]]</text>
      <sha1>jlfyt4r6u4lf6eqlic1fr1yh532udei</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3576013</id>
      <parentid>3576011</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T07:32:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheWikipedian1250</username>
        <id>88966</id>
      </contributor>
      <origin>3576013</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3072" sha1="frk08v0i3iqzf3ek7yz01ifto2hpkbs" xml:space="preserve">[[Сурет:Placeholder male superhero c.png|thumb|right|[[Авторлық құқық]] белгісі бар стереотиптік суперқаһарман силуэтінің қоймадағы суреті (©). Мұндай көрнекі тіл [[Супермен]]&lt;nowiki/&gt;нің әсерінен түсірілген.]]
[[Сурет:MajorTriumphPaperback002.png|thumb|right|]]
'''Суперқаһарман''' — бұл шытырман оқиғаларға толы кейіпкер, әдеттегі адам жасай алмайтын таңғажайып әрекеттер жасауға қабілетті және «суперқабілеттерге» ({{lang-en|superpowers}}) ие (яғни, оларды әдеттегі адамдардан ерекшелендіретін ерекше қабілеттер), көбінесе бұл қабілеттер тылсым күштер, биологиялық мутация, озық технология немесе ерекше қабілеттер арқылы алынады. [[Өрмекші-адам|Өрмекші адам]] мен [[Супермен]] - орасан күштері мен қабілеттері бар ең танымал суперқаһармандар. Сондықтан оларға бала біткен қатты еліктейді. [[Бэтмен]] мен Гринхорнет сияқты мықтылардың суперкүштері жоқ, бірақ олар төбелес өнерін және сот ісін меңгерген. Басқаларында арнайы жабдықтар бар. Мысалы, [[Темір адам|Темір адамның]] қуатты сайман-костюмдері және [[Жасыл Шам]]ның билік сақинасы. Олардың әділдік үшін күресуге деген құлшынысы мен сенімі оларға орасан ерік-жігер және сүйіспеншілік әкелді. Көбіне бұл [[Кейіпкер|кейіпкерлер]] өздерінің шын тұлғасын жасырады. Мәселен, Фантом өзінің бейнесін жасыру үшін ашық және ерекше костюм киеді.  Суперқаһармандарға жататын топтар көп. Мысалы, [[Таңғажайып төрттік|Фантастикалық төрттік]], X адамдары, [[Әділет Лигасы]], [[Кек алушылар]] т.б. Супермен кейінірек &quot;Криптон&quot; деп аталған бөгде ғаламшарда Кал-Ел болып туған. Ол жерге ракетамен жетіп, Кларк Кент атын алған. Ультрамен, Камен Райдер, Кассхан және Гайвер - жапондық суперқаһармандар.&lt;ref&gt;Мультфильм кейіпкерлері танымдық энциклопедия&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

[[Санат:Комикс кейіпкерлері]]</text>
      <sha1>frk08v0i3iqzf3ek7yz01ifto2hpkbs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3576015</id>
      <parentid>3576013</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T07:37:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheWikipedian1250</username>
        <id>88966</id>
      </contributor>
      <origin>3576015</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3156" sha1="i9sg232wvtsdkxrvtxx7yq0t84elmzo" xml:space="preserve">[[Сурет:Placeholder male superhero c.png|thumb|right|[[Авторлық және (немесе) сабақтас құқықтар иесі|Авторлық құқық]] белгісі бар стереотиптік суперқаһарман силуэтінің қоймадағы суреті (©). Мұндай көрнекі тіл [[Супермен]]&lt;nowiki/&gt;нің әсерінен түсірілген.]]
[[Сурет:MajorTriumphPaperback002.png|thumb|right|]]
'''Суперқаһарман''' — бұл шытырман оқиғаларға толы кейіпкер, әдеттегі адам жасай алмайтын таңғажайып әрекеттер жасауға қабілетті және «суперқабілеттерге» ({{lang-en|superpowers}}) ие (яғни, оларды әдеттегі адамдардан ерекшелендіретін ерекше қабілеттер), көбінесе бұл қабілеттер тылсым күштер, биологиялық мутация, озық технология немесе ерекше қабілеттер арқылы алынады. [[Өрмекші-адам|Өрмекші адам]] мен [[Супермен]] - орасан күштері мен қабілеттері бар ең танымал суперқаһармандар. Сондықтан оларға бала біткен қатты еліктейді. [[Бэтмен]] мен Гринхорнет сияқты мықтылардың суперкүштері жоқ, бірақ олар төбелес өнерін және сот ісін меңгерген. Басқаларында арнайы жабдықтар бар. Мысалы, [[Темір адам|Темір адамның]] қуатты сайман-костюмдері және [[Жасыл Шам]]ның билік сақинасы. Олардың әділдік үшін күресуге деген құлшынысы мен сенімі оларға орасан ерік-жігер және сүйіспеншілік әкелді. Көбіне бұл [[Кейіпкер|кейіпкерлер]] өздерінің шын тұлғасын жасырады. Мәселен, Фантом өзінің бейнесін жасыру үшін ашық және ерекше костюм киеді.  Суперқаһармандарға жататын топтар көп. Мысалы, [[Таңғажайып төрттік|Фантастикалық төрттік]], X адамдары, [[Әділет Лигасы]], [[Кек алушылар]] т.б. Супермен кейінірек &quot;Криптон&quot; деп аталған бөгде ғаламшарда Кал-Ел болып туған. Ол жерге ракетамен жетіп, Кларк Кент атын алған. Ультрамен, Камен Райдер, Кассхан және Гайвер - жапондық суперқаһармандар.&lt;ref&gt;Мультфильм кейіпкерлері танымдық энциклопедия&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

[[Санат:Комикс кейіпкерлері]]</text>
      <sha1>i9sg232wvtsdkxrvtxx7yq0t84elmzo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3576028</id>
      <parentid>3576015</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T07:50:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheWikipedian1250</username>
        <id>88966</id>
      </contributor>
      <origin>3576028</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3071" sha1="kikl4u1iwlnuez2x70uhrmk7svteaas" xml:space="preserve">[[Сурет:Placeholder male superhero c.png|thumb|right|[[Авторлық құқық]] белгісі бар стереотиптік суперқаһарман силуэтінің қоймадағы суреті (©). Мұндай көрнекі тіл [[Супермен]]&lt;nowiki/&gt;нің әсерінен түсірілген]]
[[Сурет:MajorTriumphPaperback002.png|thumb|right|]]
'''Суперқаһарман''' — бұл шытырман оқиғаларға толы кейіпкер, әдеттегі адам жасай алмайтын таңғажайып әрекеттер жасауға қабілетті және «суперқабілеттерге» ({{lang-en|superpowers}}) ие (яғни, оларды әдеттегі адамдардан ерекшелендіретін ерекше қабілеттер), көбінесе бұл қабілеттер тылсым күштер, биологиялық мутация, озық технология немесе ерекше қабілеттер арқылы алынады. [[Өрмекші-адам|Өрмекші адам]] мен [[Супермен]] - орасан күштері мен қабілеттері бар ең танымал суперқаһармандар. Сондықтан оларға бала біткен қатты еліктейді. [[Бэтмен]] мен Гринхорнет сияқты мықтылардың суперкүштері жоқ, бірақ олар төбелес өнерін және сот ісін меңгерген. Басқаларында арнайы жабдықтар бар. Мысалы, [[Темір адам|Темір адамның]] қуатты сайман-костюмдері және [[Жасыл Шам]]ның билік сақинасы. Олардың әділдік үшін күресуге деген құлшынысы мен сенімі оларға орасан ерік-жігер және сүйіспеншілік әкелді. Көбіне бұл [[Кейіпкер|кейіпкерлер]] өздерінің шын тұлғасын жасырады. Мәселен, Фантом өзінің бейнесін жасыру үшін ашық және ерекше костюм киеді.  Суперқаһармандарға жататын топтар көп. Мысалы, [[Таңғажайып төрттік|Фантастикалық төрттік]], X адамдары, [[Әділет Лигасы]], [[Кек алушылар]] т.б. Супермен кейінірек &quot;Криптон&quot; деп аталған бөгде ғаламшарда Кал-Ел болып туған. Ол жерге ракетамен жетіп, Кларк Кент атын алған. Ультрамен, Камен Райдер, Кассхан және Гайвер - жапондық суперқаһармандар.&lt;ref&gt;Мультфильм кейіпкерлері танымдық энциклопедия&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

[[Санат:Комикс кейіпкерлері]]</text>
      <sha1>kikl4u1iwlnuez2x70uhrmk7svteaas</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3576030</id>
      <parentid>3576028</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T07:51:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheWikipedian1250</username>
        <id>88966</id>
      </contributor>
      <origin>3576030</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3071" sha1="0x7v38qxwyg8ei5tzkkqp71xl754fsm" xml:space="preserve">[[Сурет:Placeholder male superhero c.png|thumb|right|[[Авторлық құқық]] белгісі (©) бар стереотиптік суперқаһарман силуэтінің қоймадағы суреті. Мұндай көрнекі тіл [[Супермен]]&lt;nowiki/&gt;нің әсерінен түсірілген]]
[[Сурет:MajorTriumphPaperback002.png|thumb|right|]]
'''Суперқаһарман''' — бұл шытырман оқиғаларға толы кейіпкер, әдеттегі адам жасай алмайтын таңғажайып әрекеттер жасауға қабілетті және «суперқабілеттерге» ({{lang-en|superpowers}}) ие (яғни, оларды әдеттегі адамдардан ерекшелендіретін ерекше қабілеттер), көбінесе бұл қабілеттер тылсым күштер, биологиялық мутация, озық технология немесе ерекше қабілеттер арқылы алынады. [[Өрмекші-адам|Өрмекші адам]] мен [[Супермен]] - орасан күштері мен қабілеттері бар ең танымал суперқаһармандар. Сондықтан оларға бала біткен қатты еліктейді. [[Бэтмен]] мен Гринхорнет сияқты мықтылардың суперкүштері жоқ, бірақ олар төбелес өнерін және сот ісін меңгерген. Басқаларында арнайы жабдықтар бар. Мысалы, [[Темір адам|Темір адамның]] қуатты сайман-костюмдері және [[Жасыл Шам]]ның билік сақинасы. Олардың әділдік үшін күресуге деген құлшынысы мен сенімі оларға орасан ерік-жігер және сүйіспеншілік әкелді. Көбіне бұл [[Кейіпкер|кейіпкерлер]] өздерінің шын тұлғасын жасырады. Мәселен, Фантом өзінің бейнесін жасыру үшін ашық және ерекше костюм киеді.  Суперқаһармандарға жататын топтар көп. Мысалы, [[Таңғажайып төрттік|Фантастикалық төрттік]], X адамдары, [[Әділет Лигасы]], [[Кек алушылар]] т.б. Супермен кейінірек &quot;Криптон&quot; деп аталған бөгде ғаламшарда Кал-Ел болып туған. Ол жерге ракетамен жетіп, Кларк Кент атын алған. Ультрамен, Камен Райдер, Кассхан және Гайвер - жапондық суперқаһармандар.&lt;ref&gt;Мультфильм кейіпкерлері танымдық энциклопедия&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

[[Санат:Комикс кейіпкерлері]]</text>
      <sha1>0x7v38qxwyg8ei5tzkkqp71xl754fsm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Айнтрахт (футбол клубы, Майндағы Франкфурт)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>531386</id>
    <revision>
      <id>3575875</id>
      <parentid>3556425</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T05:26:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <origin>3575875</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5875" sha1="6b83i9gcomchdigxd30mo466tjoy0up" xml:space="preserve">{{Футбол клубы
|атауы = {{ту|Германия}} Айнтрахт Франкфурт
|логотипі = Eintracht_Frankfurt.png
|толық атауы = Eintracht Frankfurt e.V.
|лақап аты = Бүркіттер (нем. Die Adler)
 |құрылған         = [[8 наурыз]] [[1899 жыл]]ы
 |стадионы         = Дойче Банк Парк
 |сыйымдылығы     = 59500
 |президент = {{flagicon|Germany}} Матиас Бек
 |жаттықтырушы          = {{flagicon|Spain}} Альберт Риера 
 |капитаны         = {{flagicon|Germany}} Робин Кох
 |рейтингі         =  '''[[УЕФА]]''' рейтингінде '''28-ші орын'''
 |жарыс = [[Футболдан Германия чемпионаты|Примера]]
 |маусым = 2024/25
 |орын = 3
| pattern_la1        = _frankfurt2526h
| pattern_b1         = _frankfurt2526h
| pattern_ra1        = _frankfurt2526h
| pattern_sh1        = _frankfurt2526h
| pattern_so1        = _frankfurt2526hl
| leftarm1           = 000000
| body1              = 000000
| rightarm1          = 000000
| shorts1            = 000000
| socks1             = 000000
| pattern_la2        = _frankfurt2526a
| pattern_b2         = _frankfurt2526a
| pattern_ra2        = _frankfurt2526a
| pattern_sh2        = _frankfurt2526a
| pattern_so2        = _adidasblack2l
| leftarm2           = 
| body2              = 
| rightarm2          = 
| shorts2            = 
| socks2             = 
| pattern_la3        = _frankfurt2526t
| pattern_b3         = _frankfurt2526t
| pattern_ra3        = _frankfurt2526t
| pattern_sh3        = _frankfurt2526t
| pattern_so3        = _adidaswhitel
| leftarm3           = 7c85a4
| body3              = 7c85a4
| rightarm3          = 7c85a4
| shorts3            = 7c85a4
| socks3             = 7c85a4
}}
'''«Айнтрахт»''' Франкфурт ({{lang-de|Eintracht Frankfurt e.V.}}) — неміс футбол клубы. Майндағы Франкфуртта орналасқан. Бундеслигада өнер көрсетеді.

== Тарихы ==
[[1899 жыл]]ы [[8 наурыз]]да Франкфурт-на-Майне жерінде  Frankfurter Fußball-Club Victoria von [[1899 жыл|1899]] және Frankfurter Fußball-Club Kickers von [[1899]] футбол клубтары құрылды. [[1911 жыл|1911]]  Kickers және Victoria командаларының қосылуының нәтижесінде Frankfurter Fußballverein (Kickers-Victoria) von 1899 футбол клубы құрылды.

Бірінші Дүниежүзілік соғыс кезінде клуб өзінің жұмысын уақытша тоқтатты. Соғыстан келгеннен соң Kickers-Victoria футболшылары клубты жаңартып, Frankfurter Turngemeinde клубымен қосылудың нәтижесінде -  Turn- und Sportgemeinde Eintracht Frankfurt von 1861 клубы құрылады. Бірақ ол көпке созылмайды.

Екінші Дүниежүзілік соғыстан кейін қайта жандандырылған SG Eintracht 1946 клубы Гессен Кубогын  жеңеді. Ал [[1959 жыл]]ы &quot;Айнтрахт&quot; өз тарихында алғашқы және соңғы рет Германия чемпионы атанады.

[[1960 жыл]]ы &quot;Айнтрахт&quot; клубы Чемпиондар Кубогының финалисті атанған Германиядағы алғашқы клуб болды. Финалда мадридтік [[Реал]]ға 3-7 есебімен жеңіліс табады.

[[1968 жыл]]ы клуб өз атауын өзгертіп, '''Eintracht Frankfurt e.V.''' атанады.

[[1974 жыл|1974]] және [[1975 жыл]]дары &quot;Айнтрахт&quot; клубы екі рет [[Германия]] Кубогының иегері атанады.

[[1978 жыл]]ы Фридель Рауш жетекшілігімен УЕФА Кубогының жеңіп алады. [[1981 жыл|1981]] және [[1988 жыл|1988¤жылдары]] клуб ГФР Кубогын екі мәрте жеңеді.

[[1994 жыл]]дан бастап клубтың жағдайы нашарлап, тіпті екінші дивизионға түсіп қалады. [[2004 жыл]]ы клубты  Фридхельм Функель басқарады да бір жыл ішінде клубты бірінші Бундеслигаға қайтарады.

== Жетістіктері ==

=== Ұлттық ===
* [[Футболдан Германия чемпионаты|Германия Чемпионаты]] 
** Жеңімпаз: [[1959]]
** Финалист: [[1932]]
* Германия Кубогы 
** Жеңімпаз: [[1974]], [[1975]], [[1981]], [[1988]], [[2018]]
** Финалист: [[1964]], [[2006]], [[2017]], [[2023]]

=== Халықаралық ===
* [[УЕФА Еуропа Лигасы|УЕФА Кубогы / УЕФА Еуропа Лигасы]] 
** Жеңімпаз: [[УЕФА кубогы 1979/80|1980]], [[УЕФА Еуропа лигасы 2021/22|2022]]
* [[Интертото Кубогы]] 
** Жеңімпаз: [[1967]]
* [[УЕФА Чемпиондар Лигасы|Еуропа Чемпиондар Кубогы]]
** Финалист: [[Еуропа чемпиондары кубогы 1959/60|1960]]

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.eintracht.de/ Клубтың ресми сайты] {{ref-de}}
* [http://www.sge4ever.de/ Клуб жанкүйерлерінің сайты] {{ref-de}}

[[Санат:Германия футбол клубтары]]
[[Санат:1899 жылы құрылған футбол клубтары]]
[[Санат:Интертото кубогының жеңімпаз клубтары]]</text>
      <sha1>6b83i9gcomchdigxd30mo466tjoy0up</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бирюса</title>
    <ns>0</ns>
    <id>534508</id>
    <revision>
      <id>3575809</id>
      <parentid>3499809</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T22:23:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3575809</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3599" sha1="8bqg10i01yeoztx47yjzmfyxkgw4l51" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = Ауыл
 |қазақша атауы           = Бирюса
 |шынайы атауы            = 
 |сурет                  = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Ресей
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
 |lat_deg = 55 |lat_min = 59 |lat_sec = 28.95
 |lon_deg = 97 |lon_min = 53 |lon_sec = 40.62
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Облыс
 |аймағы                   = Үркіт облысы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                   = Тайшет ауданы
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                   = 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы               = 
 |жер аумағы                  = 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = Орыс тілі
  |тұрғыны                =  564
  |санақ жылы             = 2010
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +8
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 665034
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 38RUS
 |идентификатор түрі      = ОКАТО
 |сандық идентификаторы   = 25236000006&lt;ref&gt;[https://classinform.ru/okato/search.php?str=25236000006 Бирюса ауылының сандық идентификаторы (Иркутск облысы)]&lt;/ref&gt;
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}
'''Бирюса''' — [[Ресей]]дегі [[Үркіт облысы]] [[Тайшет ауданы]]нда орналасқан ауыл. Бирюсинск муниципалдық білімнің әкімшілік ортасы. Аудан орталығынан солтүстік-батысында 10 км алыстықта орналасқан.

== Халқы ==
2010 жылдың есептеуі бойынша бұл ауылда 561 адам(270 ер адамдар және 291 әйел адамдары) өмір сүреді. 
==Атақты тұрғындары==
*[[Николай Ананьевич Бурлов]] - (1883-1927) Сібірдегі партизандардың басқарған командир.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}


[[Санат:Иркутск облысы елді мекендері]]</text>
      <sha1>8bqg10i01yeoztx47yjzmfyxkgw4l51</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575904</id>
      <parentid>3575809</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T05:57:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <origin>3575904</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3594" sha1="jteburkcpcuruv4bhw6mo4nxjrgqwi6" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = Ауыл
 |қазақша атауы           = Бирюса
 |шынайы атауы            = 
 |сурет                   = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Ресей
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
 |lat_deg = 55 |lat_min = 59 |lat_sec = 28.95
 |lon_deg = 97 |lon_min = 53 |lon_sec = 40.62
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Облыс
 |аймағы                  = Иркутск облысы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = Тайшет ауданы
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = Орыс тілі
  |тұрғыны                = 564
  |санақ жылы             = 2010
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +8
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 665034
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 38RUS
 |идентификатор түрі      = ОКАТО
 |сандық идентификаторы   = 25236000006&lt;ref&gt;[https://classinform.ru/okato/search.php?str=25236000006 Бирюса ауылының сандық идентификаторы (Иркутск облысы)]&lt;/ref&gt;
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}
'''Бирюса''' — [[Ресей]]дегі [[Иркутск облысы]] [[Тайшет ауданы]]нда орналасқан ауыл. Бирюсинск муниципалдық білімнің әкімшілік ортасы. Аудан орталығынан солтүстік-батысында 10 км алыстықта орналасқан.

== Халқы ==
2010 жылғы есеп ақпаратынша бұл ауылда 561 адам (270 ер адамдар және 291 әйел адамдары) өмір сүреді.

==Атақты тұрғындары==
*[[Николай Ананьевич Бурлов]] (1883-1927), Сібірдегі партизандардың басқарған командир.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Иркутск облысы елді мекендері]]</text>
      <sha1>jteburkcpcuruv4bhw6mo4nxjrgqwi6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Уикидеңгей</title>
    <ns>4</ns>
    <id>537752</id>
    <revision>
      <id>3575853</id>
      <parentid>3575099</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T05:00:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3575853</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60640" sha1="thjp57pa6i15i0b22i11f7rur0zvwqh" xml:space="preserve">'''Уикидеңгей''' — қатысушының немесе [[Уикипедия:Уикипедияшы|уикипедияшының]] өңдеме саны ({{lang-en|editcount}}) бойынша деңгейі. Өңдеме саны бойынша қазақша Уикипедияда қатысушыларының сегіз деңгейі бар. Уикидеңгейге кірген қатысушылардың қатысушы және талқылау бетінде уикидеңгейін көрсеткен жұлдызшалар автоматты түрде көрінеді. Деректер күн сайын бот арқылы жаңартылады (&lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[{{fullurl:Уикипедия:Уикидеңгей/Рейтинг|diff=cur}} соңғы жаңартылуы]&lt;/span&gt;)

== Деңгей сипаттамасы ==
[[Сурет:Деңгейлер салыстырмасы.png|нобай|оңға|400px|Деңгейлер салыстырмасы]]
[[Сурет:1 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|-|*}} — Тастүлек (500 — 999 өңдеме)

[[Сурет:2 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|*|*}} — Мұзбалақ (1 000 — 2 499 өңдеме)

[[Сурет:3 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|*|*|*}} — Құмтүлек (2 500 — 4 999 өңдеме)

[[Сурет:4 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|*|*|*|*}} — Баршын (5 000 — 9 999 өңдеме)

[[Сурет:5 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|*|*|*|*|*}}  — Қоңыртүлек (10 000 — 24 999 өңдеме)

[[Сурет:6 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|*|*|*|*|*|*}} — Шөгел (25 000 — 49 999 өңдеме)

[[Сурет:7 (number).png|20px|link=]] {{stars|*|*|*|*|*|*|*}} — Қыран (50 000 — 99 999 өңдеме)

[[Сурет:8 (number).png|20px|link=]] {{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full|}} — Сұңқар  (100 000+ өңдеме)

== Рейтинг ==
{{StatInfo}}


&lt;!-- BOT:START --&gt;
&lt;center&gt;
{|class=&quot;standard sortable ts-stickytableheader&quot;
!№
!Қатысушы аты
!Өңдеме саны
!Мақала тексеруі
!Тіркелген уақыты
![[Уикипедия:Уикидеңгей|Уикидеңгейі]]
|-
|1
|{{Қатысушы-түж6|Нұрлан Рахымжанов}}
| data-sort-value=&quot;120020&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Нұрлан Рахымжанов}} 120 020]
| data-sort-value=&quot;109&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Нұрлан Рахымжанов|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 109]
|2012-12-28
|{{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full}}
|-
|2
|{{Қатысушы-түж6|Kasymov}}
| data-sort-value=&quot;94819&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kasymov}} 94 819]
| data-sort-value=&quot;1059&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Kasymov|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1059]
|2011-10-03
|{{stars|*|*|*|*|*|*|*}}
|-
|3
|{{Қатысушы-түж6|Салиха}}
| data-sort-value=&quot;86128&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Салиха}} 86 128]
| data-sort-value=&quot;170&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Салиха|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 170]
|2012-07-28
|{{stars|*|*|*|*|*|*|*}}
|-
|4
|{{Қатысушы-түж6|Мықтыбек Оразтайұлы}}
| data-sort-value=&quot;84034&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Мықтыбек Оразтайұлы}} 84 034]
| data-sort-value=&quot;194&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Мықтыбек Оразтайұлы|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 194]
|2017-08-21
|{{stars|*|*|*|*|*|*|*}}
|-
|5
|{{Қатысушы-түж6|Мағыпар}}
| data-sort-value=&quot;79613&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Мағыпар}} 79 613]
| data-sort-value=&quot;7&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Мағыпар|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7]
|2020-06-29
|{{stars|*|*|*|*|*|*|*}}
|-
|6
|{{Қатысушы-түж6|Arystanbek}}
| data-sort-value=&quot;55493&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Arystanbek}} 55 493]
| data-sort-value=&quot;63&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Arystanbek|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 63]
|2012-03-14
|{{stars|*|*|*|*|*|*|*}}
|-
|7
|{{Қатысушы-түж6|Casserium}}
| data-sort-value=&quot;48023&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Casserium}} 48 023]
| data-sort-value=&quot;11&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Casserium|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11]
|2017-06-26
|{{stars|-|*|*|*|*|*|*}}
|-
|8
|{{Қатысушы-түж6|Sibom}}
| data-sort-value=&quot;41111&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Sibom}} 41 111]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Sibom|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2010-01-17
|{{stars|-|*|*|*|*|*|*}}
|-
|9
|{{Қатысушы-түж6|Ulan}}
| data-sort-value=&quot;30436&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ulan}} 30 436]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Ulan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2007-12-01
|{{stars|-|*|*|*|*|*|*}}
|-
|10
|{{Қатысушы-түж6|AlefZet}}
| data-sort-value=&quot;25095&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|AlefZet}} 25 095]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2006-05-18
|{{stars|-|*|*|*|*|*|*}}
|-
|11
|{{Қатысушы-түж6|GanS NIS}}
| data-sort-value=&quot;24505&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|GanS NIS}} 24 505]
| data-sort-value=&quot;979&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:GanS NIS|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 979]
|2013-10-20
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|12
|{{Қатысушы-түж6|Bolatbek}}
| data-sort-value=&quot;21868&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bolatbek}} 21 868]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-14
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|13
|{{Қатысушы-түж6|Орел Карл}}
| data-sort-value=&quot;21154&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Орел Карл}} 21 154]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Орел Карл|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2018-10-22
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|14
|{{Қатысушы-түж6|1nter pares}}
| data-sort-value=&quot;19277&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|1nter pares}} 19 277]
| data-sort-value=&quot;40&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:1nter pares|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 40]
|2023-12-17
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|15
|{{Қатысушы-түж6|Nurken}}
| data-sort-value=&quot;17141&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nurken}} 17 141]
| data-sort-value=&quot;33&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Nurken|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 33]
|2021-07-07
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|16
|{{Қатысушы-түж6|Kaiyr}}
| data-sort-value=&quot;16890&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kaiyr}} 16 890]
| data-sort-value=&quot;6&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Kaiyr|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6]
|2009-06-18
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|17
|{{Қатысушы-түж6|Batyrbek.kz}}
| data-sort-value=&quot;16065&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Batyrbek.kz}} 16 065]
| data-sort-value=&quot;173&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Batyrbek.kz|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 173]
|2010-05-14
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|18
|{{Қатысушы-түж6|Sagzhan}}
| data-sort-value=&quot;14765&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Sagzhan}} 14 765]
| data-sort-value=&quot;102&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Sagzhan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 102]
|2014-01-01
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|19
|{{Қатысушы-түж6|Amangeldi Mukhamejan}}
| data-sort-value=&quot;14707&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Amangeldi Mukhamejan}} 14 707]
| data-sort-value=&quot;73&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Amangeldi Mukhamejan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 73]
|2013-06-16
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|20
|{{Қатысушы-түж6|Alphy Haydar}}
| data-sort-value=&quot;13715&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Alphy Haydar}} 13 715]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Alphy Haydar|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2014-09-25
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|21
|{{Қатысушы-түж6|Polat Alemdar}}
| data-sort-value=&quot;12577&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Polat Alemdar}} 12 577]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|22
|{{Қатысушы-түж6|Ismukhammed}}
| data-sort-value=&quot;11661&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ismukhammed}} 11 661]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2010-01-10
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|23
|{{Қатысушы-түж6|Ерден Карсыбеков}}
| data-sort-value=&quot;11023&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ерден Карсыбеков}} 11 023]
| data-sort-value=&quot;56&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Ерден Карсыбеков|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 56]
|2009-09-23
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|24
|{{Қатысушы-түж6|Nurkhan}}
| data-sort-value=&quot;9774&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nurkhan}} 9774]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Nurkhan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2012-02-12
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|25
|{{Қатысушы-түж6|Тұран}}
| data-sort-value=&quot;8361&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Тұран}} 8361]
| data-sort-value=&quot;11&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Тұран|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11]
|2022-06-01
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|26
|{{Қатысушы-түж6|AlibekKS}}
| data-sort-value=&quot;8335&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|AlibekKS}} 8335]
| data-sort-value=&quot;8&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:AlibekKS|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8]
|2012-11-25
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|27
|{{Қатысушы-түж6|Kas77777}}
| data-sort-value=&quot;8187&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kas77777}} 8187]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2020-07-16
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|28
|{{Қатысушы-түж6|Daniyar}}
| data-sort-value=&quot;8001&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyar}} 8001]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-29
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|29
|{{Қатысушы-түж6|Nurtenge}}
| data-sort-value=&quot;7877&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nurtenge}} 7877]
| data-sort-value=&quot;5&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Nurtenge|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 5]
|2020-01-06
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|30
|{{Қатысушы-түж6|Dinkaz}}
| data-sort-value=&quot;7842&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Dinkaz}} 7842]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|31
|{{Қатысушы-түж6|Gabit Karabay}}
| data-sort-value=&quot;7596&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Gabit Karabay}} 7596]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-04-16
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|32
|{{Қатысушы-түж6|TheNomadEditor}}
| data-sort-value=&quot;7336&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|TheNomadEditor}} 7336]
| data-sort-value=&quot;42&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:TheNomadEditor|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 42]
|2022-05-13
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|33
|{{Қатысушы-түж6|Kmoksy}}
| data-sort-value=&quot;7012&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kmoksy}} 7012]
| data-sort-value=&quot;12&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Kmoksy|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 12]
|2010-04-22
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|34
|{{Қатысушы-түж6|Ashina}}
| data-sort-value=&quot;6998&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ashina}} 6998]
| data-sort-value=&quot;13&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Ashina|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 13]
|2011-03-07
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|35
|{{Қатысушы-түж6|SSE}}
| data-sort-value=&quot;6974&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|SSE}} 6974]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-29
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|36
|{{Қатысушы-түж6|GaiJin}}
| data-sort-value=&quot;6703&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|GaiJin}} 6703]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|—
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|37
|{{Қатысушы-түж6|TalgatSnow}}
| data-sort-value=&quot;6546&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|TalgatSnow}} 6546]
| data-sort-value=&quot;20&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:TalgatSnow|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 20]
|2023-11-13
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|38
|{{Қатысушы-түж6|Bekus}}
| data-sort-value=&quot;6528&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bekus}} 6528]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2009-03-09
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|39
|{{Қатысушы-түж6|Alamgir}}
| data-sort-value=&quot;6196&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Alamgir}} 6196]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2007-09-16
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|40
|{{Қатысушы-түж6|Аскаров}}
| data-sort-value=&quot;6193&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Аскаров}} 6193]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|41
|{{Қатысушы-түж6|Liquorkaru}}
| data-sort-value=&quot;6142&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Liquorkaru}} 6142]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2015-12-31
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|42
|{{Қатысушы-түж6|Zhaksilik}}
| data-sort-value=&quot;6101&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaksilik}} 6101]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-02-09
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|43
|{{Қатысушы-түж6|Aghia7}}
| data-sort-value=&quot;6046&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Aghia7}} 6046]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|44
|{{Қатысушы-түж6|Zhigitbek}}
| data-sort-value=&quot;5455&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhigitbek}} 5455]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-09
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|45
|{{Қатысушы-түж6|Qarakesek}}
| data-sort-value=&quot;5200&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Qarakesek}} 5200]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2010-12-18
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|46
|{{Қатысушы-түж6|Djduxhx}}
| data-sort-value=&quot;5000&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Djduxhx}} 5000]
| data-sort-value=&quot;4&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Djduxhx|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4]
|2021-05-11
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|47
|{{Қатысушы-түж6|Nick jan}}
| data-sort-value=&quot;4652&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nick jan}} 4652]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-16
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|48
|{{Қатысушы-түж6|Erboldilyara}}
| data-sort-value=&quot;4522&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Erboldilyara}} 4522]
| data-sort-value=&quot;9&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Erboldilyara|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9]
|2015-03-06
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|49
|{{Қатысушы-түж6|Coffee86}}
| data-sort-value=&quot;4290&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Coffee86}} 4290]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-09-25
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|50
|{{Қатысушы-түж6|Madi Dos}}
| data-sort-value=&quot;4159&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Madi Dos}} 4159]
| data-sort-value=&quot;20&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Madi Dos|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 20]
|2012-09-21
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|51
|{{Қатысушы-түж6|Dimash Kenesbek}}
| data-sort-value=&quot;3759&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Dimash Kenesbek}} 3759]
| data-sort-value=&quot;3&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Dimash Kenesbek|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3]
|2020-09-28
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|52
|{{Қатысушы-түж6|Syrymzhan}}
| data-sort-value=&quot;3683&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Syrymzhan}} 3683]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2024-09-07
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|53
|{{Қатысушы-түж6|Majilis}}
| data-sort-value=&quot;3630&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Majilis}} 3630]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-05-15
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|54
|{{Қатысушы-түж6|Esetok}}
| data-sort-value=&quot;3575&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Esetok}} 3575]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-11-01
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|55
|{{Қатысушы-түж6|Ерқанат Рыскулбеков}}
| data-sort-value=&quot;3545&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ерқанат Рыскулбеков}} 3545]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2017-10-22
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|56
|{{Қатысушы-түж6|Maira Yessenbekova}}
| data-sort-value=&quot;3516&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Maira Yessenbekova}} 3516]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-14
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|57
|{{Қатысушы-түж6|Нурасылл}}
| data-sort-value=&quot;3396&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Нурасылл}} 3396]
| data-sort-value=&quot;9&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Нурасылл|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9]
|2022-11-22
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|58
|{{Қатысушы-түж6|Makenzis}}
| data-sort-value=&quot;3324&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Makenzis}} 3324]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2017-11-08
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|59
|{{Қатысушы-түж6|Nurbek Matzhani}}
| data-sort-value=&quot;3310&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nurbek Matzhani}} 3310]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-04-13
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|60
|{{Қатысушы-түж6|Юсуф Худайберген}}
| data-sort-value=&quot;3273&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Юсуф Худайберген}} 3273]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2016-12-18
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|61
|{{Қатысушы-түж6|Hardworking}}
| data-sort-value=&quot;3272&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Hardworking}} 3272]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|62
|{{Қатысушы-түж6|BekaIITU}}
| data-sort-value=&quot;3227&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|BekaIITU}} 3227]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|63
|{{Қатысушы-түж6|Gulzat246}}
| data-sort-value=&quot;3168&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Gulzat246}} 3168]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|64
|{{Қатысушы-түж6|Qanattan}}
| data-sort-value=&quot;3117&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Qanattan}} 3117]
| data-sort-value=&quot;5&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Qanattan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 5]
|2024-02-23
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|65
|{{Қатысушы-түж6|Yerzhankyzy}}
| data-sort-value=&quot;3041&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Yerzhankyzy}} 3041]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-14
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|66
|{{Қатысушы-түж6|Meruyert}}
| data-sort-value=&quot;2952&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Meruyert}} 2952]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-30
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|67
|{{Қатысушы-түж6|Абылай}}
| data-sort-value=&quot;2950&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Абылай}} 2950]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-02-15
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|68
|{{Қатысушы-түж6|Dauren}}
| data-sort-value=&quot;2871&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Dauren}} 2871]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-29
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|69
|{{Қатысушы-түж6|Даурен Шарипов}}
| data-sort-value=&quot;2822&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Даурен Шарипов}} 2822]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Даурен Шарипов|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2015-12-13
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|70
|{{Қатысушы-түж6|ShadZ01}}
| data-sort-value=&quot;2752&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|ShadZ01}} 2752]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:ShadZ01|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2016-03-26
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|71
|{{Қатысушы-түж6|Кырмызов}}
| data-sort-value=&quot;2700&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Кырмызов}} 2700]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2015-01-01
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|72
|{{Қатысушы-түж6|Merey}}
| data-sort-value=&quot;2684&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Merey}} 2684]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|73
|{{Қатысушы-түж6|Магпар}}
| data-sort-value=&quot;2680&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Магпар}} 2680]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-12-11
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|74
|{{Қатысушы-түж6|Kyrmyzy gul}}
| data-sort-value=&quot;2532&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kyrmyzy gul}} 2532]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-07
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|75
|{{Қатысушы-түж6|Abdi arman}}
| data-sort-value=&quot;2530&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Abdi arman}} 2530]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|76
|{{Қатысушы-түж6|Toktakynbaev}}
| data-sort-value=&quot;2471&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Toktakynbaev}} 2471]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|77
|{{Қатысушы-түж6|Сәуір 1}}
| data-sort-value=&quot;2471&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Сәуір 1}} 2471]
| data-sort-value=&quot;3&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Сәуір 1|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3]
|2016-10-29
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|78
|{{Қатысушы-түж6|G55}}
| data-sort-value=&quot;2468&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|G55}} 2468]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|79
|{{Қатысушы-түж6|Balaburgem}}
| data-sort-value=&quot;2447&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Balaburgem}} 2447]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-11-10
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|80
|{{Қатысушы-түж6|Zhuka iitu}}
| data-sort-value=&quot;2445&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhuka iitu}} 2445]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|81
|{{Қатысушы-түж6|Ordabekov Azamat}}
| data-sort-value=&quot;2424&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ordabekov Azamat}} 2424]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|82
|{{Қатысушы-түж6|Рахман999}}
| data-sort-value=&quot;2304&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Рахман999}} 2304]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Рахман999|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2022-10-08
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|83
|{{Қатысушы-түж6|Бегулы Отагасы}}
| data-sort-value=&quot;2247&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Бегулы Отагасы}} 2247]
| data-sort-value=&quot;6&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Бегулы Отагасы|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6]
|2014-02-01
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|84
|{{Қатысушы-түж6|Drift}}
| data-sort-value=&quot;2233&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Drift}} 2233]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2010-01-07
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|85
|{{Қатысушы-түж6|Egorkz}}
| data-sort-value=&quot;2232&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Egorkz}} 2232]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|86
|{{Қатысушы-түж6|Mira01}}
| data-sort-value=&quot;2229&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mira01}} 2229]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-30
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|87
|{{Қатысушы-түж6|Aizhanka aaa}}
| data-sort-value=&quot;2215&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Aizhanka aaa}} 2215]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|88
|{{Қатысушы-түж6|Bakdauren}}
| data-sort-value=&quot;2208&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bakdauren}} 2208]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-07
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|89
|{{Қатысушы-түж6|Әлинұр}}
| data-sort-value=&quot;2175&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Әлинұр}} 2175]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-07-10
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|90
|{{Қатысушы-түж6|MuratbekErkebulan}}
| data-sort-value=&quot;2089&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|MuratbekErkebulan}} 2089]
| data-sort-value=&quot;9&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:MuratbekErkebulan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9]
|2024-10-23
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|91
|{{Қатысушы-түж6|Mustafaalmas}}
| data-sort-value=&quot;2036&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mustafaalmas}} 2036]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2010-04-18
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|92
|{{Қатысушы-түж6|Unknown Alash}}
| data-sort-value=&quot;1959&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Unknown Alash}} 1959]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2020-03-26
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|93
|{{Қатысушы-түж6|Kristianmusic}}
| data-sort-value=&quot;1938&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kristianmusic}} 1938]
| data-sort-value=&quot;4&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Kristianmusic|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4]
|2019-11-22
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|94
|{{Қатысушы-түж6|Bauka91 91}}
| data-sort-value=&quot;1857&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bauka91 91}} 1857]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-01
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|95
|{{Қатысушы-түж6|Daneker}}
| data-sort-value=&quot;1857&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Daneker}} 1857]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-08
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|96
|{{Қатысушы-түж6|Esen48}}
| data-sort-value=&quot;1808&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Esen48}} 1808]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2021-04-05
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|97
|{{Қатысушы-түж6|Almatoswiki}}
| data-sort-value=&quot;1800&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Almatoswiki}} 1800]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2021-12-25
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|98
|{{Қатысушы-түж6|Тазагүл Ермаханова}}
| data-sort-value=&quot;1795&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Тазагүл Ермаханова}} 1795]
| data-sort-value=&quot;101&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Тазагүл Ермаханова|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 101]
|2015-11-17
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|99
|{{Қатысушы-түж6|Malbakov Korkem Shamshievih}}
| data-sort-value=&quot;1710&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Malbakov Korkem Shamshievih}} 1710]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-01-24
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|100
|{{Қатысушы-түж6|Nelli}}
| data-sort-value=&quot;1666&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nelli}} 1666]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-29
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|101
|{{Қатысушы-түж6|RaiymbekZh}}
| data-sort-value=&quot;1652&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|RaiymbekZh}} 1652]
| data-sort-value=&quot;7&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:RaiymbekZh|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7]
|2025-08-11
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|102
|{{Қатысушы-түж6|Araichik}}
| data-sort-value=&quot;1622&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Araichik}} 1622]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-14
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|103
|{{Қатысушы-түж6|Nikolina Šepić}}
| data-sort-value=&quot;1613&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nikolina Šepić}} 1613]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2019-08-27
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|104
|{{Қатысушы-түж6|ДолбоЯщер}}
| data-sort-value=&quot;1596&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|ДолбоЯщер}} 1596]
| data-sort-value=&quot;6&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:ДолбоЯщер|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6]
|2018-05-19
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|105
|{{Қатысушы-түж6|2rk}}
| data-sort-value=&quot;1552&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|2rk}} 1552]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-10
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|106
|{{Қатысушы-түж6|Rasulbek Adil}}
| data-sort-value=&quot;1548&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulbek Adil}} 1548]
| data-sort-value=&quot;5&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Rasulbek Adil|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 5]
|2026-01-18
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|107
|{{Қатысушы-түж6|Daniyal.aidarov5}}
| data-sort-value=&quot;1516&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyal.aidarov5}} 1516]
| data-sort-value=&quot;3&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Daniyal.aidarov5|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3]
|2022-04-24
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|108
|{{Қатысушы-түж6|Аслан Жукенов}}
| data-sort-value=&quot;1496&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Аслан Жукенов}} 1496]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-04-26
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|109
|{{Қатысушы-түж6|Gliwi}}
| data-sort-value=&quot;1495&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Gliwi}} 1495]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2017-05-18
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|110
|{{Қатысушы-түж6|Almagul Ibragimova}}
| data-sort-value=&quot;1490&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Almagul Ibragimova}} 1490]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-04-11
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|111
|{{Қатысушы-түж6|Акбота Казыбекова}}
| data-sort-value=&quot;1480&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Акбота Казыбекова}} 1480]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-09-19
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|112
|{{Қатысушы-түж6|DinDK}}
| data-sort-value=&quot;1383&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|DinDK}} 1383]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|113
|{{Қатысушы-түж6|Rasulzhan}}
| data-sort-value=&quot;1371&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulzhan}} 1371]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-04
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|114
|{{Қатысушы-түж6|Tulya}}
| data-sort-value=&quot;1344&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Tulya}} 1344]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|115
|{{Қатысушы-түж6|Ayauly}}
| data-sort-value=&quot;1337&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ayauly}} 1337]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-01
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|116
|{{Қатысушы-түж6|Nkiukr}}
| data-sort-value=&quot;1314&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nkiukr}} 1314]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2015-09-06
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|117
|{{Қатысушы-түж6|Tarih}}
| data-sort-value=&quot;1304&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Tarih}} 1304]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-14
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|118
|{{Қатысушы-түж6|Wikiped4ik}}
| data-sort-value=&quot;1283&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Wikiped4ik}} 1283]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-05-10
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|119
|{{Қатысушы-түж6|Jarnamaqaz}}
| data-sort-value=&quot;1278&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Jarnamaqaz}} 1278]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Jarnamaqaz|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2020-04-17
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|120
|{{Қатысушы-түж6|TemirlanSarsen}}
| data-sort-value=&quot;1277&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|TemirlanSarsen}} 1277]
| data-sort-value=&quot;65&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:TemirlanSarsen|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 65]
|2016-06-23
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|121
|{{Қатысушы-түж6|GulzhanOmarova}}
| data-sort-value=&quot;1248&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|GulzhanOmarova}} 1248]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-10-04
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|122
|{{Қатысушы-түж6|Шілде}}
| data-sort-value=&quot;1223&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Шілде}} 1223]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2018-01-02
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|123
|{{Қатысушы-түж6|IL68}}
| data-sort-value=&quot;1215&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|IL68}} 1215]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:IL68|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2017-05-05
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|124
|{{Қатысушы-түж6|Gulnar7}}
| data-sort-value=&quot;1178&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Gulnar7}} 1178]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-01
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|125
|{{Қатысушы-түж6|Suleimen Koishybai}}
| data-sort-value=&quot;1156&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Suleimen Koishybai}} 1156]
| data-sort-value=&quot;10&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Suleimen Koishybai|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10]
|2021-01-13
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|126
|{{Қатысушы-түж6|Aimanber}}
| data-sort-value=&quot;1150&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Aimanber}} 1150]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-05
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|127
|{{Қатысушы-түж6|Bailarbekov}}
| data-sort-value=&quot;1136&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bailarbekov}} 1136]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|128
|{{Қатысушы-түж6|Ziv}}
| data-sort-value=&quot;1128&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ziv}} 1128]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2024-12-09
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|129
|{{Қатысушы-түж6|Айдос уики}}
| data-sort-value=&quot;1126&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Айдос уики}} 1126]
| data-sort-value=&quot;9&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Айдос уики|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9]
|2015-11-18
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|130
|{{Қатысушы-түж6|Sergazyyev}}
| data-sort-value=&quot;1119&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Sergazyyev}} 1119]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-02
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|131
|{{Қатысушы-түж6|KoishymanovaG}}
| data-sort-value=&quot;1096&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|KoishymanovaG}} 1096]
| data-sort-value=&quot;16&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:KoishymanovaG|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 16]
|2024-02-29
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|132
|{{Қатысушы-түж6|Истеный казах}}
| data-sort-value=&quot;1096&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Истеный казах}} 1096]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-11
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|133
|{{Қатысушы-түж6|Madina Kilybayeva}}
| data-sort-value=&quot;1083&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Madina Kilybayeva}} 1083]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-28
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|134
|{{Қатысушы-түж6|Kafarik}}
| data-sort-value=&quot;1075&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kafarik}} 1075]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2009-12-24
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|135
|{{Қатысушы-түж6|Аян Жанайсов}}
| data-sort-value=&quot;1054&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Аян Жанайсов}} 1054]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-05-02
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|136
|{{Қатысушы-түж6|Finderhannes}}
| data-sort-value=&quot;1049&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Finderhannes}} 1049]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2015-01-18
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|137
|{{Қатысушы-түж6|Orkaarys}}
| data-sort-value=&quot;993&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Orkaarys}} 993]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|138
|{{Қатысушы-түж6|А.С.Кизиров}}
| data-sort-value=&quot;987&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|А.С.Кизиров}} 987]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2016-06-29
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|139
|{{Қатысушы-түж6|Wikuiser}}
| data-sort-value=&quot;979&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Wikuiser}} 979]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2025-10-29
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|140
|{{Қатысушы-түж6|P.Nurgisa}}
| data-sort-value=&quot;976&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|P.Nurgisa}} 976]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-11-11
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|141
|{{Қатысушы-түж6|Rayurad mc}}
| data-sort-value=&quot;973&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Rayurad mc}} 973]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|142
|{{Қатысушы-түж6|Fuzze123}}
| data-sort-value=&quot;964&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Fuzze123}} 964]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-20
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|143
|{{Қатысушы-түж6|Aselhan}}
| data-sort-value=&quot;948&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Aselhan}} 948]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Aselhan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2011-04-11
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|144
|{{Қатысушы-түж6|Шайнүсіп}}
| data-sort-value=&quot;931&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Шайнүсіп}} 931]
| data-sort-value=&quot;9&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Шайнүсіп|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9]
|2024-09-07
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|145
|{{Қатысушы-түж6|Adiladil}}
| data-sort-value=&quot;906&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Adiladil}} 906]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-09
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|146
|{{Қатысушы-түж6|NErnur98}}
| data-sort-value=&quot;880&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|NErnur98}} 880]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-02-19
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|147
|{{Қатысушы-түж6|Касымхан}}
| data-sort-value=&quot;866&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Касымхан}} 866]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-02-24
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|148
|{{Қатысушы-түж6|Chris die Seele}}
| data-sort-value=&quot;865&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Chris die Seele}} 865]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2016-09-18
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|149
|{{Қатысушы-түж6|Mukhin}}
| data-sort-value=&quot;850&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mukhin}} 850]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|150
|{{Қатысушы-түж6|Stella~kkwiki}}
| data-sort-value=&quot;830&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Stella~kkwiki}} 830]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|151
|{{Қатысушы-түж6|Bakbergenov}}
| data-sort-value=&quot;820&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bakbergenov}} 820]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-23
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|152
|{{Қатысушы-түж6|Dambler}}
| data-sort-value=&quot;819&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Dambler}} 819]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-29
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|153
|{{Қатысушы-түж6|Aibol dos}}
| data-sort-value=&quot;813&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Aibol dos}} 813]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|154
|{{Қатысушы-түж6|KaldarovNurymzhan}}
| data-sort-value=&quot;801&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|KaldarovNurymzhan}} 801]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2018-11-20
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|155
|{{Қатысушы-түж6|Talghatuly}}
| data-sort-value=&quot;794&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Talghatuly}} 794]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-02-14
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|156
|{{Қатысушы-түж6|Akba.nis.13}}
| data-sort-value=&quot;790&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Akba.nis.13}} 790]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-09-18
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|157
|{{Қатысушы-түж6|Аязбаев Даурен}}
| data-sort-value=&quot;789&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Аязбаев Даурен}} 789]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|158
|{{Қатысушы-түж6|Masalbaeva}}
| data-sort-value=&quot;787&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Masalbaeva}} 787]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|159
|{{Қатысушы-түж6|Абдрахманов Димаш}}
| data-sort-value=&quot;785&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Абдрахманов Димаш}} 785]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2015-12-04
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|160
|{{Қатысушы-түж6|Tylerdurdenkz}}
| data-sort-value=&quot;780&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Tylerdurdenkz}} 780]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2015-01-12
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|161
|{{Қатысушы-түж6|DariaUrinbasarova21nis}}
| data-sort-value=&quot;777&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|DariaUrinbasarova21nis}} 777]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2022-02-10
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|162
|{{Қатысушы-түж6|Azim Nurbergen}}
| data-sort-value=&quot;763&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Azim Nurbergen}} 763]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-01-22
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|163
|{{Қатысушы-түж6|Ташметов шахрух}}
| data-sort-value=&quot;743&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ташметов шахрух}} 743]
| data-sort-value=&quot;3&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Ташметов шахрух|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3]
|2022-02-24
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|164
|{{Қатысушы-түж6|Panicgirl}}
| data-sort-value=&quot;739&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Panicgirl}} 739]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-01
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|165
|{{Қатысушы-түж6|Mariko}}
| data-sort-value=&quot;734&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mariko}} 734]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-06-26
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|166
|{{Қатысушы-түж6|Rake}}
| data-sort-value=&quot;726&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Rake}} 726]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-02
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|167
|{{Қатысушы-түж6|Mheidegger}}
| data-sort-value=&quot;723&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mheidegger}} 723]
| data-sort-value=&quot;3&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Mheidegger|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3]
|2008-07-14
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|168
|{{Қатысушы-түж6|Rasul kz91}}
| data-sort-value=&quot;723&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Rasul kz91}} 723]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|169
|{{Қатысушы-түж6|Muslim Qazaq}}
| data-sort-value=&quot;722&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Muslim Qazaq}} 722]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Muslim Qazaq|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2015-04-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|170
|{{Қатысушы-түж6|Zhumalina}}
| data-sort-value=&quot;720&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumalina}} 720]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-05-10
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|171
|{{Қатысушы-түж6|Alfiya}}
| data-sort-value=&quot;719&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Alfiya}} 719]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-01
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|172
|{{Қатысушы-түж6|Εὐθυμένης}}
| data-sort-value=&quot;697&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Εὐθυμένης}} 697]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-02-03
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|173
|{{Қатысушы-түж6|Sultan bek}}
| data-sort-value=&quot;695&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan bek}} 695]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|174
|{{Қатысушы-түж6|Мира Белль}}
| data-sort-value=&quot;693&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Мира Белль}} 693]
| data-sort-value=&quot;7&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Мира Белль|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7]
|2023-01-05
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|175
|{{Қатысушы-түж6|Cekli829}}
| data-sort-value=&quot;690&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Cekli829}} 690]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2009-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|176
|{{Қатысушы-түж6|Nkipshak}}
| data-sort-value=&quot;684&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nkipshak}} 684]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|177
|{{Қатысушы-түж6|Sultan-balasi}}
| data-sort-value=&quot;676&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan-balasi}} 676]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2016-12-12
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|178
|{{Қатысушы-түж6|Saken kun}}
| data-sort-value=&quot;673&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Saken kun}} 673]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-01-31
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|179
|{{Қатысушы-түж6|KUckhocjothkei3}}
| data-sort-value=&quot;671&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|KUckhocjothkei3}} 671]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:KUckhocjothkei3|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2018-08-23
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|180
|{{Қатысушы-түж6|Epoxa-HH}}
| data-sort-value=&quot;663&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Epoxa-HH}} 663]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2020-07-06
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|181
|{{Қатысушы-түж6|Syrlybek}}
| data-sort-value=&quot;658&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Syrlybek}} 658]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-03-04
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|182
|{{Қатысушы-түж6|Мұқтар Құндыз}}
| data-sort-value=&quot;656&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Мұқтар Құндыз}} 656]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-10-23
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|183
|{{Қатысушы-түж6|Баха}}
| data-sort-value=&quot;654&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Баха}} 654]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|184
|{{Қатысушы-түж6|Дауткулова Ақмарал}}
| data-sort-value=&quot;654&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Дауткулова Ақмарал}} 654]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2024-05-04
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|185
|{{Қатысушы-түж6|Parmanova.ulbolsyn}}
| data-sort-value=&quot;651&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Parmanova.ulbolsyn}} 651]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-03-07
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|186
|{{Қатысушы-түж6|Амзе Магжан}}
| data-sort-value=&quot;645&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Амзе Магжан}} 645]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-02-10
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|187
|{{Қатысушы-түж6|Капысова Айдана}}
| data-sort-value=&quot;642&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Капысова Айдана}} 642]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|188
|{{Қатысушы-түж6|IArhunI}}
| data-sort-value=&quot;640&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|IArhunI}} 640]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-12-15
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|189
|{{Қатысушы-түж6|Belekov Syrym}}
| data-sort-value=&quot;639&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Belekov Syrym}} 639]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-03
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|190
|{{Қатысушы-түж6|Айвентадор}}
| data-sort-value=&quot;622&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Айвентадор}} 622]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2021-04-29
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|191
|{{Қатысушы-түж6|Zhandos02}}
| data-sort-value=&quot;620&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhandos02}} 620]
| data-sort-value=&quot;8&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Zhandos02|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8]
|2017-09-10
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|192
|{{Қатысушы-түж6|Aseke16}}
| data-sort-value=&quot;616&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Aseke16}} 616]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Aseke16|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2014-01-20
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|193
|{{Қатысушы-түж6|Bauyr03}}
| data-sort-value=&quot;615&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bauyr03}} 615]
| data-sort-value=&quot;19&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Bauyr03|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 19]
|2022-01-16
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|194
|{{Қатысушы-түж6|Makhanov}}
| data-sort-value=&quot;613&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Makhanov}} 613]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|195
|{{Қатысушы-түж6|Zhumabayeva Aiym}}
| data-sort-value=&quot;601&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumabayeva Aiym}} 601]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2016-01-27
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|196
|{{Қатысушы-түж6|Inkar}}
| data-sort-value=&quot;600&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Inkar}} 600]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-04-11
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|197
|{{Қатысушы-түж6|Mma}}
| data-sort-value=&quot;599&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mma}} 599]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|198
|{{Қатысушы-түж6|Юкке}}
| data-sort-value=&quot;599&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Юкке}} 599]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-11-29
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|199
|{{Қатысушы-түж6|Mary}}
| data-sort-value=&quot;597&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mary}} 597]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|200
|{{Қатысушы-түж6|Әбдіхалық Нарғыз}}
| data-sort-value=&quot;587&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Әбдіхалық Нарғыз}} 587]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-03-31
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|201
|{{Қатысушы-түж6|Аскар}}
| data-sort-value=&quot;584&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Аскар}} 584]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2008-03-20
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|202
|{{Қатысушы-түж6|Eldar zh96}}
| data-sort-value=&quot;575&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Eldar zh96}} 575]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-08-17
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|203
|{{Қатысушы-түж6|AlibiKazken}}
| data-sort-value=&quot;569&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|AlibiKazken}} 569]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2020-04-20
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|204
|{{Қатысушы-түж6|Badyroff}}
| data-sort-value=&quot;569&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Badyroff}} 569]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|205
|{{Қатысушы-түж6|Нурия}}
| data-sort-value=&quot;569&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Нурия}} 569]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|206
|{{Қатысушы-түж6|Нақып Нұрғали}}
| data-sort-value=&quot;565&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Нақып Нұрғали}} 565]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-04-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|207
|{{Қатысушы-түж6|Zhaniya92}}
| data-sort-value=&quot;562&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaniya92}} 562]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|208
|{{Қатысушы-түж6|Alikhantanirbergennurlanuly}}
| data-sort-value=&quot;555&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Alikhantanirbergennurlanuly}} 555]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2022-08-21
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|209
|{{Қатысушы-түж6|Yamanzho}}
| data-sort-value=&quot;555&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Yamanzho}} 555]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|210
|{{Қатысушы-түж6|Ұлан Тұрсынбек}}
| data-sort-value=&quot;553&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ұлан Тұрсынбек}} 553]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2025-10-24
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|211
|{{Қатысушы-түж6|Vyacheslav Nasretdinov}}
| data-sort-value=&quot;552&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Vyacheslav Nasretdinov}} 552]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2008-08-11
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|212
|{{Қатысушы-түж6|Kuanysh Ismailov}}
| data-sort-value=&quot;547&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kuanysh Ismailov}} 547]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-10-17
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|213
|{{Қатысушы-түж6|Egor Shustoff}}
| data-sort-value=&quot;541&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Egor Shustoff}} 541]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-11-19
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|214
|{{Қатысушы-түж6|Niyazbek}}
| data-sort-value=&quot;534&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Niyazbek}} 534]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|215
|{{Қатысушы-түж6|Dauylbai Aidar}}
| data-sort-value=&quot;533&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Dauylbai Aidar}} 533]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-06-11
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|216
|{{Қатысушы-түж6|Olkikz}}
| data-sort-value=&quot;529&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Olkikz}} 529]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-05
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|217
|{{Қатысушы-түж6|Fornax}}
| data-sort-value=&quot;528&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Fornax}} 528]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2024-03-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|218
|{{Қатысушы-түж6|Dzhos}}
| data-sort-value=&quot;527&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Dzhos}} 527]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|219
|{{Қатысушы-түж6|Нурсауле Нурмагамбетова}}
| data-sort-value=&quot;527&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Нурсауле Нурмагамбетова}} 527]
| data-sort-value=&quot;10&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Нурсауле Нурмагамбетова|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10]
|2014-11-10
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|220
|{{Қатысушы-түж6|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}
| data-sort-value=&quot;527&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}} 527]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-09-21
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|221
|{{Қатысушы-түж6|Arachn0}}
| data-sort-value=&quot;523&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Arachn0}} 523]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2009-02-05
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|222
|{{Қатысушы-түж6|Tansholpan}}
| data-sort-value=&quot;522&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Tansholpan}} 522]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|223
|{{Қатысушы-түж6|Adilbekkazykhanov}}
| data-sort-value=&quot;520&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Adilbekkazykhanov}} 520]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2016-12-12
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|224
|{{Қатысушы-түж6|Mustazhap}}
| data-sort-value=&quot;520&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mustazhap}} 520]
| data-sort-value=&quot;8&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Mustazhap|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8]
|2014-12-27
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|225
|{{Қатысушы-түж6|Karina Nurtazina}}
| data-sort-value=&quot;518&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Karina Nurtazina}} 518]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Karina Nurtazina|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2018-05-12
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|226
|{{Қатысушы-түж6|Murat Karibay}}
| data-sort-value=&quot;518&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Murat Karibay}} 518]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2020-04-01
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|227
|{{Қатысушы-түж6|Chingiz Nazbiev}}
| data-sort-value=&quot;514&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Chingiz Nazbiev}} 514]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2018-01-07
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|228
|{{Қатысушы-түж6|HBSH NIS 7B KASIET}}
| data-sort-value=&quot;514&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|HBSH NIS 7B KASIET}} 514]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2017-10-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|229
|{{Қатысушы-түж6|Albergenius}}
| data-sort-value=&quot;510&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Albergenius}} 510]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2009-03-30
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|230
|{{Қатысушы-түж6|Friction27}}
| data-sort-value=&quot;506&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Friction27}} 506]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2020-08-16
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|}
&lt;/center&gt;
&lt;!-- BOT:END --&gt;

{{Wikistats}}


[[Санат:Уикипедия:Анықтама]]
[[Санат:Уикипедия:Қауым]]</text>
      <sha1>thjp57pa6i15i0b22i11f7rur0zvwqh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гарма Данцаранович Санжеев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>540003</id>
    <revision>
      <id>3575814</id>
      <parentid>2952964</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T22:25:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3575814</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2804" sha1="89y5jlo5kir4y39uakw7uopslf1d260" xml:space="preserve">'''Гарма Данцаранович Санжеев''''' (2.2.[[1902]] ж.т., [[Үркіт губерниясы]], [[Балаған уезі]] – [[1982 жыл]]ы)'' [[бурят]] кеңес тіл маманы, [[филология]] ғылымдарының докторы (1948), профессор (1935). Бурят АССР-інің еңбек сіңірген ғылым мен техника қайраткері (1962), РСФСР-дің еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1973).

==Өмірі==
Ленинградтың шығыс тілдері иснтитутын  (монғол бөлімі) бітірген (1928). Санжеев [[Мәскеу]] шығыс тану институтында моңғол тілдері кафедрасының меңгерушісі (1931-1954), корей және моңғол (1951-1956), түркі-моңғол және қиыр шығыс тілдері секторының меңгерушісі (1956-1970) болды. 
==Еңбектері==
Санжеев монғол тілдерін зерттеуде салыстырмалы-тарихи әдісті қолданды, оның қазақ тілінің тарихы, диалектологиясы жөнінде де зерттеулері бар ''(«Социалисттік Қазақстан», 13 ақпан., 1952, № 37)''. Санжеев - Моңғол ғылым академиясының «шетелдік профессоры» (1963), ориенталистердің Чома де Короши атындағы Венгр қоғамының құрметті мүшесі (1970). 
==Сыйлықтары==
Eңбек Қызыл Ту орденімен, медальдармен марапатталған.&lt;ref&gt;Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,10 том, 17-18 бет&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://altaica.ru/personalia/sanzheev.htm Гарма Данцаранович Санжеев - специалист по монгольским языкам] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130317072539/http://altaica.ru/personalia/sanzheev.htm |date=2013-03-17 }}

[[Санат:2 ақпанда туғандар]]
[[Санат:Үркіт облысында туғандар]]
[[Санат:1902 жылы туғандар]]
[[Санат:1982 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Профессорлар]]
[[Санат:Бурятия филологтары]]
[[Санат:КСРО филологтары]]
[[Санат:КСРО ғалымдары]]
[[Санат:Ресей шығыстанушылары]]
[[Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері]]</text>
      <sha1>89y5jlo5kir4y39uakw7uopslf1d260</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575914</id>
      <parentid>3575814</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T06:03:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Уикипедия:Гаджеттер/Санат шебері|Санат шебері]]: [[Санат:Үркіт облысында туғандар]] → [[Санат:Иркутск облысында туғандар]]</comment>
      <origin>3575914</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2808" sha1="1i0xxrtz29snywr5v7zwz6kfzmmpmoh" xml:space="preserve">'''Гарма Данцаранович Санжеев''''' (2.2.[[1902]] ж.т., [[Үркіт губерниясы]], [[Балаған уезі]] – [[1982 жыл]]ы)'' [[бурят]] кеңес тіл маманы, [[филология]] ғылымдарының докторы (1948), профессор (1935). Бурят АССР-інің еңбек сіңірген ғылым мен техника қайраткері (1962), РСФСР-дің еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1973).

==Өмірі==
Ленинградтың шығыс тілдері иснтитутын  (монғол бөлімі) бітірген (1928). Санжеев [[Мәскеу]] шығыс тану институтында моңғол тілдері кафедрасының меңгерушісі (1931-1954), корей және моңғол (1951-1956), түркі-моңғол және қиыр шығыс тілдері секторының меңгерушісі (1956-1970) болды. 
==Еңбектері==
Санжеев монғол тілдерін зерттеуде салыстырмалы-тарихи әдісті қолданды, оның қазақ тілінің тарихы, диалектологиясы жөнінде де зерттеулері бар ''(«Социалисттік Қазақстан», 13 ақпан., 1952, № 37)''. Санжеев - Моңғол ғылым академиясының «шетелдік профессоры» (1963), ориенталистердің Чома де Короши атындағы Венгр қоғамының құрметті мүшесі (1970). 
==Сыйлықтары==
Eңбек Қызыл Ту орденімен, медальдармен марапатталған.&lt;ref&gt;Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,10 том, 17-18 бет&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://altaica.ru/personalia/sanzheev.htm Гарма Данцаранович Санжеев - специалист по монгольским языкам] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130317072539/http://altaica.ru/personalia/sanzheev.htm |date=2013-03-17 }}

[[Санат:2 ақпанда туғандар]]
[[Санат:Иркутск облысында туғандар]]
[[Санат:1902 жылы туғандар]]
[[Санат:1982 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Профессорлар]]
[[Санат:Бурятия филологтары]]
[[Санат:КСРО филологтары]]
[[Санат:КСРО ғалымдары]]
[[Санат:Ресей шығыстанушылары]]
[[Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері]]</text>
      <sha1>1i0xxrtz29snywr5v7zwz6kfzmmpmoh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Иркутск облысында туғандар</title>
    <ns>14</ns>
    <id>540096</id>
    <revision>
      <id>3575811</id>
      <parentid>2295346</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T22:24:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>MuratbekErkebulan [[Санат:Иркутск облысында туғандар]] бетін [[Санат:Үркіт облысында туғандар]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>2295346</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="108" sha1="rz04fj36q70t9mpvpb3cehiglavcrmc" xml:space="preserve">[[Санат:Иркутск облысы тұлғалары]]
[[Санат:Ресейде туғандар]]</text>
      <sha1>rz04fj36q70t9mpvpb3cehiglavcrmc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575818</id>
      <parentid>3575811</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T22:27:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3575818</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="104" sha1="0gqdjdhwwwjgir4tniup9naa5gq9y8s" xml:space="preserve">[[Санат:Үркіт облысы тұлғалары]]
[[Санат:Ресейде туғандар]]</text>
      <sha1>0gqdjdhwwwjgir4tniup9naa5gq9y8s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575911</id>
      <parentid>3575818</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T06:03:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[User talk:MuratbekErkebulan|т]]) өңдемелерінен [[User:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>2295346</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="108" sha1="rz04fj36q70t9mpvpb3cehiglavcrmc" xml:space="preserve">[[Санат:Иркутск облысы тұлғалары]]
[[Санат:Ресейде туғандар]]</text>
      <sha1>rz04fj36q70t9mpvpb3cehiglavcrmc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575912</id>
      <parentid>3575911</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T06:03:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Nurken [[Санат:Үркіт облысында туғандар]] бетін [[Санат:Иркутск облысында туғандар]] деген бағыттау үстіне жылжытты (бағыттау қалдырылмады):  ([[Уикипедия:Гаджеттер/Санат шебері|Санат шебері]] арқылы)</comment>
      <origin>2295346</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="108" sha1="rz04fj36q70t9mpvpb3cehiglavcrmc" xml:space="preserve">[[Санат:Иркутск облысы тұлғалары]]
[[Санат:Ресейде туғандар]]</text>
      <sha1>rz04fj36q70t9mpvpb3cehiglavcrmc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Иркутск облысы тұлғалары</title>
    <ns>14</ns>
    <id>540097</id>
    <revision>
      <id>3575816</id>
      <parentid>2295347</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T22:26:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>MuratbekErkebulan [[Санат:Иркутск облысы тұлғалары]] бетін [[Санат:Үркіт облысы тұлғалары]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>2295347</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="87" sha1="jsepio2wz3dwv4cq4qfthkrn2v926jk" xml:space="preserve">[[Санат:Иркутск облысы]]
[[Санат:Ресей тұлғалары]]</text>
      <sha1>jsepio2wz3dwv4cq4qfthkrn2v926jk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575916</id>
      <parentid>3575816</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T06:04:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Nurken [[Санат:Үркіт облысы тұлғалары]] бетін [[Санат:Иркутск облысы тұлғалары]] деген бағыттау үстіне жылжытты (бағыттау қалдырылмады):  ([[Уикипедия:Гаджеттер/Санат шебері|Санат шебері]] арқылы)</comment>
      <origin>2295347</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="87" sha1="jsepio2wz3dwv4cq4qfthkrn2v926jk" xml:space="preserve">[[Санат:Иркутск облысы]]
[[Санат:Ресей тұлғалары]]</text>
      <sha1>jsepio2wz3dwv4cq4qfthkrn2v926jk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Иркутск облысы</title>
    <ns>14</ns>
    <id>540098</id>
    <revision>
      <id>3575819</id>
      <parentid>3176558</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T22:27:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>MuratbekErkebulan [[Санат:Иркутск облысы]] бетін [[Санат:Үркіт облысы]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>3176558</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="174" sha1="oqh2w3lpv8ydznrw0ixqvocqvgd69ml" xml:space="preserve">{{cat main}}
{{Commonscat|Irkutsk Oblast|Иркутск облысы}}

[[Санат:Ресей облыстары]]
[[Санат:Сібір федералды округі]]</text>
      <sha1>oqh2w3lpv8ydznrw0ixqvocqvgd69ml</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575897</id>
      <parentid>3575819</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T05:54:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Nurken [[Санат:Үркіт облысы]] бетін [[Санат:Иркутск облысы]] деген бағыттау үстіне жылжытты (бағыттау қалдырылмады):  ([[Уикипедия:Гаджеттер/Санат шебері|Санат шебері]] арқылы)</comment>
      <origin>3176558</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="174" sha1="oqh2w3lpv8ydznrw0ixqvocqvgd69ml" xml:space="preserve">{{cat main}}
{{Commonscat|Irkutsk Oblast|Иркутск облысы}}

[[Санат:Ресей облыстары]]
[[Санат:Сібір федералды округі]]</text>
      <sha1>oqh2w3lpv8ydznrw0ixqvocqvgd69ml</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Иркутск облысы елді мекендері</title>
    <ns>14</ns>
    <id>540100</id>
    <revision>
      <id>3575810</id>
      <parentid>2295351</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T22:23:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3575810</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="92" sha1="1jjvy5diqj9h5u1a18levgope7hfxgy" xml:space="preserve">[[Санат:Үркіт облысы]]
[[Санат:Ресей елді мекендері]]</text>
      <sha1>1jjvy5diqj9h5u1a18levgope7hfxgy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575898</id>
      <parentid>3575810</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T05:54:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Уикипедия:Гаджеттер/Санат шебері|Санат шебері]]: [[Санат:Үркіт облысы]] → [[Санат:Иркутск облысы]]</comment>
      <origin>3575898</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="96" sha1="lv5dylqk523njjt1u7getgcglmtrhog" xml:space="preserve">[[Санат:Иркутск облысы]]
[[Санат:Ресей елді мекендері]]</text>
      <sha1>lv5dylqk523njjt1u7getgcglmtrhog</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Windows 7</title>
    <ns>0</ns>
    <id>543032</id>
    <revision>
      <id>3575725</id>
      <parentid>3551561</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T19:57:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Windows 7 Home Basic */</comment>
      <origin>3575725</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51573" sha1="hzftnzk55lkjhe6l1kc5rbejjv930cm" xml:space="preserve">'''Windows 7''' - [[Microsoft|Microsoft корпорациясының]] отбасындағы, [[компьютер|компьютерлерге]] арналған операциялық жүйесі. 

{{Операциялық жүйе
| Аты                       = &lt;center&gt;
&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;Windows 7&lt;/span&gt;
&lt;/center&gt;
|-
| Отбасысы             = Microsoft Windows
| Логотипі               = 
| Скриншоты          = 
| Атауы                  = Windows 7 жұмыс үстелі
| Жасаушы             = [[Microsoft]]
| Сайты                  = [https://www.microsoft.com/windows7 Official website]
| Жағдайы             = Жұмысын аяқтаған&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.microsoft.com/resources/sharedsource/windowslp.mspx|title=Windows Licensing Programs|publisher=[[Microsoft]]|accessdate=2008-09-21|date=June 2011}}&lt;/ref&gt;
| Лицензиясы               = Меншік бағдарламалық жасақтама
| Компьютерлік платформасы  = [[IA-32]] және [[x86]] (32-биттік жүйе), [[x64]] (64-биттік жүйе)
| Жаңарту тәсілі           = [[Windows Update]], [[System Center Configuration Manager|SCCM]]
| Ядро типі                = [[Hybrid kernel|Hybrid]]
| Негізгі шыққан күні       = 22 қазан 2009
| Ескеру                    = Өнім өмірлік циклі [[14 қаңтар]] [[2020 жыл|2020]]-да аяқталды
}}
==Шығару күні және танымалдық ==

Oперациялық жүйе [[22 қазан]]да [[2009 жыл]]ғы сатылымға шықты.Web Analytics [EN] айтуынша, Интернетке кіру үшін операциялық жүйелердің әлемде қолданылатын арасында Windows 7 желтоқсан [[2015 жыл|2015]] үлесінің ▼ 37,0% құрады. [[Windows XP]] - осы өлшем бойынша, ол 2011 жылдың тамыз, алдыңғы көшбасшы ұрып, бірінші орында тұр.
==Негізгі ерекшеліктері==
Бұл операциялық жүйеге  Unicode 5.1 қолданады. Іздеу панелі Instant Search қазір көп тілдерді таниды.
Операциялық жүйенің барлық нұсқалары 50 жаңа қаріптерді қамтиды. Windows 7 - көрсету үшін латын қарағанда Латын тіліне жатпайтын таңбаларды көрсету үшін көп қаріптерді қамтитын Windows алғашқы нұсқасы.

==Нұсқалары==

===Windows 7 Starter===
----------
Windows 7 Starter — [[Microsoft]] компаниясы шығарған [[Windows 7]] операциялық жүйесінің ең қарапайым және ең төменгі деңгейдегі редакциясы. Бұл нұсқа негізінен әлсіз компьютерлерге, әсіресе [[нетбук]] сияқты құрылғыларға арналған. Windows 7 Starter толық функционалды Windows 7 редакцияларымен салыстырғанда мүмкіндіктері азайтылған және көптеген қосымша функциялары алып тасталған. Ол пайдаланушыға негізгі жүйелік мүмкіндіктерді береді, бірақ интерфейсті кеңейтіп баптау, мультимедиа қызметтері және кәсіби қолдануға арналған функциялар бойынша шектеулері көп болады. Windows 7 Starter көбінесе арзан құрылғыларға алдын ала орнатылып сатылатын OEM нұсқа ретінде таралды.

Windows 7 Starter [[2009 жыл]]ы Windows 7 жүйесімен бірге шығарылды. Ол Windows 7 Home Basic, Home Premium, Professional және Ultimate редакцияларымен қатар ұсынылды. Дегенмен Starter редакциясының басты ерекшелігі — оның кең таралуы көбінесе дүкенде бөлек сатылым арқылы емес, компьютер өндірушілерінің құрылғыларына алдын ала орнатылған түрде жүзеге асуы болды. Starter нұсқасы ең алдымен арзанырақ құрылғылар нарығына бағытталды. Ол кезеңде [[нетбук]] деп аталатын шағын ноутбуктар кеңінен таралған еді. Нетбуктардың процессор қуаты төмен, жедел жады көлемі аз, қатқыл дискі көлемі шектеулі болатын. Сол себепті Windows 7 Starter жүйесі ресурстарды аз пайдаланатын, жеңілдетілген жүйе ретінде жасалды.

Windows 7 Starter редакциясы Windows 7 ядросын пайдаланады және жүйенің негізі басқа редакциялармен бірдей. Яғни, ішкі құрылымы жағынан ол Windows 7 отбасына жатады және Windows 7-нің негізгі компоненттерін қолданады. Бірақ Starter редакциясында көптеген визуалды және функционалды мүмкіндіктер қысқартылған. Бұл қысқарту әлсіз құрылғыларда өнімділікті арттыру және жүйенің тұрақты жұмыс істеуін қамтамасыз ету мақсатында жасалды. Starter редакциясы көптеген қолданушылар үшін интернетке шығу, мәтін жазу, электрондық пошта қолдану және қарапайым тапсырмаларды орындау сияқты күнделікті әрекеттер үшін жеткілікті болды.

Windows 7 Starter интерфейсі Windows 7-ге ұқсас болғанымен, графикалық мүмкіндіктері шектеулі. Starter редакциясында [[Windows Aero]] интерфейсі жоқ. [[Windows Aero]] — [[Windows Vista]] және Windows 7 жүйелерінде қолданылған көрнекі интерфейс технологиясы. Оның құрамына мөлдір терезелер, анимацияланған ауысулар, алдын ала көрініс беру, терезелерді экранда ыңғайлы орналастыру және басқа да визуалды элементтер кіретін. Starter редакциясында Aero функциялары болмағандықтан, жүйе қарапайым классикалық стильге жақын интерфейсті қолданады. Бұл өзгеріс жүйеге түсетін графикалық жүктемені азайтады және әлсіз видеокарта немесе интеграцияланған графикасы бар құрылғыларда өнімділікті жақсартады.

Windows 7 Starter редакциясының ең белгілі шектеулерінің бірі — жұмыс үстелінің фон суретін стандартты тәсілмен өзгерту мүмкіндігінің жоқтығы. Starter редакциясында пайдаланушы әдеттегі басқару мәзірі арқылы обои қоюды өзгерте алмайды. Басқа редакцияларда фон суретті оңай ауыстыруға болады, ал Starter редакциясында бұл функция әдейі өшірілген. Бұл Microsoft компаниясының Starter редакциясын басқа редакциялардан айыру және қолданушыларды қымбат редакцияларға көшуге ынталандыру саясатының бір бөлігі болды. Дегенмен кейбір пайдаланушылар үшін бұл маңызды шектеу емес, себебі Starter редакциясы негізінен қарапайым қолдануға арналған еді.

Windows 7 Starter тек 32-биттік архитектурада шығарылды. Яғни, ол 64-биттік нұсқада қолжетімді болмады. Бұл да оның төмен ресурсты құрылғыларға бағытталғанын көрсетеді. 32-биттік жүйелерде жедел жадыны қолдану шектеулі болады. Starter редакциясы әдетте 2 гигабайт жедел жадыға дейінгі құрылғыларда жұмыс істеуге бағытталған. Кейбір құрылғыларда 1 ГиБ RAM жиі кездесетін. 64-биттік жүйе үлкен жадты қолдайды, бірақ Starter редакциясында бұл мүмкін емес еді. Сондықтан Windows 7 Starter заманауи құрылғыларға емес, әлсіз техникалық сипаттамалары бар нетбуктарға арналған.

Windows 7 Starter редакциясы негізгі функцияларды қамтамасыз етеді. Оның құрамында [[Windows Explorer]], [[Start мәзірі]], тапсырмалар тақтасы, басқару тақтасы және жүйелік баптаулар бар. Пайдаланушы файлдармен жұмыс істей алады, интернетке қосыла алады, бағдарламаларды орната алады және қолдана алады. Starter редакциясында интернетке қосылу үшін [[Internet Explorer]] браузері әдепкі түрде орнатылған. Сонымен қатар пайдаланушы басқа браузерлерді де орната алады. Жүйеде файлдарды басқару, папкалар құру, флешка қолдану және желілік функциялар бар. Бұл жағынан Starter редакциясы Windows 7 жүйесінің толық мүмкіндіктерін базалық деңгейде сақтайды.

Windows 7 Starter редакциясында мультимедиа мүмкіндіктері шектеулі. Онда [[Windows Media Center]] жоқ. Windows Media Center — теледидар көру, медиа кітапхананы басқару, фильмдер мен музыка ұйымдастыру және бейне жазу сияқты қызметтерді біріктіретін мультимедиа платформасы. Бұл бағдарлама Home Premium және одан жоғары редакцияларда бар. Starter редакциясында мультимедианы басқару тек [[Windows Media Player]] арқылы жүзеге асады. Windows Media Player музыка тыңдау және бейне көру мүмкіндігін береді, бірақ Media Center сияқты кеңейтілген интерфейс пен теледидар қызметтері жоқ.

Windows 7 Starter редакциясында кейбір кәсіби функциялар қолжетімді емес. Мысалы, доменге қосылу функциясы жоқ. [[Домен]] — корпоративтік желілерде компьютерлерді орталықтан басқаруға арналған жүйе. Бұл мүмкіндік Windows 7 Professional, Enterprise және Ultimate редакцияларында болады. Starter редакциясында доменге қосылу болмағандықтан, ол кеңсе және корпоративтік ортаға арналмаған. Ол тек үй жағдайында және жеке қолданушылар үшін ыңғайлы. Сонымен қатар Starter редакциясында [[Group Policy]] сияқты әкімшілік құралдар жоқ, бұл да оны кәсіби қолдануға жарамсыз етеді.

Windows 7 Starter редакциясында [[Remote Desktop]] функциясы толық іске аспайды. Remote Desktop — басқа компьютерге қашықтан қосылып басқаруға мүмкіндік беретін технология. Starter редакциясында Remote Desktop клиенті ретінде қосылып жұмыс істеуге болады, бірақ Starter орнатылған компьютерге сырттан қосылып басқару мүмкіндігі жоқ. Бұл функция Windows 7 Professional және Ultimate редакцияларында толық қолжетімді. Starter редакциясы арқылы пайдаланушы басқа компьютерге қосыла алады, бірақ Starter жүйесінің өзі қашықтан басқарылатын сервер бола алмайды.

Windows 7 Starter редакциясында қауіпсіздік құралдары Windows 7 жүйесінің жалпы қауіпсіздік құрылымына сүйенеді. Онда [[Windows Firewall]] және [[Windows Defender]] сияқты негізгі қорғаныс қызметтері бар. Starter редакциясы [[Windows Update]] арқылы жаңартулар алып тұра алады. Бұл оның маңызды артықшылығы болып саналады, себебі жеңілдетілген редакция болса да, қауіпсіздік жаңартулары арқылы жүйені қорғау мүмкіндігі бар. Бірақ Starter редакциясында кейбір кеңейтілген қауіпсіздік құралдары жоқ. Мысалы, [[BitLocker]] шифрлау технологиясы Starter редакциясында қолжетімді емес. [[BitLocker]] тек Ultimate және Enterprise редакцияларында бар. Starter редакциясында дискті толық шифрлау мүмкіндігі болмағандықтан, деректерді қорғау деңгейі төмендеу болуы мүмкін.

Windows 7 Starter редакциясы көптеген стандартты бағдарламаларды орнатуға мүмкіндік береді. Пайдаланушы [[Microsoft Office]] сияқты бағдарламаларды қолдана алады немесе тегін офистік бағдарламаларды орната алады. Сонымен қатар сурет қарау бағдарламалары, архиваторлар және медиа плеерлер жұмыс істей алады. Дегенмен құрылғының техникалық қуаты төмен болғандықтан, ауыр бағдарламалар Starter орнатылған нетбуктарда баяу жұмыс істеуі мүмкін. Мысалы, заманауи ойындар немесе үлкен көлемдегі графикалық редакторлар Starter жүйесі орнатылған құрылғыларда тиімді жұмыс істемейді. Бұл Windows 7 Starter редакциясының негізгі қолдану саласы жеңіл жұмыс екенін көрсетеді.

Windows 7 Starter редакциясында виртуализация мүмкіндіктері де шектеулі. Windows 7 Professional және Ultimate редакцияларында [[Windows Virtual PC]] және [[Windows XP Mode]] сияқты функциялар бар. XP Mode — [[Windows XP]] жүйесін виртуалдық ортада іске қосып, ескі бағдарламаларды қолдануға мүмкіндік беретін құрал. Starter редакциясында бұл мүмкіндік жоқ. Сондықтан ескі бағдарламаларды арнайы режимде іске қосу Starter редакциясында қиын болуы мүмкін. Бұл да Starter редакциясының қарапайым қолдануға арналғанын білдіреді.

Windows 7 Starter редакциясы желілік мүмкіндіктерді базалық деңгейде қолдайды. Ол Wi-Fi желілеріне қосыла алады, үй желісін құра алады және интернетті қолдануға мүмкіндік береді. Starter редакциясында [[HomeGroup]] функциясы бар. HomeGroup арқылы үй ішіндегі компьютерлер арасында файлдар мен принтерлерді бөлісуге болады. Бұл функция Starter редакциясында қолданушылар үшін пайдалы болды, себебі ол үй жағдайында желі арқылы файл алмасуды жеңілдетті. Бірақ Starter редакциясында корпоративтік желіге арналған кеңейтілген құралдар жоқ болғандықтан, кәсіби желілерде қолдану шектеулі болды.

Windows 7 Starter редакциясының өнімділігі көбінесе оның жеңілдетілген құрылымына байланысты жақсы болып көрінді. [[Windows Aero]] интерфейсінің жоқтығы, кейбір қызметтердің өшірілуі және визуалды эффектілердің аз болуы жүйенің жылдам жүктелуіне әсер етті. Бұл әсіресе әлсіз процессорлы және аз жадты нетбуктарда маңызды еді. Starter редакциясы қолданушыларға Windows 7-нің жалпы тұрақтылығын және қарапайым интерфейсін ұсынып, құрылғының қуатын артық жүктемей жұмыс істеуге мүмкіндік берді.

Windows 7 Starter редакциясының лицензиялау түрі көбінесе OEM форматында болды. OEM лицензиясы дегеніміз — операциялық жүйе компьютер өндірушілері арқылы алдын ала орнатылып сатылатын лицензия. Windows 7 Starter жеке дүкендерде сирек сатылғанымен, Acer, [[Asus]], [[Hewlett-Packard|HP]], [[Dell]] және басқа да өндірушілердің нетбуктарында жиі кездесетін. Бұл жүйе арзанырақ болғандықтан, құрылғының жалпы бағасын төмен ұстауға мүмкіндік берді. [[Microsoft]] Starter редакциясы арқылы [[Linux]] жүйесі орнатылған арзан нетбуктармен бәсекелесуге тырысты, себебі сол кезде кейбір құрылғылар Ubuntu немесе басқа [[Linux]] дистрибутивтерімен сатылған болатын.

Windows 7 Starter редакциясында пайдаланушы тіркелгілерін басқару мүмкіндігі бар. Бірнеше пайдаланушыға арналған есепшоттар жасауға болады, әкімші және стандартты қолданушы құқықтарын бөлуге болады. Starter редакциясында [[User Account Control]] қызметі де жұмыс істейді. Бұл қызмет жүйеге өзгеріс енгізу кезінде пайдаланушыдан рұқсат сұрайды және қауіпсіздік деңгейін арттырады. Сонымен қатар Starter редакциясында [[Parental Controls]] құралдары бар. Бұл құрал ата-аналарға балалардың компьютерді қолдану уақытын шектеуге және белгілі бір бағдарламаларға кіруді бақылауға мүмкіндік береді.

Windows 7 Starter редакциясы үшін [[Microsoft]] компаниясы [[Windows Anytime Upgrade]] қызметін ұсынды. Бұл қызмет арқылы пайдаланушы Starter редакциясын жоғарырақ редакцияға ауыстыра алады. Мысалы, Home Premium немесе Professional редакциясына көшуге мүмкіндік болды. Бұл үшін қосымша лицензия кілтін сатып алу қажет. Жаңарту процесі кезінде жүйені қайта орнатудың қажеті болмады, тек лицензия ауыстырылып, қосымша функциялар автоматты түрде ашылатын. Бұл Starter қолданушылары үшін ыңғайлы шешім болды, себебі олар қажет болған жағдайда жүйенің толық мүмкіндіктерін сатып алып қолдана алды.

Windows 7 Starter редакциясының шектеулері кейбір қолданушыларды басқа редакцияларға көшуге мәжбүр етті. Мысалы, жұмыс үстелінің фон суретін өзгерту мүмкіндігі жоқ болғандықтан, пайдаланушылар арнайы үшінші тарап бағдарламаларын қолдануға тырысатын. Сонымен қатар [[Windows Aero]]   интерфейсінің жоқтығы және кейбір функциялардың болмауы да Starter редакциясын қарапайым деңгейде қалдырды. Бірақ Starter редакциясының негізгі мақсаты — ең төменгі деңгейдегі компьютерлерде Windows тәжірибесін беру болғандықтан, бұл шектеулер әдейі енгізілген еді.

Windows 7 Starter редакциясы Windows 7 жүйесінің басқа редакцияларымен салыстырғанда ең аз мүмкіндіктерге ие болса да, ол Windows 7 ядросының тұрақтылығы мен өнімділігін сақтап қалды. Starter жүйесі Windows Vista жүйесіне қарағанда жеңіл және жылдам жұмыс істеді. Бұл әсіресе Vista жүйесін көтере алмайтын әлсіз құрылғылар үшін пайдалы болды. Starter редакциясы [[Windows XP]] жүйесінен кейінгі кезеңде Windows интерфейсін жаңартуға мүмкіндік берді, бірақ [[Windows XP]]-ге қарағанда кейбір аппараттық талаптары жоғары болды.

Windows 7 Starter редакциясы қазіргі уақытта ресми түрде ескірген жүйе болып есептеледі. Microsoft Windows 7 жүйесіне негізгі қолдауды [[2015 жыл]]ы тоқтатты, ал кеңейтілген қолдауды [[2020 жыл]]дың [[14 қаңтар]]ында аяқтады. Бұл күннен кейін Windows 7 Starter үшін қауіпсіздік жаңартулары шығарылмайды. Сондықтан Windows 7 Starter жүйесін интернетке қосылып қолдану қауіпсіздік тұрғысынан қауіпті болуы мүмкін. Қауіпсіздік жаңартулары тоқтағаннан кейін жаңа осалдықтар түзетілмейді және жүйе вирустар мен шабуылдарға осал болады. Сол себепті қазіргі кезде Windows 7 Starter тек офлайн режимде немесе арнайы мақсатта ғана қолдануға ұсынылады.

Windows 7 Starter редакциясы көптеген қазіргі бағдарламалардың талаптарына сәйкес келмейді. Кейбір заманауи браузерлер Windows 7-ні қолдауды тоқтатты. Сонымен қатар көптеген бағдарламалар [[Windows 10]] немесе [[Windows 11]] жүйелерін талап етеді. Бұл Windows 7 Starter редакциясын күнделікті қолдануға қиындық туғызады. Бірақ ретро компьютерлермен айналысатын адамдар үшін Starter редакциясы қызықты болуы мүмкін, себебі ол әлсіз компьютерлерде Windows 7 интерфейсін қолдануға мүмкіндік береді. Кейбір пайдаланушылар оны ескі ойындарды немесе бағдарламаларды іске қосу үшін қолданады.

Windows 7 Starter редакциясы Windows тарихында нетбук дәуірімен тығыз байланысты. Нетбуктар [[2008 жыл|2008]]–[[2011 жыл]]дары өте танымал болды, бірақ кейіннен олардың орнын планшеттер және қуаттырақ ноутбуктар басты. Starter редакциясы сол кезеңдегі арзан құрылғылар нарығына арналған маңызды өнім болды. Ол Windows жүйесін арзанырақ құрылғыларда кең таратуға мүмкіндік берді. Microsoft Starter редакциясы арқылы пайдаланушыларға Windows интерфейсін ұсынды және Linux сияқты тегін жүйелермен бәсекеге түсті.

Қорытындылай келе, Windows 7 Starter — Windows 7 операциялық жүйесінің ең төменгі деңгейдегі редакциясы. Ол негізінен [[нетбук]] және әлсіз [[ноутбук]] құрылғыларына арналған. Оның негізгі артықшылығы жүйенің жеңіл жұмыс істеуі және қарапайым қолданушыларға қажетті базалық функцияларды беруінде. Бірақ оның кемшілігі көптеген мүмкіндіктердің жоқтығында, мысалы Aero интерфейсінің болмауы, жұмыс үстелін толық баптай алмау, [[Windows Media Center]] және кәсіби желілік функциялардың жоқтығы. Windows 7 Starter өзінің дәуірінде арзан құрылғылар үшін қолайлы шешім болғанымен, қазіргі уақытта ол ескірген жүйе ретінде қарастырылады және ресми қолдау тоқтағандықтан, қауіпсіздік мәселелері бар.

===Windows 7 Home Basic===
-------


Windows Home Basic — [[Microsoft]] компаниясы шығарған Windows 7 операциялық жүйесінің жеңілдетілген редакциясы. Бұл нұсқа негізінен үй қолданушыларына арналған және төмен немесе орта деңгейлі компьютерлерде жұмыс істеу үшін жасалған. Windows Home Basic редакциясы Windows 7 Starter нұсқасынан функционалдығы жоғары, бірақ Windows 7 Home Premium, Windows 7 Professional және Windows 7 Ultimate сияқты редакциялармен салыстырғанда кейбір функциялары шектеулі.

Home Basic редакциясы [[2009 жыл]]ы Windows 7 жүйесімен бірге нарыққа шықты. Ол барлық аймақтарда бірдей сатылмаған, көбіне дамушы мемлекеттерге бағытталған. Microsoft компаниясы Home Basic редакциясын арзан компьютерлерде қолдануға ыңғайлы ету үшін шығарды. Home Basic көбінесе жаңа ноутбуктарға немесе үстел компьютерлеріне алдын ала орнатылып сатылды. Дүкендерде бөлек лицензия ретінде сирек кездескен. OEM лицензиясы арқылы таралды.

Home Basic редакциясы Windows 7 ядросын қолданады және жүйенің негізгі құрылымы Windows 7 жүйесінің басқа редакцияларымен бірдей. Ол тұрақтылық пен өнімділік жағынан [[Windows Vista]] жүйесінен жақсы. Home Basic негізгі қызметтерді ұсынады: файлдарды басқару, бағдарламаларды орнату, интернетке қосылу, мультимедиа файлдарын ойнату және жүйені баптау. Windows Explorer, тапсырмалар тақтасы, [[Start мәзірі]] және басқару тақтасы Home Basic нұсқасында толық жұмыс істейді.

Home Basic интерфейсі қарапайым стильде көрсетіледі, Aero функциялары толық қолжетімді емес. Жүйеде фон суретін өзгертуге болады, бірақ кейбір визуалды эффектілер жоқ. Мультимедиа функциялары орташа деңгейде қамтамасыз етілген. Home Basic жүйесінде [[Windows Media Player]] бар, бірақ [[Windows Media Center]] жоқ. Пайдаланушылар мультимедианы стандартты ойнатқыш арқылы немесе үшінші тар[[Сурет:HelloWorld applet screenshot.png|нобай|277px|Home Basic-тегі терезе GUI-і]]ап бағдарламалары арқылы пайдалана алады.

Home Basic редакциясы желілік функциялар жағынан жеткілікті. Пайдаланушы [[Wi-Fi]] желілеріне қосыла алады, жергілікті желі арқылы файлдар алмасып, принтерлерді ортақ қолдана алады. Home Basic жүйесі 32-биттік немесе 64-биттік құрылғыларда жұмыс істей алады. 32-биттік нұсқалар жедел жадыны максимум 4 ГиБ дейін қолдай алады, ал 64-биттік жүйе одан көп жадыны пайдалана алады.

Home Basic редакциясы [[User Account Control]] арқылы қауіпсіздікті қамтамасыз етеді. [[Parental Controls]] функциясы арқылы ата-аналар балалардың компьютерді пайдалану уақытын шектей алады, белгілі бір бағдарламаларға кіруді бақылауға мүмкіндік береді. Home Basic редакциясында Windows Update арқылы қауіпсіздік жаңартулары алынады, бірақ BitLocker шифрлау технологиясы қолжетімді емес.

Windows Anytime Upgrade қызметі арқылы Starter немесе Home Basic қолданушылары Higher редакцияларға, мысалы Home Premium немесе Professional-ға көшу үшін лицензия сатып ала алады. Жаңарту кезінде жүйені қайта орнатудың қажеті жоқ, тек лицензия ауыстырылады, қосымша функциялар автоматты түрде ашылады.

Home Basic жүйесінде визуалды және мультимедиа шектеулері болса да, ол төмен қуатты нетбук немесе ноутбук құрылғыларында жақсы жұмыс істейді. Aero интерфейсінің болмауы, кейбір қызметтердің өшірілуі және визуалды эффектілердің аз болуы жүйенің жылдам жүктелуіне әсер етеді. Home Basic редакциясының басты артықшылығы — жеңіл, қарапайым интерфейс және негізгі функциялардың сақталуы.

Home Basic редакциясының шектеулері кейбір қолданушыларды Home Premium немесе Professional редакцияларына көшуге мәжбүр етті. Бұл шектеулерге Aero интерфейсінің толық болмауы, [[Windows Media Center]] функциясының жоқтығы, кәсіби желілік құралдардың болмауы жатады. Дегенмен Home Basic редакциясы арзан құрылғыларда Windows 7 интерфейсін тәжірибе жасауға мүмкіндік берді.

Қорытындылай келе, Windows Home Basic — Microsoft компаниясының Windows 7 жүйесінің жеңілдетілген редакциясы. Ол әсіресе төмен қуатты нетбук және ноутбук құрылғыларында жұмыс істеуге арналған. Оның басты артықшылығы — жеңіл, қарапайым интерфейс және негізгі қолданушы функцияларының сақталуы. Шектеулеріне қарамастан, Home Basic үй қолданушылары үшін қарапайым және тиімді шешім болды.

===Windows 7 Enterprise===
--------

Windows 7 Enterprise — Microsoft компаниясы шығарған Windows 7 операциялық жүйесінің корпоративтік редакциясы. Бұл нұсқа ірі ұйымдар мен кәсіпорындарға арналған және желілік, қауіпсіздік және әкімшілік мүмкіндіктерге кең қолжетімділікті қамтамасыз етеді. Windows 7 Enterprise редакциясы Windows 7 Professional редакциясынан жоғары, бірақ Windows 7 Ultimate сияқты барлық жеке функцияларды қамтитынын атап өту керек.

Enterprise редакциясы 2009 жылы Windows 7 жүйесімен бірге нарыққа шықты. Ол негізінен ірі компаниялар мен ұйымдарда Volume Licensing арқылы таратылады. Пайдаланушылар бұл редакцияны бөлек дүкеннен сатып ала алмайды. Enterprise корпоративтік желілерде жұмыс істеуге арналған мүмкіндіктермен жабдықталған.

Windows 7 Enterprise ядросын қолданады және жүйенің негізгі құрылымы Windows 7 жүйесінің басқа редакцияларымен бірдей. Ол тұрақтылық және өнімділік жағынан [[Windows Vista]] жүйесіне қарағанда жоғары. Enterprise редакциясы негізгі функцияларды қамтамасыз етеді: файлдарды басқару, бағдарламаларды орнату, интернетке қосылу, мультимедиа файлдарын ойнату және жүйені баптау. [[Windows Explorer]], тапсырмалар тақтасы, Start мәзірі және басқару тақтасы Enterprise редакциясында толық жұмыс істейді.

Enterprise интерфейсі Windows 7 стилінде көрсетіледі және барлық визуалды эффектілер мен [[Windows Aero]] функцияларын қолдайды. Aero интерфейсі арқылы терезелер мөлдір, анимациялар қосулы, жұмыс үстелін сәндеуге мүмкіндік бар. Мультимедиа функциялары толыққанды. Enterprise жүйесінде [[Windows Media Player]] және [[Windows Media Center]] бар, бұл пайдаланушыларға мультимедиа файлдарын стандартты және кеңейтілген түрде қолдануға мүмкіндік береді.

Enterprise редакциясы желілік функциялар жағынан толық. Пайдаланушы [[Wi-Fi]] және корпоративтік желілерге қосыла алады, файлдарды ортақ пайдалана алады, принтерлерді желі арқылы қолданады. Enterprise корпоративтік желілерде [[Active Directory]] қызметімен интеграцияланады. Бұл қызмет арқылы қолданушыларды басқару, құқықтарды тағайындау және қауіпсіздікті бақылау мүмкіндігі бар. Enterprise редакциясында Group Policy арқылы әкімшілік саясаттарды енгізуге болады.

Enterprise редакциясы 32-биттік және 64-биттік құрылғыларда жұмыс істей алады. 32-биттік жүйелер жедел жадыны максимум 4 ГБ дейін, ал 64-биттік жүйелер одан көп жадыны қолдануға мүмкіндік береді. Enterprise жүйесі көп ядролы процессорлармен және ірі жад көлемімен жұмыс істеуге арналған.

Enterprise редакциясы BitLocker шифрлау технологиясын қолдайды. Бұл деректерді қорғауға арналған негізгі құрал. Сонымен қатар, Encrypting File System (EFS) арқылы файлдарды шифрлау мүмкіндігі бар. User Account Control функциясы арқылы жүйенің қауіпсіздігін қамтамасыз етуге болады. Parental Controls функциясы корпоративтік ортада қолданылмайды, бірақ әкімшілік құқықтары бар пайдаланушылар үшін қауіпсіздік саясаттары қолданылады.

Windows Update арқылы Enterprise жаңартуларын алу мүмкіндігі бар. Жүйе автоматты жаңартуларға қосылып, қауіпсіздік патчтарын, қателерді түзетулер мен қызмет жаңартуларын алады. Enterprise редакциясы Windows XP Mode мүмкіндігін қолдайды, бұл ескі бағдарламаларды виртуалды түрде іске қосуға мүмкіндік береді.

Enterprise редакциясының негізгі артықшылығы — корпоративтік желілерде кеңейтілген басқару мүмкіндіктері. Ол Volume Activation арқылы лицензияланған ұйымдарға қолжетімді. Windows Anytime Upgrade Enterprise үшін қолданылады, бірақ көбіне ұйымдар Volume Licensing арқылы орнатады. Enterprise редакциясы Multi-Language User Interface (MUI) пакеттерін қолдайды, бұл әр түрлі тілдерде интерфейсті пайдалану мүмкіндігін береді.

Enterprise редакциясы виртуализация құралдарын қолдайды. Windows Virtual PC және DirectAccess функциялары арқылы ұйымдарда қашықтықтан жұмыс істеу, корпоративтік желіге қауіпсіз қосылу мүмкіндігі бар. BranchCache қызметі арқылы деректерді локалды сақтау және желі тиімділігін арттыру мүмкіндігі қамтамасыз етіледі. AppLocker функциясы арқылы қолданушылардың қолданбаларды іске қосуына шектеу қоюға болады.

Enterprise редакциясы корпоративтік қауіпсіздікті, желілік басқаруды және үлкен ұйымдарға арналған толық функционалды интерфейсті қамтамасыз етеді. Ол Aero, мультимедиа, виртуализация және тіл пакеттері сияқты барлық функцияларды қолдайды. Бұл редакция ірі компаниялар үшін Windows 7 жүйесінің ең толық және икемді нұсқасы болып саналады.

===Windows 7 Ultimate===
----------
 
Windows 7 Ultimate — [[Microsoft]] компаниясы шығарған Windows 7 операциялық жүйесінің ең толық редакциясы. Бұл нұсқа үй және корпоративтік қолданушыларға арналған. Ultimate редакциясы барлық негізгі және кеңейтілген функцияларды қамтиды. Windows 7 Ultimate Windows 7 Home Premium және Windows 7 Professional редакцияларына қарағанда толық функционалды болып саналады. Ultimate редакциясы барлық визуалды эффектілер, мультимедиа мүмкіндіктері және корпоративтік функцияларды қолдайды.

Windows 7 Ultimate [[2009 жыл]]ы Windows 7 жүйесімен бірге нарыққа шықты. Бұл редакция әр түрлі тілдік пакеттерді қолдайды және Multi-Language User Interface (MUI) арқылы интерфейсті әр түрлі тілдерде пайдалануға мүмкіндік береді. Ultimate редакциясы негізінен үй қолданушылары мен шағын ұйымдарға арналған, бірақ ірі компанияларда корпоративтік лицензия арқылы да қолданылуы мүмкін.

Ultimate редакциясы Windows 7 ядросын қолданады және жүйенің негізгі құрылымы Windows 7 жүйесінің басқа редакцияларымен бірдей. Ол тұрақтылық және өнімділік жағынан [[Windows Vista]] жүйесінен жоғары. Ultimate негізгі қызметтерді ұсынады: файлдарды басқару, бағдарламаларды орнату, интернетке қосылу, мультимедиа файлдарын ойнату және жүйені баптау. [[Windows Explorer]], тапсырмалар тақтасы, [[Start мәзірі]] және басқару тақтасы толық жұмыс істейді.

Ultimate интерфейсі Windows 7 стилінде көрсетіледі және барлық визуалды эффектілерді қолдайды. [[Windows Aero]] интерфейсі терезелердің мөлдірлігін, анимацияны және жұмыс үстелін сәндеуді қамтамасыз етеді. Мультимедиа функциялары толыққанды. Ultimate редакциясында [[Windows Media Player]] және [[Windows Media Center]] бар. Бұл пайдаланушыларға мультимедиа файлдарын стандартты және кеңейтілген түрде ойнатуға мүмкіндік береді.

Ultimate редакциясы желілік мүмкіндіктерді толық қамтамасыз етеді. Пайдаланушы [[Wi-Fi]] және корпоративтік желілерге қосыла алады, файлдарды ортақ пайдалана алады, принтерлерді желі арқылы қолданады. Ultimate корпоративтік желілерде [[Active Directory]] қызметімен интеграцияланады. [[Group Policy]] арқылы әкімшілік саясаттарды енгізу мүмкіндігі бар. Enterprise сияқты, Ultimate редакциясы Volume Activation немесе Windows Anytime Upgrade арқылы лицензиялана алады.

Ultimate редакциясы 32-биттік және 64-биттік құрылғыларда жұмыс істей алады. 32-биттік жүйелер жедел жадыны максимум 4 ГБ дейін қолданса, 64-биттік жүйелер одан көп жадыны қолдай алады. Ultimate көп ядролы процессорлармен және үлкен жад көлемімен үйлесімді жұмыс істейді.

Ultimate редакциясы BitLocker шифрлау технологиясын қолдайды, бұл деректерді қорғауға арналған негізгі құрал болып табылады. Сонымен қатар Encrypting File System (EFS) арқылы файлдарды шифрлауға мүмкіндік бар. [[User Account Control]] функциясы арқылы жүйенің қауіпсіздігі қамтамасыз етіледі. [[Parental Controls]] функциясы арқылы ата-аналар балалардың компьютерді пайдалану уақытын шектей алады, белгілі бір бағдарламаларға кіруді бақылауға болады.

[[Windows Update]] арқылы Ultimate редакциясы автоматты түрде жаңартулар алады. Жүйе қауіпсіздік патчтарын, қателерді түзету және қызмет жаңартуларын орнатады. Ultimate редакциясы Windows XP Mode мүмкіндігін қолдайды, бұл ескі бағдарламаларды виртуалды түрде іске қосуға мүмкіндік береді.

Ultimate редакциясының артықшылығы — толық функционалды интерфейс, барлық визуалды және мультимедиа мүмкіндіктері, корпоративтік және жеке қолданушыларға арналған толық құралдар. Бұл редакция Multi-Language User Interface пакеттерін қолдайды, Aero интерфейсін пайдаланады, виртуализация және BitLocker сияқты барлық функцияларды қамтиды. Ultimate редакциясы Windows 7 жүйесінің ең толық және икемді нұсқасы болып есептеледі.

Windows 7 Ultimate корпоративтік және үй қолданушылары үшін теңдессіз мүмкіндіктерді ұсынады. Ол барлық негізгі қызметтерді, визуалды эффектілерді, мультимедиа функцияларын, желілік және қауіпсіздік құралдарын біріктіреді. Ultimate редакциясы барлық тілдік пакеттерді қолдап, кеңейтілген лицензиялау және виртуализация мүмкіндіктерін ұсынады.

Ultimate редакциясы Windows Anytime Upgrade қызметін қолдайды. Бұл қызмет арқылы басқа Windows 7 редакцияларынан Ultimate редакциясына көшуге болады. Лицензия сатып алғаннан кейін қосымша функциялар автоматты түрде ашылады. Ultimate редакциясы үй, шағын және орта ұйымдарда толық функционалды Windows 7 тәжірибесін қамтамасыз етеді.

Windows 7 Ultimate — Microsoft компаниясының Windows 7 жүйесінің ең толық редакциясы. Ол барлық визуалды, мультимедиа, желілік және қауіпсіздік функцияларын қамтиды. Ultimate редакциясы әр түрлі тілдерде интерфейс ұсынуға, виртуализация құралдарын қолдануға және деректерді қорғау мүмкіндігін қамтамасыз етуге арналған. Бұл редакция Windows 7 жүйесінің барлық функцияларын қолдануға мүмкіндік береді. &lt;ref&gt;[https://www.scribd.com/document/159875803/History-of-Microsoft-Windows Windows тарихы (арасында кейбір ақпараттар)]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://petri.com/windows-7-editions-comparison/ Windows 7 Релиз нұсқалары]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.cnet.com/tech/services-and-software/windows-7-starter-edition-explained/ Windows 7 Starter ақпарат (1-)]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://technologizer.com/2009/04/22/windows-7-starter-edition-its-trialware/index.html Windows 7 Starter ақпарат (2-)]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.brevis.ru/software/microsoft/operating-systems/windows-7-home-basic Windows 7 Home-Basic ақпарат (орысша 1-)]&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;[https://www.about-win7.com/windows-7-home-basic.html Home basic нұсқасының қолданылым, функциялары]&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;[https://www.pcworld.com/article/527623/windows7-7.html Windows 7-нің 6 нұсқасының баяндамасы]&lt;/ref&gt;
== Дереккөздер ==

&lt;references/&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[Windows XP]]
* [[Windows Vista]]
* [[Windows 8]]
[[Санат:Операциялық жүйелер]]</text>
      <sha1>hzftnzk55lkjhe6l1kc5rbejjv930cm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575726</id>
      <parentid>3575725</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T20:03:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Windows 7 Ultimate */</comment>
      <origin>3575726</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51749" sha1="mubsf7ate0i8a30zya7iyj2hvryhrcr" xml:space="preserve">'''Windows 7''' - [[Microsoft|Microsoft корпорациясының]] отбасындағы, [[компьютер|компьютерлерге]] арналған операциялық жүйесі. 

{{Операциялық жүйе
| Аты                       = &lt;center&gt;
&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;Windows 7&lt;/span&gt;
&lt;/center&gt;
|-
| Отбасысы             = Microsoft Windows
| Логотипі               = 
| Скриншоты          = 
| Атауы                  = Windows 7 жұмыс үстелі
| Жасаушы             = [[Microsoft]]
| Сайты                  = [https://www.microsoft.com/windows7 Official website]
| Жағдайы             = Жұмысын аяқтаған&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.microsoft.com/resources/sharedsource/windowslp.mspx|title=Windows Licensing Programs|publisher=[[Microsoft]]|accessdate=2008-09-21|date=June 2011}}&lt;/ref&gt;
| Лицензиясы               = Меншік бағдарламалық жасақтама
| Компьютерлік платформасы  = [[IA-32]] және [[x86]] (32-биттік жүйе), [[x64]] (64-биттік жүйе)
| Жаңарту тәсілі           = [[Windows Update]], [[System Center Configuration Manager|SCCM]]
| Ядро типі                = [[Hybrid kernel|Hybrid]]
| Негізгі шыққан күні       = 22 қазан 2009
| Ескеру                    = Өнім өмірлік циклі [[14 қаңтар]] [[2020 жыл|2020]]-да аяқталды
}}
==Шығару күні және танымалдық ==

Oперациялық жүйе [[22 қазан]]да [[2009 жыл]]ғы сатылымға шықты.Web Analytics [EN] айтуынша, Интернетке кіру үшін операциялық жүйелердің әлемде қолданылатын арасында Windows 7 желтоқсан [[2015 жыл|2015]] үлесінің ▼ 37,0% құрады. [[Windows XP]] - осы өлшем бойынша, ол 2011 жылдың тамыз, алдыңғы көшбасшы ұрып, бірінші орында тұр.
==Негізгі ерекшеліктері==
Бұл операциялық жүйеге  Unicode 5.1 қолданады. Іздеу панелі Instant Search қазір көп тілдерді таниды.
Операциялық жүйенің барлық нұсқалары 50 жаңа қаріптерді қамтиды. Windows 7 - көрсету үшін латын қарағанда Латын тіліне жатпайтын таңбаларды көрсету үшін көп қаріптерді қамтитын Windows алғашқы нұсқасы.

==Нұсқалары==

===Windows 7 Starter===
----------
Windows 7 Starter — [[Microsoft]] компаниясы шығарған [[Windows 7]] операциялық жүйесінің ең қарапайым және ең төменгі деңгейдегі редакциясы. Бұл нұсқа негізінен әлсіз компьютерлерге, әсіресе [[нетбук]] сияқты құрылғыларға арналған. Windows 7 Starter толық функционалды Windows 7 редакцияларымен салыстырғанда мүмкіндіктері азайтылған және көптеген қосымша функциялары алып тасталған. Ол пайдаланушыға негізгі жүйелік мүмкіндіктерді береді, бірақ интерфейсті кеңейтіп баптау, мультимедиа қызметтері және кәсіби қолдануға арналған функциялар бойынша шектеулері көп болады. Windows 7 Starter көбінесе арзан құрылғыларға алдын ала орнатылып сатылатын OEM нұсқа ретінде таралды.

Windows 7 Starter [[2009 жыл]]ы Windows 7 жүйесімен бірге шығарылды. Ол Windows 7 Home Basic, Home Premium, Professional және Ultimate редакцияларымен қатар ұсынылды. Дегенмен Starter редакциясының басты ерекшелігі — оның кең таралуы көбінесе дүкенде бөлек сатылым арқылы емес, компьютер өндірушілерінің құрылғыларына алдын ала орнатылған түрде жүзеге асуы болды. Starter нұсқасы ең алдымен арзанырақ құрылғылар нарығына бағытталды. Ол кезеңде [[нетбук]] деп аталатын шағын ноутбуктар кеңінен таралған еді. Нетбуктардың процессор қуаты төмен, жедел жады көлемі аз, қатқыл дискі көлемі шектеулі болатын. Сол себепті Windows 7 Starter жүйесі ресурстарды аз пайдаланатын, жеңілдетілген жүйе ретінде жасалды.

Windows 7 Starter редакциясы Windows 7 ядросын пайдаланады және жүйенің негізі басқа редакциялармен бірдей. Яғни, ішкі құрылымы жағынан ол Windows 7 отбасына жатады және Windows 7-нің негізгі компоненттерін қолданады. Бірақ Starter редакциясында көптеген визуалды және функционалды мүмкіндіктер қысқартылған. Бұл қысқарту әлсіз құрылғыларда өнімділікті арттыру және жүйенің тұрақты жұмыс істеуін қамтамасыз ету мақсатында жасалды. Starter редакциясы көптеген қолданушылар үшін интернетке шығу, мәтін жазу, электрондық пошта қолдану және қарапайым тапсырмаларды орындау сияқты күнделікті әрекеттер үшін жеткілікті болды.

Windows 7 Starter интерфейсі Windows 7-ге ұқсас болғанымен, графикалық мүмкіндіктері шектеулі. Starter редакциясында [[Windows Aero]] интерфейсі жоқ. [[Windows Aero]] — [[Windows Vista]] және Windows 7 жүйелерінде қолданылған көрнекі интерфейс технологиясы. Оның құрамына мөлдір терезелер, анимацияланған ауысулар, алдын ала көрініс беру, терезелерді экранда ыңғайлы орналастыру және басқа да визуалды элементтер кіретін. Starter редакциясында Aero функциялары болмағандықтан, жүйе қарапайым классикалық стильге жақын интерфейсті қолданады. Бұл өзгеріс жүйеге түсетін графикалық жүктемені азайтады және әлсіз видеокарта немесе интеграцияланған графикасы бар құрылғыларда өнімділікті жақсартады.

Windows 7 Starter редакциясының ең белгілі шектеулерінің бірі — жұмыс үстелінің фон суретін стандартты тәсілмен өзгерту мүмкіндігінің жоқтығы. Starter редакциясында пайдаланушы әдеттегі басқару мәзірі арқылы обои қоюды өзгерте алмайды. Басқа редакцияларда фон суретті оңай ауыстыруға болады, ал Starter редакциясында бұл функция әдейі өшірілген. Бұл Microsoft компаниясының Starter редакциясын басқа редакциялардан айыру және қолданушыларды қымбат редакцияларға көшуге ынталандыру саясатының бір бөлігі болды. Дегенмен кейбір пайдаланушылар үшін бұл маңызды шектеу емес, себебі Starter редакциясы негізінен қарапайым қолдануға арналған еді.

Windows 7 Starter тек 32-биттік архитектурада шығарылды. Яғни, ол 64-биттік нұсқада қолжетімді болмады. Бұл да оның төмен ресурсты құрылғыларға бағытталғанын көрсетеді. 32-биттік жүйелерде жедел жадыны қолдану шектеулі болады. Starter редакциясы әдетте 2 гигабайт жедел жадыға дейінгі құрылғыларда жұмыс істеуге бағытталған. Кейбір құрылғыларда 1 ГиБ RAM жиі кездесетін. 64-биттік жүйе үлкен жадты қолдайды, бірақ Starter редакциясында бұл мүмкін емес еді. Сондықтан Windows 7 Starter заманауи құрылғыларға емес, әлсіз техникалық сипаттамалары бар нетбуктарға арналған.

Windows 7 Starter редакциясы негізгі функцияларды қамтамасыз етеді. Оның құрамында [[Windows Explorer]], [[Start мәзірі]], тапсырмалар тақтасы, басқару тақтасы және жүйелік баптаулар бар. Пайдаланушы файлдармен жұмыс істей алады, интернетке қосыла алады, бағдарламаларды орната алады және қолдана алады. Starter редакциясында интернетке қосылу үшін [[Internet Explorer]] браузері әдепкі түрде орнатылған. Сонымен қатар пайдаланушы басқа браузерлерді де орната алады. Жүйеде файлдарды басқару, папкалар құру, флешка қолдану және желілік функциялар бар. Бұл жағынан Starter редакциясы Windows 7 жүйесінің толық мүмкіндіктерін базалық деңгейде сақтайды.

Windows 7 Starter редакциясында мультимедиа мүмкіндіктері шектеулі. Онда [[Windows Media Center]] жоқ. Windows Media Center — теледидар көру, медиа кітапхананы басқару, фильмдер мен музыка ұйымдастыру және бейне жазу сияқты қызметтерді біріктіретін мультимедиа платформасы. Бұл бағдарлама Home Premium және одан жоғары редакцияларда бар. Starter редакциясында мультимедианы басқару тек [[Windows Media Player]] арқылы жүзеге асады. Windows Media Player музыка тыңдау және бейне көру мүмкіндігін береді, бірақ Media Center сияқты кеңейтілген интерфейс пен теледидар қызметтері жоқ.

Windows 7 Starter редакциясында кейбір кәсіби функциялар қолжетімді емес. Мысалы, доменге қосылу функциясы жоқ. [[Домен]] — корпоративтік желілерде компьютерлерді орталықтан басқаруға арналған жүйе. Бұл мүмкіндік Windows 7 Professional, Enterprise және Ultimate редакцияларында болады. Starter редакциясында доменге қосылу болмағандықтан, ол кеңсе және корпоративтік ортаға арналмаған. Ол тек үй жағдайында және жеке қолданушылар үшін ыңғайлы. Сонымен қатар Starter редакциясында [[Group Policy]] сияқты әкімшілік құралдар жоқ, бұл да оны кәсіби қолдануға жарамсыз етеді.

Windows 7 Starter редакциясында [[Remote Desktop]] функциясы толық іске аспайды. Remote Desktop — басқа компьютерге қашықтан қосылып басқаруға мүмкіндік беретін технология. Starter редакциясында Remote Desktop клиенті ретінде қосылып жұмыс істеуге болады, бірақ Starter орнатылған компьютерге сырттан қосылып басқару мүмкіндігі жоқ. Бұл функция Windows 7 Professional және Ultimate редакцияларында толық қолжетімді. Starter редакциясы арқылы пайдаланушы басқа компьютерге қосыла алады, бірақ Starter жүйесінің өзі қашықтан басқарылатын сервер бола алмайды.

Windows 7 Starter редакциясында қауіпсіздік құралдары Windows 7 жүйесінің жалпы қауіпсіздік құрылымына сүйенеді. Онда [[Windows Firewall]] және [[Windows Defender]] сияқты негізгі қорғаныс қызметтері бар. Starter редакциясы [[Windows Update]] арқылы жаңартулар алып тұра алады. Бұл оның маңызды артықшылығы болып саналады, себебі жеңілдетілген редакция болса да, қауіпсіздік жаңартулары арқылы жүйені қорғау мүмкіндігі бар. Бірақ Starter редакциясында кейбір кеңейтілген қауіпсіздік құралдары жоқ. Мысалы, [[BitLocker]] шифрлау технологиясы Starter редакциясында қолжетімді емес. [[BitLocker]] тек Ultimate және Enterprise редакцияларында бар. Starter редакциясында дискті толық шифрлау мүмкіндігі болмағандықтан, деректерді қорғау деңгейі төмендеу болуы мүмкін.

Windows 7 Starter редакциясы көптеген стандартты бағдарламаларды орнатуға мүмкіндік береді. Пайдаланушы [[Microsoft Office]] сияқты бағдарламаларды қолдана алады немесе тегін офистік бағдарламаларды орната алады. Сонымен қатар сурет қарау бағдарламалары, архиваторлар және медиа плеерлер жұмыс істей алады. Дегенмен құрылғының техникалық қуаты төмен болғандықтан, ауыр бағдарламалар Starter орнатылған нетбуктарда баяу жұмыс істеуі мүмкін. Мысалы, заманауи ойындар немесе үлкен көлемдегі графикалық редакторлар Starter жүйесі орнатылған құрылғыларда тиімді жұмыс істемейді. Бұл Windows 7 Starter редакциясының негізгі қолдану саласы жеңіл жұмыс екенін көрсетеді.

Windows 7 Starter редакциясында виртуализация мүмкіндіктері де шектеулі. Windows 7 Professional және Ultimate редакцияларында [[Windows Virtual PC]] және [[Windows XP Mode]] сияқты функциялар бар. XP Mode — [[Windows XP]] жүйесін виртуалдық ортада іске қосып, ескі бағдарламаларды қолдануға мүмкіндік беретін құрал. Starter редакциясында бұл мүмкіндік жоқ. Сондықтан ескі бағдарламаларды арнайы режимде іске қосу Starter редакциясында қиын болуы мүмкін. Бұл да Starter редакциясының қарапайым қолдануға арналғанын білдіреді.

Windows 7 Starter редакциясы желілік мүмкіндіктерді базалық деңгейде қолдайды. Ол Wi-Fi желілеріне қосыла алады, үй желісін құра алады және интернетті қолдануға мүмкіндік береді. Starter редакциясында [[HomeGroup]] функциясы бар. HomeGroup арқылы үй ішіндегі компьютерлер арасында файлдар мен принтерлерді бөлісуге болады. Бұл функция Starter редакциясында қолданушылар үшін пайдалы болды, себебі ол үй жағдайында желі арқылы файл алмасуды жеңілдетті. Бірақ Starter редакциясында корпоративтік желіге арналған кеңейтілген құралдар жоқ болғандықтан, кәсіби желілерде қолдану шектеулі болды.

Windows 7 Starter редакциясының өнімділігі көбінесе оның жеңілдетілген құрылымына байланысты жақсы болып көрінді. [[Windows Aero]] интерфейсінің жоқтығы, кейбір қызметтердің өшірілуі және визуалды эффектілердің аз болуы жүйенің жылдам жүктелуіне әсер етті. Бұл әсіресе әлсіз процессорлы және аз жадты нетбуктарда маңызды еді. Starter редакциясы қолданушыларға Windows 7-нің жалпы тұрақтылығын және қарапайым интерфейсін ұсынып, құрылғының қуатын артық жүктемей жұмыс істеуге мүмкіндік берді.

Windows 7 Starter редакциясының лицензиялау түрі көбінесе OEM форматында болды. OEM лицензиясы дегеніміз — операциялық жүйе компьютер өндірушілері арқылы алдын ала орнатылып сатылатын лицензия. Windows 7 Starter жеке дүкендерде сирек сатылғанымен, Acer, [[Asus]], [[Hewlett-Packard|HP]], [[Dell]] және басқа да өндірушілердің нетбуктарында жиі кездесетін. Бұл жүйе арзанырақ болғандықтан, құрылғының жалпы бағасын төмен ұстауға мүмкіндік берді. [[Microsoft]] Starter редакциясы арқылы [[Linux]] жүйесі орнатылған арзан нетбуктармен бәсекелесуге тырысты, себебі сол кезде кейбір құрылғылар Ubuntu немесе басқа [[Linux]] дистрибутивтерімен сатылған болатын.

Windows 7 Starter редакциясында пайдаланушы тіркелгілерін басқару мүмкіндігі бар. Бірнеше пайдаланушыға арналған есепшоттар жасауға болады, әкімші және стандартты қолданушы құқықтарын бөлуге болады. Starter редакциясында [[User Account Control]] қызметі де жұмыс істейді. Бұл қызмет жүйеге өзгеріс енгізу кезінде пайдаланушыдан рұқсат сұрайды және қауіпсіздік деңгейін арттырады. Сонымен қатар Starter редакциясында [[Parental Controls]] құралдары бар. Бұл құрал ата-аналарға балалардың компьютерді қолдану уақытын шектеуге және белгілі бір бағдарламаларға кіруді бақылауға мүмкіндік береді.

Windows 7 Starter редакциясы үшін [[Microsoft]] компаниясы [[Windows Anytime Upgrade]] қызметін ұсынды. Бұл қызмет арқылы пайдаланушы Starter редакциясын жоғарырақ редакцияға ауыстыра алады. Мысалы, Home Premium немесе Professional редакциясына көшуге мүмкіндік болды. Бұл үшін қосымша лицензия кілтін сатып алу қажет. Жаңарту процесі кезінде жүйені қайта орнатудың қажеті болмады, тек лицензия ауыстырылып, қосымша функциялар автоматты түрде ашылатын. Бұл Starter қолданушылары үшін ыңғайлы шешім болды, себебі олар қажет болған жағдайда жүйенің толық мүмкіндіктерін сатып алып қолдана алды.

Windows 7 Starter редакциясының шектеулері кейбір қолданушыларды басқа редакцияларға көшуге мәжбүр етті. Мысалы, жұмыс үстелінің фон суретін өзгерту мүмкіндігі жоқ болғандықтан, пайдаланушылар арнайы үшінші тарап бағдарламаларын қолдануға тырысатын. Сонымен қатар [[Windows Aero]]   интерфейсінің жоқтығы және кейбір функциялардың болмауы да Starter редакциясын қарапайым деңгейде қалдырды. Бірақ Starter редакциясының негізгі мақсаты — ең төменгі деңгейдегі компьютерлерде Windows тәжірибесін беру болғандықтан, бұл шектеулер әдейі енгізілген еді.

Windows 7 Starter редакциясы Windows 7 жүйесінің басқа редакцияларымен салыстырғанда ең аз мүмкіндіктерге ие болса да, ол Windows 7 ядросының тұрақтылығы мен өнімділігін сақтап қалды. Starter жүйесі Windows Vista жүйесіне қарағанда жеңіл және жылдам жұмыс істеді. Бұл әсіресе Vista жүйесін көтере алмайтын әлсіз құрылғылар үшін пайдалы болды. Starter редакциясы [[Windows XP]] жүйесінен кейінгі кезеңде Windows интерфейсін жаңартуға мүмкіндік берді, бірақ [[Windows XP]]-ге қарағанда кейбір аппараттық талаптары жоғары болды.

Windows 7 Starter редакциясы қазіргі уақытта ресми түрде ескірген жүйе болып есептеледі. Microsoft Windows 7 жүйесіне негізгі қолдауды [[2015 жыл]]ы тоқтатты, ал кеңейтілген қолдауды [[2020 жыл]]дың [[14 қаңтар]]ында аяқтады. Бұл күннен кейін Windows 7 Starter үшін қауіпсіздік жаңартулары шығарылмайды. Сондықтан Windows 7 Starter жүйесін интернетке қосылып қолдану қауіпсіздік тұрғысынан қауіпті болуы мүмкін. Қауіпсіздік жаңартулары тоқтағаннан кейін жаңа осалдықтар түзетілмейді және жүйе вирустар мен шабуылдарға осал болады. Сол себепті қазіргі кезде Windows 7 Starter тек офлайн режимде немесе арнайы мақсатта ғана қолдануға ұсынылады.

Windows 7 Starter редакциясы көптеген қазіргі бағдарламалардың талаптарына сәйкес келмейді. Кейбір заманауи браузерлер Windows 7-ні қолдауды тоқтатты. Сонымен қатар көптеген бағдарламалар [[Windows 10]] немесе [[Windows 11]] жүйелерін талап етеді. Бұл Windows 7 Starter редакциясын күнделікті қолдануға қиындық туғызады. Бірақ ретро компьютерлермен айналысатын адамдар үшін Starter редакциясы қызықты болуы мүмкін, себебі ол әлсіз компьютерлерде Windows 7 интерфейсін қолдануға мүмкіндік береді. Кейбір пайдаланушылар оны ескі ойындарды немесе бағдарламаларды іске қосу үшін қолданады.

Windows 7 Starter редакциясы Windows тарихында нетбук дәуірімен тығыз байланысты. Нетбуктар [[2008 жыл|2008]]–[[2011 жыл]]дары өте танымал болды, бірақ кейіннен олардың орнын планшеттер және қуаттырақ ноутбуктар басты. Starter редакциясы сол кезеңдегі арзан құрылғылар нарығына арналған маңызды өнім болды. Ол Windows жүйесін арзанырақ құрылғыларда кең таратуға мүмкіндік берді. Microsoft Starter редакциясы арқылы пайдаланушыларға Windows интерфейсін ұсынды және Linux сияқты тегін жүйелермен бәсекеге түсті.

Қорытындылай келе, Windows 7 Starter — Windows 7 операциялық жүйесінің ең төменгі деңгейдегі редакциясы. Ол негізінен [[нетбук]] және әлсіз [[ноутбук]] құрылғыларына арналған. Оның негізгі артықшылығы жүйенің жеңіл жұмыс істеуі және қарапайым қолданушыларға қажетті базалық функцияларды беруінде. Бірақ оның кемшілігі көптеген мүмкіндіктердің жоқтығында, мысалы Aero интерфейсінің болмауы, жұмыс үстелін толық баптай алмау, [[Windows Media Center]] және кәсіби желілік функциялардың жоқтығы. Windows 7 Starter өзінің дәуірінде арзан құрылғылар үшін қолайлы шешім болғанымен, қазіргі уақытта ол ескірген жүйе ретінде қарастырылады және ресми қолдау тоқтағандықтан, қауіпсіздік мәселелері бар.

===Windows 7 Home Basic===
-------


Windows Home Basic — [[Microsoft]] компаниясы шығарған Windows 7 операциялық жүйесінің жеңілдетілген редакциясы. Бұл нұсқа негізінен үй қолданушыларына арналған және төмен немесе орта деңгейлі компьютерлерде жұмыс істеу үшін жасалған. Windows Home Basic редакциясы Windows 7 Starter нұсқасынан функционалдығы жоғары, бірақ Windows 7 Home Premium, Windows 7 Professional және Windows 7 Ultimate сияқты редакциялармен салыстырғанда кейбір функциялары шектеулі.

Home Basic редакциясы [[2009 жыл]]ы Windows 7 жүйесімен бірге нарыққа шықты. Ол барлық аймақтарда бірдей сатылмаған, көбіне дамушы мемлекеттерге бағытталған. Microsoft компаниясы Home Basic редакциясын арзан компьютерлерде қолдануға ыңғайлы ету үшін шығарды. Home Basic көбінесе жаңа ноутбуктарға немесе үстел компьютерлеріне алдын ала орнатылып сатылды. Дүкендерде бөлек лицензия ретінде сирек кездескен. OEM лицензиясы арқылы таралды.

Home Basic редакциясы Windows 7 ядросын қолданады және жүйенің негізгі құрылымы Windows 7 жүйесінің басқа редакцияларымен бірдей. Ол тұрақтылық пен өнімділік жағынан [[Windows Vista]] жүйесінен жақсы. Home Basic негізгі қызметтерді ұсынады: файлдарды басқару, бағдарламаларды орнату, интернетке қосылу, мультимедиа файлдарын ойнату және жүйені баптау. Windows Explorer, тапсырмалар тақтасы, [[Start мәзірі]] және басқару тақтасы Home Basic нұсқасында толық жұмыс істейді.

Home Basic интерфейсі қарапайым стильде көрсетіледі, Aero функциялары толық қолжетімді емес. Жүйеде фон суретін өзгертуге болады, бірақ кейбір визуалды эффектілер жоқ. Мультимедиа функциялары орташа деңгейде қамтамасыз етілген. Home Basic жүйесінде [[Windows Media Player]] бар, бірақ [[Windows Media Center]] жоқ. Пайдаланушылар мультимедианы стандартты ойнатқыш арқылы немесе үшінші тар[[Сурет:HelloWorld applet screenshot.png|нобай|277px|Home Basic-тегі терезе GUI-і]]ап бағдарламалары арқылы пайдалана алады.

Home Basic редакциясы желілік функциялар жағынан жеткілікті. Пайдаланушы [[Wi-Fi]] желілеріне қосыла алады, жергілікті желі арқылы файлдар алмасып, принтерлерді ортақ қолдана алады. Home Basic жүйесі 32-биттік немесе 64-биттік құрылғыларда жұмыс істей алады. 32-биттік нұсқалар жедел жадыны максимум 4 ГиБ дейін қолдай алады, ал 64-биттік жүйе одан көп жадыны пайдалана алады.

Home Basic редакциясы [[User Account Control]] арқылы қауіпсіздікті қамтамасыз етеді. [[Parental Controls]] функциясы арқылы ата-аналар балалардың компьютерді пайдалану уақытын шектей алады, белгілі бір бағдарламаларға кіруді бақылауға мүмкіндік береді. Home Basic редакциясында Windows Update арқылы қауіпсіздік жаңартулары алынады, бірақ BitLocker шифрлау технологиясы қолжетімді емес.

Windows Anytime Upgrade қызметі арқылы Starter немесе Home Basic қолданушылары Higher редакцияларға, мысалы Home Premium немесе Professional-ға көшу үшін лицензия сатып ала алады. Жаңарту кезінде жүйені қайта орнатудың қажеті жоқ, тек лицензия ауыстырылады, қосымша функциялар автоматты түрде ашылады.

Home Basic жүйесінде визуалды және мультимедиа шектеулері болса да, ол төмен қуатты нетбук немесе ноутбук құрылғыларында жақсы жұмыс істейді. Aero интерфейсінің болмауы, кейбір қызметтердің өшірілуі және визуалды эффектілердің аз болуы жүйенің жылдам жүктелуіне әсер етеді. Home Basic редакциясының басты артықшылығы — жеңіл, қарапайым интерфейс және негізгі функциялардың сақталуы.

Home Basic редакциясының шектеулері кейбір қолданушыларды Home Premium немесе Professional редакцияларына көшуге мәжбүр етті. Бұл шектеулерге Aero интерфейсінің толық болмауы, [[Windows Media Center]] функциясының жоқтығы, кәсіби желілік құралдардың болмауы жатады. Дегенмен Home Basic редакциясы арзан құрылғыларда Windows 7 интерфейсін тәжірибе жасауға мүмкіндік берді.

Қорытындылай келе, Windows Home Basic — Microsoft компаниясының Windows 7 жүйесінің жеңілдетілген редакциясы. Ол әсіресе төмен қуатты нетбук және ноутбук құрылғыларында жұмыс істеуге арналған. Оның басты артықшылығы — жеңіл, қарапайым интерфейс және негізгі қолданушы функцияларының сақталуы. Шектеулеріне қарамастан, Home Basic үй қолданушылары үшін қарапайым және тиімді шешім болды.

===Windows 7 Enterprise===
--------

Windows 7 Enterprise — Microsoft компаниясы шығарған Windows 7 операциялық жүйесінің корпоративтік редакциясы. Бұл нұсқа ірі ұйымдар мен кәсіпорындарға арналған және желілік, қауіпсіздік және әкімшілік мүмкіндіктерге кең қолжетімділікті қамтамасыз етеді. Windows 7 Enterprise редакциясы Windows 7 Professional редакциясынан жоғары, бірақ Windows 7 Ultimate сияқты барлық жеке функцияларды қамтитынын атап өту керек.

Enterprise редакциясы 2009 жылы Windows 7 жүйесімен бірге нарыққа шықты. Ол негізінен ірі компаниялар мен ұйымдарда Volume Licensing арқылы таратылады. Пайдаланушылар бұл редакцияны бөлек дүкеннен сатып ала алмайды. Enterprise корпоративтік желілерде жұмыс істеуге арналған мүмкіндіктермен жабдықталған.

Windows 7 Enterprise ядросын қолданады және жүйенің негізгі құрылымы Windows 7 жүйесінің басқа редакцияларымен бірдей. Ол тұрақтылық және өнімділік жағынан [[Windows Vista]] жүйесіне қарағанда жоғары. Enterprise редакциясы негізгі функцияларды қамтамасыз етеді: файлдарды басқару, бағдарламаларды орнату, интернетке қосылу, мультимедиа файлдарын ойнату және жүйені баптау. [[Windows Explorer]], тапсырмалар тақтасы, Start мәзірі және басқару тақтасы Enterprise редакциясында толық жұмыс істейді.

Enterprise интерфейсі Windows 7 стилінде көрсетіледі және барлық визуалды эффектілер мен [[Windows Aero]] функцияларын қолдайды. Aero интерфейсі арқылы терезелер мөлдір, анимациялар қосулы, жұмыс үстелін сәндеуге мүмкіндік бар. Мультимедиа функциялары толыққанды. Enterprise жүйесінде [[Windows Media Player]] және [[Windows Media Center]] бар, бұл пайдаланушыларға мультимедиа файлдарын стандартты және кеңейтілген түрде қолдануға мүмкіндік береді.

Enterprise редакциясы желілік функциялар жағынан толық. Пайдаланушы [[Wi-Fi]] және корпоративтік желілерге қосыла алады, файлдарды ортақ пайдалана алады, принтерлерді желі арқылы қолданады. Enterprise корпоративтік желілерде [[Active Directory]] қызметімен интеграцияланады. Бұл қызмет арқылы қолданушыларды басқару, құқықтарды тағайындау және қауіпсіздікті бақылау мүмкіндігі бар. Enterprise редакциясында Group Policy арқылы әкімшілік саясаттарды енгізуге болады.

Enterprise редакциясы 32-биттік және 64-биттік құрылғыларда жұмыс істей алады. 32-биттік жүйелер жедел жадыны максимум 4 ГБ дейін, ал 64-биттік жүйелер одан көп жадыны қолдануға мүмкіндік береді. Enterprise жүйесі көп ядролы процессорлармен және ірі жад көлемімен жұмыс істеуге арналған.

Enterprise редакциясы BitLocker шифрлау технологиясын қолдайды. Бұл деректерді қорғауға арналған негізгі құрал. Сонымен қатар, Encrypting File System (EFS) арқылы файлдарды шифрлау мүмкіндігі бар. User Account Control функциясы арқылы жүйенің қауіпсіздігін қамтамасыз етуге болады. Parental Controls функциясы корпоративтік ортада қолданылмайды, бірақ әкімшілік құқықтары бар пайдаланушылар үшін қауіпсіздік саясаттары қолданылады.

Windows Update арқылы Enterprise жаңартуларын алу мүмкіндігі бар. Жүйе автоматты жаңартуларға қосылып, қауіпсіздік патчтарын, қателерді түзетулер мен қызмет жаңартуларын алады. Enterprise редакциясы Windows XP Mode мүмкіндігін қолдайды, бұл ескі бағдарламаларды виртуалды түрде іске қосуға мүмкіндік береді.

Enterprise редакциясының негізгі артықшылығы — корпоративтік желілерде кеңейтілген басқару мүмкіндіктері. Ол Volume Activation арқылы лицензияланған ұйымдарға қолжетімді. Windows Anytime Upgrade Enterprise үшін қолданылады, бірақ көбіне ұйымдар Volume Licensing арқылы орнатады. Enterprise редакциясы Multi-Language User Interface (MUI) пакеттерін қолдайды, бұл әр түрлі тілдерде интерфейсті пайдалану мүмкіндігін береді.

Enterprise редакциясы виртуализация құралдарын қолдайды. Windows Virtual PC және DirectAccess функциялары арқылы ұйымдарда қашықтықтан жұмыс істеу, корпоративтік желіге қауіпсіз қосылу мүмкіндігі бар. BranchCache қызметі арқылы деректерді локалды сақтау және желі тиімділігін арттыру мүмкіндігі қамтамасыз етіледі. AppLocker функциясы арқылы қолданушылардың қолданбаларды іске қосуына шектеу қоюға болады.

Enterprise редакциясы корпоративтік қауіпсіздікті, желілік басқаруды және үлкен ұйымдарға арналған толық функционалды интерфейсті қамтамасыз етеді. Ол Aero, мультимедиа, виртуализация және тіл пакеттері сияқты барлық функцияларды қолдайды. Бұл редакция ірі компаниялар үшін Windows 7 жүйесінің ең толық және икемді нұсқасы болып саналады.

===Windows 7 Ultimate===
----------
 
Windows 7 Ultimate — [[Microsoft]] компаниясы шығарған Windows 7 операциялық жүйесінің ең толық редакциясы. Бұл нұсқа үй және корпоративтік қолданушыларға арналған. Ultimate редакциясы барлық негізгі және кеңейтілген функцияларды қамтиды. Windows 7 Ultimate Windows 7 Home Premium және Windows 7 Professional редакцияларына қарағанда толық функционалды болып саналады. Ultimate редакциясы барлық визуалды эффектілер, мультимедиа мүмкіндіктері және корпоративтік функцияларды қолдайды.

Windows 7 Ultimate [[2009 жыл]]ы Windows 7 жүйесімен бірге нарыққа шықты. Бұл редакция әр түрлі тілдік пакеттерді қолдайды және Multi-Language User Interface (MUI) арқылы интерфейсті әр түрлі тілдерде пайдалануға мүмкіндік береді. Ultimate редакциясы негізінен үй қолданушылары мен шағын ұйымдарға арналған, бірақ ірі компанияларда корпоративтік лицензия арқылы да қолданылуы мүмкін.

Ultimate редакциясы Windows 7 ядросын қолданады және жүйенің негізгі құрылымы Windows 7 жүйесінің басқа редакцияларымен бірдей. Ол тұрақтылық және өнімділік жағынан [[Windows Vista]] жүйесінен жоғары. Ultimate негізгі қызметтерді ұсынады: файлдарды басқару, бағдарламаларды орнату, интернетке қосылу, мультимедиа файлдарын ойнату және жүйені баптау. [[Windows Explorer]], тапсырмалар тақтасы, [[Start мәзірі]] және басқару тақтасы толық жұмыс істейді.

Ultimate интерфейсі Windows 7 стилінде көрсетіледі және барлық визуалды эффектілерді қолдайды. [[Windows Aero]] интерфейсі терезелердің мөлдірлігін, анимацияны және жұмыс үстелін сәндеуді қамтамасыз етеді. Мультимедиа функциялары толыққанды. Ultimate редакциясында [[Windows Media Player]] және [[Windows Media Center]] бар. Бұл пайдаланушыларға мультимедиа файлдарын стандартты және кеңейтілген түрде ойнатуға мүмкіндік береді.

Ultimate редакциясы желілік мүмкіндіктерді толық қамтамасыз етеді. Пайдаланушы [[Wi-Fi]] және корпоративтік желілерге қосыла алады, файлдарды ортақ пайдалана алады, принтерлерді желі арқылы қолданады. Ultimate корпоративтік желілерде [[Active Directory]] қызметімен интеграцияланады. [[Group Policy]] арқылы әкімшілік саясаттарды енгізу мүмкіндігі бар. Enterprise сияқты, Ultimate редакциясы Volume Activation немесе Windows Anytime Upgrade арқылы лицензиялана алады.

Ultimate редакциясы 32-биттік және 64-биттік құрылғыларда жұмыс істей алады. 32-биттік жүйелер жедел жадыны максимум 4 ГБ дейін қолданса, 64-биттік жүйелер одан көп жадыны қолдай алады. Ultimate көп ядролы процессорлармен және үлкен жад көлемімен үйлесімді жұмыс істейді.

Ultimate редакциясы BitLocker шифрлау технологиясын қолдайды, бұл деректерді қорғауға арналған негізгі құрал болып табылады. Сонымен қатар Encrypting File System (EFS) арқылы файлдарды шифрлауға мүмкіндік бар. [[User Account Control]] функциясы арқылы жүйенің қауіпсіздігі қамтамасыз етіледі. [[Parental Controls]] функциясы арқылы ата-аналар балалардың компьютерді пайдалану уақытын шектей алады, белгілі бір бағдарламаларға кіруді бақылауға болады.

[[Windows Update]] арқылы Ultimate редакциясы автоматты түрде жаңартулар алады. Жүйе қауіпсіздік патчтарын, қателерді түзету және қызмет жаңартуларын орнатады. Ultimate редакциясы Windows XP Mode мүмкіндігін қолдайды, бұл ескі бағдарламаларды виртуалды түрде іске қосуға мүмкіндік береді.

Ultimate редакциясының артықшылығы — толық функционалды интерфейс, барлық визуалды және мультимедиа мүмкіндіктері, корпоративтік және жеке қолданушыларға арналған толық құралдар. Бұл редакция Multi-Language User Interface пакеттерін қолдайды, Aero интерфейсін пайдаланады, виртуализация және BitLocker сияқты барлық функцияларды қамтиды. Ultimate редакциясы Windows 7 жүйесінің ең толық және икемді нұсқасы болып есептеледі.
[[Сурет:Finished step.jpg|нобай|277px|Ultimate түріндегі GUI. diskpart.exe мен cmd.exe терезелері орналасқан. Aero қосылған]]
Windows 7 Ultimate корпоративтік және үй қолданушылары үшін теңдессіз мүмкіндіктерді ұсынады. Ол барлық негізгі қызметтерді, визуалды эффектілерді, мультимедиа функцияларын, желілік және қауіпсіздік құралдарын біріктіреді. Ultimate редакциясы барлық тілдік пакеттерді қолдап, кеңейтілген лицензиялау және виртуализация мүмкіндіктерін ұсынады.

Ultimate редакциясы Windows Anytime Upgrade қызметін қолдайды. Бұл қызмет арқылы басқа Windows 7 редакцияларынан Ultimate редакциясына көшуге болады. Лицензия сатып алғаннан кейін қосымша функциялар автоматты түрде ашылады. Ultimate редакциясы үй, шағын және орта ұйымдарда толық функционалды Windows 7 тәжірибесін қамтамасыз етеді.

Windows 7 Ultimate — Microsoft компаниясының Windows 7 жүйесінің ең толық редакциясы. Ол барлық визуалды, мультимедиа, желілік және қауіпсіздік функцияларын қамтиды. Ultimate редакциясы әр түрлі тілдерде интерфейс ұсынуға, виртуализация құралдарын қолдануға және деректерді қорғау мүмкіндігін қамтамасыз етуге арналған. Бұл редакция Windows 7 жүйесінің барлық функцияларын қолдануға мүмкіндік береді. &lt;ref&gt;[https://www.scribd.com/document/159875803/History-of-Microsoft-Windows Windows тарихы (арасында кейбір ақпараттар)]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://petri.com/windows-7-editions-comparison/ Windows 7 Релиз нұсқалары]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.cnet.com/tech/services-and-software/windows-7-starter-edition-explained/ Windows 7 Starter ақпарат (1-)]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://technologizer.com/2009/04/22/windows-7-starter-edition-its-trialware/index.html Windows 7 Starter ақпарат (2-)]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.brevis.ru/software/microsoft/operating-systems/windows-7-home-basic Windows 7 Home-Basic ақпарат (орысша 1-)]&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;[https://www.about-win7.com/windows-7-home-basic.html Home basic нұсқасының қолданылым, функциялары]&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;[https://www.pcworld.com/article/527623/windows7-7.html Windows 7-нің 6 нұсқасының баяндамасы]&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==

&lt;references/&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[Windows XP]]
* [[Windows Vista]]
* [[Windows 8]]
[[Санат:Операциялық жүйелер]]</text>
      <sha1>mubsf7ate0i8a30zya7iyj2hvryhrcr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575728</id>
      <parentid>3575726</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T20:06:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3575728</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51833" sha1="7obwaerxw9q7e24r9uvema7w29yi9gd" xml:space="preserve">'''Windows 7''' - [[Microsoft|Microsoft корпорациясының]] отбасындағы, [[компьютер|компьютерлерге]] арналған операциялық жүйесі. 

{{Операциялық жүйе
| Аты                       = &lt;center&gt;
&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;Windows 7&lt;/span&gt;
&lt;/center&gt;
|-
| Отбасысы             = Microsoft Windows
| Логотипі               = 
| Скриншоты          = 
| Атауы                  = Windows 7 жұмыс үстелі
| Жасаушы             = [[Microsoft]]
| Сайты                  = [https://www.microsoft.com/windows7 Official website]
| Жағдайы             = Жұмысын аяқтаған&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.microsoft.com/resources/sharedsource/windowslp.mspx|title=Windows Licensing Programs|publisher=[[Microsoft]]|accessdate=2008-09-21|date=June 2011}}&lt;/ref&gt;
| Лицензиясы               = Меншік бағдарламалық жасақтама
| Компьютерлік платформасы  = [[IA-32]] және [[x86]] (32-биттік жүйе), [[x64]] (64-биттік жүйе)
| Жаңарту тәсілі           = [[Windows Update]], [[System Center Configuration Manager|SCCM]]
| Ядро типі                = [[Hybrid kernel|Hybrid]]
| Негізгі шыққан күні       = 22 қазан 2009
| Ескеру                    = Өнім өмірлік циклі [[14 қаңтар]] [[2020 жыл|2020]]-да аяқталды
}}
==Шығару күні және танымалдық ==

Oперациялық жүйе [[22 қазан]]да [[2009 жыл]]ғы сатылымға шықты.Web Analytics [EN] айтуынша, Интернетке кіру үшін операциялық жүйелердің әлемде қолданылатын арасында Windows 7 желтоқсан [[2015 жыл|2015]] үлесінің ▼ 37,0% құрады. [[Windows XP]] - осы өлшем бойынша, ол 2011 жылдың тамыз, алдыңғы көшбасшы ұрып, бірінші орында тұр.
[[Сурет:Windows 7 Calculator.png|Windows 7 есептегі|нобай|122px]]
==Негізгі ерекшеліктері==
Бұл операциялық жүйеге  Unicode 5.1 қолданады. Іздеу панелі Instant Search қазір көп тілдерді таниды.
Операциялық жүйенің барлық нұсқалары 50 жаңа қаріптерді қамтиды. Windows 7 - көрсету үшін латын қарағанда Латын тіліне жатпайтын таңбаларды көрсету үшін көп қаріптерді қамтитын Windows алғашқы нұсқасы.

==Нұсқалары==

===Windows 7 Starter===
----------
Windows 7 Starter — [[Microsoft]] компаниясы шығарған [[Windows 7]] операциялық жүйесінің ең қарапайым және ең төменгі деңгейдегі редакциясы. Бұл нұсқа негізінен әлсіз компьютерлерге, әсіресе [[нетбук]] сияқты құрылғыларға арналған. Windows 7 Starter толық функционалды Windows 7 редакцияларымен салыстырғанда мүмкіндіктері азайтылған және көптеген қосымша функциялары алып тасталған. Ол пайдаланушыға негізгі жүйелік мүмкіндіктерді береді, бірақ интерфейсті кеңейтіп баптау, мультимедиа қызметтері және кәсіби қолдануға арналған функциялар бойынша шектеулері көп болады. Windows 7 Starter көбінесе арзан құрылғыларға алдын ала орнатылып сатылатын OEM нұсқа ретінде таралды.

Windows 7 Starter [[2009 жыл]]ы Windows 7 жүйесімен бірге шығарылды. Ол Windows 7 Home Basic, Home Premium, Professional және Ultimate редакцияларымен қатар ұсынылды. Дегенмен Starter редакциясының басты ерекшелігі — оның кең таралуы көбінесе дүкенде бөлек сатылым арқылы емес, компьютер өндірушілерінің құрылғыларына алдын ала орнатылған түрде жүзеге асуы болды. Starter нұсқасы ең алдымен арзанырақ құрылғылар нарығына бағытталды. Ол кезеңде [[нетбук]] деп аталатын шағын ноутбуктар кеңінен таралған еді. Нетбуктардың процессор қуаты төмен, жедел жады көлемі аз, қатқыл дискі көлемі шектеулі болатын. Сол себепті Windows 7 Starter жүйесі ресурстарды аз пайдаланатын, жеңілдетілген жүйе ретінде жасалды.

Windows 7 Starter редакциясы Windows 7 ядросын пайдаланады және жүйенің негізі басқа редакциялармен бірдей. Яғни, ішкі құрылымы жағынан ол Windows 7 отбасына жатады және Windows 7-нің негізгі компоненттерін қолданады. Бірақ Starter редакциясында көптеген визуалды және функционалды мүмкіндіктер қысқартылған. Бұл қысқарту әлсіз құрылғыларда өнімділікті арттыру және жүйенің тұрақты жұмыс істеуін қамтамасыз ету мақсатында жасалды. Starter редакциясы көптеген қолданушылар үшін интернетке шығу, мәтін жазу, электрондық пошта қолдану және қарапайым тапсырмаларды орындау сияқты күнделікті әрекеттер үшін жеткілікті болды.

Windows 7 Starter интерфейсі Windows 7-ге ұқсас болғанымен, графикалық мүмкіндіктері шектеулі. Starter редакциясында [[Windows Aero]] интерфейсі жоқ. [[Windows Aero]] — [[Windows Vista]] және Windows 7 жүйелерінде қолданылған көрнекі интерфейс технологиясы. Оның құрамына мөлдір терезелер, анимацияланған ауысулар, алдын ала көрініс беру, терезелерді экранда ыңғайлы орналастыру және басқа да визуалды элементтер кіретін. Starter редакциясында Aero функциялары болмағандықтан, жүйе қарапайым классикалық стильге жақын интерфейсті қолданады. Бұл өзгеріс жүйеге түсетін графикалық жүктемені азайтады және әлсіз видеокарта немесе интеграцияланған графикасы бар құрылғыларда өнімділікті жақсартады.

Windows 7 Starter редакциясының ең белгілі шектеулерінің бірі — жұмыс үстелінің фон суретін стандартты тәсілмен өзгерту мүмкіндігінің жоқтығы. Starter редакциясында пайдаланушы әдеттегі басқару мәзірі арқылы обои қоюды өзгерте алмайды. Басқа редакцияларда фон суретті оңай ауыстыруға болады, ал Starter редакциясында бұл функция әдейі өшірілген. Бұл Microsoft компаниясының Starter редакциясын басқа редакциялардан айыру және қолданушыларды қымбат редакцияларға көшуге ынталандыру саясатының бір бөлігі болды. Дегенмен кейбір пайдаланушылар үшін бұл маңызды шектеу емес, себебі Starter редакциясы негізінен қарапайым қолдануға арналған еді.

Windows 7 Starter тек 32-биттік архитектурада шығарылды. Яғни, ол 64-биттік нұсқада қолжетімді болмады. Бұл да оның төмен ресурсты құрылғыларға бағытталғанын көрсетеді. 32-биттік жүйелерде жедел жадыны қолдану шектеулі болады. Starter редакциясы әдетте 2 гигабайт жедел жадыға дейінгі құрылғыларда жұмыс істеуге бағытталған. Кейбір құрылғыларда 1 ГиБ RAM жиі кездесетін. 64-биттік жүйе үлкен жадты қолдайды, бірақ Starter редакциясында бұл мүмкін емес еді. Сондықтан Windows 7 Starter заманауи құрылғыларға емес, әлсіз техникалық сипаттамалары бар нетбуктарға арналған.

Windows 7 Starter редакциясы негізгі функцияларды қамтамасыз етеді. Оның құрамында [[Windows Explorer]], [[Start мәзірі]], тапсырмалар тақтасы, басқару тақтасы және жүйелік баптаулар бар. Пайдаланушы файлдармен жұмыс істей алады, интернетке қосыла алады, бағдарламаларды орната алады және қолдана алады. Starter редакциясында интернетке қосылу үшін [[Internet Explorer]] браузері әдепкі түрде орнатылған. Сонымен қатар пайдаланушы басқа браузерлерді де орната алады. Жүйеде файлдарды басқару, папкалар құру, флешка қолдану және желілік функциялар бар. Бұл жағынан Starter редакциясы Windows 7 жүйесінің толық мүмкіндіктерін базалық деңгейде сақтайды.

Windows 7 Starter редакциясында мультимедиа мүмкіндіктері шектеулі. Онда [[Windows Media Center]] жоқ. Windows Media Center — теледидар көру, медиа кітапхананы басқару, фильмдер мен музыка ұйымдастыру және бейне жазу сияқты қызметтерді біріктіретін мультимедиа платформасы. Бұл бағдарлама Home Premium және одан жоғары редакцияларда бар. Starter редакциясында мультимедианы басқару тек [[Windows Media Player]] арқылы жүзеге асады. Windows Media Player музыка тыңдау және бейне көру мүмкіндігін береді, бірақ Media Center сияқты кеңейтілген интерфейс пен теледидар қызметтері жоқ.

Windows 7 Starter редакциясында кейбір кәсіби функциялар қолжетімді емес. Мысалы, доменге қосылу функциясы жоқ. [[Домен]] — корпоративтік желілерде компьютерлерді орталықтан басқаруға арналған жүйе. Бұл мүмкіндік Windows 7 Professional, Enterprise және Ultimate редакцияларында болады. Starter редакциясында доменге қосылу болмағандықтан, ол кеңсе және корпоративтік ортаға арналмаған. Ол тек үй жағдайында және жеке қолданушылар үшін ыңғайлы. Сонымен қатар Starter редакциясында [[Group Policy]] сияқты әкімшілік құралдар жоқ, бұл да оны кәсіби қолдануға жарамсыз етеді.

Windows 7 Starter редакциясында [[Remote Desktop]] функциясы толық іске аспайды. Remote Desktop — басқа компьютерге қашықтан қосылып басқаруға мүмкіндік беретін технология. Starter редакциясында Remote Desktop клиенті ретінде қосылып жұмыс істеуге болады, бірақ Starter орнатылған компьютерге сырттан қосылып басқару мүмкіндігі жоқ. Бұл функция Windows 7 Professional және Ultimate редакцияларында толық қолжетімді. Starter редакциясы арқылы пайдаланушы басқа компьютерге қосыла алады, бірақ Starter жүйесінің өзі қашықтан басқарылатын сервер бола алмайды.

Windows 7 Starter редакциясында қауіпсіздік құралдары Windows 7 жүйесінің жалпы қауіпсіздік құрылымына сүйенеді. Онда [[Windows Firewall]] және [[Windows Defender]] сияқты негізгі қорғаныс қызметтері бар. Starter редакциясы [[Windows Update]] арқылы жаңартулар алып тұра алады. Бұл оның маңызды артықшылығы болып саналады, себебі жеңілдетілген редакция болса да, қауіпсіздік жаңартулары арқылы жүйені қорғау мүмкіндігі бар. Бірақ Starter редакциясында кейбір кеңейтілген қауіпсіздік құралдары жоқ. Мысалы, [[BitLocker]] шифрлау технологиясы Starter редакциясында қолжетімді емес. [[BitLocker]] тек Ultimate және Enterprise редакцияларында бар. Starter редакциясында дискті толық шифрлау мүмкіндігі болмағандықтан, деректерді қорғау деңгейі төмендеу болуы мүмкін.

Windows 7 Starter редакциясы көптеген стандартты бағдарламаларды орнатуға мүмкіндік береді. Пайдаланушы [[Microsoft Office]] сияқты бағдарламаларды қолдана алады немесе тегін офистік бағдарламаларды орната алады. Сонымен қатар сурет қарау бағдарламалары, архиваторлар және медиа плеерлер жұмыс істей алады. Дегенмен құрылғының техникалық қуаты төмен болғандықтан, ауыр бағдарламалар Starter орнатылған нетбуктарда баяу жұмыс істеуі мүмкін. Мысалы, заманауи ойындар немесе үлкен көлемдегі графикалық редакторлар Starter жүйесі орнатылған құрылғыларда тиімді жұмыс істемейді. Бұл Windows 7 Starter редакциясының негізгі қолдану саласы жеңіл жұмыс екенін көрсетеді.

Windows 7 Starter редакциясында виртуализация мүмкіндіктері де шектеулі. Windows 7 Professional және Ultimate редакцияларында [[Windows Virtual PC]] және [[Windows XP Mode]] сияқты функциялар бар. XP Mode — [[Windows XP]] жүйесін виртуалдық ортада іске қосып, ескі бағдарламаларды қолдануға мүмкіндік беретін құрал. Starter редакциясында бұл мүмкіндік жоқ. Сондықтан ескі бағдарламаларды арнайы режимде іске қосу Starter редакциясында қиын болуы мүмкін. Бұл да Starter редакциясының қарапайым қолдануға арналғанын білдіреді.

Windows 7 Starter редакциясы желілік мүмкіндіктерді базалық деңгейде қолдайды. Ол Wi-Fi желілеріне қосыла алады, үй желісін құра алады және интернетті қолдануға мүмкіндік береді. Starter редакциясында [[HomeGroup]] функциясы бар. HomeGroup арқылы үй ішіндегі компьютерлер арасында файлдар мен принтерлерді бөлісуге болады. Бұл функция Starter редакциясында қолданушылар үшін пайдалы болды, себебі ол үй жағдайында желі арқылы файл алмасуды жеңілдетті. Бірақ Starter редакциясында корпоративтік желіге арналған кеңейтілген құралдар жоқ болғандықтан, кәсіби желілерде қолдану шектеулі болды.

Windows 7 Starter редакциясының өнімділігі көбінесе оның жеңілдетілген құрылымына байланысты жақсы болып көрінді. [[Windows Aero]] интерфейсінің жоқтығы, кейбір қызметтердің өшірілуі және визуалды эффектілердің аз болуы жүйенің жылдам жүктелуіне әсер етті. Бұл әсіресе әлсіз процессорлы және аз жадты нетбуктарда маңызды еді. Starter редакциясы қолданушыларға Windows 7-нің жалпы тұрақтылығын және қарапайым интерфейсін ұсынып, құрылғының қуатын артық жүктемей жұмыс істеуге мүмкіндік берді.

Windows 7 Starter редакциясының лицензиялау түрі көбінесе OEM форматында болды. OEM лицензиясы дегеніміз — операциялық жүйе компьютер өндірушілері арқылы алдын ала орнатылып сатылатын лицензия. Windows 7 Starter жеке дүкендерде сирек сатылғанымен, Acer, [[Asus]], [[Hewlett-Packard|HP]], [[Dell]] және басқа да өндірушілердің нетбуктарында жиі кездесетін. Бұл жүйе арзанырақ болғандықтан, құрылғының жалпы бағасын төмен ұстауға мүмкіндік берді. [[Microsoft]] Starter редакциясы арқылы [[Linux]] жүйесі орнатылған арзан нетбуктармен бәсекелесуге тырысты, себебі сол кезде кейбір құрылғылар Ubuntu немесе басқа [[Linux]] дистрибутивтерімен сатылған болатын.

Windows 7 Starter редакциясында пайдаланушы тіркелгілерін басқару мүмкіндігі бар. Бірнеше пайдаланушыға арналған есепшоттар жасауға болады, әкімші және стандартты қолданушы құқықтарын бөлуге болады. Starter редакциясында [[User Account Control]] қызметі де жұмыс істейді. Бұл қызмет жүйеге өзгеріс енгізу кезінде пайдаланушыдан рұқсат сұрайды және қауіпсіздік деңгейін арттырады. Сонымен қатар Starter редакциясында [[Parental Controls]] құралдары бар. Бұл құрал ата-аналарға балалардың компьютерді қолдану уақытын шектеуге және белгілі бір бағдарламаларға кіруді бақылауға мүмкіндік береді.

Windows 7 Starter редакциясы үшін [[Microsoft]] компаниясы [[Windows Anytime Upgrade]] қызметін ұсынды. Бұл қызмет арқылы пайдаланушы Starter редакциясын жоғарырақ редакцияға ауыстыра алады. Мысалы, Home Premium немесе Professional редакциясына көшуге мүмкіндік болды. Бұл үшін қосымша лицензия кілтін сатып алу қажет. Жаңарту процесі кезінде жүйені қайта орнатудың қажеті болмады, тек лицензия ауыстырылып, қосымша функциялар автоматты түрде ашылатын. Бұл Starter қолданушылары үшін ыңғайлы шешім болды, себебі олар қажет болған жағдайда жүйенің толық мүмкіндіктерін сатып алып қолдана алды.

Windows 7 Starter редакциясының шектеулері кейбір қолданушыларды басқа редакцияларға көшуге мәжбүр етті. Мысалы, жұмыс үстелінің фон суретін өзгерту мүмкіндігі жоқ болғандықтан, пайдаланушылар арнайы үшінші тарап бағдарламаларын қолдануға тырысатын. Сонымен қатар [[Windows Aero]]   интерфейсінің жоқтығы және кейбір функциялардың болмауы да Starter редакциясын қарапайым деңгейде қалдырды. Бірақ Starter редакциясының негізгі мақсаты — ең төменгі деңгейдегі компьютерлерде Windows тәжірибесін беру болғандықтан, бұл шектеулер әдейі енгізілген еді.

Windows 7 Starter редакциясы Windows 7 жүйесінің басқа редакцияларымен салыстырғанда ең аз мүмкіндіктерге ие болса да, ол Windows 7 ядросының тұрақтылығы мен өнімділігін сақтап қалды. Starter жүйесі Windows Vista жүйесіне қарағанда жеңіл және жылдам жұмыс істеді. Бұл әсіресе Vista жүйесін көтере алмайтын әлсіз құрылғылар үшін пайдалы болды. Starter редакциясы [[Windows XP]] жүйесінен кейінгі кезеңде Windows интерфейсін жаңартуға мүмкіндік берді, бірақ [[Windows XP]]-ге қарағанда кейбір аппараттық талаптары жоғары болды.

Windows 7 Starter редакциясы қазіргі уақытта ресми түрде ескірген жүйе болып есептеледі. Microsoft Windows 7 жүйесіне негізгі қолдауды [[2015 жыл]]ы тоқтатты, ал кеңейтілген қолдауды [[2020 жыл]]дың [[14 қаңтар]]ында аяқтады. Бұл күннен кейін Windows 7 Starter үшін қауіпсіздік жаңартулары шығарылмайды. Сондықтан Windows 7 Starter жүйесін интернетке қосылып қолдану қауіпсіздік тұрғысынан қауіпті болуы мүмкін. Қауіпсіздік жаңартулары тоқтағаннан кейін жаңа осалдықтар түзетілмейді және жүйе вирустар мен шабуылдарға осал болады. Сол себепті қазіргі кезде Windows 7 Starter тек офлайн режимде немесе арнайы мақсатта ғана қолдануға ұсынылады.

Windows 7 Starter редакциясы көптеген қазіргі бағдарламалардың талаптарына сәйкес келмейді. Кейбір заманауи браузерлер Windows 7-ні қолдауды тоқтатты. Сонымен қатар көптеген бағдарламалар [[Windows 10]] немесе [[Windows 11]] жүйелерін талап етеді. Бұл Windows 7 Starter редакциясын күнделікті қолдануға қиындық туғызады. Бірақ ретро компьютерлермен айналысатын адамдар үшін Starter редакциясы қызықты болуы мүмкін, себебі ол әлсіз компьютерлерде Windows 7 интерфейсін қолдануға мүмкіндік береді. Кейбір пайдаланушылар оны ескі ойындарды немесе бағдарламаларды іске қосу үшін қолданады.

Windows 7 Starter редакциясы Windows тарихында нетбук дәуірімен тығыз байланысты. Нетбуктар [[2008 жыл|2008]]–[[2011 жыл]]дары өте танымал болды, бірақ кейіннен олардың орнын планшеттер және қуаттырақ ноутбуктар басты. Starter редакциясы сол кезеңдегі арзан құрылғылар нарығына арналған маңызды өнім болды. Ол Windows жүйесін арзанырақ құрылғыларда кең таратуға мүмкіндік берді. Microsoft Starter редакциясы арқылы пайдаланушыларға Windows интерфейсін ұсынды және Linux сияқты тегін жүйелермен бәсекеге түсті.

Қорытындылай келе, Windows 7 Starter — Windows 7 операциялық жүйесінің ең төменгі деңгейдегі редакциясы. Ол негізінен [[нетбук]] және әлсіз [[ноутбук]] құрылғыларына арналған. Оның негізгі артықшылығы жүйенің жеңіл жұмыс істеуі және қарапайым қолданушыларға қажетті базалық функцияларды беруінде. Бірақ оның кемшілігі көптеген мүмкіндіктердің жоқтығында, мысалы Aero интерфейсінің болмауы, жұмыс үстелін толық баптай алмау, [[Windows Media Center]] және кәсіби желілік функциялардың жоқтығы. Windows 7 Starter өзінің дәуірінде арзан құрылғылар үшін қолайлы шешім болғанымен, қазіргі уақытта ол ескірген жүйе ретінде қарастырылады және ресми қолдау тоқтағандықтан, қауіпсіздік мәселелері бар.

===Windows 7 Home Basic===
-------


Windows Home Basic — [[Microsoft]] компаниясы шығарған Windows 7 операциялық жүйесінің жеңілдетілген редакциясы. Бұл нұсқа негізінен үй қолданушыларына арналған және төмен немесе орта деңгейлі компьютерлерде жұмыс істеу үшін жасалған. Windows Home Basic редакциясы Windows 7 Starter нұсқасынан функционалдығы жоғары, бірақ Windows 7 Home Premium, Windows 7 Professional және Windows 7 Ultimate сияқты редакциялармен салыстырғанда кейбір функциялары шектеулі.

Home Basic редакциясы [[2009 жыл]]ы Windows 7 жүйесімен бірге нарыққа шықты. Ол барлық аймақтарда бірдей сатылмаған, көбіне дамушы мемлекеттерге бағытталған. Microsoft компаниясы Home Basic редакциясын арзан компьютерлерде қолдануға ыңғайлы ету үшін шығарды. Home Basic көбінесе жаңа ноутбуктарға немесе үстел компьютерлеріне алдын ала орнатылып сатылды. Дүкендерде бөлек лицензия ретінде сирек кездескен. OEM лицензиясы арқылы таралды.

Home Basic редакциясы Windows 7 ядросын қолданады және жүйенің негізгі құрылымы Windows 7 жүйесінің басқа редакцияларымен бірдей. Ол тұрақтылық пен өнімділік жағынан [[Windows Vista]] жүйесінен жақсы. Home Basic негізгі қызметтерді ұсынады: файлдарды басқару, бағдарламаларды орнату, интернетке қосылу, мультимедиа файлдарын ойнату және жүйені баптау. Windows Explorer, тапсырмалар тақтасы, [[Start мәзірі]] және басқару тақтасы Home Basic нұсқасында толық жұмыс істейді.

Home Basic интерфейсі қарапайым стильде көрсетіледі, Aero функциялары толық қолжетімді емес. Жүйеде фон суретін өзгертуге болады, бірақ кейбір визуалды эффектілер жоқ. Мультимедиа функциялары орташа деңгейде қамтамасыз етілген. Home Basic жүйесінде [[Windows Media Player]] бар, бірақ [[Windows Media Center]] жоқ. Пайдаланушылар мультимедианы стандартты ойнатқыш арқылы немесе үшінші тар[[Сурет:HelloWorld applet screenshot.png|нобай|277px|Home Basic-тегі терезе GUI-і]]ап бағдарламалары арқылы пайдалана алады.

Home Basic редакциясы желілік функциялар жағынан жеткілікті. Пайдаланушы [[Wi-Fi]] желілеріне қосыла алады, жергілікті желі арқылы файлдар алмасып, принтерлерді ортақ қолдана алады. Home Basic жүйесі 32-биттік немесе 64-биттік құрылғыларда жұмыс істей алады. 32-биттік нұсқалар жедел жадыны максимум 4 ГиБ дейін қолдай алады, ал 64-биттік жүйе одан көп жадыны пайдалана алады.

Home Basic редакциясы [[User Account Control]] арқылы қауіпсіздікті қамтамасыз етеді. [[Parental Controls]] функциясы арқылы ата-аналар балалардың компьютерді пайдалану уақытын шектей алады, белгілі бір бағдарламаларға кіруді бақылауға мүмкіндік береді. Home Basic редакциясында Windows Update арқылы қауіпсіздік жаңартулары алынады, бірақ BitLocker шифрлау технологиясы қолжетімді емес.

Windows Anytime Upgrade қызметі арқылы Starter немесе Home Basic қолданушылары Higher редакцияларға, мысалы Home Premium немесе Professional-ға көшу үшін лицензия сатып ала алады. Жаңарту кезінде жүйені қайта орнатудың қажеті жоқ, тек лицензия ауыстырылады, қосымша функциялар автоматты түрде ашылады.

Home Basic жүйесінде визуалды және мультимедиа шектеулері болса да, ол төмен қуатты нетбук немесе ноутбук құрылғыларында жақсы жұмыс істейді. Aero интерфейсінің болмауы, кейбір қызметтердің өшірілуі және визуалды эффектілердің аз болуы жүйенің жылдам жүктелуіне әсер етеді. Home Basic редакциясының басты артықшылығы — жеңіл, қарапайым интерфейс және негізгі функциялардың сақталуы.

Home Basic редакциясының шектеулері кейбір қолданушыларды Home Premium немесе Professional редакцияларына көшуге мәжбүр етті. Бұл шектеулерге Aero интерфейсінің толық болмауы, [[Windows Media Center]] функциясының жоқтығы, кәсіби желілік құралдардың болмауы жатады. Дегенмен Home Basic редакциясы арзан құрылғыларда Windows 7 интерфейсін тәжірибе жасауға мүмкіндік берді.

Қорытындылай келе, Windows Home Basic — Microsoft компаниясының Windows 7 жүйесінің жеңілдетілген редакциясы. Ол әсіресе төмен қуатты нетбук және ноутбук құрылғыларында жұмыс істеуге арналған. Оның басты артықшылығы — жеңіл, қарапайым интерфейс және негізгі қолданушы функцияларының сақталуы. Шектеулеріне қарамастан, Home Basic үй қолданушылары үшін қарапайым және тиімді шешім болды.

===Windows 7 Enterprise===
--------

Windows 7 Enterprise — Microsoft компаниясы шығарған Windows 7 операциялық жүйесінің корпоративтік редакциясы. Бұл нұсқа ірі ұйымдар мен кәсіпорындарға арналған және желілік, қауіпсіздік және әкімшілік мүмкіндіктерге кең қолжетімділікті қамтамасыз етеді. Windows 7 Enterprise редакциясы Windows 7 Professional редакциясынан жоғары, бірақ Windows 7 Ultimate сияқты барлық жеке функцияларды қамтитынын атап өту керек.

Enterprise редакциясы 2009 жылы Windows 7 жүйесімен бірге нарыққа шықты. Ол негізінен ірі компаниялар мен ұйымдарда Volume Licensing арқылы таратылады. Пайдаланушылар бұл редакцияны бөлек дүкеннен сатып ала алмайды. Enterprise корпоративтік желілерде жұмыс істеуге арналған мүмкіндіктермен жабдықталған.

Windows 7 Enterprise ядросын қолданады және жүйенің негізгі құрылымы Windows 7 жүйесінің басқа редакцияларымен бірдей. Ол тұрақтылық және өнімділік жағынан [[Windows Vista]] жүйесіне қарағанда жоғары. Enterprise редакциясы негізгі функцияларды қамтамасыз етеді: файлдарды басқару, бағдарламаларды орнату, интернетке қосылу, мультимедиа файлдарын ойнату және жүйені баптау. [[Windows Explorer]], тапсырмалар тақтасы, Start мәзірі және басқару тақтасы Enterprise редакциясында толық жұмыс істейді.

Enterprise интерфейсі Windows 7 стилінде көрсетіледі және барлық визуалды эффектілер мен [[Windows Aero]] функцияларын қолдайды. Aero интерфейсі арқылы терезелер мөлдір, анимациялар қосулы, жұмыс үстелін сәндеуге мүмкіндік бар. Мультимедиа функциялары толыққанды. Enterprise жүйесінде [[Windows Media Player]] және [[Windows Media Center]] бар, бұл пайдаланушыларға мультимедиа файлдарын стандартты және кеңейтілген түрде қолдануға мүмкіндік береді.

Enterprise редакциясы желілік функциялар жағынан толық. Пайдаланушы [[Wi-Fi]] және корпоративтік желілерге қосыла алады, файлдарды ортақ пайдалана алады, принтерлерді желі арқылы қолданады. Enterprise корпоративтік желілерде [[Active Directory]] қызметімен интеграцияланады. Бұл қызмет арқылы қолданушыларды басқару, құқықтарды тағайындау және қауіпсіздікті бақылау мүмкіндігі бар. Enterprise редакциясында Group Policy арқылы әкімшілік саясаттарды енгізуге болады.

Enterprise редакциясы 32-биттік және 64-биттік құрылғыларда жұмыс істей алады. 32-биттік жүйелер жедел жадыны максимум 4 ГБ дейін, ал 64-биттік жүйелер одан көп жадыны қолдануға мүмкіндік береді. Enterprise жүйесі көп ядролы процессорлармен және ірі жад көлемімен жұмыс істеуге арналған.

Enterprise редакциясы BitLocker шифрлау технологиясын қолдайды. Бұл деректерді қорғауға арналған негізгі құрал. Сонымен қатар, Encrypting File System (EFS) арқылы файлдарды шифрлау мүмкіндігі бар. User Account Control функциясы арқылы жүйенің қауіпсіздігін қамтамасыз етуге болады. Parental Controls функциясы корпоративтік ортада қолданылмайды, бірақ әкімшілік құқықтары бар пайдаланушылар үшін қауіпсіздік саясаттары қолданылады.

Windows Update арқылы Enterprise жаңартуларын алу мүмкіндігі бар. Жүйе автоматты жаңартуларға қосылып, қауіпсіздік патчтарын, қателерді түзетулер мен қызмет жаңартуларын алады. Enterprise редакциясы Windows XP Mode мүмкіндігін қолдайды, бұл ескі бағдарламаларды виртуалды түрде іске қосуға мүмкіндік береді.

Enterprise редакциясының негізгі артықшылығы — корпоративтік желілерде кеңейтілген басқару мүмкіндіктері. Ол Volume Activation арқылы лицензияланған ұйымдарға қолжетімді. Windows Anytime Upgrade Enterprise үшін қолданылады, бірақ көбіне ұйымдар Volume Licensing арқылы орнатады. Enterprise редакциясы Multi-Language User Interface (MUI) пакеттерін қолдайды, бұл әр түрлі тілдерде интерфейсті пайдалану мүмкіндігін береді.

Enterprise редакциясы виртуализация құралдарын қолдайды. Windows Virtual PC және DirectAccess функциялары арқылы ұйымдарда қашықтықтан жұмыс істеу, корпоративтік желіге қауіпсіз қосылу мүмкіндігі бар. BranchCache қызметі арқылы деректерді локалды сақтау және желі тиімділігін арттыру мүмкіндігі қамтамасыз етіледі. AppLocker функциясы арқылы қолданушылардың қолданбаларды іске қосуына шектеу қоюға болады.

Enterprise редакциясы корпоративтік қауіпсіздікті, желілік басқаруды және үлкен ұйымдарға арналған толық функционалды интерфейсті қамтамасыз етеді. Ол Aero, мультимедиа, виртуализация және тіл пакеттері сияқты барлық функцияларды қолдайды. Бұл редакция ірі компаниялар үшін Windows 7 жүйесінің ең толық және икемді нұсқасы болып саналады.

===Windows 7 Ultimate===
----------
 
Windows 7 Ultimate — [[Microsoft]] компаниясы шығарған Windows 7 операциялық жүйесінің ең толық редакциясы. Бұл нұсқа үй және корпоративтік қолданушыларға арналған. Ultimate редакциясы барлық негізгі және кеңейтілген функцияларды қамтиды. Windows 7 Ultimate Windows 7 Home Premium және Windows 7 Professional редакцияларына қарағанда толық функционалды болып саналады. Ultimate редакциясы барлық визуалды эффектілер, мультимедиа мүмкіндіктері және корпоративтік функцияларды қолдайды.

Windows 7 Ultimate [[2009 жыл]]ы Windows 7 жүйесімен бірге нарыққа шықты. Бұл редакция әр түрлі тілдік пакеттерді қолдайды және Multi-Language User Interface (MUI) арқылы интерфейсті әр түрлі тілдерде пайдалануға мүмкіндік береді. Ultimate редакциясы негізінен үй қолданушылары мен шағын ұйымдарға арналған, бірақ ірі компанияларда корпоративтік лицензия арқылы да қолданылуы мүмкін.

Ultimate редакциясы Windows 7 ядросын қолданады және жүйенің негізгі құрылымы Windows 7 жүйесінің басқа редакцияларымен бірдей. Ол тұрақтылық және өнімділік жағынан [[Windows Vista]] жүйесінен жоғары. Ultimate негізгі қызметтерді ұсынады: файлдарды басқару, бағдарламаларды орнату, интернетке қосылу, мультимедиа файлдарын ойнату және жүйені баптау. [[Windows Explorer]], тапсырмалар тақтасы, [[Start мәзірі]] және басқару тақтасы толық жұмыс істейді.

Ultimate интерфейсі Windows 7 стилінде көрсетіледі және барлық визуалды эффектілерді қолдайды. [[Windows Aero]] интерфейсі терезелердің мөлдірлігін, анимацияны және жұмыс үстелін сәндеуді қамтамасыз етеді. Мультимедиа функциялары толыққанды. Ultimate редакциясында [[Windows Media Player]] және [[Windows Media Center]] бар. Бұл пайдаланушыларға мультимедиа файлдарын стандартты және кеңейтілген түрде ойнатуға мүмкіндік береді.

Ultimate редакциясы желілік мүмкіндіктерді толық қамтамасыз етеді. Пайдаланушы [[Wi-Fi]] және корпоративтік желілерге қосыла алады, файлдарды ортақ пайдалана алады, принтерлерді желі арқылы қолданады. Ultimate корпоративтік желілерде [[Active Directory]] қызметімен интеграцияланады. [[Group Policy]] арқылы әкімшілік саясаттарды енгізу мүмкіндігі бар. Enterprise сияқты, Ultimate редакциясы Volume Activation немесе Windows Anytime Upgrade арқылы лицензиялана алады.

Ultimate редакциясы 32-биттік және 64-биттік құрылғыларда жұмыс істей алады. 32-биттік жүйелер жедел жадыны максимум 4 ГБ дейін қолданса, 64-биттік жүйелер одан көп жадыны қолдай алады. Ultimate көп ядролы процессорлармен және үлкен жад көлемімен үйлесімді жұмыс істейді.

Ultimate редакциясы BitLocker шифрлау технологиясын қолдайды, бұл деректерді қорғауға арналған негізгі құрал болып табылады. Сонымен қатар Encrypting File System (EFS) арқылы файлдарды шифрлауға мүмкіндік бар. [[User Account Control]] функциясы арқылы жүйенің қауіпсіздігі қамтамасыз етіледі. [[Parental Controls]] функциясы арқылы ата-аналар балалардың компьютерді пайдалану уақытын шектей алады, белгілі бір бағдарламаларға кіруді бақылауға болады.

[[Windows Update]] арқылы Ultimate редакциясы автоматты түрде жаңартулар алады. Жүйе қауіпсіздік патчтарын, қателерді түзету және қызмет жаңартуларын орнатады. Ultimate редакциясы Windows XP Mode мүмкіндігін қолдайды, бұл ескі бағдарламаларды виртуалды түрде іске қосуға мүмкіндік береді.

Ultimate редакциясының артықшылығы — толық функционалды интерфейс, барлық визуалды және мультимедиа мүмкіндіктері, корпоративтік және жеке қолданушыларға арналған толық құралдар. Бұл редакция Multi-Language User Interface пакеттерін қолдайды, Aero интерфейсін пайдаланады, виртуализация және BitLocker сияқты барлық функцияларды қамтиды. Ultimate редакциясы Windows 7 жүйесінің ең толық және икемді нұсқасы болып есептеледі.
[[Сурет:Finished step.jpg|нобай|277px|Ultimate түріндегі GUI. diskpart.exe мен cmd.exe терезелері орналасқан. Aero қосылған]]
Windows 7 Ultimate корпоративтік және үй қолданушылары үшін теңдессіз мүмкіндіктерді ұсынады. Ол барлық негізгі қызметтерді, визуалды эффектілерді, мультимедиа функцияларын, желілік және қауіпсіздік құралдарын біріктіреді. Ultimate редакциясы барлық тілдік пакеттерді қолдап, кеңейтілген лицензиялау және виртуализация мүмкіндіктерін ұсынады.

Ultimate редакциясы Windows Anytime Upgrade қызметін қолдайды. Бұл қызмет арқылы басқа Windows 7 редакцияларынан Ultimate редакциясына көшуге болады. Лицензия сатып алғаннан кейін қосымша функциялар автоматты түрде ашылады. Ultimate редакциясы үй, шағын және орта ұйымдарда толық функционалды Windows 7 тәжірибесін қамтамасыз етеді.

Windows 7 Ultimate — Microsoft компаниясының Windows 7 жүйесінің ең толық редакциясы. Ол барлық визуалды, мультимедиа, желілік және қауіпсіздік функцияларын қамтиды. Ultimate редакциясы әр түрлі тілдерде интерфейс ұсынуға, виртуализация құралдарын қолдануға және деректерді қорғау мүмкіндігін қамтамасыз етуге арналған. Бұл редакция Windows 7 жүйесінің барлық функцияларын қолдануға мүмкіндік береді. &lt;ref&gt;[https://www.scribd.com/document/159875803/History-of-Microsoft-Windows Windows тарихы (арасында кейбір ақпараттар)]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://petri.com/windows-7-editions-comparison/ Windows 7 Релиз нұсқалары]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.cnet.com/tech/services-and-software/windows-7-starter-edition-explained/ Windows 7 Starter ақпарат (1-)]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://technologizer.com/2009/04/22/windows-7-starter-edition-its-trialware/index.html Windows 7 Starter ақпарат (2-)]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.brevis.ru/software/microsoft/operating-systems/windows-7-home-basic Windows 7 Home-Basic ақпарат (орысша 1-)]&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;[https://www.about-win7.com/windows-7-home-basic.html Home basic нұсқасының қолданылым, функциялары]&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;[https://www.pcworld.com/article/527623/windows7-7.html Windows 7-нің 6 нұсқасының баяндамасы]&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==

&lt;references/&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[Windows XP]]
* [[Windows Vista]]
* [[Windows 8]]
[[Санат:Операциялық жүйелер]]</text>
      <sha1>7obwaerxw9q7e24r9uvema7w29yi9gd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575729</id>
      <parentid>3575728</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T20:08:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Windows 7 Starter */</comment>
      <origin>3575729</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51921" sha1="9xxk80jdlu9bxb9j0mqp08bypccq4fb" xml:space="preserve">'''Windows 7''' - [[Microsoft|Microsoft корпорациясының]] отбасындағы, [[компьютер|компьютерлерге]] арналған операциялық жүйесі. 

{{Операциялық жүйе
| Аты                       = &lt;center&gt;
&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;Windows 7&lt;/span&gt;
&lt;/center&gt;
|-
| Отбасысы             = Microsoft Windows
| Логотипі               = 
| Скриншоты          = 
| Атауы                  = Windows 7 жұмыс үстелі
| Жасаушы             = [[Microsoft]]
| Сайты                  = [https://www.microsoft.com/windows7 Official website]
| Жағдайы             = Жұмысын аяқтаған&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.microsoft.com/resources/sharedsource/windowslp.mspx|title=Windows Licensing Programs|publisher=[[Microsoft]]|accessdate=2008-09-21|date=June 2011}}&lt;/ref&gt;
| Лицензиясы               = Меншік бағдарламалық жасақтама
| Компьютерлік платформасы  = [[IA-32]] және [[x86]] (32-биттік жүйе), [[x64]] (64-биттік жүйе)
| Жаңарту тәсілі           = [[Windows Update]], [[System Center Configuration Manager|SCCM]]
| Ядро типі                = [[Hybrid kernel|Hybrid]]
| Негізгі шыққан күні       = 22 қазан 2009
| Ескеру                    = Өнім өмірлік циклі [[14 қаңтар]] [[2020 жыл|2020]]-да аяқталды
}}
==Шығару күні және танымалдық ==

Oперациялық жүйе [[22 қазан]]да [[2009 жыл]]ғы сатылымға шықты.Web Analytics [EN] айтуынша, Интернетке кіру үшін операциялық жүйелердің әлемде қолданылатын арасында Windows 7 желтоқсан [[2015 жыл|2015]] үлесінің ▼ 37,0% құрады. [[Windows XP]] - осы өлшем бойынша, ол 2011 жылдың тамыз, алдыңғы көшбасшы ұрып, бірінші орында тұр.
[[Сурет:Windows 7 Calculator.png|Windows 7 есептегі|нобай|122px]]
==Негізгі ерекшеліктері==
Бұл операциялық жүйеге  Unicode 5.1 қолданады. Іздеу панелі Instant Search қазір көп тілдерді таниды.
Операциялық жүйенің барлық нұсқалары 50 жаңа қаріптерді қамтиды. Windows 7 - көрсету үшін латын қарағанда Латын тіліне жатпайтын таңбаларды көрсету үшін көп қаріптерді қамтитын Windows алғашқы нұсқасы.

==Нұсқалары==

===Windows 7 Starter===
----------
Windows 7 Starter — [[Microsoft]] компаниясы шығарған [[Windows 7]] операциялық жүйесінің ең қарапайым және ең төменгі деңгейдегі редакциясы. Бұл нұсқа негізінен әлсіз компьютерлерге, әсіресе [[нетбук]] сияқты құрылғыларға арналған. Windows 7 Starter толық функционалды Windows 7 редакцияларымен салыстырғанда мүмкіндіктері азайтылған және көптеген қосымша функциялары алып тасталған. Ол пайдаланушыға негізгі жүйелік мүмкіндіктерді береді, бірақ интерфейсті кеңейтіп баптау, мультимедиа қызметтері және кәсіби қолдануға арналған функциялар бойынша шектеулері көп болады. Windows 7 Starter көбінесе арзан құрылғыларға алдын ала орнатылып сатылатын OEM нұсқа ретінде таралды.
[[Сурет:Замшелый булыжник4.jpg|нобай|222px|Windows 7 Starter]]
Windows 7 Starter [[2009 жыл]]ы Windows 7 жүйесімен бірге шығарылды. Ол Windows 7 Home Basic, Home Premium, Professional және Ultimate редакцияларымен қатар ұсынылды. Дегенмен Starter редакциясының басты ерекшелігі — оның кең таралуы көбінесе дүкенде бөлек сатылым арқылы емес, компьютер өндірушілерінің құрылғыларына алдын ала орнатылған түрде жүзеге асуы болды. Starter нұсқасы ең алдымен арзанырақ құрылғылар нарығына бағытталды. Ол кезеңде [[нетбук]] деп аталатын шағын ноутбуктар кеңінен таралған еді. Нетбуктардың процессор қуаты төмен, жедел жады көлемі аз, қатқыл дискі көлемі шектеулі болатын. Сол себепті Windows 7 Starter жүйесі ресурстарды аз пайдаланатын, жеңілдетілген жүйе ретінде жасалды.

Windows 7 Starter редакциясы Windows 7 ядросын пайдаланады және жүйенің негізі басқа редакциялармен бірдей. Яғни, ішкі құрылымы жағынан ол Windows 7 отбасына жатады және Windows 7-нің негізгі компоненттерін қолданады. Бірақ Starter редакциясында көптеген визуалды және функционалды мүмкіндіктер қысқартылған. Бұл қысқарту әлсіз құрылғыларда өнімділікті арттыру және жүйенің тұрақты жұмыс істеуін қамтамасыз ету мақсатында жасалды. Starter редакциясы көптеген қолданушылар үшін интернетке шығу, мәтін жазу, электрондық пошта қолдану және қарапайым тапсырмаларды орындау сияқты күнделікті әрекеттер үшін жеткілікті болды.

Windows 7 Starter интерфейсі Windows 7-ге ұқсас болғанымен, графикалық мүмкіндіктері шектеулі. Starter редакциясында [[Windows Aero]] интерфейсі жоқ. [[Windows Aero]] — [[Windows Vista]] және Windows 7 жүйелерінде қолданылған көрнекі интерфейс технологиясы. Оның құрамына мөлдір терезелер, анимацияланған ауысулар, алдын ала көрініс беру, терезелерді экранда ыңғайлы орналастыру және басқа да визуалды элементтер кіретін. Starter редакциясында Aero функциялары болмағандықтан, жүйе қарапайым классикалық стильге жақын интерфейсті қолданады. Бұл өзгеріс жүйеге түсетін графикалық жүктемені азайтады және әлсіз видеокарта немесе интеграцияланған графикасы бар құрылғыларда өнімділікті жақсартады.

Windows 7 Starter редакциясының ең белгілі шектеулерінің бірі — жұмыс үстелінің фон суретін стандартты тәсілмен өзгерту мүмкіндігінің жоқтығы. Starter редакциясында пайдаланушы әдеттегі басқару мәзірі арқылы обои қоюды өзгерте алмайды. Басқа редакцияларда фон суретті оңай ауыстыруға болады, ал Starter редакциясында бұл функция әдейі өшірілген. Бұл Microsoft компаниясының Starter редакциясын басқа редакциялардан айыру және қолданушыларды қымбат редакцияларға көшуге ынталандыру саясатының бір бөлігі болды. Дегенмен кейбір пайдаланушылар үшін бұл маңызды шектеу емес, себебі Starter редакциясы негізінен қарапайым қолдануға арналған еді.

Windows 7 Starter тек 32-биттік архитектурада шығарылды. Яғни, ол 64-биттік нұсқада қолжетімді болмады. Бұл да оның төмен ресурсты құрылғыларға бағытталғанын көрсетеді. 32-биттік жүйелерде жедел жадыны қолдану шектеулі болады. Starter редакциясы әдетте 2 гигабайт жедел жадыға дейінгі құрылғыларда жұмыс істеуге бағытталған. Кейбір құрылғыларда 1 ГиБ RAM жиі кездесетін. 64-биттік жүйе үлкен жадты қолдайды, бірақ Starter редакциясында бұл мүмкін емес еді. Сондықтан Windows 7 Starter заманауи құрылғыларға емес, әлсіз техникалық сипаттамалары бар нетбуктарға арналған.

Windows 7 Starter редакциясы негізгі функцияларды қамтамасыз етеді. Оның құрамында [[Windows Explorer]], [[Start мәзірі]], тапсырмалар тақтасы, басқару тақтасы және жүйелік баптаулар бар. Пайдаланушы файлдармен жұмыс істей алады, интернетке қосыла алады, бағдарламаларды орната алады және қолдана алады. Starter редакциясында интернетке қосылу үшін [[Internet Explorer]] браузері әдепкі түрде орнатылған. Сонымен қатар пайдаланушы басқа браузерлерді де орната алады. Жүйеде файлдарды басқару, папкалар құру, флешка қолдану және желілік функциялар бар. Бұл жағынан Starter редакциясы Windows 7 жүйесінің толық мүмкіндіктерін базалық деңгейде сақтайды.

Windows 7 Starter редакциясында мультимедиа мүмкіндіктері шектеулі. Онда [[Windows Media Center]] жоқ. Windows Media Center — теледидар көру, медиа кітапхананы басқару, фильмдер мен музыка ұйымдастыру және бейне жазу сияқты қызметтерді біріктіретін мультимедиа платформасы. Бұл бағдарлама Home Premium және одан жоғары редакцияларда бар. Starter редакциясында мультимедианы басқару тек [[Windows Media Player]] арқылы жүзеге асады. Windows Media Player музыка тыңдау және бейне көру мүмкіндігін береді, бірақ Media Center сияқты кеңейтілген интерфейс пен теледидар қызметтері жоқ.

Windows 7 Starter редакциясында кейбір кәсіби функциялар қолжетімді емес. Мысалы, доменге қосылу функциясы жоқ. [[Домен]] — корпоративтік желілерде компьютерлерді орталықтан басқаруға арналған жүйе. Бұл мүмкіндік Windows 7 Professional, Enterprise және Ultimate редакцияларында болады. Starter редакциясында доменге қосылу болмағандықтан, ол кеңсе және корпоративтік ортаға арналмаған. Ол тек үй жағдайында және жеке қолданушылар үшін ыңғайлы. Сонымен қатар Starter редакциясында [[Group Policy]] сияқты әкімшілік құралдар жоқ, бұл да оны кәсіби қолдануға жарамсыз етеді.

Windows 7 Starter редакциясында [[Remote Desktop]] функциясы толық іске аспайды. Remote Desktop — басқа компьютерге қашықтан қосылып басқаруға мүмкіндік беретін технология. Starter редакциясында Remote Desktop клиенті ретінде қосылып жұмыс істеуге болады, бірақ Starter орнатылған компьютерге сырттан қосылып басқару мүмкіндігі жоқ. Бұл функция Windows 7 Professional және Ultimate редакцияларында толық қолжетімді. Starter редакциясы арқылы пайдаланушы басқа компьютерге қосыла алады, бірақ Starter жүйесінің өзі қашықтан басқарылатын сервер бола алмайды.

Windows 7 Starter редакциясында қауіпсіздік құралдары Windows 7 жүйесінің жалпы қауіпсіздік құрылымына сүйенеді. Онда [[Windows Firewall]] және [[Windows Defender]] сияқты негізгі қорғаныс қызметтері бар. Starter редакциясы [[Windows Update]] арқылы жаңартулар алып тұра алады. Бұл оның маңызды артықшылығы болып саналады, себебі жеңілдетілген редакция болса да, қауіпсіздік жаңартулары арқылы жүйені қорғау мүмкіндігі бар. Бірақ Starter редакциясында кейбір кеңейтілген қауіпсіздік құралдары жоқ. Мысалы, [[BitLocker]] шифрлау технологиясы Starter редакциясында қолжетімді емес. [[BitLocker]] тек Ultimate және Enterprise редакцияларында бар. Starter редакциясында дискті толық шифрлау мүмкіндігі болмағандықтан, деректерді қорғау деңгейі төмендеу болуы мүмкін.

Windows 7 Starter редакциясы көптеген стандартты бағдарламаларды орнатуға мүмкіндік береді. Пайдаланушы [[Microsoft Office]] сияқты бағдарламаларды қолдана алады немесе тегін офистік бағдарламаларды орната алады. Сонымен қатар сурет қарау бағдарламалары, архиваторлар және медиа плеерлер жұмыс істей алады. Дегенмен құрылғының техникалық қуаты төмен болғандықтан, ауыр бағдарламалар Starter орнатылған нетбуктарда баяу жұмыс істеуі мүмкін. Мысалы, заманауи ойындар немесе үлкен көлемдегі графикалық редакторлар Starter жүйесі орнатылған құрылғыларда тиімді жұмыс істемейді. Бұл Windows 7 Starter редакциясының негізгі қолдану саласы жеңіл жұмыс екенін көрсетеді.

Windows 7 Starter редакциясында виртуализация мүмкіндіктері де шектеулі. Windows 7 Professional және Ultimate редакцияларында [[Windows Virtual PC]] және [[Windows XP Mode]] сияқты функциялар бар. XP Mode — [[Windows XP]] жүйесін виртуалдық ортада іске қосып, ескі бағдарламаларды қолдануға мүмкіндік беретін құрал. Starter редакциясында бұл мүмкіндік жоқ. Сондықтан ескі бағдарламаларды арнайы режимде іске қосу Starter редакциясында қиын болуы мүмкін. Бұл да Starter редакциясының қарапайым қолдануға арналғанын білдіреді.

Windows 7 Starter редакциясы желілік мүмкіндіктерді базалық деңгейде қолдайды. Ол Wi-Fi желілеріне қосыла алады, үй желісін құра алады және интернетті қолдануға мүмкіндік береді. Starter редакциясында [[HomeGroup]] функциясы бар. HomeGroup арқылы үй ішіндегі компьютерлер арасында файлдар мен принтерлерді бөлісуге болады. Бұл функция Starter редакциясында қолданушылар үшін пайдалы болды, себебі ол үй жағдайында желі арқылы файл алмасуды жеңілдетті. Бірақ Starter редакциясында корпоративтік желіге арналған кеңейтілген құралдар жоқ болғандықтан, кәсіби желілерде қолдану шектеулі болды.

Windows 7 Starter редакциясының өнімділігі көбінесе оның жеңілдетілген құрылымына байланысты жақсы болып көрінді. [[Windows Aero]] интерфейсінің жоқтығы, кейбір қызметтердің өшірілуі және визуалды эффектілердің аз болуы жүйенің жылдам жүктелуіне әсер етті. Бұл әсіресе әлсіз процессорлы және аз жадты нетбуктарда маңызды еді. Starter редакциясы қолданушыларға Windows 7-нің жалпы тұрақтылығын және қарапайым интерфейсін ұсынып, құрылғының қуатын артық жүктемей жұмыс істеуге мүмкіндік берді.

Windows 7 Starter редакциясының лицензиялау түрі көбінесе OEM форматында болды. OEM лицензиясы дегеніміз — операциялық жүйе компьютер өндірушілері арқылы алдын ала орнатылып сатылатын лицензия. Windows 7 Starter жеке дүкендерде сирек сатылғанымен, Acer, [[Asus]], [[Hewlett-Packard|HP]], [[Dell]] және басқа да өндірушілердің нетбуктарында жиі кездесетін. Бұл жүйе арзанырақ болғандықтан, құрылғының жалпы бағасын төмен ұстауға мүмкіндік берді. [[Microsoft]] Starter редакциясы арқылы [[Linux]] жүйесі орнатылған арзан нетбуктармен бәсекелесуге тырысты, себебі сол кезде кейбір құрылғылар Ubuntu немесе басқа [[Linux]] дистрибутивтерімен сатылған болатын.

Windows 7 Starter редакциясында пайдаланушы тіркелгілерін басқару мүмкіндігі бар. Бірнеше пайдаланушыға арналған есепшоттар жасауға болады, әкімші және стандартты қолданушы құқықтарын бөлуге болады. Starter редакциясында [[User Account Control]] қызметі де жұмыс істейді. Бұл қызмет жүйеге өзгеріс енгізу кезінде пайдаланушыдан рұқсат сұрайды және қауіпсіздік деңгейін арттырады. Сонымен қатар Starter редакциясында [[Parental Controls]] құралдары бар. Бұл құрал ата-аналарға балалардың компьютерді қолдану уақытын шектеуге және белгілі бір бағдарламаларға кіруді бақылауға мүмкіндік береді.

Windows 7 Starter редакциясы үшін [[Microsoft]] компаниясы [[Windows Anytime Upgrade]] қызметін ұсынды. Бұл қызмет арқылы пайдаланушы Starter редакциясын жоғарырақ редакцияға ауыстыра алады. Мысалы, Home Premium немесе Professional редакциясына көшуге мүмкіндік болды. Бұл үшін қосымша лицензия кілтін сатып алу қажет. Жаңарту процесі кезінде жүйені қайта орнатудың қажеті болмады, тек лицензия ауыстырылып, қосымша функциялар автоматты түрде ашылатын. Бұл Starter қолданушылары үшін ыңғайлы шешім болды, себебі олар қажет болған жағдайда жүйенің толық мүмкіндіктерін сатып алып қолдана алды.

Windows 7 Starter редакциясының шектеулері кейбір қолданушыларды басқа редакцияларға көшуге мәжбүр етті. Мысалы, жұмыс үстелінің фон суретін өзгерту мүмкіндігі жоқ болғандықтан, пайдаланушылар арнайы үшінші тарап бағдарламаларын қолдануға тырысатын. Сонымен қатар [[Windows Aero]]   интерфейсінің жоқтығы және кейбір функциялардың болмауы да Starter редакциясын қарапайым деңгейде қалдырды. Бірақ Starter редакциясының негізгі мақсаты — ең төменгі деңгейдегі компьютерлерде Windows тәжірибесін беру болғандықтан, бұл шектеулер әдейі енгізілген еді.

Windows 7 Starter редакциясы Windows 7 жүйесінің басқа редакцияларымен салыстырғанда ең аз мүмкіндіктерге ие болса да, ол Windows 7 ядросының тұрақтылығы мен өнімділігін сақтап қалды. Starter жүйесі Windows Vista жүйесіне қарағанда жеңіл және жылдам жұмыс істеді. Бұл әсіресе Vista жүйесін көтере алмайтын әлсіз құрылғылар үшін пайдалы болды. Starter редакциясы [[Windows XP]] жүйесінен кейінгі кезеңде Windows интерфейсін жаңартуға мүмкіндік берді, бірақ [[Windows XP]]-ге қарағанда кейбір аппараттық талаптары жоғары болды.

Windows 7 Starter редакциясы қазіргі уақытта ресми түрде ескірген жүйе болып есептеледі. Microsoft Windows 7 жүйесіне негізгі қолдауды [[2015 жыл]]ы тоқтатты, ал кеңейтілген қолдауды [[2020 жыл]]дың [[14 қаңтар]]ында аяқтады. Бұл күннен кейін Windows 7 Starter үшін қауіпсіздік жаңартулары шығарылмайды. Сондықтан Windows 7 Starter жүйесін интернетке қосылып қолдану қауіпсіздік тұрғысынан қауіпті болуы мүмкін. Қауіпсіздік жаңартулары тоқтағаннан кейін жаңа осалдықтар түзетілмейді және жүйе вирустар мен шабуылдарға осал болады. Сол себепті қазіргі кезде Windows 7 Starter тек офлайн режимде немесе арнайы мақсатта ғана қолдануға ұсынылады.

Windows 7 Starter редакциясы көптеген қазіргі бағдарламалардың талаптарына сәйкес келмейді. Кейбір заманауи браузерлер Windows 7-ні қолдауды тоқтатты. Сонымен қатар көптеген бағдарламалар [[Windows 10]] немесе [[Windows 11]] жүйелерін талап етеді. Бұл Windows 7 Starter редакциясын күнделікті қолдануға қиындық туғызады. Бірақ ретро компьютерлермен айналысатын адамдар үшін Starter редакциясы қызықты болуы мүмкін, себебі ол әлсіз компьютерлерде Windows 7 интерфейсін қолдануға мүмкіндік береді. Кейбір пайдаланушылар оны ескі ойындарды немесе бағдарламаларды іске қосу үшін қолданады.

Windows 7 Starter редакциясы Windows тарихында нетбук дәуірімен тығыз байланысты. Нетбуктар [[2008 жыл|2008]]–[[2011 жыл]]дары өте танымал болды, бірақ кейіннен олардың орнын планшеттер және қуаттырақ ноутбуктар басты. Starter редакциясы сол кезеңдегі арзан құрылғылар нарығына арналған маңызды өнім болды. Ол Windows жүйесін арзанырақ құрылғыларда кең таратуға мүмкіндік берді. Microsoft Starter редакциясы арқылы пайдаланушыларға Windows интерфейсін ұсынды және Linux сияқты тегін жүйелермен бәсекеге түсті.

Қорытындылай келе, Windows 7 Starter — Windows 7 операциялық жүйесінің ең төменгі деңгейдегі редакциясы. Ол негізінен [[нетбук]] және әлсіз [[ноутбук]] құрылғыларына арналған. Оның негізгі артықшылығы жүйенің жеңіл жұмыс істеуі және қарапайым қолданушыларға қажетті базалық функцияларды беруінде. Бірақ оның кемшілігі көптеген мүмкіндіктердің жоқтығында, мысалы Aero интерфейсінің болмауы, жұмыс үстелін толық баптай алмау, [[Windows Media Center]] және кәсіби желілік функциялардың жоқтығы. Windows 7 Starter өзінің дәуірінде арзан құрылғылар үшін қолайлы шешім болғанымен, қазіргі уақытта ол ескірген жүйе ретінде қарастырылады және ресми қолдау тоқтағандықтан, қауіпсіздік мәселелері бар.

===Windows 7 Home Basic===
-------


Windows Home Basic — [[Microsoft]] компаниясы шығарған Windows 7 операциялық жүйесінің жеңілдетілген редакциясы. Бұл нұсқа негізінен үй қолданушыларына арналған және төмен немесе орта деңгейлі компьютерлерде жұмыс істеу үшін жасалған. Windows Home Basic редакциясы Windows 7 Starter нұсқасынан функционалдығы жоғары, бірақ Windows 7 Home Premium, Windows 7 Professional және Windows 7 Ultimate сияқты редакциялармен салыстырғанда кейбір функциялары шектеулі.

Home Basic редакциясы [[2009 жыл]]ы Windows 7 жүйесімен бірге нарыққа шықты. Ол барлық аймақтарда бірдей сатылмаған, көбіне дамушы мемлекеттерге бағытталған. Microsoft компаниясы Home Basic редакциясын арзан компьютерлерде қолдануға ыңғайлы ету үшін шығарды. Home Basic көбінесе жаңа ноутбуктарға немесе үстел компьютерлеріне алдын ала орнатылып сатылды. Дүкендерде бөлек лицензия ретінде сирек кездескен. OEM лицензиясы арқылы таралды.

Home Basic редакциясы Windows 7 ядросын қолданады және жүйенің негізгі құрылымы Windows 7 жүйесінің басқа редакцияларымен бірдей. Ол тұрақтылық пен өнімділік жағынан [[Windows Vista]] жүйесінен жақсы. Home Basic негізгі қызметтерді ұсынады: файлдарды басқару, бағдарламаларды орнату, интернетке қосылу, мультимедиа файлдарын ойнату және жүйені баптау. Windows Explorer, тапсырмалар тақтасы, [[Start мәзірі]] және басқару тақтасы Home Basic нұсқасында толық жұмыс істейді.

Home Basic интерфейсі қарапайым стильде көрсетіледі, Aero функциялары толық қолжетімді емес. Жүйеде фон суретін өзгертуге болады, бірақ кейбір визуалды эффектілер жоқ. Мультимедиа функциялары орташа деңгейде қамтамасыз етілген. Home Basic жүйесінде [[Windows Media Player]] бар, бірақ [[Windows Media Center]] жоқ. Пайдаланушылар мультимедианы стандартты ойнатқыш арқылы немесе үшінші тар[[Сурет:HelloWorld applet screenshot.png|нобай|277px|Home Basic-тегі терезе GUI-і]]ап бағдарламалары арқылы пайдалана алады.

Home Basic редакциясы желілік функциялар жағынан жеткілікті. Пайдаланушы [[Wi-Fi]] желілеріне қосыла алады, жергілікті желі арқылы файлдар алмасып, принтерлерді ортақ қолдана алады. Home Basic жүйесі 32-биттік немесе 64-биттік құрылғыларда жұмыс істей алады. 32-биттік нұсқалар жедел жадыны максимум 4 ГиБ дейін қолдай алады, ал 64-биттік жүйе одан көп жадыны пайдалана алады.

Home Basic редакциясы [[User Account Control]] арқылы қауіпсіздікті қамтамасыз етеді. [[Parental Controls]] функциясы арқылы ата-аналар балалардың компьютерді пайдалану уақытын шектей алады, белгілі бір бағдарламаларға кіруді бақылауға мүмкіндік береді. Home Basic редакциясында Windows Update арқылы қауіпсіздік жаңартулары алынады, бірақ BitLocker шифрлау технологиясы қолжетімді емес.

Windows Anytime Upgrade қызметі арқылы Starter немесе Home Basic қолданушылары Higher редакцияларға, мысалы Home Premium немесе Professional-ға көшу үшін лицензия сатып ала алады. Жаңарту кезінде жүйені қайта орнатудың қажеті жоқ, тек лицензия ауыстырылады, қосымша функциялар автоматты түрде ашылады.

Home Basic жүйесінде визуалды және мультимедиа шектеулері болса да, ол төмен қуатты нетбук немесе ноутбук құрылғыларында жақсы жұмыс істейді. Aero интерфейсінің болмауы, кейбір қызметтердің өшірілуі және визуалды эффектілердің аз болуы жүйенің жылдам жүктелуіне әсер етеді. Home Basic редакциясының басты артықшылығы — жеңіл, қарапайым интерфейс және негізгі функциялардың сақталуы.

Home Basic редакциясының шектеулері кейбір қолданушыларды Home Premium немесе Professional редакцияларына көшуге мәжбүр етті. Бұл шектеулерге Aero интерфейсінің толық болмауы, [[Windows Media Center]] функциясының жоқтығы, кәсіби желілік құралдардың болмауы жатады. Дегенмен Home Basic редакциясы арзан құрылғыларда Windows 7 интерфейсін тәжірибе жасауға мүмкіндік берді.

Қорытындылай келе, Windows Home Basic — Microsoft компаниясының Windows 7 жүйесінің жеңілдетілген редакциясы. Ол әсіресе төмен қуатты нетбук және ноутбук құрылғыларында жұмыс істеуге арналған. Оның басты артықшылығы — жеңіл, қарапайым интерфейс және негізгі қолданушы функцияларының сақталуы. Шектеулеріне қарамастан, Home Basic үй қолданушылары үшін қарапайым және тиімді шешім болды.

===Windows 7 Enterprise===
--------

Windows 7 Enterprise — Microsoft компаниясы шығарған Windows 7 операциялық жүйесінің корпоративтік редакциясы. Бұл нұсқа ірі ұйымдар мен кәсіпорындарға арналған және желілік, қауіпсіздік және әкімшілік мүмкіндіктерге кең қолжетімділікті қамтамасыз етеді. Windows 7 Enterprise редакциясы Windows 7 Professional редакциясынан жоғары, бірақ Windows 7 Ultimate сияқты барлық жеке функцияларды қамтитынын атап өту керек.

Enterprise редакциясы 2009 жылы Windows 7 жүйесімен бірге нарыққа шықты. Ол негізінен ірі компаниялар мен ұйымдарда Volume Licensing арқылы таратылады. Пайдаланушылар бұл редакцияны бөлек дүкеннен сатып ала алмайды. Enterprise корпоративтік желілерде жұмыс істеуге арналған мүмкіндіктермен жабдықталған.

Windows 7 Enterprise ядросын қолданады және жүйенің негізгі құрылымы Windows 7 жүйесінің басқа редакцияларымен бірдей. Ол тұрақтылық және өнімділік жағынан [[Windows Vista]] жүйесіне қарағанда жоғары. Enterprise редакциясы негізгі функцияларды қамтамасыз етеді: файлдарды басқару, бағдарламаларды орнату, интернетке қосылу, мультимедиа файлдарын ойнату және жүйені баптау. [[Windows Explorer]], тапсырмалар тақтасы, Start мәзірі және басқару тақтасы Enterprise редакциясында толық жұмыс істейді.

Enterprise интерфейсі Windows 7 стилінде көрсетіледі және барлық визуалды эффектілер мен [[Windows Aero]] функцияларын қолдайды. Aero интерфейсі арқылы терезелер мөлдір, анимациялар қосулы, жұмыс үстелін сәндеуге мүмкіндік бар. Мультимедиа функциялары толыққанды. Enterprise жүйесінде [[Windows Media Player]] және [[Windows Media Center]] бар, бұл пайдаланушыларға мультимедиа файлдарын стандартты және кеңейтілген түрде қолдануға мүмкіндік береді.

Enterprise редакциясы желілік функциялар жағынан толық. Пайдаланушы [[Wi-Fi]] және корпоративтік желілерге қосыла алады, файлдарды ортақ пайдалана алады, принтерлерді желі арқылы қолданады. Enterprise корпоративтік желілерде [[Active Directory]] қызметімен интеграцияланады. Бұл қызмет арқылы қолданушыларды басқару, құқықтарды тағайындау және қауіпсіздікті бақылау мүмкіндігі бар. Enterprise редакциясында Group Policy арқылы әкімшілік саясаттарды енгізуге болады.

Enterprise редакциясы 32-биттік және 64-биттік құрылғыларда жұмыс істей алады. 32-биттік жүйелер жедел жадыны максимум 4 ГБ дейін, ал 64-биттік жүйелер одан көп жадыны қолдануға мүмкіндік береді. Enterprise жүйесі көп ядролы процессорлармен және ірі жад көлемімен жұмыс істеуге арналған.

Enterprise редакциясы BitLocker шифрлау технологиясын қолдайды. Бұл деректерді қорғауға арналған негізгі құрал. Сонымен қатар, Encrypting File System (EFS) арқылы файлдарды шифрлау мүмкіндігі бар. User Account Control функциясы арқылы жүйенің қауіпсіздігін қамтамасыз етуге болады. Parental Controls функциясы корпоративтік ортада қолданылмайды, бірақ әкімшілік құқықтары бар пайдаланушылар үшін қауіпсіздік саясаттары қолданылады.

Windows Update арқылы Enterprise жаңартуларын алу мүмкіндігі бар. Жүйе автоматты жаңартуларға қосылып, қауіпсіздік патчтарын, қателерді түзетулер мен қызмет жаңартуларын алады. Enterprise редакциясы Windows XP Mode мүмкіндігін қолдайды, бұл ескі бағдарламаларды виртуалды түрде іске қосуға мүмкіндік береді.

Enterprise редакциясының негізгі артықшылығы — корпоративтік желілерде кеңейтілген басқару мүмкіндіктері. Ол Volume Activation арқылы лицензияланған ұйымдарға қолжетімді. Windows Anytime Upgrade Enterprise үшін қолданылады, бірақ көбіне ұйымдар Volume Licensing арқылы орнатады. Enterprise редакциясы Multi-Language User Interface (MUI) пакеттерін қолдайды, бұл әр түрлі тілдерде интерфейсті пайдалану мүмкіндігін береді.

Enterprise редакциясы виртуализация құралдарын қолдайды. Windows Virtual PC және DirectAccess функциялары арқылы ұйымдарда қашықтықтан жұмыс істеу, корпоративтік желіге қауіпсіз қосылу мүмкіндігі бар. BranchCache қызметі арқылы деректерді локалды сақтау және желі тиімділігін арттыру мүмкіндігі қамтамасыз етіледі. AppLocker функциясы арқылы қолданушылардың қолданбаларды іске қосуына шектеу қоюға болады.

Enterprise редакциясы корпоративтік қауіпсіздікті, желілік басқаруды және үлкен ұйымдарға арналған толық функционалды интерфейсті қамтамасыз етеді. Ол Aero, мультимедиа, виртуализация және тіл пакеттері сияқты барлық функцияларды қолдайды. Бұл редакция ірі компаниялар үшін Windows 7 жүйесінің ең толық және икемді нұсқасы болып саналады.

===Windows 7 Ultimate===
----------
 
Windows 7 Ultimate — [[Microsoft]] компаниясы шығарған Windows 7 операциялық жүйесінің ең толық редакциясы. Бұл нұсқа үй және корпоративтік қолданушыларға арналған. Ultimate редакциясы барлық негізгі және кеңейтілген функцияларды қамтиды. Windows 7 Ultimate Windows 7 Home Premium және Windows 7 Professional редакцияларына қарағанда толық функционалды болып саналады. Ultimate редакциясы барлық визуалды эффектілер, мультимедиа мүмкіндіктері және корпоративтік функцияларды қолдайды.

Windows 7 Ultimate [[2009 жыл]]ы Windows 7 жүйесімен бірге нарыққа шықты. Бұл редакция әр түрлі тілдік пакеттерді қолдайды және Multi-Language User Interface (MUI) арқылы интерфейсті әр түрлі тілдерде пайдалануға мүмкіндік береді. Ultimate редакциясы негізінен үй қолданушылары мен шағын ұйымдарға арналған, бірақ ірі компанияларда корпоративтік лицензия арқылы да қолданылуы мүмкін.

Ultimate редакциясы Windows 7 ядросын қолданады және жүйенің негізгі құрылымы Windows 7 жүйесінің басқа редакцияларымен бірдей. Ол тұрақтылық және өнімділік жағынан [[Windows Vista]] жүйесінен жоғары. Ultimate негізгі қызметтерді ұсынады: файлдарды басқару, бағдарламаларды орнату, интернетке қосылу, мультимедиа файлдарын ойнату және жүйені баптау. [[Windows Explorer]], тапсырмалар тақтасы, [[Start мәзірі]] және басқару тақтасы толық жұмыс істейді.

Ultimate интерфейсі Windows 7 стилінде көрсетіледі және барлық визуалды эффектілерді қолдайды. [[Windows Aero]] интерфейсі терезелердің мөлдірлігін, анимацияны және жұмыс үстелін сәндеуді қамтамасыз етеді. Мультимедиа функциялары толыққанды. Ultimate редакциясында [[Windows Media Player]] және [[Windows Media Center]] бар. Бұл пайдаланушыларға мультимедиа файлдарын стандартты және кеңейтілген түрде ойнатуға мүмкіндік береді.

Ultimate редакциясы желілік мүмкіндіктерді толық қамтамасыз етеді. Пайдаланушы [[Wi-Fi]] және корпоративтік желілерге қосыла алады, файлдарды ортақ пайдалана алады, принтерлерді желі арқылы қолданады. Ultimate корпоративтік желілерде [[Active Directory]] қызметімен интеграцияланады. [[Group Policy]] арқылы әкімшілік саясаттарды енгізу мүмкіндігі бар. Enterprise сияқты, Ultimate редакциясы Volume Activation немесе Windows Anytime Upgrade арқылы лицензиялана алады.

Ultimate редакциясы 32-биттік және 64-биттік құрылғыларда жұмыс істей алады. 32-биттік жүйелер жедел жадыны максимум 4 ГБ дейін қолданса, 64-биттік жүйелер одан көп жадыны қолдай алады. Ultimate көп ядролы процессорлармен және үлкен жад көлемімен үйлесімді жұмыс істейді.

Ultimate редакциясы BitLocker шифрлау технологиясын қолдайды, бұл деректерді қорғауға арналған негізгі құрал болып табылады. Сонымен қатар Encrypting File System (EFS) арқылы файлдарды шифрлауға мүмкіндік бар. [[User Account Control]] функциясы арқылы жүйенің қауіпсіздігі қамтамасыз етіледі. [[Parental Controls]] функциясы арқылы ата-аналар балалардың компьютерді пайдалану уақытын шектей алады, белгілі бір бағдарламаларға кіруді бақылауға болады.

[[Windows Update]] арқылы Ultimate редакциясы автоматты түрде жаңартулар алады. Жүйе қауіпсіздік патчтарын, қателерді түзету және қызмет жаңартуларын орнатады. Ultimate редакциясы Windows XP Mode мүмкіндігін қолдайды, бұл ескі бағдарламаларды виртуалды түрде іске қосуға мүмкіндік береді.

Ultimate редакциясының артықшылығы — толық функционалды интерфейс, барлық визуалды және мультимедиа мүмкіндіктері, корпоративтік және жеке қолданушыларға арналған толық құралдар. Бұл редакция Multi-Language User Interface пакеттерін қолдайды, Aero интерфейсін пайдаланады, виртуализация және BitLocker сияқты барлық функцияларды қамтиды. Ultimate редакциясы Windows 7 жүйесінің ең толық және икемді нұсқасы болып есептеледі.
[[Сурет:Finished step.jpg|нобай|277px|Ultimate түріндегі GUI. diskpart.exe мен cmd.exe терезелері орналасқан. Aero қосылған]]
Windows 7 Ultimate корпоративтік және үй қолданушылары үшін теңдессіз мүмкіндіктерді ұсынады. Ол барлық негізгі қызметтерді, визуалды эффектілерді, мультимедиа функцияларын, желілік және қауіпсіздік құралдарын біріктіреді. Ultimate редакциясы барлық тілдік пакеттерді қолдап, кеңейтілген лицензиялау және виртуализация мүмкіндіктерін ұсынады.

Ultimate редакциясы Windows Anytime Upgrade қызметін қолдайды. Бұл қызмет арқылы басқа Windows 7 редакцияларынан Ultimate редакциясына көшуге болады. Лицензия сатып алғаннан кейін қосымша функциялар автоматты түрде ашылады. Ultimate редакциясы үй, шағын және орта ұйымдарда толық функционалды Windows 7 тәжірибесін қамтамасыз етеді.

Windows 7 Ultimate — Microsoft компаниясының Windows 7 жүйесінің ең толық редакциясы. Ол барлық визуалды, мультимедиа, желілік және қауіпсіздік функцияларын қамтиды. Ultimate редакциясы әр түрлі тілдерде интерфейс ұсынуға, виртуализация құралдарын қолдануға және деректерді қорғау мүмкіндігін қамтамасыз етуге арналған. Бұл редакция Windows 7 жүйесінің барлық функцияларын қолдануға мүмкіндік береді. &lt;ref&gt;[https://www.scribd.com/document/159875803/History-of-Microsoft-Windows Windows тарихы (арасында кейбір ақпараттар)]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://petri.com/windows-7-editions-comparison/ Windows 7 Релиз нұсқалары]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.cnet.com/tech/services-and-software/windows-7-starter-edition-explained/ Windows 7 Starter ақпарат (1-)]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://technologizer.com/2009/04/22/windows-7-starter-edition-its-trialware/index.html Windows 7 Starter ақпарат (2-)]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.brevis.ru/software/microsoft/operating-systems/windows-7-home-basic Windows 7 Home-Basic ақпарат (орысша 1-)]&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;[https://www.about-win7.com/windows-7-home-basic.html Home basic нұсқасының қолданылым, функциялары]&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;[https://www.pcworld.com/article/527623/windows7-7.html Windows 7-нің 6 нұсқасының баяндамасы]&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==

&lt;references/&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[Windows XP]]
* [[Windows Vista]]
* [[Windows 8]]
[[Санат:Операциялық жүйелер]]</text>
      <sha1>9xxk80jdlu9bxb9j0mqp08bypccq4fb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Марк Константинович Азадовский</title>
    <ns>0</ns>
    <id>549142</id>
    <revision>
      <id>3575815</id>
      <parentid>2903083</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T22:26:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3575815</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2752" sha1="eckav1jfzdyzkv7n523m7be1729aaun" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі                  = Марк Константинович Азадовский
 |Шынайы есімі           = 
 |Суреті                 = 
 |Сурет ені              = 
 |Сурет тақырыбы         = 
 |туған күні           = 18.12.1888
 |туған жері           = [[Үркіт]]
 |Қайтыс болған күні     = 24.11.1954
 |Қайтыс болған жері     = [[Ленинград]]
 |Азаматтығы             = {{USSR}}
 |Ғылыми аясы            = фольклористика
 |Жұмыс орны             = 
 |Ғылыми дәрежесі        = доктор филологических наук
 |Ғылыми атағы           = [[Профессор]]
 |Альма-матер            = Петербург университеті
 |Ғылыми жетекші         = 
 |Атақты шәкірттері      = А. Д. Соймонов, М. И. Шахнович
 |Несімен белгілі        = 
 |Марапаттары            = 
 |Қолтаңбасы             = 
 |Қолтаңба ені           = 
 |Сайты                  = 
 |Commons            = 
}}

[[Image:Airbus A319-114, S7 - Siberia Airlines AN1620328.jpg|left|200px|thumb|Ғалымның туған жері - [[Иркутск]]]]

'''Азадовский Марк Константинович''' ([[18 желтоқсан]], [[1888]], [[Үркіт]] - [[24 қараша]], [[1954]], [[Ленинград]]) - ресейлік және кеңестік әдебиеттанушысы, фольклоршы, этнограф.

== Ғылыми еңбектері ==
*Ленские причитания. — Чита, [[1922]].
*Неизвестный поэт-сибиряк (Е. Милькеев). — Чита, [[1922]].
*Сказки Верхнеленского края. Т. 1. — Иркутск, [[1925]].
*Литература и фольклор: Очерки и этюды. — Л., [[1938]].
*Очерки истории и культуры в Сибири. Вып. 1. — Иркутск, [[1947]].

== Сыртқы сілтемелер ==
*[http://bse.chemport.ru/azadovskij_mark_konstantinovich.shtml Азадовский Марк Константинович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070501213127/http://bse.chemport.ru/azadovskij_mark_konstantinovich.shtml |date=2007-05-01 }}

[[Санат:18 желтоқсанда туғандар]]
[[Санат:24 қарашада қайтыс болғандар]]
[[Санат:Үркіт облысында туғандар]]
[[Санат:Санкт-Петербургте қайтыс болғандар]]
[[Санат:КСРО әдебиеттанушылары]]</text>
      <sha1>eckav1jfzdyzkv7n523m7be1729aaun</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575915</id>
      <parentid>3575815</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T06:04:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Уикипедия:Гаджеттер/Санат шебері|Санат шебері]]: [[Санат:Үркіт облысында туғандар]] → [[Санат:Иркутск облысында туғандар]]</comment>
      <origin>3575915</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2756" sha1="nzimrdbpbym4larnf7bzn610amtx0y8" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі                  = Марк Константинович Азадовский
 |Шынайы есімі           = 
 |Суреті                 = 
 |Сурет ені              = 
 |Сурет тақырыбы         = 
 |туған күні           = 18.12.1888
 |туған жері           = [[Үркіт]]
 |Қайтыс болған күні     = 24.11.1954
 |Қайтыс болған жері     = [[Ленинград]]
 |Азаматтығы             = {{USSR}}
 |Ғылыми аясы            = фольклористика
 |Жұмыс орны             = 
 |Ғылыми дәрежесі        = доктор филологических наук
 |Ғылыми атағы           = [[Профессор]]
 |Альма-матер            = Петербург университеті
 |Ғылыми жетекші         = 
 |Атақты шәкірттері      = А. Д. Соймонов, М. И. Шахнович
 |Несімен белгілі        = 
 |Марапаттары            = 
 |Қолтаңбасы             = 
 |Қолтаңба ені           = 
 |Сайты                  = 
 |Commons            = 
}}

[[Image:Airbus A319-114, S7 - Siberia Airlines AN1620328.jpg|left|200px|thumb|Ғалымның туған жері - [[Иркутск]]]]

'''Азадовский Марк Константинович''' ([[18 желтоқсан]], [[1888]], [[Үркіт]] - [[24 қараша]], [[1954]], [[Ленинград]]) - ресейлік және кеңестік әдебиеттанушысы, фольклоршы, этнограф.

== Ғылыми еңбектері ==
*Ленские причитания. — Чита, [[1922]].
*Неизвестный поэт-сибиряк (Е. Милькеев). — Чита, [[1922]].
*Сказки Верхнеленского края. Т. 1. — Иркутск, [[1925]].
*Литература и фольклор: Очерки и этюды. — Л., [[1938]].
*Очерки истории и культуры в Сибири. Вып. 1. — Иркутск, [[1947]].

== Сыртқы сілтемелер ==
*[http://bse.chemport.ru/azadovskij_mark_konstantinovich.shtml Азадовский Марк Константинович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070501213127/http://bse.chemport.ru/azadovskij_mark_konstantinovich.shtml |date=2007-05-01 }}

[[Санат:18 желтоқсанда туғандар]]
[[Санат:24 қарашада қайтыс болғандар]]
[[Санат:Иркутск облысында туғандар]]
[[Санат:Санкт-Петербургте қайтыс болғандар]]
[[Санат:КСРО әдебиеттанушылары]]</text>
      <sha1>nzimrdbpbym4larnf7bzn610amtx0y8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кеңес Одағының білім беру жүйесі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>550576</id>
    <revision>
      <id>3575843</id>
      <parentid>2406949</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T03:30:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lanananna</username>
        <id>172682</id>
      </contributor>
      <comment>Created by translating the section &quot;Ссылки&quot; from the page &quot;[[:ru:Special:Redirect/revision/152009932|Образование в СССР]]&quot;</comment>
      <origin>3575843</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5434" sha1="bh5rebddrxj4urg03a6p6h0vcggby10" xml:space="preserve">{{cleanup}}
'''Кеңес дәуіріндегі білім беру жүйесі''' — Кеңес Одағы кезіндегі оқу жүйесі мен педагогикасы.

==Мектептің құрылуы және алғашқы қадамдары==
Халық ағарту ісінің барлық жүйесін қайта құру революцияның алғашқы күндерінен басталады. 1917 жылы 9 қарашадағы декрет бойынша, Ағарту ісінің мемлекеттік комиссиясы ұйымдасты, ол негізінен халыққа білім берудің жаңа жүйесін құрудың негіздерін талдаумен айналысты. Халық ағарту комиссары Луначарский жұртшылыққа мұғалімдерге және оқушыларға үндеу жариялады. Бұл үндеуде ол халық ағарту саласындағы Кеңес үкіметінің негізгі қағидалары мен міндеттерін сипаттап берді: жалпыға бірдей міндетті бастауыш оқыту, мектептердің барлық сатыларында жалпы білім алуға болатындығы, мектептің діні болуы, білім беруді демократияландыру, жергілікті және ұлттық ерекшеліктерді ескеру.

1918 жылы 30 мамырда барлық оқу орындары мен жалпы білім беретін мекемелерді Халық ағарту комиссариатының қарамағына беру декретке қол қойылды. 1918 жылы 20 қаңтарда Халық комиссарлары кеңесінің “Шіркеулік және діни қоғамдарда ар-намыс еркіндігі туралы” декрет қабылданды. Онда шіркеуді мемлекеттен және мектепті шіркеуден бөлуді жариялады. 
*Контрреволюциялық Бүкілресейлік мұғалімдер одағына қарсы интернационалшыл-мұғалімдердің І Бүкілресейлік съезі ұйымдасты.Бұл съездің нәтижесі бойынша, мұғалімдерге Бүкілресейлік мұғалімдер одағынан шығып, интернационалист-мұғалімдердің одағына кіру туралы үндеу тастады. 

Жастарға кәсіптік білім берудің негізгі техникумды (индустриялық, ауылшаруашылық, экономикалық, педагогикалық және т.б.) оқыту мерзімі 4 жылдық, кеңес ұсынған еді. Бұл кеңестің нәтижесі бойынша кәсіптік мектептер, фабрика-зауыт мектептері, оқу-өндірістік шеберханалар және т.б.; жетіжылдық мектеп – ортақ кәсіптік-техникалық оқу орындары үшін – индустриялық, ауылшаруашылық, педагогикалық және басқа техникумдар; тоғызжылдық – онжылдық мектеп жоғары оқу орындары үшін негіз болды. 

9 жастан асқан тұрғындардың қанша уақыт (жыл) білім алғанының орташа көрсеткіші&lt;ref name=&quot;The Development&quot;&gt;[The Development of Literacyin Russia and the USSR from the Tenth to the Twentieth Centuries]. Борис Миронов.&lt;/ref&gt;:
{| class=&quot;standard&quot; width=&quot;90%&quot;
 !1797||1807||1817||1827||1837||1847||1857||1867||1877||1887||1897||1907||1917||1927||1937||1947||1957||1967||1977||1987
 |- 
 |0,127
 |0,148
 |0,179
 |0,222
 |0,270
 |0,320
 |0,367
 |0,435
 |0,516 
 |0,592
 |0,762
 |0,930
 |1,112
 |1,502
 |3,376
 |5,442
 |6,048
 |6,974
 |7,861
 |8,833
 |- 
 |}

==Кеңестік дәуірдің мектебінің қалыптасуына еңбек сіңірген ғалымдар==
*Н.М.Шульман,
* С.М.Ривес, 
*П.П.Блонский, 
*А.С.Залужный, 
*М.М.Пистрак, 
*С.П:Шацкий, 
*А.С.Макаренко, 
*Ф.Каролев&lt;ref&gt;Қазақстан тарихы-2004-Атамұра.&lt;/ref&gt;.

== Сілтемелер ==
* Золотухина о. кеңес мектебінде орыс әдебиетін зерттеу. Михаил Павловец. Кеңес оқушылары не оқыды  «Знание. Понимание. Умение». — 2011. — № 1 (январь—февраль).
* ''Золотухина O.'' [http://transformations.russian-literature.com/metodologicheskie-osnovy-izuchenija-russkoj-literatury-v-shkole-sov-period Изучение русской литературы в советской школе].
* ''Михаил Павловец''. [https://arzamas.academy/mag/412-school Что читали советские школьники] // ''Arzamas''. — 2017. — 21 марта.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{бастама}}
[[Санат:Педагогика тарихы]]
[[Санат:КСРО]]</text>
      <sha1>bh5rebddrxj4urg03a6p6h0vcggby10</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575890</id>
      <parentid>3575843</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T05:45:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Lanananna|Lanananna]] ([[User talk:Lanananna|т]]) өңдемелерінен [[User:Batyrbek.kz|Batyrbek.kz]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>2406949</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4695" sha1="2ddzz3hszz4wwyqlpzuax0l50gtdwr6" xml:space="preserve">{{cleanup}}
'''Кеңес дәуіріндегі білім беру жүйесі''' — Кеңес Одағы кезіндегі оқу жүйесі мен педагогикасы.

==Мектептің құрылуы және алғашқы қадамдары==
Халық ағарту ісінің барлық жүйесін қайта құру революцияның алғашқы күндерінен басталады. 1917 жылы 9 қарашадағы декрет бойынша, Ағарту ісінің мемлекеттік комиссиясы ұйымдасты, ол негізінен халыққа білім берудің жаңа жүйесін құрудың негіздерін талдаумен айналысты. Халық ағарту комиссары Луначарский жұртшылыққа мұғалімдерге және оқушыларға үндеу жариялады. Бұл үндеуде ол халық ағарту саласындағы Кеңес үкіметінің негізгі қағидалары мен міндеттерін сипаттап берді: жалпыға бірдей міндетті бастауыш оқыту, мектептердің барлық сатыларында жалпы білім алуға болатындығы, мектептің діні болуы, білім беруді демократияландыру, жергілікті және ұлттық ерекшеліктерді ескеру.

1918 жылы 30 мамырда барлық оқу орындары мен жалпы білім беретін мекемелерді Халық ағарту комиссариатының қарамағына беру декретке қол қойылды. 1918 жылы 20 қаңтарда Халық комиссарлары кеңесінің “Шіркеулік және діни қоғамдарда ар-намыс еркіндігі туралы” декрет қабылданды. Онда шіркеуді мемлекеттен және мектепті шіркеуден бөлуді жариялады. 
*Контрреволюциялық Бүкілресейлік мұғалімдер одағына қарсы интернационалшыл-мұғалімдердің І Бүкілресейлік съезі ұйымдасты.Бұл съездің нәтижесі бойынша, мұғалімдерге Бүкілресейлік мұғалімдер одағынан шығып, интернационалист-мұғалімдердің одағына кіру туралы үндеу тастады. 

Жастарға кәсіптік білім берудің негізгі техникумды (индустриялық, ауылшаруашылық, экономикалық, педагогикалық және т.б.) оқыту мерзімі 4 жылдық, кеңес ұсынған еді. Бұл кеңестің нәтижесі бойынша кәсіптік мектептер, фабрика-зауыт мектептері, оқу-өндірістік шеберханалар және т.б.; жетіжылдық мектеп – ортақ кәсіптік-техникалық оқу орындары үшін – индустриялық, ауылшаруашылық, педагогикалық және басқа техникумдар; тоғызжылдық – онжылдық мектеп жоғары оқу орындары үшін негіз болды. 

9 жастан асқан тұрғындардың қанша уақыт (жыл) білім алғанының орташа көрсеткіші&lt;ref name=&quot;The Development&quot;&gt;[The Development of Literacyin Russia and the USSR from the Tenth to the Twentieth Centuries]. Борис Миронов.&lt;/ref&gt;:
{| class=&quot;standard&quot; width=&quot;90%&quot;
 !1797||1807||1817||1827||1837||1847||1857||1867||1877||1887||1897||1907||1917||1927||1937||1947||1957||1967||1977||1987
 |- 
 |0,127
 |0,148
 |0,179
 |0,222
 |0,270
 |0,320
 |0,367
 |0,435
 |0,516 
 |0,592
 |0,762
 |0,930
 |1,112
 |1,502
 |3,376
 |5,442
 |6,048
 |6,974
 |7,861
 |8,833
 |- 
 |}

==Кеңестік дәуірдің мектебінің қалыптасуына еңбек сіңірген ғалымдар==
*Н.М.Шульман,
* С.М.Ривес, 
*П.П.Блонский, 
*А.С.Залужный, 
*М.М.Пистрак, 
*С.П:Шацкий, 
*А.С.Макаренко, 
*Ф.Каролев&lt;ref&gt;Қазақстан тарихы-2004-Атамұра.&lt;/ref&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{бастама}}
[[Санат:Педагогика тарихы]]
[[Санат:КСРО]]</text>
      <sha1>2ddzz3hszz4wwyqlpzuax0l50gtdwr6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дүниежүзілік көрме (1967)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>555315</id>
    <revision>
      <id>3575879</id>
      <parentid>2735173</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T05:28:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <origin>3575879</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4569" sha1="18l4tnqdz4g0akzp77lh5m33fv4gnob" xml:space="preserve">[[Сурет:Expo 67 logo.svg|thumb|right|200px|1967 жылғы Дүниежүзілік көрменің логосы]]
'''Дүниежүзілік көрме (1967)''' немесе '''Экспо 1967''' ({{lang-fr|Exposition universelle de 1967}}) — [[1967 жыл]]ы [[27 сәуір]] мен [[29 қазан]] аралығында  [[Монреаль]]да өткен [[дүниежүзілік көрме]]. Бұл дүниежүзілік көрме XX ғасырдың ең сәтті көрмесі болып есептеледі. Себебі бұл көрмені 62 ел тамашалаған - бұл сол ғасырдың ең үздік көрсеткіші.

== Тарихы ==
Негізінде Монреаль қаласы бұл көрмені өткізуге ұсынысы [[1956 жыл]]дардан басталады. Нақтырақ айтсақ [[1958 жыл]]ы Монреаль қаласының мэрі Канаданың 100 жылдық  мерей тойына байланысты Экспо-67-ні Монреальда өткізу туралы ұсыныс тастаған. Дегенмен Канада бұл мақсатына жақын арада жете алмады. Себебі ХҚБ Дүниежүзілік көрмені Мәскеу қаласында өткізуді жөн көрді. Бірақ қаражаттың жетіспегенінен Мәскеу қаласы бұл ұсыныстан бас тартты. Сонымен Париж қаласындағы ХҚБ 1962 жылы өз ойын өзгертіп Экспо-67 көрмесінің өтетін жерін Канададағы Монреаль қаласына ауыстырды.&lt;ref&gt;[http://news.google.com/newspapers?nid=1243&amp;dat=19670214&amp;id=jP5XAAAAIBAJ&amp;sjid=A_cDAAAAIBAJ&amp;pg=2937,6552026 The Bulletin - Feb 14, 1967]
&lt;/ref&gt;
==Қатысушы-мемлекеттер==
Көрмеге 62-ел қатысты.

'''Африка''': [[Алжир]], [[Камерун]], [[Чад]], [[Конго Республикасы|Конго]], [[Эфиопия]], [[Габон]], [[Гана]], [[Кения]], [[Маврикий]], [[Мадагаскар]], [[Марокко]], [[Нигер]], [[Руанда]], [[Сенегал]], [[Танзания]], [[Того]], [[Тунис]], [[Уганда]].

'''Азия''': [[Бирма]], [[Цейлон]], [[Тайвань]], [[Корея]], [[Үндістан]], [[Иран]], [[Израиль]], [[Түркия]], [[Жапония]], [[Таиланд]], [[Біріккен Араб Әмірліктері]].
 
'''Аустралия'''

'''Еуропа''': [[Австрия]], [[Бельгия]], [[Чехословакия]], [[Дания]], [[Финляндия]], [[Франция]], [[Германия]], [[Грекия]], [[Исландия]], [[Италия]], [[Монако]], [[Нидерланд]], [[Норвегия]], [[Швеция]], [[Швейцария]], [[Ұлыбритания]], [[КСРО]], [[Югославия]].

'''Латын Америка''': [[Барбадос]], [[Куба]], [[Гренада]], [[Гайана]], [[Гаити]],[[Венесуэла]].

'''Солтүстік Америка''': [[Канада]], [[Мексика]], [[АҚШ]].

== Галерея ==
&lt;gallery caption=&quot;Дүниежүзілік көрме (1967): ұлттық павильондар&quot; gallery mode=packed&gt;
File:Expo 67, pavillon du Canada et sa pyramide inversée ( le Katimavik).jpg|Канада павильоны
File:Expo 67, pavillon de la République de Chine.jpg|Қытай павильоны
Сурет:Biosphère Montréal.jpg|АҚШ павильоны
File:Pavillon de l'Éthiopie (2).jpg|Эфиопия павиьоны
Сурет:Expo 67, pavillon du Mexique.jpg|Мексика павильоны
Сурет:Советский павильон на ЭКСПО-67.jpg|Кеңес одағының павильоны
File:Pavillon de la Yougoslavie.jpg|Югославия павильоны
File:Pavillon du Vénézuela.jpg|Венесуэла павильоны
Сурет:Pavillon de l'Australie.jpg|Аустралия павильоны
Сурет:Pavillon de la Grande-Bretagne.jpg|Ұлыбритания павильоны
&lt;/gallery&gt;
{{wide image|Stations de l'Expo-Express aux îles Sainte-Hélène et Notre-Dame..jpg|1800px|}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{commonscat|Category:Expo 1967|Дүниежүзілік көрме (1967)}}

{{Дүниежүзілік көрмелер}}

[[Санат:Дүниежүзілік көрмелер]]</text>
      <sha1>18l4tnqdz4g0akzp77lh5m33fv4gnob</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пномпень (әуежай)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>556364</id>
    <revision>
      <id>3575953</id>
      <parentid>2999123</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T06:33:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Статистика */</comment>
      <origin>3575953</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2894" sha1="ksjjah9wrwbnsj20bt7vvfjktzyhj17" xml:space="preserve">'''Пномпень Халықаралық әуежайы''' (кхмер.&lt;span&gt; &lt;/span&gt;&lt;span lang=&quot;km&quot;&gt;អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិភ្នំពេញ &lt;/span&gt;), &lt;span&gt;(&lt;/span&gt;[[Әуе транспортының халықаралық қауымдастағы|IATA]]&lt;span&gt;:&lt;/span&gt;&amp;nbsp;'''PNH'''&lt;span&gt;,&lt;/span&gt;&amp;#x20;[[Халықаралық азаматтық авиация ұйымы|ICAO]]&lt;span&gt;:&lt;/span&gt;&amp;nbsp;'''VDPP'''&lt;span&gt;)&lt;/span&gt; — ең ірі халықаралық камбоджалық коммерциялық әуежай, елдің астанасы — Пномпеньнен 7 км шақырым жерде орналасқан.

== Тарихы ==
Әуежайдың бұрынғы атауы – Почентонг Халықаралық әуежайы.

== Ауе жолдар мен бағыттар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Әуе компания!! Бағыттары
|-
| Air France || Бангкок — Суварнабхуми, Париж — Шарль де Голль
|-
| AirAsia || Куала Лумпур
|-
| Asiana Airlines || Сеул — Инчхон
|-
| Bangkok Airways || Бангкок — Суварнабхуми 
|-
| Cambodia Angkor Air || Хошимин, Сиемреап
|-
| China Airlines || Тайбэй — Таоюань
|-
| China Eastern Airlines || Куньмин, Наньнин
|-
| China Southern Airlines || Пекин, Гуанчжоу
|-
| Dragonair || Гонконг
|-
| Jetstar Asia Airways || Сингапур
|-
| Korean Air || Сеул — Инчхон
|-
| Malaysia Airlines || Куала Лумпур
|-
| Myanmar Airways International || Янгон
|-
| Shanghai Airlines || Шанхай — Пудун
|-
| SilkAir || Сингапур
|-
| Thai Airways International || Бангкок — Суварнабхуми
|-
| Vietnam Airlines || Ханой, Хошимин, Вьентьян
|}

== Статистика ==
[[2011 жыл]]ғы жағдай бойынша жолаушылар легі мен ұшып-қонулар:
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Жыл
!Жолаушылар саны
!Ұшу-қону
|-
! 1998
| 595,432 
| 6,244 
|-
! 1999
| 738,115 
| 7,239
|-
! 2000
| 860,614 
| 8,625 
|-
! 2001
| 917,367
| 17,364
|-
! 2002
| 948,614 
| 18,082
|-
! 2003
| 867,190 
| 16,346
|-
! 2004
| 1,022,203 
| 17,543
|-
! 2005 
| 1,081,745 
| 17,033
|-
! 2006 
| 1,322,267 
| 19,042
|-
! 2007 
| 1,598,424 
| 20,881
|-
! 2008 
| 1,692,000 
| 20,380
|-
! 2009
| 1,587,986 
| 20,352 
|-
! 2010
| 1,673,421 
| 20,156
|-
! 2011
| 1,839,892 
| 21,365 
|-
! 2012
| 2,077,282 
| 22,534 
|}

== Техникалық мәліметтер ==
* ВПП 05/23 ұзындығы 3,000 м, ені 44 м асфальтобетон жамылғысымен.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Әуежайлар]]
[[Санат:Камбоджа әуежайлары]]</text>
      <sha1>ksjjah9wrwbnsj20bt7vvfjktzyhj17</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575956</id>
      <parentid>3575953</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T06:37:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Статистика */</comment>
      <origin>3575956</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3072" sha1="79qevu1950psjtl3lyiclbfoqmlwf48" xml:space="preserve">'''Пномпень Халықаралық әуежайы''' (кхмер.&lt;span&gt; &lt;/span&gt;&lt;span lang=&quot;km&quot;&gt;អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិភ្នំពេញ &lt;/span&gt;), &lt;span&gt;(&lt;/span&gt;[[Әуе транспортының халықаралық қауымдастағы|IATA]]&lt;span&gt;:&lt;/span&gt;&amp;nbsp;'''PNH'''&lt;span&gt;,&lt;/span&gt;&amp;#x20;[[Халықаралық азаматтық авиация ұйымы|ICAO]]&lt;span&gt;:&lt;/span&gt;&amp;nbsp;'''VDPP'''&lt;span&gt;)&lt;/span&gt; — ең ірі халықаралық камбоджалық коммерциялық әуежай, елдің астанасы — Пномпеньнен 7 км шақырым жерде орналасқан.

== Тарихы ==
Әуежайдың бұрынғы атауы – Почентонг Халықаралық әуежайы.

== Ауе жолдар мен бағыттар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Әуе компания!! Бағыттары
|-
| Air France || Бангкок — Суварнабхуми, Париж — Шарль де Голль
|-
| AirAsia || Куала Лумпур
|-
| Asiana Airlines || Сеул — Инчхон
|-
| Bangkok Airways || Бангкок — Суварнабхуми 
|-
| Cambodia Angkor Air || Хошимин, Сиемреап
|-
| China Airlines || Тайбэй — Таоюань
|-
| China Eastern Airlines || Куньмин, Наньнин
|-
| China Southern Airlines || Пекин, Гуанчжоу
|-
| Dragonair || Гонконг
|-
| Jetstar Asia Airways || Сингапур
|-
| Korean Air || Сеул — Инчхон
|-
| Malaysia Airlines || Куала Лумпур
|-
| Myanmar Airways International || Янгон
|-
| Shanghai Airlines || Шанхай — Пудун
|-
| SilkAir || Сингапур
|-
| Thai Airways International || Бангкок — Суварнабхуми
|-
| Vietnam Airlines || Ханой, Хошимин, Вьентьян
|}

== Статистика ==
[[2011 жыл]]ғы жағдай бойынша жолаушылар легі мен ұшып-қонулар:
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Жыл
!Жолаушылар саны
!Ұшу-қону
|-
! [[1998 жыл|1998 ж.]]
| 595,432 
| 6,244 
|-
! [[1999 жыл|1999 ж.]]
| 738,115 
| 7,239
|-
! [[2000 жыл|2000 ж.]]
| 860,614 
| 8,625 
|-
! [[2001 жыл|2001 ж.]]
| 917,367
| 17,364
|-
! [[2002 жыл|2002 ж.]]
| 948,614 
| 18,082
|-
! [[2003 жыл|2003 ж.]]
| 867,190 
| 16,346
|-
! [[2004 жыл|2004 ж.]]
| 1,022,203 
| 17,543
|-
! [[2005 жыл|2005 ж.]]
| 1,081,745 
| 17,033
|-
! [[2006 жыл|2006 ж.]]
| 1,322,267 
| 19,042
|-
! 2007 
| 1,598,424 
| 20,881
|-
! 2008 
| 1,692,000 
| 20,380
|-
! 2009
| 1,587,986 
| 20,352 
|-
! 2010
| 1,673,421 
| 20,156
|-
! 2011
| 1,839,892 
| 21,365 
|-
! 2012
| 2,077,282 
| 22,534 
|}

== Техникалық мәліметтер ==
* ВПП 05/23 ұзындығы 3,000 м, ені 44 м асфальтобетон жамылғысымен.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Әуежайлар]]
[[Санат:Камбоджа әуежайлары]]</text>
      <sha1>79qevu1950psjtl3lyiclbfoqmlwf48</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575959</id>
      <parentid>3575956</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T06:38:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Статистика */</comment>
      <origin>3575959</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3150" sha1="7n8rhah388rofazll9su5ajw4ssd8ca" xml:space="preserve">'''Пномпень Халықаралық әуежайы''' (кхмер.&lt;span&gt; &lt;/span&gt;&lt;span lang=&quot;km&quot;&gt;អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិភ្នំពេញ &lt;/span&gt;), &lt;span&gt;(&lt;/span&gt;[[Әуе транспортының халықаралық қауымдастағы|IATA]]&lt;span&gt;:&lt;/span&gt;&amp;nbsp;'''PNH'''&lt;span&gt;,&lt;/span&gt;&amp;#x20;[[Халықаралық азаматтық авиация ұйымы|ICAO]]&lt;span&gt;:&lt;/span&gt;&amp;nbsp;'''VDPP'''&lt;span&gt;)&lt;/span&gt; — ең ірі халықаралық камбоджалық коммерциялық әуежай, елдің астанасы — Пномпеньнен 7 км шақырым жерде орналасқан.

== Тарихы ==
Әуежайдың бұрынғы атауы – Почентонг Халықаралық әуежайы.

== Ауе жолдар мен бағыттар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Әуе компания!! Бағыттары
|-
| Air France || Бангкок — Суварнабхуми, Париж — Шарль де Голль
|-
| AirAsia || Куала Лумпур
|-
| Asiana Airlines || Сеул — Инчхон
|-
| Bangkok Airways || Бангкок — Суварнабхуми 
|-
| Cambodia Angkor Air || Хошимин, Сиемреап
|-
| China Airlines || Тайбэй — Таоюань
|-
| China Eastern Airlines || Куньмин, Наньнин
|-
| China Southern Airlines || Пекин, Гуанчжоу
|-
| Dragonair || Гонконг
|-
| Jetstar Asia Airways || Сингапур
|-
| Korean Air || Сеул — Инчхон
|-
| Malaysia Airlines || Куала Лумпур
|-
| Myanmar Airways International || Янгон
|-
| Shanghai Airlines || Шанхай — Пудун
|-
| SilkAir || Сингапур
|-
| Thai Airways International || Бангкок — Суварнабхуми
|-
| Vietnam Airlines || Ханой, Хошимин, Вьентьян
|}

== Статистика ==
[[2011 жыл]]ғы жағдай бойынша жолаушылар легі мен ұшып-қонулар:
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Жыл
!Жолаушылар саны
!Ұшу-қону
|-
! [[1998 жыл|1998 ж.]]
| 595,432 
| 6,244 
|-
! [[1999 жыл|1999 ж.]]
| 738,115 
| 7,239
|-
! [[2000 жыл|2000 ж.]]
| 860,614 
| 8,625 
|-
! [[2001 жыл|2001 ж.]]
| 917,367
| 17,364
|-
! [[2002 жыл|2002 ж.]]
| 948,614 
| 18,082
|-
! [[2003 жыл|2003 ж.]]
| 867,190 
| 16,346
|-
! [[2004 жыл|2004 ж.]]
| 1,022,203 
| 17,543
|-
! [[2005 жыл|2005 ж.]]
| 1,081,745 
| 17,033
|-
! [[2006 жыл|2006 ж.]]
| 1,322,267 
| 19,042
|-
! [[2017 жыл|2007 ж.]]
| 1,598,424 
| 20,881
|-
! [[2008 жыл|2008 ж.]]
| 1,692,000 
| 20,380
|-
! [[2009 жыл|2009 ж.]]
| 1,587,986 
| 20,352 
|-
! [[2010 жыл|2010 ж.]]
| 1,673,421 
| 20,156
|-
! 2011
| 1,839,892 
| 21,365 
|-
! 2012
| 2,077,282 
| 22,534 
|}

== Техникалық мәліметтер ==
* ВПП 05/23 ұзындығы 3,000 м, ені 44 м асфальтобетон жамылғысымен.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Әуежайлар]]
[[Санат:Камбоджа әуежайлары]]</text>
      <sha1>7n8rhah388rofazll9su5ajw4ssd8ca</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575962</id>
      <parentid>3575959</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T06:38:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Статистика */</comment>
      <origin>3575962</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3190" sha1="r226bmgswfsntqukv19dyt3cat5p963" xml:space="preserve">'''Пномпень Халықаралық әуежайы''' (кхмер.&lt;span&gt; &lt;/span&gt;&lt;span lang=&quot;km&quot;&gt;អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិភ្នំពេញ &lt;/span&gt;), &lt;span&gt;(&lt;/span&gt;[[Әуе транспортының халықаралық қауымдастағы|IATA]]&lt;span&gt;:&lt;/span&gt;&amp;nbsp;'''PNH'''&lt;span&gt;,&lt;/span&gt;&amp;#x20;[[Халықаралық азаматтық авиация ұйымы|ICAO]]&lt;span&gt;:&lt;/span&gt;&amp;nbsp;'''VDPP'''&lt;span&gt;)&lt;/span&gt; — ең ірі халықаралық камбоджалық коммерциялық әуежай, елдің астанасы — Пномпеньнен 7 км шақырым жерде орналасқан.

== Тарихы ==
Әуежайдың бұрынғы атауы – Почентонг Халықаралық әуежайы.

== Ауе жолдар мен бағыттар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Әуе компания!! Бағыттары
|-
| Air France || Бангкок — Суварнабхуми, Париж — Шарль де Голль
|-
| AirAsia || Куала Лумпур
|-
| Asiana Airlines || Сеул — Инчхон
|-
| Bangkok Airways || Бангкок — Суварнабхуми 
|-
| Cambodia Angkor Air || Хошимин, Сиемреап
|-
| China Airlines || Тайбэй — Таоюань
|-
| China Eastern Airlines || Куньмин, Наньнин
|-
| China Southern Airlines || Пекин, Гуанчжоу
|-
| Dragonair || Гонконг
|-
| Jetstar Asia Airways || Сингапур
|-
| Korean Air || Сеул — Инчхон
|-
| Malaysia Airlines || Куала Лумпур
|-
| Myanmar Airways International || Янгон
|-
| Shanghai Airlines || Шанхай — Пудун
|-
| SilkAir || Сингапур
|-
| Thai Airways International || Бангкок — Суварнабхуми
|-
| Vietnam Airlines || Ханой, Хошимин, Вьентьян
|}

== Статистика ==
[[2011 жыл]]ғы жағдай бойынша жолаушылар легі мен ұшып-қонулар:
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Жыл
!Жолаушылар саны
!Ұшу-қону
|-
! [[1998 жыл|1998 ж.]]
| 595,432 
| 6,244 
|-
! [[1999 жыл|1999 ж.]]
| 738,115 
| 7,239
|-
! [[2000 жыл|2000 ж.]]
| 860,614 
| 8,625 
|-
! [[2001 жыл|2001 ж.]]
| 917,367
| 17,364
|-
! [[2002 жыл|2002 ж.]]
| 948,614 
| 18,082
|-
! [[2003 жыл|2003 ж.]]
| 867,190 
| 16,346
|-
! [[2004 жыл|2004 ж.]]
| 1,022,203 
| 17,543
|-
! [[2005 жыл|2005 ж.]]
| 1,081,745 
| 17,033
|-
! [[2006 жыл|2006 ж.]]
| 1,322,267 
| 19,042
|-
! [[2017 жыл|2007 ж.]]
| 1,598,424 
| 20,881
|-
! [[2008 жыл|2008 ж.]]
| 1,692,000 
| 20,380
|-
! [[2009 жыл|2009 ж.]]
| 1,587,986 
| 20,352 
|-
! [[2010 жыл|2010 ж.]]
| 1,673,421 
| 20,156
|-
! [[2011 жыл|2011 ж.]]
| 1,839,892 
| 21,365 
|-
! [[2012 жыл|2012 ж.]]
| 2,077,282 
| 22,534 
|}

== Техникалық мәліметтер ==
* ВПП 05/23 ұзындығы 3,000 м, ені 44 м асфальтобетон жамылғысымен.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Әуежайлар]]
[[Санат:Камбоджа әуежайлары]]</text>
      <sha1>r226bmgswfsntqukv19dyt3cat5p963</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Супермен</title>
    <ns>0</ns>
    <id>556486</id>
    <revision>
      <id>3575998</id>
      <parentid>3092511</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T07:20:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheWikipedian1250</username>
        <id>88966</id>
      </contributor>
      <origin>3575998</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6329" sha1="bvyy2k6dbo88e0blwo9eympkricgz69" xml:space="preserve">{{Комикс кейіпкері
 |есімі              = Супермен 
 |төл есімі          =
 |суреті             = Superman.jpg
 |сурет тақырыбы     = Superman #204 комиксінің мұқабасы, суретшілер: Джим Ли және Скотт Уилльямс
 |баспа              = [[DC Comics]]
 |дебют              = [[Action Comics]] #1 (1 маусым 1938) 
 |авторлары          = [[Джером Сигел]], [[Джо Шустер]]
 |позициясы          =  Жақсылық
 |толық есімі        = Кларк Джозеф Кент (жердегі аты), Кал-Эл (криптондық есімі)
 |альтер эго         = 
 |лақап аттары       = Болат адам, Криптонның соңғы ұлы, Ертеңгі күннің адамы, Метрополистің бірінші азаматы, Үлкен көк бойскаут, Си-Кей, Смоллвиль
 |түрі               = криптондық
 |бойы               = 190 см
 |салмағы            = 106 кг
 |шашының түсі       = қара
 |көзінің түсі       = мөлдір көгілдір
 |туған жері         = [[Криптон (ғаламшар)|Криптон]]
 |азаматтығы         = АҚШ
 |отбасылық жағдайы  =
 |жұмыс түрі         = «Дэйли Планет» репортері
 |командалары        = [[Әділет Лигасы]], Криптондық Әскері Гильдия, Суперқаһармандар әскері, Супермен командасы
 |одақтастары        = [[Бэтмен]], [[Ғажайып әйел]], [[Флэш (DC Comics)|Флэш]], [[Жасыл шам]], [[Аквамен]], [[Марстық аңшы]], [[Супергёрл]], [[Капитан Марвел (DC Comics)|Капитан Марвел]], [[Өрмекші-адам]]
 |жаулары            = [[Дарксайд]], [[Думсдэй]], [[Брейниак]], [[Бизарро]], [[Лекс Лютор]], [[Генерал Зод]] және басқалары 
 |күштері            = &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
* Аса адамнан күшті
* Аса жарық жылдамдығынан жылдам
* Ұшу
* Аса төзімділік
* Дарымайтындық
* Аса мықты рефлекс
* Өте дамыған интеллект
* Барлық ауру, токсин және уларға қарсы иммунитет
* Мұзды дем алыс
* Жұлдыздарың энергиясын жұта алады (қызылдардан басқа)
* Рентген, инфрақызыл, ультракүлгін, микро және телескопиялық жанар
* Супересту
 |жабдықтауы         = &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
* Супермен сияқты бүткіл зақымдарға төтеп бере алатын жамылғысы бар қызыл-көк костюм 
* Жалғыздық қорғаны, ол жерде суперкомпьютерлер, лабораториялар, робот-андроидтар және т.б.
* Қызыл Күннен қорғайтын ақ костюм мен дулығасы бар.
}}
{{мағына|Супермен (айрық)}}
'''Супермен''' ({{lang-en|Superman}}) — [[DC Comics]] компаниясының комикс суперқаһарманы. [[Джерри Сигел]] (жазушы) және [[Джо Шустер]]дің  (суретші) туындысы. Бірінші рет Action Comics #1 (1938 жылының маусым айында) пайда болды. Комикстардан кейін радиобағдарламаларда, телебағдарламарда, фильмдерде, видео ойындарда пайда болды. Супермен америкалық комикс кейіпкерлерінің арасында бірінші орынға ие болды. Суперменнің келбеті ерекше: костюмі қызыл, көк және сары түсті, жадағайы және «S» әрпімен бірге жейдесінің ортасында үшбұрышты танымбелгісі бар. Осы танымбелгі кез келген жерде Суперменнің өзімен бірге ассоциацияланады.

==Тарихы==
Суперменнің басты тарихында оның Криптон ғаламшарында өмірге келгені туралы айтады. Криптонда Суперменнің шын аты Кал Эл еді. Криптонның жарылысына бірнеше минут қалған кезде, оның ғалым әкесі Джор Эл Суперменді Супергерлмен бірге Жерге жіберді. Жерде Кал Элді Кент отбасысы баланы Кларк Кент  деп атады әрі өздері өсірді. Осы тарих DC мултиәлемдерінің ішінде көптеген әлемдерде өзгеріссіз сақталады. Алайда Кал Элдың келу мен Суперменге айналу уақыты заманға сай өзгеріледі.

==Жаулары==
Супермен бүкіл әлемге өзінің бар екенін көрсеткеннен кейін көптеген жылдар бойы жаңа жауыздарға тап болады. олардың ішінде [[Генерал Зод]], [[Лекс Лютор]], [[Бизарро]], [[Ультраме]]н, [[Брейниак]], және [[Думсдей]] бар. Осы тізім толық емес, себебі Супермен мыңдаған жауларға қарсы тұрды, алайда оларды мықты қарсылас деп айту қиын болады. Бір уақытта Суперменге [[Бэтмен]] қарсы тұрды. 


[[Санат:DC Comics]]
[[Санат:DC Comics кейіпкерлері]]
[[Санат:DC Comics суперқаһармандары]]
[[Санат:1938 жылы пайда болған комикс кейіпкерлері]]
[[Санат:Комикс кейіпкерлері]]</text>
      <sha1>bvyy2k6dbo88e0blwo9eympkricgz69</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Светлана Андреевна Иванова</title>
    <ns>0</ns>
    <id>557229</id>
    <revision>
      <id>3575860</id>
      <parentid>2843643</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T05:17:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баймаханова Айжан</username>
        <id>179343</id>
      </contributor>
      <comment>/* Марапат */</comment>
      <origin>3575860</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7563" sha1="oy1oh95qmkpqwgp4n82l91p22rkj2lc" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}}
&lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

[[Сурет:Svetlana Ivanova.jpg|thumb]]
{{Кинематограф
  |есімі                  =Свеетлана Иванова Андреевна
  |шынайы есімі           =Светлана Иванова Андреевна
  |сурет                  =
  |сурет ені              =
  |сурет атауы            =
  |туған кездегі есімі  =Светлана Иванова Андреевна
  |туған күні           = 26.09.1985
  |туған жері           =Мәскеу, КСРО
  |қайтыс болған күні     =
  |қайтыс болған жері     =
  |мамандығы              =актриса
  |азаматтығы             = {{RUS}}
  |белсенді жылдары       =2004 - қазіргі уақытқа шейін
  |бағыты                 =
  |киностудия             =
  |марапаттары            =

  |idb_id                = 
  |сайты                  =
}}
'''Светлана Андреевна Иванова''' – ( [[26 қыркүйек]] [[1985 жыл]]ы туған, [[Мәскеу]]) – ресейлік театр және кино актрисасы.

== Өмірбаяны ==
Светлана Иванова Мәскеуде туған. Оның ата- аналары инженер- энергетиктер. Светлана физика- математика баңытындағы мектепте оқыды, 14 жасында театірлік студияда оқыды.

[[2006 жыл]]ы [[БМКИ]] бітірді. Институтта оқып жүріп Светлана кинода түсті. Ол « Шоқындырған бала» және «Соңғы жаңғырық» сериалдарынла алғаш түсті. [[2011 жыл]]дан бастап «Замандас» театірінде жұмыс істейді. [[22 наурыз]] [[2012 жыл]]да Патриция Хольман рөлінде «Үш жолдас» спектаклінде ойнады.

«ZNАКI» , «Бастама», «КАСТА» , «Интонация» , «Сегізінші тамыз» клипінде түсті.

[[2015 жыл]]ы, Евгений Папунаишвилмен бірге «[[Жұлдыздармен би]]&lt;nowiki/&gt;» проектінде қатысты.

== Жеке өмірі ==
Оператор- қоюшы Вичеслав Лисиневски екеуі тіркелмеген некеде тұрды. [[2010 жыл]]ы екі жұп ажырасты.

2011 жылы, көктемде, БАҚ берген мәліметі бойынша, Светлана мен режисер Джаник Файзиев араларында махаббат бар. [[2015 жыл]]ы Hello! журналында, 37-інші Мәскеу алықаралық кинофестивалінде, екі жұптың қатынастары туралы жарияланды. [[2012 жыл]]ы Светланада қызы Полина туылды

== Фильмография ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Жыл 
!Атауы
!Рөлі
|-
|2004
|Шоқындырған бала
|Дина
|-
|2004
|Соңғы жаңғырық
|Наташа
|-
|2004
|Фотоохота
|незнакомка
|-
|2005
|9 рота
|Оля
|-
|2005
|Жекпе-жек
|Аня
|-
|2005
|Жеке детектив                
|Маша
|-
|2006
|Franz + Polina
|Полина
|-
|2006
|Шын Аяз ата
|Катя Никитина
|-
|2006
|Махабаттан кохонняға дейін
|Настя
|-
|2006
|Соңғы тәубе
|Надя Тюленина
|-
|2006
|Зеро формуласы
|Марина
|-
|2006
|Төрт таксист және ит 2 
|Катя
|-
|2007
|Арбау
|Аня
|-
|2007
|Десекте мен сүйемін.....
|Рита
|-
|2007
|Әке
|Маша
|-
|2008
|Бір түн махабат
|Александра Илларионовна Забелина
|-
|2008
|Сәлем, Киндер!
|Валерия
|-
|2008
|Жанама эффект
|Лиза
|-
|2008
|Фарватердегі миналар                
|Лиза
|-
|2008
|Журов
|Лиза
|-
|2008
|Чизкейк
|официант қыз
|-
|2009
|Гламур
|Юля
|-
|2009
|Бала мысық
|Настя
|-
|2010
|Күшті жігіттер
|«Сеня» (Арсения) Князева
|-
|2010
|Мәскеу, сені сүйемін!
|Света
|-
|2010
|Күңгірт әлем
|Марина
|-
|2010
|Дәрігер Тырса  
|Лика Киреева
|-
|2010
|Заманалар жалғастығы
|Настя
|-
|2010
|Күн үйі 
|Саша
|-
|2010
|Қала үстінен
|Ирина
|-
|2010
|Күнәға астанасы
|Юля Солнцева
|-
|2011
|Аздап дұрыс емес
|Ирина
|-
|2011
|Жаздың өрмек әйел
|Анна
|-
|2011
|Қашқын
|Кристина
|-
|2012
|Сегізініші. Тамыз
|Ксения
|-
|2012
|Ол туралы
|әнші
|-
|2012
|Бас июші әйел
|Лидия Авилова
|-
|2012
|Ертегісі. Бар
|Барби және Кеннің қызы
|-
|2012
|Соқыр кино
|Ол
|-
|2012
|Жаңа жылмен, аналар!
|Лена
|-
|2012
|Құзғын қарға
|Даша Охлопкова
|-
|2013
|Жеке пионер
|Светлана Алексеевна
|-
|2013
|№ 17 аңыз
|Ирина
|-
|2013
|Барлаушыны
|Арина Прозоровская
|-
|2013
|Тамаша адам өлтіру
|Ольга Лаврова
|-
|2013
|Әйелдер күні
|Елена
|-
|2013
|Жылу маған аздап сыйла
|Вера
|-
|2013
|Полиция майоры
|Лариса
|-
|2013
|Достардың достары
|Кристина
|-
|2013
|Алдын ала аңғарушылық
|Ол
|-
|2014
|Дәрігер өлім
|Маша
|-
|2014
|Егер сүйсең - кешір
|Даша
|-
|2014
|Алхимик. Фаусты сиқырлы сусын
|Ольга
|-
|2014
|Сегізінші наурызбен ерлер!
|Виолетта
|-
|2014
|Жаяу қал сүю
|Ася
|-
|2014
|Жүктілікке арналған тест
|Наталья Бахметьева
|-
|2015
|Менің орыс болғаным
|Аня Быстрова
|-
|2015
|Бақыт - бұл.....
|Вера
|-
|2016
|Батыр
|Вера
|-
|2016
|Көзіңді жұм
|Фоки анасы
|-
|2016
|Метеорит
|Алёна
|-
|2016
|Тергеуші Тихонов
|Елена Лаврова
|-
|2016
|Челночницы
|белгісіз
|}

== Марапат ==
•2006- Үшінші халықаралық кинофестиваль « Балтылық бастама» қазылар алқасынан арнайы жүлде «Franz + Polina» филмінде Полина рөлі үшін

•2006 – үздік рөл үшін жүлде 15- інші ашық кинофестивалінде ТМД және Балтық елдерінің «Киношок» , «Franz + Polina» флмінде Полина рөлі үшін

•2006- үздік әйел рөлі үшін III халықаралық фестивалінің әскери-патриоттық фильм «Franz + Polina» Полина рөлі үшін

•2008- «Алтын қылыш» сыйлықақы, үздік әйел рөлі, «Әке» фильмінде</text>
      <sha1>oy1oh95qmkpqwgp4n82l91p22rkj2lc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575937</id>
      <parentid>3575860</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T06:22:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Оразбаева Жанна</username>
        <id>179344</id>
      </contributor>
      <origin>3575937</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7555" sha1="na010vgx7m6az93uorr17g41c28peg4" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}}
&lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

[[Сурет:Svetlana Ivanova.jpg|thumb]]
{{Кинематограф
  |есімі                  =Свеетлана Иванова Андреевна
  |шынайы есімі           =Светлана Иванова Андреевна
  |сурет                  =
  |сурет ені              =
  |сурет атауы            =
  |туған кездегі есімі  =Светлана Иванова Андреевна
  |туған күні           = 26.09.1985
  |туған жері           =Мәскеу, КСРО
  |қайтыс болған күні     =
  |қайтыс болған жері     =
  |мамандығы              =актриса
  |азаматтығы             = {{RUS}}
  |белсенді жылдары       =2004 - қазіргі уақытқа шейін
  |бағыты                 =
  |киностудия             =
  |марапаттары            =

  |idb_id                = 
  |сайты                  =
}}
'''Светлана Андреевна Иванова''' – ( [[26 қыркүйек]] [[1985 жыл]]ы туған, [[Мәскеу]]) – ресейлік театр және кино актрисасы.

== Өмірбаяны ==
Светлана Иванова Мәскеуде туған. Оның ата- анасы инженер- энергетиктер. Светлана физика- математика бағытындағы мектепте оқыды, 14 жасында театрлік студияда оқыды.

[[2006 жыл]]ы [[БМКИ]] бітірді. Институтта оқып жүріп Светлана киноға түсті. Ол « Шоқындырған бала» және «Соңғы жаңғырық» сериалдарынла алғаш түсті. [[2011 жыл]]дан бастап «Замандас» театрынды жұмыс істейді. [[22 наурыз]] [[2012 жыл]]да Патриция Хольман рөлінде «Үш жолдас» спектаклінде ойнады.

«ZNАКI» , «Бастама», «КАСТА» , «Интонация» , «Сегізінші тамыз» клипінде түсті.

[[2015 жыл]]ы, Евгений Папунаишвилмен бірге «[[Жұлдыздармен би]]&lt;nowiki/&gt;» проектінде қатысты.

== Жеке өмірі ==
Оператор- қоюшы Вичеслав Лисиневски екеуі тіркелмеген некеде тұрды. [[2010 жыл]]ы екі жұп ажырасты.

2011 жылы, көктемде, БАҚ берген мәліметі бойынша, Светлана мен режисер Джаник Файзиев араларында махаббат бар. [[2015 жыл]]ы Hello! журналында, 37-інші Мәскеу алықаралық кинофестивалінде, екі жұптың қатынастары туралы жарияланды. [[2012 жыл]]ы Светланада қызы Полина туылды

== Фильмография ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Жыл 
!Атауы
!Рөлі
|-
|2004
|Шоқындырған бала
|Дина
|-
|2004
|Соңғы жаңғырық
|Наташа
|-
|2004
|Фотоохота
|незнакомка
|-
|2005
|9 рота
|Оля
|-
|2005
|Жекпе-жек
|Аня
|-
|2005
|Жеке детектив                
|Маша
|-
|2006
|Franz + Polina
|Полина
|-
|2006
|Шын Аяз ата
|Катя Никитина
|-
|2006
|Махабаттан кохонняға дейін
|Настя
|-
|2006
|Соңғы тәубе
|Надя Тюленина
|-
|2006
|Зеро формуласы
|Марина
|-
|2006
|Төрт таксист және ит 2 
|Катя
|-
|2007
|Арбау
|Аня
|-
|2007
|Десекте мен сүйемін.....
|Рита
|-
|2007
|Әке
|Маша
|-
|2008
|Бір түн махабат
|Александра Илларионовна Забелина
|-
|2008
|Сәлем, Киндер!
|Валерия
|-
|2008
|Жанама эффект
|Лиза
|-
|2008
|Фарватердегі миналар                
|Лиза
|-
|2008
|Журов
|Лиза
|-
|2008
|Чизкейк
|официант қыз
|-
|2009
|Гламур
|Юля
|-
|2009
|Бала мысық
|Настя
|-
|2010
|Күшті жігіттер
|«Сеня» (Арсения) Князева
|-
|2010
|Мәскеу, сені сүйемін!
|Света
|-
|2010
|Күңгірт әлем
|Марина
|-
|2010
|Дәрігер Тырса  
|Лика Киреева
|-
|2010
|Заманалар жалғастығы
|Настя
|-
|2010
|Күн үйі 
|Саша
|-
|2010
|Қала үстінен
|Ирина
|-
|2010
|Күнәға астанасы
|Юля Солнцева
|-
|2011
|Аздап дұрыс емес
|Ирина
|-
|2011
|Жаздың өрмек әйел
|Анна
|-
|2011
|Қашқын
|Кристина
|-
|2012
|Сегізініші. Тамыз
|Ксения
|-
|2012
|Ол туралы
|әнші
|-
|2012
|Бас июші әйел
|Лидия Авилова
|-
|2012
|Ертегісі. Бар
|Барби және Кеннің қызы
|-
|2012
|Соқыр кино
|Ол
|-
|2012
|Жаңа жылмен, аналар!
|Лена
|-
|2012
|Құзғын қарға
|Даша Охлопкова
|-
|2013
|Жеке пионер
|Светлана Алексеевна
|-
|2013
|№ 17 аңыз
|Ирина
|-
|2013
|Барлаушыны
|Арина Прозоровская
|-
|2013
|Тамаша адам өлтіру
|Ольга Лаврова
|-
|2013
|Әйелдер күні
|Елена
|-
|2013
|Жылу маған аздап сыйла
|Вера
|-
|2013
|Полиция майоры
|Лариса
|-
|2013
|Достардың достары
|Кристина
|-
|2013
|Алдын ала аңғарушылық
|Ол
|-
|2014
|Дәрігер өлім
|Маша
|-
|2014
|Егер сүйсең - кешір
|Даша
|-
|2014
|Алхимик. Фаусты сиқырлы сусын
|Ольга
|-
|2014
|Сегізінші наурызбен ерлер!
|Виолетта
|-
|2014
|Жаяу қал сүю
|Ася
|-
|2014
|Жүктілікке арналған тест
|Наталья Бахметьева
|-
|2015
|Менің орыс болғаным
|Аня Быстрова
|-
|2015
|Бақыт - бұл.....
|Вера
|-
|2016
|Батыр
|Вера
|-
|2016
|Көзіңді жұм
|Фоки анасы
|-
|2016
|Метеорит
|Алёна
|-
|2016
|Тергеуші Тихонов
|Елена Лаврова
|-
|2016
|Челночницы
|белгісіз
|}

== Марапат ==
•2006- Үшінші халықаралық кинофестиваль « Балтылық бастама» қазылар алқасынан арнайы жүлде «Franz + Polina» филмінде Полина рөлі үшін

•2006 – үздік рөл үшін жүлде 15- інші ашық кинофестивалінде ТМД және Балтық елдерінің «Киношок» , «Franz + Polina» флмінде Полина рөлі үшін

•2006- үздік әйел рөлі үшін III халықаралық фестивалінің әскери-патриоттық фильм «Franz + Polina» Полина рөлі үшін

•2008- «Алтын қылыш» сыйлықақы, үздік әйел рөлі, «Әке» фильмінде</text>
      <sha1>na010vgx7m6az93uorr17g41c28peg4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575964</id>
      <parentid>3575937</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T06:39:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3575964</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7555" sha1="3jk6udi1hmopzpjue7qxyqhwe9aa9qp" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}}
&lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

[[Сурет:Svetlana Ivanova.jpg|thumb]]
{{Кинематограф
  |есімі                  =Свеетлана Иванова Андреевна
  |шынайы есімі           =Светлана Иванова Андреевна
  |сурет                  =
  |сурет ені              =
  |сурет атауы            =
  |туған кездегі есімі  =Светлана Иванова Андреевна
  |туған күні           = 26.09.1985
  |туған жері           =Мәскеу, КСРО
  |қайтыс болған күні     =
  |қайтыс болған жері     =
  |мамандығы              =актриса
  |азаматтығы             = {{RUS}}
  |белсенді жылдары       =2004 - қазіргі уақытқа шейін
  |бағыты                 =
  |киностудия             =
  |марапаттары            =

  |idb_id                = 
  |сайты                  =
}}
'''Светлана Андреевна Иванова''' – ( [[26 қыркүйек]] [[1985 жыл]]ы туған, [[Мәскеу]]) – ресейлік театр және кино актрисасы.

== Өмірбаяны ==
Светлана Иванова Мәскеуде туған. Оның ата- анасы инженер- энергетиктер. Светлана физика- математика бағытындағы мектепте оқыды, 14 жасында театрлік студияда оқыды.

[[2006 жыл]]ы [[БМКИ]] бітірді. Институтта оқып жүріп Светлана киноға түсті. Ол « Шоқындырған бала» және «Соңғы жаңғырық» сериалдарынла алғаш түсті. [[2011 жыл]]дан бастап «Замандас» театрында жұмыс істейді. [[22 наурыз]] [[2012 жыл]]да Патриция Хольман рөлінде «Үш жолдас» спектаклінде ойнады.

«ZNАКI» , «Бастама», «КАСТА» , «Интонация» , «Сегізінші тамыз» клипінде түсті.

[[2015 жыл]]ы, Евгений Папунаишвилмен бірге «[[Жұлдыздармен би]]&lt;nowiki/&gt;» проектінде қатысты.

== Жеке өмірі ==
Оператор- қоюшы Вичеслав Лисиневски екеуі тіркелмеген некеде тұрды. [[2010 жыл]]ы екі жұп ажырасты.

2011 жылы, көктемде, БАҚ берген мәліметі бойынша, Светлана мен режисер Джаник Файзиев араларында махаббат бар. [[2015 жыл]]ы Hello! журналында, 37-інші Мәскеу алықаралық кинофестивалінде, екі жұптың қатынастары туралы жарияланды. [[2012 жыл]]ы Светланада қызы Полина туылды

== Фильмография ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Жыл 
!Атауы
!Рөлі
|-
|2004
|Шоқындырған бала
|Дина
|-
|2004
|Соңғы жаңғырық
|Наташа
|-
|2004
|Фотоохота
|незнакомка
|-
|2005
|9 рота
|Оля
|-
|2005
|Жекпе-жек
|Аня
|-
|2005
|Жеке детектив                
|Маша
|-
|2006
|Franz + Polina
|Полина
|-
|2006
|Шын Аяз ата
|Катя Никитина
|-
|2006
|Махабаттан кохонняға дейін
|Настя
|-
|2006
|Соңғы тәубе
|Надя Тюленина
|-
|2006
|Зеро формуласы
|Марина
|-
|2006
|Төрт таксист және ит 2 
|Катя
|-
|2007
|Арбау
|Аня
|-
|2007
|Десекте мен сүйемін.....
|Рита
|-
|2007
|Әке
|Маша
|-
|2008
|Бір түн махабат
|Александра Илларионовна Забелина
|-
|2008
|Сәлем, Киндер!
|Валерия
|-
|2008
|Жанама эффект
|Лиза
|-
|2008
|Фарватердегі миналар                
|Лиза
|-
|2008
|Журов
|Лиза
|-
|2008
|Чизкейк
|официант қыз
|-
|2009
|Гламур
|Юля
|-
|2009
|Бала мысық
|Настя
|-
|2010
|Күшті жігіттер
|«Сеня» (Арсения) Князева
|-
|2010
|Мәскеу, сені сүйемін!
|Света
|-
|2010
|Күңгірт әлем
|Марина
|-
|2010
|Дәрігер Тырса  
|Лика Киреева
|-
|2010
|Заманалар жалғастығы
|Настя
|-
|2010
|Күн үйі 
|Саша
|-
|2010
|Қала үстінен
|Ирина
|-
|2010
|Күнәға астанасы
|Юля Солнцева
|-
|2011
|Аздап дұрыс емес
|Ирина
|-
|2011
|Жаздың өрмек әйел
|Анна
|-
|2011
|Қашқын
|Кристина
|-
|2012
|Сегізініші. Тамыз
|Ксения
|-
|2012
|Ол туралы
|әнші
|-
|2012
|Бас июші әйел
|Лидия Авилова
|-
|2012
|Ертегісі. Бар
|Барби және Кеннің қызы
|-
|2012
|Соқыр кино
|Ол
|-
|2012
|Жаңа жылмен, аналар!
|Лена
|-
|2012
|Құзғын қарға
|Даша Охлопкова
|-
|2013
|Жеке пионер
|Светлана Алексеевна
|-
|2013
|№ 17 аңыз
|Ирина
|-
|2013
|Барлаушыны
|Арина Прозоровская
|-
|2013
|Тамаша адам өлтіру
|Ольга Лаврова
|-
|2013
|Әйелдер күні
|Елена
|-
|2013
|Жылу маған аздап сыйла
|Вера
|-
|2013
|Полиция майоры
|Лариса
|-
|2013
|Достардың достары
|Кристина
|-
|2013
|Алдын ала аңғарушылық
|Ол
|-
|2014
|Дәрігер өлім
|Маша
|-
|2014
|Егер сүйсең - кешір
|Даша
|-
|2014
|Алхимик. Фаусты сиқырлы сусын
|Ольга
|-
|2014
|Сегізінші наурызбен ерлер!
|Виолетта
|-
|2014
|Жаяу қал сүю
|Ася
|-
|2014
|Жүктілікке арналған тест
|Наталья Бахметьева
|-
|2015
|Менің орыс болғаным
|Аня Быстрова
|-
|2015
|Бақыт - бұл.....
|Вера
|-
|2016
|Батыр
|Вера
|-
|2016
|Көзіңді жұм
|Фоки анасы
|-
|2016
|Метеорит
|Алёна
|-
|2016
|Тергеуші Тихонов
|Елена Лаврова
|-
|2016
|Челночницы
|белгісіз
|}

== Марапат ==
•2006- Үшінші халықаралық кинофестиваль « Балтылық бастама» қазылар алқасынан арнайы жүлде «Franz + Polina» филмінде Полина рөлі үшін

•2006 – үздік рөл үшін жүлде 15- інші ашық кинофестивалінде ТМД және Балтық елдерінің «Киношок» , «Franz + Polina» флмінде Полина рөлі үшін

•2006- үздік әйел рөлі үшін III халықаралық фестивалінің әскери-патриоттық фильм «Franz + Polina» Полина рөлі үшін

•2008- «Алтын қылыш» сыйлықақы, үздік әйел рөлі, «Әке» фильмінде</text>
      <sha1>3jk6udi1hmopzpjue7qxyqhwe9aa9qp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575969</id>
      <parentid>3575964</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T06:42:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3575969</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7541" sha1="n5a0n1l388gbhcrkambcwv4o03q3s46" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}}
&lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Кинематограф
  |есімі                  =Светлана Иванова Андреевна
  |шынайы есімі           =Светлана Иванова Андреевна
  |сурет                  = Svetlana Ivanova.jpg
  |сурет ені              =
  |сурет атауы            =
  |туған кездегі есімі  =Светлана Иванова Андреевна
  |туған күні           = 26.09.1985
  |туған жері           =Мәскеу, КСРО
  |қайтыс болған күні     =
  |қайтыс болған жері     =
  |мамандығы              =актриса
  |азаматтығы             = {{RUS}}
  |белсенді жылдары       =2004 - қазіргі уақытқа шейін
  |бағыты                 =
  |киностудия             =
  |марапаттары            =

  |idb_id                = 
  |сайты                  =
}}
'''Светлана Андреевна Иванова''' ([[26 қыркүйек]] [[1985 жыл]]ы туған, [[Мәскеу]]) — ресейлік театр және кино актрисасы.

== Өмірбаяны ==
Светлана Иванова Мәскеуде туған. Оның ата- анасы инженер- энергетиктер. Светлана физика- математика бағытындағы мектепте оқыды, 14 жасында театрлік студияда оқыды.

[[2006 жыл]]ы [[БМКИ]] бітірді. Институтта оқып жүріп Светлана киноға түсті. Ол « Шоқындырған бала» және «Соңғы жаңғырық» сериалдарынла алғаш түсті. [[2011 жыл]]дан бастап «Замандас» театрында жұмыс істейді. [[22 наурыз]] [[2012 жыл]]да Патриция Хольман рөлінде «Үш жолдас» спектаклінде ойнады.

«ZNАКI» , «Бастама», «КАСТА» , «Интонация» , «Сегізінші тамыз» клипінде түсті.

[[2015 жыл]]ы, Евгений Папунаишвилмен бірге «[[Жұлдыздармен би]]&lt;nowiki/&gt;» проектінде қатысты.

== Жеке өмірі ==
Оператор- қоюшы Вичеслав Лисиневски екеуі тіркелмеген некеде тұрды. [[2010 жыл]]ы екі жұп ажырасты.

2011 жылы, көктемде, БАҚ берген мәліметі бойынша, Светлана мен режисер Джаник Файзиев араларында махаббат бар. [[2015 жыл]]ы Hello! журналында, 37-інші Мәскеу алықаралық кинофестивалінде, екі жұптың қатынастары туралы жарияланды. [[2012 жыл]]ы Светланада қызы Полина туылды

== Фильмография ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Жыл 
!Атауы
!Рөлі
|-
|2004
|Шоқындырған бала
|Дина
|-
|2004
|Соңғы жаңғырық
|Наташа
|-
|2004
|Фотоохота
|незнакомка
|-
|2005
|9 рота
|Оля
|-
|2005
|Жекпе-жек
|Аня
|-
|2005
|Жеке детектив                
|Маша
|-
|2006
|Franz + Polina
|Полина
|-
|2006
|Шын Аяз ата
|Катя Никитина
|-
|2006
|Махабаттан кохонняға дейін
|Настя
|-
|2006
|Соңғы тәубе
|Надя Тюленина
|-
|2006
|Зеро формуласы
|Марина
|-
|2006
|Төрт таксист және ит 2 
|Катя
|-
|2007
|Арбау
|Аня
|-
|2007
|Десекте мен сүйемін.....
|Рита
|-
|2007
|Әке
|Маша
|-
|2008
|Бір түн махабат
|Александра Илларионовна Забелина
|-
|2008
|Сәлем, Киндер!
|Валерия
|-
|2008
|Жанама эффект
|Лиза
|-
|2008
|Фарватердегі миналар                
|Лиза
|-
|2008
|Журов
|Лиза
|-
|2008
|Чизкейк
|официант қыз
|-
|2009
|Гламур
|Юля
|-
|2009
|Бала мысық
|Настя
|-
|2010
|Күшті жігіттер
|«Сеня» (Арсения) Князева
|-
|2010
|Мәскеу, сені сүйемін!
|Света
|-
|2010
|Күңгірт әлем
|Марина
|-
|2010
|Дәрігер Тырса  
|Лика Киреева
|-
|2010
|Заманалар жалғастығы
|Настя
|-
|2010
|Күн үйі 
|Саша
|-
|2010
|Қала үстінен
|Ирина
|-
|2010
|Күнәға астанасы
|Юля Солнцева
|-
|2011
|Аздап дұрыс емес
|Ирина
|-
|2011
|Жаздың өрмек әйел
|Анна
|-
|2011
|Қашқын
|Кристина
|-
|2012
|Сегізініші. Тамыз
|Ксения
|-
|2012
|Ол туралы
|әнші
|-
|2012
|Бас июші әйел
|Лидия Авилова
|-
|2012
|Ертегісі. Бар
|Барби және Кеннің қызы
|-
|2012
|Соқыр кино
|Ол
|-
|2012
|Жаңа жылмен, аналар!
|Лена
|-
|2012
|Құзғын қарға
|Даша Охлопкова
|-
|2013
|Жеке пионер
|Светлана Алексеевна
|-
|2013
|№ 17 аңыз
|Ирина
|-
|2013
|Барлаушыны
|Арина Прозоровская
|-
|2013
|Тамаша адам өлтіру
|Ольга Лаврова
|-
|2013
|Әйелдер күні
|Елена
|-
|2013
|Жылу маған аздап сыйла
|Вера
|-
|2013
|Полиция майоры
|Лариса
|-
|2013
|Достардың достары
|Кристина
|-
|2013
|Алдын ала аңғарушылық
|Ол
|-
|2014
|Дәрігер өлім
|Маша
|-
|2014
|Егер сүйсең - кешір
|Даша
|-
|2014
|Алхимик. Фаусты сиқырлы сусын
|Ольга
|-
|2014
|Сегізінші наурызбен ерлер!
|Виолетта
|-
|2014
|Жаяу қал сүю
|Ася
|-
|2014
|Жүктілікке арналған тест
|Наталья Бахметьева
|-
|2015
|Менің орыс болғаным
|Аня Быстрова
|-
|2015
|Бақыт - бұл.....
|Вера
|-
|2016
|Батыр
|Вера
|-
|2016
|Көзіңді жұм
|Фоки анасы
|-
|2016
|Метеорит
|Алёна
|-
|2016
|Тергеуші Тихонов
|Елена Лаврова
|-
|2016
|Челночницы
|белгісіз
|}

== Марапаттары ==
* 2006 – Үшінші халықаралық кинофестиваль «Балтылық бастама» қазылар алқасынан арнайы жүлде «Franz + Polina» филмінде Полина рөлі үшін.

* 2006 – үздік рөл үшін жүлде 15- інші ашық кинофестивалінде ТМД және Балтық елдерінің «Киношок», «Franz + Polina» флмінде Полина рөлі үшін.

* 2006 – үздік әйел рөлі үшін III халықаралық фестивалінің әскери-патриоттық фильм «Franz + Polina» Полина рөлі үшін.

* 2008 – «Алтын қылыш» сыйлықақы, үздік әйел рөлі, «Әке» фильмінде.</text>
      <sha1>n5a0n1l388gbhcrkambcwv4o03q3s46</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3576006</id>
      <parentid>3575969</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T07:25:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Эльмира Ералиева</username>
        <id>179349</id>
      </contributor>
      <origin>3576006</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7543" sha1="65ccf4ywtmcofcl3mwauq7qm55dgdcn" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}}
&lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Кинематограф
  |есімі                  =Светлана Иванова Андреевна
  |шынайы есімі           =Светлана Иванова Андреевна
  |сурет                  = Svetlana Ivanova.jpg
  |сурет ені              =
  |сурет атауы            =
  |туған кездегі есімі  =Светлана Иванова Андреевна
  |туған күні           = 26.09.1985
  |туған жері           =Мәскеу, КСРО
  |қайтыс болған күні     =
  |қайтыс болған жері     =
  |мамандығы              =актриса
  |азаматтығы             = {{RUS}}
  |белсенді жылдары       =2004 - қазіргі уақытқа шейін
  |бағыты                 =
  |киностудия             =
  |марапаттары            =

  |idb_id                = 
  |сайты                  =
}}
'''Светлана Андреевна Иванова''' ([[26 қыркүйек]] [[1985 жыл]]ы туған, [[Мәскеу]]) — ресейлік театр және кино актрисасы.

== Өмірбаяны ==
Светлана Иванова Мәскеуде туған. Оның ата- анасы инженер- энергетиктер. Светлана физика- математика бағытындағы мектепте оқыды, 14 жасында театрлік студияда оқыды.

[[2006 жыл]]ы [[БМКИ]] бітірді. Институтта оқып жүріп Светлана киноға түсті. Ол « Шоқындырған бала» және «Соңғы жаңғырық» сериалдарынла алғаш түсті. [[2011 жыл]]дан бастап «Замандас» театрында жұмыс істейді. [[22 наурыз]] [[2012 жыл]]да Патриция Хольман рөлінде «Үш жолдас» спектаклінде ойнады.

«ZNАКI» , «Бастама», «КАСТА» , «Интонация» , «Сегізінші тамыз» клипінде түсті.

[[2015 жыл]]ы, Евгений Папунаишвилмен бірге «[[Жұлдыздармен би]]&lt;nowiki/&gt;» проектінде қатысты.

== Жеке өмірі ==
Оператор- қоюшы Вичеслав Лисиневски екеуі тіркелмеген некеде тұрды. [[2010 жыл]]ы екі жұп ажырасты.

2011 жылы, көктемде, БАҚ берген мәліметі бойынша, Светлана мен режисер Джаник Файзиев араларында махаббат бар. [[2015 жыл]]ы Hello! журналында, 37-інші Мәскеу халықаралық кинофестивалінде, екі жұптың қатынастары туралы жарияланды. [[2012 жыл]]ы Светланада қызы Полина туылды

== Фильмография ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Жыл 
!Атауы
!Рөлі
|-
|2004
|Шоқындырған бала
|Дина
|-
|2004
|Соңғы жаңғырық
|Наташа
|-
|2004
|Фотоохота
|незнакомка
|-
|2005
|9 рота
|Оля
|-
|2005
|Жекпе-жек
|Аня
|-
|2005
|Жеке детектив                
|Маша
|-
|2006
|Franz + Polina
|Полина
|-
|2006
|Шын Аяз ата
|Катя Никитина
|-
|2006
|Махабаттан кохонняға дейін
|Настя
|-
|2006
|Соңғы тәубе
|Надя Тюленина
|-
|2006
|Зеро формуласы
|Марина
|-
|2006
|Төрт таксист және ит 2 
|Катя
|-
|2007
|Арбау
|Аня
|-
|2007
|Десекте мен сүйемін.....
|Рита
|-
|2007
|Әке
|Маша
|-
|2008
|Бір түн махабат
|Александра Илларионовна Забелина
|-
|2008
|Сәлем, Киндер!
|Валерия
|-
|2008
|Жанама эффект
|Лиза
|-
|2008
|Фарватердегі миналар                
|Лиза
|-
|2008
|Журов
|Лиза
|-
|2008
|Чизкейк
|официант қыз
|-
|2009
|Гламур
|Юля
|-
|2009
|Бала мысық
|Настя
|-
|2010
|Күшті жігіттер
|«Сеня» (Арсения) Князева
|-
|2010
|Мәскеу, сені сүйемін!
|Света
|-
|2010
|Күңгірт әлем
|Марина
|-
|2010
|Дәрігер Тырса  
|Лика Киреева
|-
|2010
|Заманалар жалғастығы
|Настя
|-
|2010
|Күн үйі 
|Саша
|-
|2010
|Қала үстінен
|Ирина
|-
|2010
|Күнәға астанасы
|Юля Солнцева
|-
|2011
|Аздап дұрыс емес
|Ирина
|-
|2011
|Жаздың өрмек әйел
|Анна
|-
|2011
|Қашқын
|Кристина
|-
|2012
|Сегізініші. Тамыз
|Ксения
|-
|2012
|Ол туралы
|әнші
|-
|2012
|Бас июші әйел
|Лидия Авилова
|-
|2012
|Ертегісі. Бар
|Барби және Кеннің қызы
|-
|2012
|Соқыр кино
|Ол
|-
|2012
|Жаңа жылмен, аналар!
|Лена
|-
|2012
|Құзғын қарға
|Даша Охлопкова
|-
|2013
|Жеке пионер
|Светлана Алексеевна
|-
|2013
|№ 17 аңыз
|Ирина
|-
|2013
|Барлаушыны
|Арина Прозоровская
|-
|2013
|Тамаша адам өлтіру
|Ольга Лаврова
|-
|2013
|Әйелдер күні
|Елена
|-
|2013
|Жылу маған аздап сыйла
|Вера
|-
|2013
|Полиция майоры
|Лариса
|-
|2013
|Достардың достары
|Кристина
|-
|2013
|Алдын ала аңғарушылық
|Ол
|-
|2014
|Дәрігер өлім
|Маша
|-
|2014
|Егер сүйсең - кешір
|Даша
|-
|2014
|Алхимик. Фаусты сиқырлы сусын
|Ольга
|-
|2014
|Сегізінші наурызбен ерлер!
|Виолетта
|-
|2014
|Жаяу қал сүю
|Ася
|-
|2014
|Жүктілікке арналған тест
|Наталья Бахметьева
|-
|2015
|Менің орыс болғаным
|Аня Быстрова
|-
|2015
|Бақыт - бұл.....
|Вера
|-
|2016
|Батыр
|Вера
|-
|2016
|Көзіңді жұм
|Фоки анасы
|-
|2016
|Метеорит
|Алёна
|-
|2016
|Тергеуші Тихонов
|Елена Лаврова
|-
|2016
|Челночницы
|белгісіз
|}

== Марапаттары ==
* 2006 – Үшінші халықаралық кинофестиваль «Балтылық бастама» қазылар алқасынан арнайы жүлде «Franz + Polina» филмінде Полина рөлі үшін.

* 2006 – үздік рөл үшін жүлде 15- інші ашық кинофестивалінде ТМД және Балтық елдерінің «Киношок», «Franz + Polina» флмінде Полина рөлі үшін.

* 2006 – үздік әйел рөлі үшін III халықаралық фестивалінің әскери-патриоттық фильм «Franz + Polina» Полина рөлі үшін.

* 2008 – «Алтын қылыш» сыйлықақы, үздік әйел рөлі, «Әке» фильмінде.</text>
      <sha1>65ccf4ywtmcofcl3mwauq7qm55dgdcn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Макгилл университеті</title>
    <ns>0</ns>
    <id>558217</id>
    <revision>
      <id>3575984</id>
      <parentid>3573560</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T07:05:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Жанерке Асылбекқызы</username>
        <id>179024</id>
      </contributor>
      <origin>3575984</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3696" sha1="cxgvk4pafm061xt4k6x7hjs06bwxcex" xml:space="preserve">'''&lt;nowiki&gt;{{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}}&lt;/nowiki&gt;Макгилла университеті''' ([[Ағылшын тілі|ағылш.]]&amp;nbsp;''&lt;span lang=&quot;en&quot;&gt;McGill University&lt;/span&gt;'') — 
Канададағы көне және ең танымал университет .

== Тарих ==
[[Сурет:Mcgill_Building1.jpg|left|thumb|174x174px|Инженер Шулиха атындағы кітаптхана.]]
&lt;div&gt;Университетте 30000 студент оқуда, оның 80% канадалықтар. Макгиллада бар- жоғы 21 факультет, 300- ден көп мамандықтар бар. 2010 жылғы  The Guardian газетінің жасаған рейтингіне сәйкес әлем бойынша 19 орында.&lt;/div&gt;&lt;div&gt;Канадалық сырттай оқу ең алғаш 100 жыл бұрын айда болды. Дәл сол уақытта, Монреалдағы Макгилла университеті оқудың ішкі процесіне қатыса алмаған мұғалімдерге қарсы еді. 1920 жылы Британдық Колумбия білім басқармасы  шалғай аудандағы тұрғындарға хабарлады және осындай дәрістер ең алғаш рет провинция дәрежесінде пайда болды. 1941 жылы канадалық фермерлер далада алғаш рет радиолы оқу жобасын эфирде көрді.&lt;/div&gt;&lt;span class=&quot;cx-segment&quot; data-segmentid=&quot;40&quot; id=&quot;cx2208c5b268b98edf&quot; data-cx-draft=&quot;true&quot; data-source=&quot;2208c5b268b98edf&quot; data-cx-weight=&quot;253&quot; contenteditable=&quot;true&quot;&gt;&lt;div&gt;Университет нысандары  сол уақыттағы Макгилла колледжі) бернсайд Плейсте орналасқан, « институт Корольді оқу- әдістемелік даму 10000 фунт стерлингпен бірге, Джеймс Макгиллдың ерігімен 1813 жылы болды. Университеттің ең алғашқы корпусы 1843 жылы салынды.&lt;/div&gt;&lt;/span&gt;&lt;div&gt;1821 жылы бой түзеп, 1829 жылы Монреалда (Квебек, Канада) ашылды.&lt;/div&gt;

== Дереккөз ==
&lt;div class=&quot;references-small &quot; style=&quot;&quot;&gt;

&lt;/div&gt;

== Сілтемелер ==
* [http://www.mcgill.ca McGill University]&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; &lt;/span&gt;(ағылш.)&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; &lt;/span&gt;(фр.)
* [http://www.mcgill.ca/facts2004-05/lookingback/ История университета] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081224102844/http://www.mcgill.ca/facts2004-05/lookingback/ |date=2008-12-24 }}&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; &lt;/span&gt;(ағылш.)&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; &lt;/span&gt;(фр.)
* [http://www.mcgill.ca/bellairs/ McGill’s Bellairs Research Institute — Barbados, West Indies]&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; &lt;/span&gt;(ағылш.)&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; &lt;/span&gt;(фр.)
* [http://www.mcgill.ca/macdonald McGill’s Macdonald Campus]&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; &lt;/span&gt;(ағылш.)&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; &lt;/span&gt;(фр.)
* [http://www.tvmcgill.com/ TV McGill] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110217094318/http://www.tvmcgill.com/ |date=2011-02-17 }}&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; &lt;/span&gt;(ағылш.)&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; &lt;/span&gt;(фр.)
* [http://www.ckut.ca/ CKUT Radio McGill]&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; &lt;/span&gt;(ағылш.)&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; &lt;/span&gt;(фр.).

[[Санат:Канада жоғарғы оқу орындары]]</text>
      <sha1>cxgvk4pafm061xt4k6x7hjs06bwxcex</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фрибур университеті</title>
    <ns>0</ns>
    <id>558324</id>
    <revision>
      <id>3575985</id>
      <parentid>3573544</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T07:05:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Жанерке Асылбекқызы</username>
        <id>179024</id>
      </contributor>
      <origin>3575985</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="922" sha1="acfcigs0oncdafrp05gjk0xu0qpc1f5" xml:space="preserve">&lt;div&gt;&lt;nowiki&gt;{{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}}&lt;/nowiki&gt;'''&lt;br&gt;
'''&lt;/div&gt;'''Фрибур университеті '''— Швейцария, Фрибур қаласында орналасқан университет. Бір аттас кантонға басқарылған. Швейцарияның жалғыз екі тілдік (француз және неміс тлдері) университеті.
== Құрылымы ==
Фрибур университетінде бес факультет бар:
* [[Теология|Теологи]]&lt;nowiki/&gt;я,
* Құқық,
* Табиғи ғылымдар,
* Өнерлер мен гуманитарлық ғылымдар,
* Экономика мен қоғамдық ғылымдар.


[[Санат:Швейцария жоғарғы оқу орындары]]
[[Санат:Алфавит бойынша университеттер]]</text>
      <sha1>acfcigs0oncdafrp05gjk0xu0qpc1f5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Павлодар педагогикалық университеті</title>
    <ns>0</ns>
    <id>564715</id>
    <revision>
      <id>3575919</id>
      <parentid>3408421</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T06:10:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rasulbek Adil</username>
        <id>176232</id>
      </contributor>
      <origin>3575919</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36469" sha1="s6b0og5wd6mvagm9093trpd2hexv1h6" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                   = Әлкей Марғұлан атындағы Павлодар педагогикалық университеті
 |Қысқартылған аты      = 
 |Эмблемасы             =
 |Сурет                 = 
 |Шынайы аты            = 
 |Халықаралық атауы     = Margulan University
 |Бұрынғы атауы         = Павлодар педагогикалық институты (ППИ)
 |Ұраны                 = 
 |Құрылған жылы         = [[1 желтоқсан]] [[1962 жыл]]
 |Жабылған жылы         =
 |Қайта құрылған        =
 |Қайта құрылған жылы   =
 |Түрі                  = Мемлекеттік университет 
 |Президенті            = 
 |Ғылыми жетекшісі      = 
 |Ректоры               = Әмірбекұлы Ержан 
 |Студенттер            = 5 175 (2008)
 |Шетел студенттері     = 
 |Мамандар              = 
 |Бакалавриат           = 
 |Магистратура          = 
 |Аспирантура           = 
 |Докторантура          = 
 |Ғылым доктары         = 
 |Профессоры            = 
 |Оқытушылар            = 296 (2008)
 |Орналасқан жері       = {{Байрақ|Қазақстан}}
 |Метро бекеті          = 
 |Кампус                = 
 |Мекенжайы             = [[Павлодар]] қаласы, Мир көшесі, 60
 |Сайты                 = https://ppu.edu.kz/kz/
 |Марапаттары           = 
}}

'''Әлкей Марғұлан атындағы Павлодар педагогикалық университеті (ППУ)''' — [[Павлодар]] қаласындағы [[мұғалім]]дерді дайындайтын [[Жоғары оқу орындары|жоғары оқу орны]].

==Тарихы==
Павлодар педагогикалық институты (ППИ) [[1962 жыл]]дың [[1 желтоқсан]]ында ашылды. Қарамағында төрт [[аудитория]]сы болды, бір жылдай №3 [[мектеп]]тің төртінші қабатында сабақ жүргізді. [[Тарих]]-[[филология]] және [[физика]]-[[математика]] [[факультет]]терінде 150 адам оқыды. Сабақты 14 оқытушы жүргізді. Қабылданған [[студент]]тердің 50 пайызында екі жылдан астам еңбек өтілі болды. Басқа жерлерден келген студенттер жеке пәтерлерде, №3 мектептің ескі ғимаратында тұрды. 1964 жылдың жазында алғашқы [[жатақхана]] салынды.

[[1964 жыл|1964]]-[[1965 жыл|1965]] оқу жылында «[[Орыс тілі]] мен [[Орыс әдебиеті|әдебиеті]]», «[[Математика]]» және «[[Жаратылыстану]]» [[мамандық]]тары бойынша студенттер қабылданды. Сол жылы студенттердің саны 284 адамға дейін өсті, 23 оқытушы оқытты. Бос лауазымдарға өткізілген бірінші конкурстан 6 [[ғылым кандидаты]] өтті, оның бесеуі [[доцент]] еді. Атап айтсақ, олар: ф.ғ.к., доцент И.П. Белоусов, вет. ғ.к., доцент А.Т. Шиянов, фил. ғ.к., доцент А. Г. Митрошкина, т.ғ.к., доцент М. И. Блох.

[[1963 жыл]]ы физика-математика факультетінің [[биология]] және [[химия]] бөлімінің базасында (студенттер контингентінің көбеюіне байланысты) [[дене тәрбиесі]] бөлімі бар химия-биология факультеті ашылды.

Даярланған жастарды тарту мақсатында ППИ жанында дайындық курстары ашылып, оған 137 тыңдаушы жиналды. Олардың көбі машина жасау зауытының, ҚБ-2, ҚБ-2 жұмысшы жастары, [[балабақша]]лардың, [[мәдениет]] [[мекеме]]лерінің [[қызметкер]]лері мен [[бастауыш білім|бастауыш сынып]] мұғалімдері болатын.

Оқу үдерісінің маңызды бөлігі студенттердің [[педагогика]]лық және далалық тәжірибе жұмыстары болды. Педагогикалық тәжірибе қаланың № 3, 7, 11, 18, 23 мектептерінде өткізілді. Әр оқытушыға кеңес беру, бақылау және басшылық жасау үшін бірнеше академиялық топ бекітілді. Сондай-ақ студенттер мектептерде пионер вожатыйлары, [[Сынып тәрбиешісі|сынып жетекшілерінің]] көмекшілері, әртүрлі үйірмелердің жетекшілері болып практикадан өтті. Сонымен қатар, студенттер практикадан [[Павлодар облысы]]ның пионер [[лагерь|лагерлерінде]] де өтті.

Химия-биология факультеті студенттерінің оқу-далалық практикадан облыс кеңшарларындағы [[егіншілік]] жұмыстарымен және еңбек сауықтыру лагеріндегі жұмыстар ұйымдастырылды. Дала практикасы [[Алтай таулары|Алтай]], [[Баянауыл]] секілді әртүрлі [[климаттық аймақ|климатты зоналарда]] 42 күнге дейін жалғасты.

ППИ қызметінің басты басымдылығы студенттер мен оқытушылардың [[ғылыми-зерттеу жұмыстары]] болды. Мәселен, ҒЗЖ және СҒЗЖ жаңа нысандары белсенді түрде енгізілді, бірқатар кешендік және шартты-шарушылық жұмыстары жүргізілді, [[институт]]тың [[профессор]]-оқытушылар құрамы ғылым докторы және ғылым кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін [[Докторлық диссертация|диссертациялық жұмыстарын]] жоспарға сай қорғады. (О.З.Зикрин, З.П.Щербинко, А.М.Даткаев және т.б.).

ППИ ғылыми-зерттеу жұмысының жандануы [[Ертіс]] өңірінің өзекті проблемаларымен айналысқан химия-биология факультетінде ғалымдардың паразитология мектебінің қалыптасуымен байланысты болды. Олар: «Гельминты домашних животных Павлодарской области», «Циркуляция возбудителей описторхоза, трихинеллеза и многокамерного эхинококкоза в Среднем Прииртышье» (И. И. Гуславский, З. И. Обухова, С.П. Хавкин, А.И. Батькаев және т.б.) мектептері болатын. Сондай-ақ мектеп мұғалімдері, [[эпидемиология|эпидемиологтар]], [[паразитология|медик-паразитологтар]] үшін [[гельминтоздар]]ды [[сақтандыру]] бойынша [[практика]]лық ұсынымдар жасалды.

Математика кафедрасындағы ғылыми жұмыс «Единство обучения и воспитания в процессе преподавания математики» тақырыбы бойынша жұмыс жасаған Г. М. Мұқанов, Т.Қ. Шаяхметов, Л.И. Турчинский, М.И. Шаталина сияқты аға оқытушылардың қызметтерімен тығыз байланысты болды. Элементарлық математика кафедрасының аға оқытушысы М.И. Шаталина «О математическом активе класса» мәселесін зерттеумен айналысты. Осы мақсатпен №3 орта мектептің 9 сыныбында математикалық топ құрылды. Жұмыс математика пәні бойынша сабақта және сабақтан тыс дайындықтың байланысын айқындады. Сонымен, 1968 жылы М.И. Шаталинаның «Развитие интереса, самостоятельного творческого мышления и инициативы при обучении математике в средней школе» атты [[Оқу әдістемелік құрал|оқу-әдістемелік құралы]] жарық көрді.

Орыс және шетел әдебиеті кафедрасы оқытушыларының ғылыми-зерттеу жұмыстары салыстырмалы талдаудың, көркем шеберліктің, [[әдеби шығарма]]лардың тарихи маңыздылығының, оларды зерттеу әдістемесінің проблемаларын зерттеумен тікелей байланыста өріс алды.

Павлодар облысы мен Павлодар қаласының мектептерінде бағдарламалық оқытуды енгізу ППИ кафедралары мен аймақ мұғалімдерінің кәсіби ынтымақтастығын нығайтты. Ғылыми қалыптасу өз жалғасын тапты. Зерттеу ғылыми-педагогикалық, ғылыми-қолданбалы және әдістемелік сипаттағы тақырыптарда дайындалды. Оның 40-қа жуық пайызын оқытушылар құрамы еңбек еткен топ 41 ғылыми тақырыпты зерттеді. Кафедралар жанында ғылыми зерттеу үйірмелері ұйымдастырылды, отырыстарда баяндамалар, таңдаулы тақырыптар бойынша рефераттар тыңдалды, проблемалық мәселелер бойынша әдебиеттер жаңалықтары зерттелді. Ғылыми-зерттеу жұмысының 42% дейін студент жастар қамтылды.

Жоғары оқу орнында ішкі ғылыми конференциялар өткізілді. Ең алғашқы ғылыми конференция «Социализмнен коммунизмге өту жағдайындағы ұлттық қарым-қатынастың дамуына» арналды. Конференцияда т.ғ.к. Г.И. Боранқұлов, аға оқытушы А.Н. Грицков, оқытушы В.И. Лобанов және Р.М. Гейгер баяндамалар жасап, сөз сөйледі.

Сонымен қатар, кадр мәселелері де уақытында шешімін тауып отырды. Ғылыми жұмыстың нәтижесінде ППИ-де алғашқы даярлықтан өткен жас мамандармен оқытушылар қатары толықтырыла бастады. Осы үдеріске республикалық және одақтық министрліктермен біріге отырып өткізілген жоғары оқу орнының оқытушыларын арнаулы аспирантураға оқытуға басым бағыт беру саясаты көмектесті.

«Мектеп пен өмірдің байланысын нығайту және КСРО-да халыққа білім беру жүйесінің бұдан әрі қарай дамуы» Заңының жүзеге асуы ППИ ұжымын «Педагогикалық білім университетін» ұйымдастыруға көмектесті, бұл арқылы педагогиалық білім таратылды, оқу пәндерін оқыту әдістемесі бойынша өзара тәжірибемен алмасу қамтамасыз етілді.

Жоғары оқу орнының қалыптасуы кезінде студенттерді тәрбиелеу жұмысының әдістері мен тиімді нысандарын белсенді іздестіру жүргізілді, тәрбие үдерісін басқарудың негізі қаланды.

Ректораттың, деканаттардың, кафедралардың, сонымен қатар [[партия]], [[кәсіподақ]], [[комсомол]] [[ұйым]]дарының жұмыстары негізінен ұйымдастыру мәселелерін шешуге және оқу мен тәрбие үдерістерін жүзеге асыруға бағытталды. [[Тәрбиежұмысы|Тәрбие жұмысы]] институттың партия бюросымен бекітілген жоспар негізінде жүргізілді. Әсіресе тәрбиенің негізгі бағыттары [[Марксизм-ленинизм|маркстік-лениндік]] теорияны зерттеу, саяси-тәрбие мен мәдени-көпшілік жұмысы, әскери-патриоттық тәрбие беру, студенттерге арнап өткізілген [[спорт]]тық-[[бұқаралық]] ғылыми жұмыстар жатақханалардағы ұйымдастырылған әртүрлі жұмыстар институттың облыспен және қала ұйымдарымен байланысын қалыптастыруға әсерін тигізді.

Жалпы институттық жоспардың негізінде факультеттердегі, кафедралардағы, академиялық топтардағы тәрбие жұмысы жүргізілді. Оған оқытушылар мен институт қызметкерлерінің саяси оқулары енгізілді. [[Дәріс]]тік-[[насихат]] жұмысы, мәдени-бұқаралық шаралар, [[баспасөз|баспа]] және [[радио]] жұмысы, бұқаралық-саяси және спорттық-бұқаралық жұмыстар, қала тұрғындары мен оқушыларының арасындағы үгіт-бұқаралық іс-шаралар қолға алынды.

Оқытушыларды, қызметкерлер мен студенттерді тәрбиелеудің маңызды бөлігі саяси ағарту жұмысы болып есептелді. Студенттік топтардың саяси хабарламашылары үшін марксизм-ленинизм кафедрасының оқытушылары (Г.И.Боранқұлов, Е.П.Дерягин, К.Р.Рахымбердинов, М.В.Вальянов) жүргізген консультациялар өз нәтижесін берді. Оған [[Еуропа]], [[Латын Америкасы]], [[Қытай Халық Республикасы]]ның саяси жағдайының проблемалары жөніндегі тақырыптар енгізілді.

Оқытушылардың саяси білімін жетілдіру үшін теориялық семинарлар өткізілді. Марксизм-ленинизмді зерттеу бойынша семинарды марксизм-ленинизм кафедрасының оқытушысы В.И. Грошев, [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы]]ның (КОКП) тарихын зерттеу жұмысын А.А. Рояк басқарды. Сондай-ақ ППИ-дің комсомол комитетімен Бүкілодақтық Лениндік Коммунистік Жастар Одағының (БЛКЖО) тарихын зерттеу ұйымдастырылды.

Құрамы 17 оқытушы мен 21 студенттен тұратын лекторлық топ қала кәсіпорындары мен облыс аудандарында жұмыс істеді. Халықаралық жағдай, КСРО және коммунистік партияның тарихы, сөйлеу мәдениеті туралы, жас кеңес адамының бейнесі, Олимпиадалық ойындардың тарихы жөнінде дәрістер оқылды. Сондай-ақ «Мәдениет университеті» жұмыс істеді. (жетекшісі Ю. А. Адаменко), оның негізгі мақсаты студентердің тереңдету, болашақ мұғалімдердің ой-өрісін кеңейту, эстетикалық дағдыларын қалыптастыру болды. Бүкілодақтық радионың радиокоментаторы М. Горбулинмен, Павлодар ақындары О.Афанасьевпен, В. Семерьяновпен, С. Музалевскиймен, М. Динерштейнмен, композитор В. Ширинкинмен кездесулер ұйымдастырылды. Университеттің тұрақты тыңдаушыларының саны жыл сайын 300-ден астам адамды құрады.

Өз күштерімен ұйымдастырылған [[көркемөнерпаздық|көркемөнерпаздар]] үйірмесі таныла бастады. Студенттердің көпшілігінің қатысуымен [[хор]], [[драма]], [[вокализм|вокал]] үйірмелері жұмыс істеді. Үйірменің дамуына көркемдік жетекшісі ретінде педагогика және психология кафедрасының аға оқытушысы Р. Н. Сафонов сүбелі үлес қосты. Институттың өз күшімен ұйымдастырылған көркемөнерінің қалыптасып дамуына оқытушылар Ю. А. Адаменко, О. Қ. Жармакин, Г. И. Кирш, Э. Н. Неверова, Е. Е. Солтан, С. М. Хавкин, студенттер Н. Маркин, М. Барац және т.б. көмек қолын созды.

Көркемөнерпаздар үйірмесінің мүшелері факультеттерде конкурстарды, кештерді өткізді, үгіт-мәдени бригадаларын жинақтады, үйірмелердің жұмысын бақылады. Олар облыстық және қалалық кәсіпорындарға, кеңшарлар мен ұжымшарларға барып, [[концерт]] ұйымдастырды. Институттың [[эстрада]]лық [[квартет]]і Павлодар телестудиясының жастар бағдарламасында ән шырқады, филология факультетінің деканы Г.И.Кирштің жетекшілігімен қойылған «Юность отцов» пьесасы С.М.Киров атындағы ұжымшарда өзеншілер клубында қойылды.

Үгіт-мәдени бригадасы «Педагог бол!» ұраны аясында [[Павлодар]]-[[Тереңкөл ауданы|Қашыр]] аралығында үш күндік веломарафонын өткізді. Ол егін егі науқаны кезінде «Для тех, кто в поле» атты концерттік бағдарламамен [[Краснокутск ауданы]] тұрғындарының алдында концерт қойды.

ППИ-дің көркемөнерпаздар үйірмесінің шеберлігі күн санап арта түсті. Ұжымдардың қалалық байқауында институт 1- орынға және «Нам 48, будет 50, затем исполнится нам 200 лет и 300, но, как маяк, останется в веках великая Держава коммунистов!» ([[1966 жыл|1966]]) монтажы үшін ауыспалы кубокқа ие болды. Келесі жылында да «Широка страна моя родная» монтажы үшін кубок институтта қалды, би және эстрада ұжымдары конкурс лауреаттары атанды, басқа жанрларда орындалған 10 нөмір жеке орындарға ие болды.

Қалаған мамандығына деген сүйіспеншілігін арттыру, оған деген оң көзқарасын қалыптастыру және озат педагогикалық тәжірибені тарату мақсатында студенттер мен елімізге еңбегі сіңген ұстаздар Е.М.Кассацкая, А.А.Овсянникова, О.Ф.Семенова, Т.И.Васильева және тағы басқалармен кездесулер өткізілді. Студенттер үлгерімі нашар балалармен, пионер вожатыйларымен, сынып жетекшілерімен, көмекшілерімен, сондай-ақ милицияның балалар бөлмелерінде, мектептердегі пионер және комсомол ұйымының жұмысын ұйымдастыру жөніндегі қалалық комсомол комитетінің штаттан тыс нұсқаушыларымен, аула клубтарындағы, спорт нұсқаушыларымен жұмыс жасады.

Қоғамдық жұмысты атқару дағдысы мен тиімділігіне ие болуға қоғамдық мамандықтар факультеті көмектесті (ҚМФ), әр жылдарда ҚМФ декандары болып С. Я. Улицкий, А. Г. Гайнанов, Ю. А. Адаменко қызмет етті. ҚМФ-да қоғамдық мамандықты 1226 студент ([[1970 жыл|1970]]) алды. Сонымен қатар «Педагогикалық білім университеті» жұмыс істеді (жетекшісі педагогика кафедрасының меңгерушісі В. П. Харитонов), ал тыңдаушылары — қала мектептерінің ата-аналары.

Дәстүрлі шараларды өткізу бір арнаға түсе бастады. Мысалы, «Бірінші курс студенттеріне» арналған факультет кештері, мерейтойларға және еске алу күндеріне орай тақырыптық кештер өткізілді. Жазушылар мен композиторлардың (В.Шекспир, Т.Шевченко, М.Лермонтов, П.Васильев, Вс.Иванов, С.Есенин, композитор Л.Ван Бетховен) өмірі мен шығармашылықтарына, Павлодар қаласы ақындарына арналған кештер де жиі ұйымдастырылды. Топтарда мұғалімдердің кәсіби шеберлігінің проблемалары және жеке тұлғаның адамгершілік қасиеттері бойынша пікірталастар, әңгімелер жүргізілді.

Институт өмірі қабырға газеттерінің беттерінде көрсетілді. «Педагог» атты жалпы институттық, факультеттік – «Филолог», «РИЛЛОТ», «Крылатая юность» атты қабырға газеттері шықты. Факультеттерде, жатақханада «найзағайлар», «әскери парақтар» шығарылды.

Жоғары оқу орны туралы хабарлар радиогазетте тұрақты шықты, радиоклуб жұмыс істеді (жетекшілері оқытушы — А. В. Михеев, студент Ю. Куготенко). Сол кездегі факультеттердің өмірін баяндайтын фотовитриналар, фотомонтаждар, «бір сағаттық фоторепортаждар» танымал хабарларға айналды.

Жатақхана төрағалары А.Прокопенко, Д.Альтергот студенттердің өзін-өзі басқару органы - студенттер кеңесін құрды. Студенттер кеңесі үздік жатақхананы анықтау мақсатында байқау жариялады, жатақханада тұру ережелерін дайындады. Апта сайын сұрақ-жауап ретіндегі тақырыптық кештер, пікірталастар, дәрістер, атақты адамдармен кездесулер, «кафедралар апталары», әңгімелер, адамгершілік-этикалық тақырыптарға арналған баяндамалар мен музыкалық, поэзиялық және КТК кештері өткізілді. Павлодар облысы студенттер жатақханаларының байқауы қорытындысы бойынша №2 жатақхана жеңімпаз атанып, Қазақстан ЛКЖО облыстық комитетінің «Құрмет» грамотасымен марапатталды.

Студенттердің дене шынықтыруын жетілдіру үшін спорт секциялары құрылды, спорт клубтары ұйымдастырылды, олимпиадалар, спартакиадалар өткізілді. Бір жылда 45 спортшы-разрядшы даярланды. Институт командалары «Молодой целинник» газетінің жүлдесіне арналған қалалық эстафетада, қалалық шаңғы жарысынжа жүлделі орындарға ие болды. Студенттердің 25 пайызы спорт секцияларында шұғылданды.

Агробиологиялық станса жанында (Черноярка аулы) еңбек спорт-сауықтыру лагері құрылды. Мұнда дене тәрбиесі факультетінің студенттері оқу-жаттықтыру жиындарына тартылды, дала практикасына химия-биология және басқа факультеттердің студенттері қатысты.

Негізгі жұмысты дене тәрбиесі кафедрасының оқытушылары А.С.Куц, В.А.Бородихин, В.А.Лыткин, И.З.Калугин жүргізді. Олар спорт секцияларының жұмысын ұйымдастырды, жүзуге үйрету бойынша сабақтарын өткізді, спартакиадаларды басқарды, бір күндік және көп күндік туристік саяхаттарға қатысты. Қамқорлық көмек көрсету шегінде студенттер мен оқытушылар «Чернояр» совхоздағы мектеп үшін [[футбол]] алаңы, [[Жеңіл атлетика|жеңілатлетикалық секторлары]], [[баскетбол]] және [[волейбол]] алаңдары бар спорт кешенін салды. Спорттық-бұқаралық жұмыстың спорттық, [[Туризм|туристік]] секцияларына [[балық аулау]] және [[аңшылық]], денсаулық топтарына институт оқытушылары да қатысты. Институт біріншілігіне тұрақты қатысу мақсатында волейбол, баскетбол, [[шахмат]], [[бадминтон]] бойынша оқытушылар командалары құрылды.

Қысқы спорт ойындары түрлері бойынша қалалық, облыстық және республикалық жарыстарда көрсеткен жоғары нәтижелері үшін ППИ спортклубы Павлодар аткомының және қала дене тәрбиесі және спорт комитетінің ауыспалы Қызыл туымен марапатталды. ППИ-дің шаңғышылар командасы жоғары оқу орындарының арасында Қазақстанның 3 жүлдегері атанды. «Буревестник» республикалық жарыстарында ППИ спортұжымы волейболдан 1-ші орынды, шаңғыдан 3-ші орынды, жеңіл атлетикадан 5-ші орынды, қол добы бойынша 6-ші орынды иеленді. Студенттік жастар арасындағы республикалық ойындарда Чекмарева (шаңғы), А.Ни (гимнастика), Барабаш, В.Барганников (коньки), В.Пономарев В., В.Попов В (жеңіл атлетика), Ю.Яковлев, К.Түйлықбеков (классикалық күрес) жүлделі орындардан көрінді. Студент В.Барганников юниорлар арасындағы КСРО біріншілігінде жүлдегер атанды және халықаралық жарыстарға Қазақстан атынан қатысты.

Еңбек тәрбиесі студенттік құрылыс отрядтары (СҚО), пионер вожатыйы жұмыстары арқылы, пионер лагерлеріндегі спорт нұсқаушыларымен, оқу-жаттықтыру жиындарында жүзеге асырылды. ППИ студенттері Павлодар облысының совхоздарында мал қораларын, тұрғын үйлерді, жатақханаларды, [[жылыжай]]ларды, кірпіш зауыттарын, [[механика]]лық токтарды, [[монша]]ларды, балабақшаларын салуда жұмыс жасады. Жұмыстағы жақсы көрсеткіштері үшін көптеген студенттер [[сыйлықақы]]лар, мақтау қағаздарын, аудандық комсомол комитеттерінің алғысхаттарын алды. «Қоскөл» совхозында орналасқан ППИ отряды әртүрлі оқу орындарының 14 отряды арасындағы жарысда 1-ші орынға ие болып, ауданның ауыспалы туын жеңіп алды.

Ауыл мектебіне көмек көрсету айлықтарында барлық совхоздарда мектеп шеберханалары салынды, мектептерді жөндеу жұмыстары жүргізілді, [[спорт алаңы|спорт алаңдары]] жаңадан жабдықталды. СҚО-ның жұмыс істеген кезеңінде барлық совхоздарда демалыс кештері, футбол, волейбол бойынша жолдастық кездесулер өткізілді, жергілікті жерлерде тұрғындарға дәрістер оқылды. СҚО отрядтарына «тәрбиеленуі қиын» оқушылар мен жасөспірімдер қатысты&lt;ref&gt;[http://www.ppi.kz/index.php?option=com_k2&amp;view=item&amp;id=142:istoriya-vuza&amp;Itemid=667&amp;lang=kz ПМПИ тарихы]{{Deadlink|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

==Әнұраны==
Сөзін жазған: Мұхит Жақсылықұлы&lt;br /&gt;Әнін жазған: Қайырбек Сәтиев

{{Дәйексөз|Сарқылмайтын білімнің бастауысың,&lt;br /&gt;Самғап ұшар қыранның аспанысың.&lt;br /&gt;Арман қуған елімнің ұл-қыздарын&lt;br /&gt;Биіктерге бастайтын асқарысың.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Қайырмасы:&lt;br /&gt;Ұстаздардың ұстасы, панасы Сен!&lt;br /&gt;Жалындаған жастарға санасың Сен!&lt;br /&gt;Мектептердің мектебі — Алтын ұям!&lt;br /&gt;Институтым, бәрінен дарасың Сен.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Ұлағатты ұстаздар жолбасысың,&lt;br /&gt;Өнер-ғылым, тәрбие ордасысың!&lt;br /&gt;Ұрпақтарға өнеге, жол көрсетіп,&lt;br /&gt;Болашаққа жетелер жолдасысың.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Қайырмасы:&lt;br /&gt;Ұстаздардың ұстасы, панасы Сен!&lt;br /&gt;Жалындаған жастарға санасың Сен!&lt;br /&gt;Мектептердің мектебі — Алтын ұям!&lt;br /&gt;Институтым, бәрінен дарасың Сен&lt;ref&gt;[http://www.ppi.kz/index.php?option=com_k2&amp;view=item&amp;id=139:gimn-instituta&amp;Itemid=678&amp;lang=kz Институт әнұраны]&lt;/ref&gt;.}}

==Факультеттері==
* Филология факультеті
** Қазақстан және шетелдер тарихы кафедрасы
** Экономика, құқық және философия кафедрасы
** Орыс тілі және әдебиеті кафедрасы
** Қазақ тілі және әдебиеті кафедрасы
** Шет тілдері кафедрасы
* Жаратылыстану және математика факультеті
** Жалпы биология кафедрасы
** Анатомия, физиология және дефектология кафедрасы
** География және химия кафедрасы
** Информатика кафедрасы
** Математика және физика кафедрасы
** Кәсіптік оқытудың теориясы мен әдістемесі кафедрасы
** Дене тәрбиесі кафедрасы
* Педагогика және спорт факультеті
** Мектепке дейінгі және бастауыш білім беру кафедрасы
** Педагогика кафедрасы
** Психология кафедрасы
** Музыкалық білім берудің теориясы мен әдістемесі кафедрасы
** Алғашқы әскери дайындық және дене тәрбиесінің теориясы мен әдістемесі кафедрасы

== Тағы қараңыз ==
* [[Павлодар]]
* [[Педагогика]]
* [[Институт]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан университеттері]]</text>
      <sha1>s6b0og5wd6mvagm9093trpd2hexv1h6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575920</id>
      <parentid>3575919</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T06:11:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rasulbek Adil</username>
        <id>176232</id>
      </contributor>
      <origin>3575920</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36470" sha1="r1rjalpft3bewg9shycqizeco7356u8" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                   = Әлкей Марғұлан атындағы Павлодар педагогикалық университеті
 |Қысқартылған аты      = 
 |Эмблемасы             =
 |Сурет                 = 
 |Шынайы аты            = 
 |Халықаралық атауы     = Margulan University
 |Бұрынғы атауы         = Павлодар педагогикалық институты (ППИ)
 |Ұраны                 = 
 |Құрылған жылы         = [[1 желтоқсан]] [[1962 жыл]]
 |Жабылған жылы         =
 |Қайта құрылған        =
 |Қайта құрылған жылы   =
 |Түрі                  = Мемлекеттік университет 
 |Президенті            = 
 |Ғылыми жетекшісі      = 
 |Ректоры               = Әмірбекұлы Ержан 
 |Студенттер            = 5 175 (2008)
 |Шетел студенттері     = 
 |Мамандар              = 
 |Бакалавриат           = 
 |Магистратура          = 
 |Аспирантура           = 
 |Докторантура          = 
 |Ғылым доктары         = 
 |Профессоры            = 
 |Оқытушылар            = 296 (2008)
 |Орналасқан жері       = {{Байрақ|Қазақстан}}
 |Метро бекеті          = 
 |Кампус                = 
 |Мекенжайы             = [[Павлодар]] қаласы, Мир көшесі, 60
 |Сайты                 = https://ppu.edu.kz/kz/
 |Марапаттары           = 
}}

'''Әлкей Марғұлан атындағы Павлодар педагогикалық университеті (ППУ)''' — [[Павлодар]] қаласындағы [[мұғалім]]дерді дайындайтын [[Жоғары оқу орындары|жоғары оқу орны]].

==Тарихы==
Павлодар педагогикалық институты (ППИ) [[1962 жыл]]дың [[1 желтоқсан]]ында ашылды. Қарамағында төрт [[аудитория]]сы болды, бір жылдай №3 [[мектеп]]тің төртінші қабатында сабақ жүргізді. [[Тарих]]-[[филология]] және [[физика]]-[[математика]] [[факультет]]терінде 150 адам оқыды. Сабақты 14 оқытушы жүргізді. Қабылданған [[студент]]тердің 50 пайызында екі жылдан астам еңбек өтілі болды. Басқа жерлерден келген студенттер жеке пәтерлерде, №3 мектептің ескі ғимаратында тұрды. 1964 жылдың жазында алғашқы [[жатақхана]] салынды.

[[1964 жыл|1964]]-[[1965 жыл|1965]] оқу жылында «[[Орыс тілі]] мен [[Орыс әдебиеті|әдебиеті]]», «[[Математика]]» және «[[Жаратылыстану]]» [[мамандық]]тары бойынша студенттер қабылданды. Сол жылы студенттердің саны 284 адамға дейін өсті, 23 оқытушы оқытты. Бос лауазымдарға өткізілген бірінші конкурстан 6 [[ғылым кандидаты]] өтті, оның бесеуі [[доцент]] еді. Атап айтсақ, олар: ф.ғ.к., доцент И.П. Белоусов, вет. ғ.к., доцент А.Т. Шиянов, фил. ғ.к., доцент А. Г. Митрошкина, т.ғ.к., доцент М. И. Блох.

[[1963 жыл]]ы физика-математика факультетінің [[биология]] және [[химия]] бөлімінің базасында (студенттер контингентінің көбеюіне байланысты) [[дене тәрбиесі]] бөлімі бар химия-биология факультеті ашылды.

Даярланған жастарды тарту мақсатында ППИ жанында дайындық курстары ашылып, оған 137 тыңдаушы жиналды. Олардың көбі машина жасау зауытының, ҚБ-2, ҚБ-2 жұмысшы жастары, [[балабақша]]лардың, [[мәдениет]] [[мекеме]]лерінің [[қызметкер]]лері мен [[бастауыш білім|бастауыш сынып]] мұғалімдері болатын.

Оқу үдерісінің маңызды бөлігі студенттердің [[педагогика]]лық және далалық тәжірибе жұмыстары болды. Педагогикалық тәжірибе қаланың № 3, 7, 11, 18, 23 мектептерінде өткізілді. Әр оқытушыға кеңес беру, бақылау және басшылық жасау үшін бірнеше академиялық топ бекітілді. Сондай-ақ студенттер мектептерде пионер вожатыйлары, [[Сынып тәрбиешісі|сынып жетекшілерінің]] көмекшілері, әртүрлі үйірмелердің жетекшілері болып практикадан өтті. Сонымен қатар, студенттер практикадан [[Павлодар облысы]]ның пионер [[лагерь|лагерлерінде]] де өтті.

Химия-биология факультеті студенттерінің оқу-далалық практикадан облыс кеңшарларындағы [[егіншілік]] жұмыстарымен және еңбек сауықтыру лагеріндегі жұмыстар ұйымдастырылды. Дала практикасы [[Алтай таулары|Алтай]], [[Баянауыл]] секілді әртүрлі [[климаттық аймақ|климатты зоналарда]] 42 күнге дейін жалғасты.

ППИ қызметінің басты басымдылығы студенттер мен оқытушылардың [[ғылыми-зерттеу жұмыстары]] болды. Мәселен, ҒЗЖ және СҒЗЖ жаңа нысандары белсенді түрде енгізілді, бірқатар кешендік және шартты-шарушылық жұмыстары жүргізілді, [[институт]]тың [[профессор]]-оқытушылар құрамы ғылым докторы және ғылым кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін [[Докторлық диссертация|диссертациялық жұмыстарын]] жоспарға сай қорғады. (О.З.Зикрин, З.П.Щербинко, А.М.Даткаев және т.б.).

ППИ ғылыми-зерттеу жұмысының жандануы [[Ертіс]] өңірінің өзекті проблемаларымен айналысқан химия-биология факультетінде ғалымдардың паразитология мектебінің қалыптасуымен байланысты болды. Олар: «Гельминты домашних животных Павлодарской области», «Циркуляция возбудителей описторхоза, трихинеллеза и многокамерного эхинококкоза в Среднем Прииртышье» (И. И. Гуславский, З. И. Обухова, С.П. Хавкин, А.И. Батькаев және т.б.) мектептері болатын. Сондай-ақ мектеп мұғалімдері, [[эпидемиология|эпидемиологтар]], [[паразитология|медик-паразитологтар]] үшін [[гельминтоздар]]ды [[сақтандыру]] бойынша [[практика]]лық ұсынымдар жасалды.

Математика кафедрасындағы ғылыми жұмыс «Единство обучения и воспитания в процессе преподавания математики» тақырыбы бойынша жұмыс жасаған Г. М. Мұқанов, Т.Қ. Шаяхметов, Л.И. Турчинский, М.И. Шаталина сияқты аға оқытушылардың қызметтерімен тығыз байланысты болды. Элементарлық математика кафедрасының аға оқытушысы М.И. Шаталина «О математическом активе класса» мәселесін зерттеумен айналысты. Осы мақсатпен №3 орта мектептің 9 сыныбында математикалық топ құрылды. Жұмыс математика пәні бойынша сабақта және сабақтан тыс дайындықтың байланысын айқындады. Сонымен, 1968 жылы М.И. Шаталинаның «Развитие интереса, самостоятельного творческого мышления и инициативы при обучении математике в средней школе» атты [[Оқу әдістемелік құрал|оқу-әдістемелік құралы]] жарық көрді.

Орыс және шетел әдебиеті кафедрасы оқытушыларының ғылыми-зерттеу жұмыстары салыстырмалы талдаудың, көркем шеберліктің, [[әдеби шығарма]]лардың тарихи маңыздылығының, оларды зерттеу әдістемесінің проблемаларын зерттеумен тікелей байланыста өріс алды.

Павлодар облысы мен Павлодар қаласының мектептерінде бағдарламалық оқытуды енгізу ППИ кафедралары мен аймақ мұғалімдерінің кәсіби ынтымақтастығын нығайтты. Ғылыми қалыптасу өз жалғасын тапты. Зерттеу ғылыми-педагогикалық, ғылыми-қолданбалы және әдістемелік сипаттағы тақырыптарда дайындалды. Оның 40-қа жуық пайызын оқытушылар құрамы еңбек еткен топ 41 ғылыми тақырыпты зерттеді. Кафедралар жанында ғылыми зерттеу үйірмелері ұйымдастырылды, отырыстарда баяндамалар, таңдаулы тақырыптар бойынша рефераттар тыңдалды, проблемалық мәселелер бойынша әдебиеттер жаңалықтары зерттелді. Ғылыми-зерттеу жұмысының 42% дейін студент жастар қамтылды.

Жоғары оқу орнында ішкі ғылыми конференциялар өткізілді. Ең алғашқы ғылыми конференция «Социализмнен коммунизмге өту жағдайындағы ұлттық қарым-қатынастың дамуына» арналды. Конференцияда т.ғ.к. Г.И. Боранқұлов, аға оқытушы А.Н. Грицков, оқытушы В.И. Лобанов және Р.М. Гейгер баяндамалар жасап, сөз сөйледі.

Сонымен қатар, кадр мәселелері де уақытында шешімін тауып отырды. Ғылыми жұмыстың нәтижесінде ППИ-де алғашқы даярлықтан өткен жас мамандармен оқытушылар қатары толықтырыла бастады. Осы үдеріске республикалық және одақтық министрліктермен біріге отырып өткізілген жоғары оқу орнының оқытушыларын арнаулы аспирантураға оқытуға басым бағыт беру саясаты көмектесті.

«Мектеп пен өмірдің байланысын нығайту және КСРО-да халыққа білім беру жүйесінің бұдан әрі қарай дамуы» Заңының жүзеге асуы ППИ ұжымын «Педагогикалық білім университетін» ұйымдастыруға көмектесті, бұл арқылы педагогиалық білім таратылды, оқу пәндерін оқыту әдістемесі бойынша өзара тәжірибемен алмасу қамтамасыз етілді.

Жоғары оқу орнының қалыптасуы кезінде студенттерді тәрбиелеу жұмысының әдістері мен тиімді нысандарын белсенді іздестіру жүргізілді, тәрбие үдерісін басқарудың негізі қаланды.

Ректораттың, деканаттардың, кафедралардың, сонымен қатар [[партия]], [[кәсіподақ]], [[комсомол]] [[ұйым]]дарының жұмыстары негізінен ұйымдастыру мәселелерін шешуге және оқу мен тәрбие үдерістерін жүзеге асыруға бағытталды. [[Тәрбиежұмысы|Тәрбие жұмысы]] институттың партия бюросымен бекітілген жоспар негізінде жүргізілді. Әсіресе тәрбиенің негізгі бағыттары [[Марксизм-ленинизм|маркстік-лениндік]] теорияны зерттеу, саяси-тәрбие мен мәдени-көпшілік жұмысы, әскери-патриоттық тәрбие беру, студенттерге арнап өткізілген [[спорт]]тық-[[бұқаралық]] ғылыми жұмыстар жатақханалардағы ұйымдастырылған әртүрлі жұмыстар институттың облыспен және қала ұйымдарымен байланысын қалыптастыруға әсерін тигізді.

Жалпы институттық жоспардың негізінде факультеттердегі, кафедралардағы, академиялық топтардағы тәрбие жұмысы жүргізілді. Оған оқытушылар мен институт қызметкерлерінің саяси оқулары енгізілді. [[Дәріс]]тік-[[насихат]] жұмысы, мәдени-бұқаралық шаралар, [[баспасөз|баспа]] және [[радио]] жұмысы, бұқаралық-саяси және спорттық-бұқаралық жұмыстар, қала тұрғындары мен оқушыларының арасындағы үгіт-бұқаралық іс-шаралар қолға алынды.

Оқытушыларды, қызметкерлер мен студенттерді тәрбиелеудің маңызды бөлігі саяси ағарту жұмысы болып есептелді. Студенттік топтардың саяси хабарламашылары үшін марксизм-ленинизм кафедрасының оқытушылары (Г.И.Боранқұлов, Е.П.Дерягин, К.Р.Рахымбердинов, М.В.Вальянов) жүргізген консультациялар өз нәтижесін берді. Оған [[Еуропа]], [[Латын Америкасы]], [[Қытай Халық Республикасы]]ның саяси жағдайының проблемалары жөніндегі тақырыптар енгізілді.

Оқытушылардың саяси білімін жетілдіру үшін теориялық семинарлар өткізілді. Марксизм-ленинизмді зерттеу бойынша семинарды марксизм-ленинизм кафедрасының оқытушысы В.И. Грошев, [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы]]ның (КОКП) тарихын зерттеу жұмысын А.А. Рояк басқарды. Сондай-ақ ППИ-дің комсомол комитетімен Бүкілодақтық Лениндік Коммунистік Жастар Одағының (БЛКЖО) тарихын зерттеу ұйымдастырылды.

Құрамы 17 оқытушы мен 21 студенттен тұратын лекторлық топ қала кәсіпорындары мен облыс аудандарында жұмыс істеді. Халықаралық жағдай, КСРО және коммунистік партияның тарихы, сөйлеу мәдениеті туралы, жас кеңес адамының бейнесі, Олимпиадалық ойындардың тарихы жөнінде дәрістер оқылды. Сондай-ақ «Мәдениет университеті» жұмыс істеді. (жетекшісі Ю. А. Адаменко), оның негізгі мақсаты студентердің тереңдету, болашақ мұғалімдердің ой-өрісін кеңейту, эстетикалық дағдыларын қалыптастыру болды. Бүкілодақтық радионың радиокоментаторы М. Горбулинмен, Павлодар ақындары О. Афанасьевпен, В. Семерьяновпен, С. Музалевскиймен, М. Динерштейнмен, композитор В. Ширинкинмен кездесулер ұйымдастырылды. Университеттің тұрақты тыңдаушыларының саны жыл сайын 300-ден астам адамды құрады.

Өз күштерімен ұйымдастырылған [[көркемөнерпаздық|көркемөнерпаздар]] үйірмесі таныла бастады. Студенттердің көпшілігінің қатысуымен [[хор]], [[драма]], [[вокализм|вокал]] үйірмелері жұмыс істеді. Үйірменің дамуына көркемдік жетекшісі ретінде педагогика және психология кафедрасының аға оқытушысы Р.Н. Сафонов сүбелі үлес қосты. Институттың өз күшімен ұйымдастырылған көркемөнерінің қалыптасып дамуына оқытушылар Ю. А. Адаменко, О.Қ. Жармакин, Г. И. Кирш, Э. Н. Неверова, Е.Е. Солтан, С.М. Хавкин, студенттер Н. Маркин, М. Барац және т.б. көмек қолын созды.

Көркемөнерпаздар үйірмесінің мүшелері факультеттерде конкурстарды, кештерді өткізді, үгіт-мәдени бригадаларын жинақтады, үйірмелердің жұмысын бақылады. Олар облыстық және қалалық кәсіпорындарға, кеңшарлар мен ұжымшарларға барып, [[концерт]] ұйымдастырды. Институттың [[эстрада]]лық [[квартет]]і Павлодар телестудиясының жастар бағдарламасында ән шырқады, филология факультетінің деканы Г.И. Кирштің жетекшілігімен қойылған «Юность отцов» пьесасы С.М.Киров атындағы ұжымшарда өзеншілер клубында қойылды.

Үгіт-мәдени бригадасы «Педагог бол!» ұраны аясында [[Павлодар]]-[[Тереңкөл ауданы|Қашыр]] аралығында үш күндік веломарафонын өткізді. Ол егін егі науқаны кезінде «Для тех, кто в поле» атты концерттік бағдарламамен [[Краснокутск ауданы]] тұрғындарының алдында концерт қойды.

ППИ-дің көркемөнерпаздар үйірмесінің шеберлігі күн санап арта түсті. Ұжымдардың қалалық байқауында институт 1- орынға және «Нам 48, будет 50, затем исполнится нам 200 лет и 300, но, как маяк, останется в веках великая Держава коммунистов!» ([[1966 жыл|1966]]) монтажы үшін ауыспалы кубокқа ие болды. Келесі жылында да «Широка страна моя родная» монтажы үшін кубок институтта қалды, би және эстрада ұжымдары конкурс лауреаттары атанды, басқа жанрларда орындалған 10 нөмір жеке орындарға ие болды.

Қалаған мамандығына деген сүйіспеншілігін арттыру, оған деген оң көзқарасын қалыптастыру және озат педагогикалық тәжірибені тарату мақсатында студенттер мен елімізге еңбегі сіңген ұстаздар Е.М.Кассацкая, А.А.Овсянникова, О.Ф.Семенова, Т.И.Васильева және тағы басқалармен кездесулер өткізілді. Студенттер үлгерімі нашар балалармен, пионер вожатыйларымен, сынып жетекшілерімен, көмекшілерімен, сондай-ақ милицияның балалар бөлмелерінде, мектептердегі пионер және комсомол ұйымының жұмысын ұйымдастыру жөніндегі қалалық комсомол комитетінің штаттан тыс нұсқаушыларымен, аула клубтарындағы, спорт нұсқаушыларымен жұмыс жасады.

Қоғамдық жұмысты атқару дағдысы мен тиімділігіне ие болуға қоғамдық мамандықтар факультеті көмектесті (ҚМФ), әр жылдарда ҚМФ декандары болып С. Я. Улицкий, А. Г. Гайнанов, Ю. А. Адаменко қызмет етті. ҚМФ-да қоғамдық мамандықты 1226 студент ([[1970 жыл|1970]]) алды. Сонымен қатар «Педагогикалық білім университеті» жұмыс істеді (жетекшісі педагогика кафедрасының меңгерушісі В. П. Харитонов), ал тыңдаушылары — қала мектептерінің ата-аналары.

Дәстүрлі шараларды өткізу бір арнаға түсе бастады. Мысалы, «Бірінші курс студенттеріне» арналған факультет кештері, мерейтойларға және еске алу күндеріне орай тақырыптық кештер өткізілді. Жазушылар мен композиторлардың (В.Шекспир, Т. Шевченко, М. Лермонтов, П. Васильев, Вс.Иванов, С.Есенин, композитор Л.Ван Бетховен) өмірі мен шығармашылықтарына, Павлодар қаласы ақындарына арналған кештер де жиі ұйымдастырылды. Топтарда мұғалімдердің кәсіби шеберлігінің проблемалары және жеке тұлғаның адамгершілік қасиеттері бойынша пікірталастар, әңгімелер жүргізілді.

Институт өмірі қабырға газеттерінің беттерінде көрсетілді. «Педагог» атты жалпы институттық, факультеттік – «Филолог», «РИЛЛОТ», «Крылатая юность» атты қабырға газеттері шықты. Факультеттерде, жатақханада «найзағайлар», «әскери парақтар» шығарылды.

Жоғары оқу орны туралы хабарлар радиогазетте тұрақты шықты, радиоклуб жұмыс істеді (жетекшілері оқытушы — А. В. Михеев, студент Ю. Куготенко). Сол кездегі факультеттердің өмірін баяндайтын фотовитриналар, фотомонтаждар, «бір сағаттық фоторепортаждар» танымал хабарларға айналды.

Жатақхана төрағалары А.Прокопенко, Д.Альтергот студенттердің өзін-өзі басқару органы - студенттер кеңесін құрды. Студенттер кеңесі үздік жатақхананы анықтау мақсатында байқау жариялады, жатақханада тұру ережелерін дайындады. Апта сайын сұрақ-жауап ретіндегі тақырыптық кештер, пікірталастар, дәрістер, атақты адамдармен кездесулер, «кафедралар апталары», әңгімелер, адамгершілік-этикалық тақырыптарға арналған баяндамалар мен музыкалық, поэзиялық және КТК кештері өткізілді. Павлодар облысы студенттер жатақханаларының байқауы қорытындысы бойынша №2 жатақхана жеңімпаз атанып, Қазақстан ЛКЖО облыстық комитетінің «Құрмет» грамотасымен марапатталды.

Студенттердің дене шынықтыруын жетілдіру үшін спорт секциялары құрылды, спорт клубтары ұйымдастырылды, олимпиадалар, спартакиадалар өткізілді. Бір жылда 45 спортшы-разрядшы даярланды. Институт командалары «Молодой целинник» газетінің жүлдесіне арналған қалалық эстафетада, қалалық шаңғы жарысынжа жүлделі орындарға ие болды. Студенттердің 25 пайызы спорт секцияларында шұғылданды.

Агробиологиялық станса жанында (Черноярка аулы) еңбек спорт-сауықтыру лагері құрылды. Мұнда дене тәрбиесі факультетінің студенттері оқу-жаттықтыру жиындарына тартылды, дала практикасына химия-биология және басқа факультеттердің студенттері қатысты.

Негізгі жұмысты дене тәрбиесі кафедрасының оқытушылары А.С.Куц, В.А.Бородихин, В.А.Лыткин, И.З.Калугин жүргізді. Олар спорт секцияларының жұмысын ұйымдастырды, жүзуге үйрету бойынша сабақтарын өткізді, спартакиадаларды басқарды, бір күндік және көп күндік туристік саяхаттарға қатысты. Қамқорлық көмек көрсету шегінде студенттер мен оқытушылар «Чернояр» совхоздағы мектеп үшін [[футбол]] алаңы, [[Жеңіл атлетика|жеңілатлетикалық секторлары]], [[баскетбол]] және [[волейбол]] алаңдары бар спорт кешенін салды. Спорттық-бұқаралық жұмыстың спорттық, [[Туризм|туристік]] секцияларына [[балық аулау]] және [[аңшылық]], денсаулық топтарына институт оқытушылары да қатысты. Институт біріншілігіне тұрақты қатысу мақсатында волейбол, баскетбол, [[шахмат]], [[бадминтон]] бойынша оқытушылар командалары құрылды.

Қысқы спорт ойындары түрлері бойынша қалалық, облыстық және республикалық жарыстарда көрсеткен жоғары нәтижелері үшін ППИ спортклубы Павлодар аткомының және қала дене тәрбиесі және спорт комитетінің ауыспалы Қызыл туымен марапатталды. ППИ-дің шаңғышылар командасы жоғары оқу орындарының арасында Қазақстанның 3 жүлдегері атанды. «Буревестник» республикалық жарыстарында ППИ спортұжымы волейболдан 1-ші орынды, шаңғыдан 3-ші орынды, жеңіл атлетикадан 5-ші орынды, қол добы бойынша 6-ші орынды иеленді. Студенттік жастар арасындағы республикалық ойындарда Чекмарева (шаңғы), А.Ни (гимнастика), Барабаш, В.Барганников (коньки), В.Пономарев В., В.Попов В (жеңіл атлетика), Ю.Яковлев, К.Түйлықбеков (классикалық күрес) жүлделі орындардан көрінді. Студент В.Барганников юниорлар арасындағы КСРО біріншілігінде жүлдегер атанды және халықаралық жарыстарға Қазақстан атынан қатысты.

Еңбек тәрбиесі студенттік құрылыс отрядтары (СҚО), пионер вожатыйы жұмыстары арқылы, пионер лагерлеріндегі спорт нұсқаушыларымен, оқу-жаттықтыру жиындарында жүзеге асырылды. ППИ студенттері Павлодар облысының совхоздарында мал қораларын, тұрғын үйлерді, жатақханаларды, [[жылыжай]]ларды, кірпіш зауыттарын, [[механика]]лық токтарды, [[монша]]ларды, балабақшаларын салуда жұмыс жасады. Жұмыстағы жақсы көрсеткіштері үшін көптеген студенттер [[сыйлықақы]]лар, мақтау қағаздарын, аудандық комсомол комитеттерінің алғысхаттарын алды. «Қоскөл» совхозында орналасқан ППИ отряды әртүрлі оқу орындарының 14 отряды арасындағы жарысда 1-ші орынға ие болып, ауданның ауыспалы туын жеңіп алды.

Ауыл мектебіне көмек көрсету айлықтарында барлық совхоздарда мектеп шеберханалары салынды, мектептерді жөндеу жұмыстары жүргізілді, [[спорт алаңы|спорт алаңдары]] жаңадан жабдықталды. СҚО-ның жұмыс істеген кезеңінде барлық совхоздарда демалыс кештері, футбол, волейбол бойынша жолдастық кездесулер өткізілді, жергілікті жерлерде тұрғындарға дәрістер оқылды. СҚО отрядтарына «тәрбиеленуі қиын» оқушылар мен жасөспірімдер қатысты&lt;ref&gt;[http://www.ppi.kz/index.php?option=com_k2&amp;view=item&amp;id=142:istoriya-vuza&amp;Itemid=667&amp;lang=kz ПМПИ тарихы]{{Deadlink|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

==Әнұраны==
Сөзін жазған: Мұхит Жақсылықұлы&lt;br /&gt;Әнін жазған: Қайырбек Сәтиев

{{Дәйексөз|Сарқылмайтын білімнің бастауысың,&lt;br /&gt;Самғап ұшар қыранның аспанысың.&lt;br /&gt;Арман қуған елімнің ұл-қыздарын&lt;br /&gt;Биіктерге бастайтын асқарысың.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Қайырмасы:&lt;br /&gt;Ұстаздардың ұстасы, панасы Сен!&lt;br /&gt;Жалындаған жастарға санасың Сен!&lt;br /&gt;Мектептердің мектебі — Алтын ұям!&lt;br /&gt;Институтым, бәрінен дарасың Сен.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Ұлағатты ұстаздар жолбасысың,&lt;br /&gt;Өнер-ғылым, тәрбие ордасысың!&lt;br /&gt;Ұрпақтарға өнеге, жол көрсетіп,&lt;br /&gt;Болашаққа жетелер жолдасысың.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Қайырмасы:&lt;br /&gt;Ұстаздардың ұстасы, панасы Сен!&lt;br /&gt;Жалындаған жастарға санасың Сен!&lt;br /&gt;Мектептердің мектебі — Алтын ұям!&lt;br /&gt;Институтым, бәрінен дарасың Сен&lt;ref&gt;[http://www.ppi.kz/index.php?option=com_k2&amp;view=item&amp;id=139:gimn-instituta&amp;Itemid=678&amp;lang=kz Институт әнұраны]&lt;/ref&gt;.}}

==Факультеттері==
* Филология факультеті
** Қазақстан және шетелдер тарихы кафедрасы
** Экономика, құқық және философия кафедрасы
** Орыс тілі және әдебиеті кафедрасы
** Қазақ тілі және әдебиеті кафедрасы
** Шет тілдері кафедрасы
* Жаратылыстану және математика факультеті
** Жалпы биология кафедрасы
** Анатомия, физиология және дефектология кафедрасы
** География және химия кафедрасы
** Информатика кафедрасы
** Математика және физика кафедрасы
** Кәсіптік оқытудың теориясы мен әдістемесі кафедрасы
** Дене тәрбиесі кафедрасы
* Педагогика және спорт факультеті
** Мектепке дейінгі және бастауыш білім беру кафедрасы
** Педагогика кафедрасы
** Психология кафедрасы
** Музыкалық білім берудің теориясы мен әдістемесі кафедрасы
** Алғашқы әскери дайындық және дене тәрбиесінің теориясы мен әдістемесі кафедрасы

== Тағы қараңыз ==
* [[Павлодар]]
* [[Педагогика]]
* [[Институт]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан университеттері]]</text>
      <sha1>r1rjalpft3bewg9shycqizeco7356u8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575926</id>
      <parentid>3575920</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T06:15:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rasulbek Adil</username>
        <id>176232</id>
      </contributor>
      <origin>3575926</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36484" sha1="40xfve8vzrbxenerzsi49wqlgft9xtx" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                   = Әлкей Марғұлан атындағы Павлодар педагогикалық университеті
 |Қысқартылған аты      = 
 |Эмблемасы             =
 |Сурет                 = 
 |Шынайы аты            = 
 |Халықаралық атауы     = Margulan University
 |Бұрынғы атауы         = Павлодар педагогикалық институты (ППИ)
 |Ұраны                 = 
 |Құрылған жылы         = [[1 желтоқсан]] [[1962 жыл]]
 |Жабылған жылы         =
 |Қайта құрылған        =
 |Қайта құрылған жылы   =
 |Түрі                  = Мемлекеттік университет 
 |Президенті            = 
 |Ғылыми жетекшісі      = 
 |Ректоры               = Әмірбекұлы Ержан 
 |Студенттер            = 5 175 (2008)
 |Шетел студенттері     = 
 |Мамандар              = 
 |Бакалавриат           = 
 |Магистратура          = 
 |Аспирантура           = 
 |Докторантура          = 
 |Ғылым доктары         = 
 |Профессоры            = 
 |Оқытушылар            = 296 (2008)
 |Орналасқан жері       = {{Байрақ|Қазақстан}}
 |Метро бекеті          = 
 |Кампус                = 
 |Мекенжайы             = [[Павлодар]] қаласы, Мир көшесі, 60
 |Сайты                 = https://ppu.edu.kz/kz/
 |Марапаттары           = 
}}

'''Әлкей Марғұлан атындағы Павлодар педагогикалық университеті (ППУ)''' — [[Павлодар]] қаласындағы [[мұғалім]]дерді дайындайтын [[Жоғары оқу орындары|жоғары оқу орны]].

==Тарихы==
Павлодар педагогикалық институты (ППИ) [[1962 жыл]]дың [[1 желтоқсан]]ында ашылды. Қарамағында төрт [[аудитория]]сы болды, бір жылдай №3 [[мектеп]]тің төртінші қабатында сабақ жүргізді. [[Тарих]]-[[филология]] және [[физика]]-[[математика]] [[факультет]]терінде 150 адам оқыды. Сабақты 14 оқытушы жүргізді. Қабылданған [[студент]]тердің 50 пайызында екі жылдан астам еңбек өтілі болды. Басқа жерлерден келген студенттер жеке пәтерлерде, №3 мектептің ескі ғимаратында тұрды. 1964 жылдың жазында алғашқы [[жатақхана]] салынды.

[[1964 жыл|1964]]-[[1965 жыл|1965]] оқу жылында «[[Орыс тілі]] мен [[Орыс әдебиеті|әдебиеті]]», «[[Математика]]» және «[[Жаратылыстану]]» [[мамандық]]тары бойынша студенттер қабылданды. Сол жылы студенттердің саны 284 адамға дейін өсті, 23 оқытушы оқытты. Бос лауазымдарға өткізілген бірінші конкурстан 6 [[ғылым кандидаты]] өтті, оның бесеуі [[доцент]] еді. Атап айтсақ, олар: ф.ғ.к., доцент И.П. Белоусов, вет. ғ.к., доцент А.Т. Шиянов, фил. ғ.к., доцент А. Г. Митрошкина, т.ғ.к., доцент М. И. Блох.

[[1963 жыл]]ы физика-математика факультетінің [[биология]] және [[химия]] бөлімінің базасында (студенттер контингентінің көбеюіне байланысты) [[дене тәрбиесі]] бөлімі бар химия-биология факультеті ашылды.

Даярланған жастарды тарту мақсатында ППИ жанында дайындық курстары ашылып, оған 137 тыңдаушы жиналды. Олардың көбі машина жасау зауытының, ҚБ-2, ҚБ-2 жұмысшы жастары, [[балабақша]]лардың, [[мәдениет]] [[мекеме]]лерінің [[қызметкер]]лері мен [[бастауыш білім|бастауыш сынып]] мұғалімдері болатын.

Оқу үдерісінің маңызды бөлігі студенттердің [[педагогика]]лық және далалық тәжірибе жұмыстары болды. Педагогикалық тәжірибе қаланың № 3, 7, 11, 18, 23 мектептерінде өткізілді. Әр оқытушыға кеңес беру, бақылау және басшылық жасау үшін бірнеше академиялық топ бекітілді. Сондай-ақ студенттер мектептерде пионер вожатыйлары, [[Сынып тәрбиешісі|сынып жетекшілерінің]] көмекшілері, әртүрлі үйірмелердің жетекшілері болып практикадан өтті. Сонымен қатар, студенттер практикадан [[Павлодар облысы]]ның пионер [[лагерь|лагерлерінде]] де өтті.

Химия-биология факультеті студенттерінің оқу-далалық практикадан облыс кеңшарларындағы [[егіншілік]] жұмыстарымен және еңбек сауықтыру лагеріндегі жұмыстар ұйымдастырылды. Дала практикасы [[Алтай таулары|Алтай]], [[Баянауыл]] секілді әртүрлі [[климаттық аймақ|климатты зоналарда]] 42 күнге дейін жалғасты.

ППИ қызметінің басты басымдылығы студенттер мен оқытушылардың [[ғылыми-зерттеу жұмыстары]] болды. Мәселен, ҒЗЖ және СҒЗЖ жаңа нысандары белсенді түрде енгізілді, бірқатар кешендік және шартты-шарушылық жұмыстары жүргізілді, [[институт]]тың [[профессор]]-оқытушылар құрамы ғылым докторы және ғылым кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін [[Докторлық диссертация|диссертациялық жұмыстарын]] жоспарға сай қорғады. (О.З.Зикрин, З.П.Щербинко, А.М.Даткаев және т.б.).

ППИ ғылыми-зерттеу жұмысының жандануы [[Ертіс]] өңірінің өзекті проблемаларымен айналысқан химия-биология факультетінде ғалымдардың паразитология мектебінің қалыптасуымен байланысты болды. Олар: «Гельминты домашних животных Павлодарской области», «Циркуляция возбудителей описторхоза, трихинеллеза и многокамерного эхинококкоза в Среднем Прииртышье» (И. И. Гуславский, З. И. Обухова, С.П. Хавкин, А.И. Батькаев және т.б.) мектептері болатын. Сондай-ақ мектеп мұғалімдері, [[эпидемиология|эпидемиологтар]], [[паразитология|медик-паразитологтар]] үшін [[гельминтоздар]]ды [[сақтандыру]] бойынша [[практика]]лық ұсынымдар жасалды.

Математика кафедрасындағы ғылыми жұмыс «Единство обучения и воспитания в процессе преподавания математики» тақырыбы бойынша жұмыс жасаған Г. М. Мұқанов, Т.Қ. Шаяхметов, Л.И. Турчинский, М.И. Шаталина сияқты аға оқытушылардың қызметтерімен тығыз байланысты болды. Элементарлық математика кафедрасының аға оқытушысы М.И. Шаталина «О математическом активе класса» мәселесін зерттеумен айналысты. Осы мақсатпен №3 орта мектептің 9 сыныбында математикалық топ құрылды. Жұмыс математика пәні бойынша сабақта және сабақтан тыс дайындықтың байланысын айқындады. Сонымен, 1968 жылы М.И. Шаталинаның «Развитие интереса, самостоятельного творческого мышления и инициативы при обучении математике в средней школе» атты [[Оқу әдістемелік құрал|оқу-әдістемелік құралы]] жарық көрді.

Орыс және шетел әдебиеті кафедрасы оқытушыларының ғылыми-зерттеу жұмыстары салыстырмалы талдаудың, көркем шеберліктің, [[әдеби шығарма]]лардың тарихи маңыздылығының, оларды зерттеу әдістемесінің проблемаларын зерттеумен тікелей байланыста өріс алды.

Павлодар облысы мен Павлодар қаласының мектептерінде бағдарламалық оқытуды енгізу ППИ кафедралары мен аймақ мұғалімдерінің кәсіби ынтымақтастығын нығайтты. Ғылыми қалыптасу өз жалғасын тапты. Зерттеу ғылыми-педагогикалық, ғылыми-қолданбалы және әдістемелік сипаттағы тақырыптарда дайындалды. Оның 40-қа жуық пайызын оқытушылар құрамы еңбек еткен топ 41 ғылыми тақырыпты зерттеді. Кафедралар жанында ғылыми зерттеу үйірмелері ұйымдастырылды, отырыстарда баяндамалар, таңдаулы тақырыптар бойынша рефераттар тыңдалды, проблемалық мәселелер бойынша әдебиеттер жаңалықтары зерттелді. Ғылыми-зерттеу жұмысының 42% дейін студент жастар қамтылды.

Жоғары оқу орнында ішкі ғылыми конференциялар өткізілді. Ең алғашқы ғылыми конференция «Социализмнен коммунизмге өту жағдайындағы ұлттық қарым-қатынастың дамуына» арналды. Конференцияда т.ғ.к. Г.И. Боранқұлов, аға оқытушы А.Н. Грицков, оқытушы В.И. Лобанов және Р.М. Гейгер баяндамалар жасап, сөз сөйледі.

Сонымен қатар, кадр мәселелері де уақытында шешімін тауып отырды. Ғылыми жұмыстың нәтижесінде ППИ-де алғашқы даярлықтан өткен жас мамандармен оқытушылар қатары толықтырыла бастады. Осы үдеріске республикалық және одақтық министрліктермен біріге отырып өткізілген жоғары оқу орнының оқытушыларын арнаулы аспирантураға оқытуға басым бағыт беру саясаты көмектесті.

«Мектеп пен өмірдің байланысын нығайту және КСРО-да халыққа білім беру жүйесінің бұдан әрі қарай дамуы» Заңының жүзеге асуы ППИ ұжымын «Педагогикалық білім университетін» ұйымдастыруға көмектесті, бұл арқылы педагогиалық білім таратылды, оқу пәндерін оқыту әдістемесі бойынша өзара тәжірибемен алмасу қамтамасыз етілді.

Жоғары оқу орнының қалыптасуы кезінде студенттерді тәрбиелеу жұмысының әдістері мен тиімді нысандарын белсенді іздестіру жүргізілді, тәрбие үдерісін басқарудың негізі қаланды.

Ректораттың, деканаттардың, кафедралардың, сонымен қатар [[партия]], [[кәсіподақ]], [[комсомол]] [[ұйым]]дарының жұмыстары негізінен ұйымдастыру мәселелерін шешуге және оқу мен тәрбие үдерістерін жүзеге асыруға бағытталды. [[Тәрбиежұмысы|Тәрбие жұмысы]] институттың партия бюросымен бекітілген жоспар негізінде жүргізілді. Әсіресе тәрбиенің негізгі бағыттары [[Марксизм-ленинизм|маркстік-лениндік]] теорияны зерттеу, саяси-тәрбие мен мәдени-көпшілік жұмысы, әскери-патриоттық тәрбие беру, студенттерге арнап өткізілген [[спорт]]тық-[[бұқаралық]] ғылыми жұмыстар жатақханалардағы ұйымдастырылған әртүрлі жұмыстар институттың облыспен және қала ұйымдарымен байланысын қалыптастыруға әсерін тигізді.

Жалпы институттық жоспардың негізінде факультеттердегі, кафедралардағы, академиялық топтардағы тәрбие жұмысы жүргізілді. Оған оқытушылар мен институт қызметкерлерінің саяси оқулары енгізілді. [[Дәріс]]тік-[[насихат]] жұмысы, мәдени-бұқаралық шаралар, [[баспасөз|баспа]] және [[радио]] жұмысы, бұқаралық-саяси және спорттық-бұқаралық жұмыстар, қала тұрғындары мен оқушыларының арасындағы үгіт-бұқаралық іс-шаралар қолға алынды.

Оқытушыларды, қызметкерлер мен студенттерді тәрбиелеудің маңызды бөлігі саяси ағарту жұмысы болып есептелді. Студенттік топтардың саяси хабарламашылары үшін марксизм-ленинизм кафедрасының оқытушылары (Г.И.Боранқұлов, Е.П.Дерягин, К.Р.Рахымбердинов, М.В.Вальянов) жүргізген консультациялар өз нәтижесін берді. Оған [[Еуропа]], [[Латын Америкасы]], [[Қытай Халық Республикасы]]ның саяси жағдайының проблемалары жөніндегі тақырыптар енгізілді.

Оқытушылардың саяси білімін жетілдіру үшін теориялық семинарлар өткізілді. Марксизм-ленинизмді зерттеу бойынша семинарды марксизм-ленинизм кафедрасының оқытушысы В.И. Грошев, [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы]]ның (КОКП) тарихын зерттеу жұмысын А.А. Рояк басқарды. Сондай-ақ ППИ-дің комсомол комитетімен Бүкілодақтық Лениндік Коммунистік Жастар Одағының (БЛКЖО) тарихын зерттеу ұйымдастырылды.

Құрамы 17 оқытушы мен 21 студенттен тұратын лекторлық топ қала кәсіпорындары мен облыс аудандарында жұмыс істеді. Халықаралық жағдай, КСРО және коммунистік партияның тарихы, сөйлеу мәдениеті туралы, жас кеңес адамының бейнесі, Олимпиадалық ойындардың тарихы жөнінде дәрістер оқылды. Сондай-ақ «Мәдениет университеті» жұмыс істеді. (жетекшісі Ю. А. Адаменко), оның негізгі мақсаты студентердің тереңдету, болашақ мұғалімдердің ой-өрісін кеңейту, эстетикалық дағдыларын қалыптастыру болды. Бүкілодақтық радионың радиокоментаторы М. Горбулинмен, Павлодар ақындары О. Афанасьевпен, В. Семерьяновпен, С. Музалевскиймен, М. Динерштейнмен, композитор В. Ширинкинмен кездесулер ұйымдастырылды. Университеттің тұрақты тыңдаушыларының саны жыл сайын 300-ден астам адамды құрады.

Өз күштерімен ұйымдастырылған [[көркемөнерпаздық|көркемөнерпаздар]] үйірмесі таныла бастады. Студенттердің көпшілігінің қатысуымен [[хор]], [[драма]], [[вокализм|вокал]] үйірмелері жұмыс істеді. Үйірменің дамуына көркемдік жетекшісі ретінде педагогика және психология кафедрасының аға оқытушысы Р.Н. Сафонов сүбелі үлес қосты. Институттың өз күшімен ұйымдастырылған көркемөнерінің қалыптасып дамуына оқытушылар Ю. А. Адаменко, О.Қ. Жармакин, Г. И. Кирш, Э. Н. Неверова, Е.Е. Солтан, С.М. Хавкин, студенттер Н. Маркин, М. Барац және т.б. көмек қолын созды.

Көркемөнерпаздар үйірмесінің мүшелері факультеттерде конкурстарды, кештерді өткізді, үгіт-мәдени бригадаларын жинақтады, үйірмелердің жұмысын бақылады. Олар облыстық және қалалық кәсіпорындарға, кеңшарлар мен ұжымшарларға барып, [[концерт]] ұйымдастырды. Институттың [[эстрада]]лық [[квартет]]і Павлодар телестудиясының жастар бағдарламасында ән шырқады, филология факультетінің деканы Г.И. Кирштің жетекшілігімен қойылған «Юность отцов» пьесасы С.М.Киров атындағы ұжымшарда өзеншілер клубында қойылды.

Үгіт-мәдени бригадасы «Педагог бол!» ұраны аясында [[Павлодар]]-[[Тереңкөл ауданы|Қашыр]] аралығында үш күндік веломарафонын өткізді. Ол егін егі науқаны кезінде «Для тех, кто в поле» атты концерттік бағдарламамен [[Краснокутск ауданы]] тұрғындарының алдында концерт қойды.

ППИ-дің көркемөнерпаздар үйірмесінің шеберлігі күн санап арта түсті. Ұжымдардың қалалық байқауында институт 1- орынға және «Нам 48, будет 50, затем исполнится нам 200 лет и 300, но, как маяк, останется в веках великая Держава коммунистов!» ([[1966 жыл|1966]]) монтажы үшін ауыспалы кубокқа ие болды. Келесі жылында да «Широка страна моя родная» монтажы үшін кубок институтта қалды, би және эстрада ұжымдары конкурс лауреаттары атанды, басқа жанрларда орындалған 10 нөмір жеке орындарға ие болды.

Қалаған мамандығына деген сүйіспеншілігін арттыру, оған деген оң көзқарасын қалыптастыру және озат педагогикалық тәжірибені тарату мақсатында студенттер мен елімізге еңбегі сіңген ұстаздар Е.М. Кассацкая, А.А. Овсянникова, О.Ф. Семенова, Т.И.Васильева және тағы басқалармен кездесулер өткізілді. Студенттер үлгерімі нашар балалармен, пионер вожатыйларымен, сынып жетекшілерімен, көмекшілерімен, сондай-ақ милицияның балалар бөлмелерінде, мектептердегі пионер және комсомол ұйымының жұмысын ұйымдастыру жөніндегі қалалық комсомол комитетінің штаттан тыс нұсқаушыларымен, аула клубтарындағы, спорт нұсқаушыларымен жұмыс жасады.

Қоғамдық жұмысты атқару дағдысы мен тиімділігіне ие болуға қоғамдық мамандықтар факультеті көмектесті (ҚМФ), әр жылдарда ҚМФ декандары болып С. Я. Улицкий, А.Г. Гайнанов, Ю.А. Адаменко қызмет етті. ҚМФ-да қоғамдық мамандықты 1226 студент ([[1970 жыл|1970]]) алды. Сонымен қатар «Педагогикалық білім университеті» жұмыс істеді (жетекшісі педагогика кафедрасының меңгерушісі В. П. Харитонов), ал тыңдаушылары — қала мектептерінің ата-аналары.

Дәстүрлі шараларды өткізу бір арнаға түсе бастады. Мысалы, «Бірінші курс студенттеріне» арналған факультет кештері, мерейтойларға және еске алу күндеріне орай тақырыптық кештер өткізілді. Жазушылар мен композиторлардың (В.Шекспир, Т. Шевченко, М. Лермонтов, П. Васильев, Вс.Иванов, С. Есенин, композитор Л. Ван Бетховен) өмірі мен шығармашылықтарына, Павлодар қаласы ақындарына арналған кештер де жиі ұйымдастырылды. Топтарда мұғалімдердің кәсіби шеберлігінің проблемалары және жеке тұлғаның адамгершілік қасиеттері бойынша пікірталастар, әңгімелер жүргізілді.

Институт өмірі қабырға газеттерінің беттерінде көрсетілді. «Педагог» атты жалпы институттық, факультеттік – «Филолог», «РИЛЛОТ», «Крылатая юность» атты қабырға газеттері шықты. Факультеттерде, жатақханада «найзағайлар», «әскери парақтар» шығарылды.

Жоғары оқу орны туралы хабарлар радиогазетте тұрақты шықты, радиоклуб жұмыс істеді (жетекшілері оқытушы — А. В. Михеев, студент Ю. Куготенко). Сол кездегі факультеттердің өмірін баяндайтын фотовитриналар, фотомонтаждар, «бір сағаттық фоторепортаждар» танымал хабарларға айналды.

Жатақхана төрағалары А. Прокопенко, Д. Альтергот студенттердің өзін-өзі басқару органы - студенттер кеңесін құрды. Студенттер кеңесі үздік жатақхананы анықтау мақсатында байқау жариялады, жатақханада тұру ережелерін дайындады. Апта сайын сұрақ-жауап ретіндегі тақырыптық кештер, пікірталастар, дәрістер, атақты адамдармен кездесулер, «кафедралар апталары», әңгімелер, адамгершілік-этикалық тақырыптарға арналған баяндамалар мен музыкалық, поэзиялық және КТК кештері өткізілді. Павлодар облысы студенттер жатақханаларының байқауы қорытындысы бойынша №2 жатақхана жеңімпаз атанып, Қазақстан ЛКЖО облыстық комитетінің «Құрмет» грамотасымен марапатталды.

Студенттердің дене шынықтыруын жетілдіру үшін спорт секциялары құрылды, спорт клубтары ұйымдастырылды, олимпиадалар, спартакиадалар өткізілді. Бір жылда 45 спортшы-разрядшы даярланды. Институт командалары «Молодой целинник» газетінің жүлдесіне арналған қалалық эстафетада, қалалық шаңғы жарысынжа жүлделі орындарға ие болды. Студенттердің 25 пайызы спорт секцияларында шұғылданды.

Агробиологиялық станса жанында (Черноярка аулы) еңбек спорт-сауықтыру лагері құрылды. Мұнда дене тәрбиесі факультетінің студенттері оқу-жаттықтыру жиындарына тартылды, дала практикасына химия-биология және басқа факультеттердің студенттері қатысты.

Негізгі жұмысты дене тәрбиесі кафедрасының оқытушылары А.С. Куц, В.А. Бородихин, В.А. Лыткин, И.З. Калугин жүргізді. Олар спорт секцияларының жұмысын ұйымдастырды, жүзуге үйрету бойынша сабақтарын өткізді, спартакиадаларды басқарды, бір күндік және көп күндік туристік саяхаттарға қатысты. Қамқорлық көмек көрсету шегінде студенттер мен оқытушылар «Чернояр» совхоздағы мектеп үшін [[футбол]] алаңы, [[Жеңіл атлетика|жеңілатлетикалық секторлары]], [[баскетбол]] және [[волейбол]] алаңдары бар спорт кешенін салды. Спорттық-бұқаралық жұмыстың спорттық, [[Туризм|туристік]] секцияларына [[балық аулау]] және [[аңшылық]], денсаулық топтарына институт оқытушылары да қатысты. Институт біріншілігіне тұрақты қатысу мақсатында волейбол, баскетбол, [[шахмат]], [[бадминтон]] бойынша оқытушылар командалары құрылды.

Қысқы спорт ойындары түрлері бойынша қалалық, облыстық және республикалық жарыстарда көрсеткен жоғары нәтижелері үшін ППИ спортклубы Павлодар аткомының және қала дене тәрбиесі және спорт комитетінің ауыспалы Қызыл туымен марапатталды. ППИ-дің шаңғышылар командасы жоғары оқу орындарының арасында Қазақстанның 3 жүлдегері атанды. «Буревестник» республикалық жарыстарында ППИ спортұжымы волейболдан 1-ші орынды, шаңғыдан 3-ші орынды, жеңіл атлетикадан 5-ші орынды, қол добы бойынша 6-ші орынды иеленді. Студенттік жастар арасындағы республикалық ойындарда Чекмарева (шаңғы), А.Ни (гимнастика), Барабаш, В. Барганников (коньки), В. Пономарев В., В. Попов В (жеңіл атлетика), Ю. Яковлев, К.Түйлықбеков (классикалық күрес) жүлделі орындардан көрінді. Студент В. Барганников юниорлар арасындағы КСРО біріншілігінде жүлдегер атанды және халықаралық жарыстарға Қазақстан атынан қатысты.

Еңбек тәрбиесі студенттік құрылыс отрядтары (СҚО), пионер вожатыйы жұмыстары арқылы, пионер лагерлеріндегі спорт нұсқаушыларымен, оқу-жаттықтыру жиындарында жүзеге асырылды. ППИ студенттері Павлодар облысының совхоздарында мал қораларын, тұрғын үйлерді, жатақханаларды, [[жылыжай]]ларды, кірпіш зауыттарын, [[механика]]лық токтарды, [[монша]]ларды, балабақшаларын салуда жұмыс жасады. Жұмыстағы жақсы көрсеткіштері үшін көптеген студенттер [[сыйлықақы]]лар, мақтау қағаздарын, аудандық комсомол комитеттерінің алғысхаттарын алды. «Қоскөл» совхозында орналасқан ППИ отряды әртүрлі оқу орындарының 14 отряды арасындағы жарысда 1-ші орынға ие болып, ауданның ауыспалы туын жеңіп алды.

Ауыл мектебіне көмек көрсету айлықтарында барлық совхоздарда мектеп шеберханалары салынды, мектептерді жөндеу жұмыстары жүргізілді, [[спорт алаңы|спорт алаңдары]] жаңадан жабдықталды. СҚО-ның жұмыс істеген кезеңінде барлық совхоздарда демалыс кештері, футбол, волейбол бойынша жолдастық кездесулер өткізілді, жергілікті жерлерде тұрғындарға дәрістер оқылды. СҚО отрядтарына «тәрбиеленуі қиын» оқушылар мен жасөспірімдер қатысты&lt;ref&gt;[http://www.ppi.kz/index.php?option=com_k2&amp;view=item&amp;id=142:istoriya-vuza&amp;Itemid=667&amp;lang=kz ПМПИ тарихы]{{Deadlink|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

==Әнұраны==
Сөзін жазған: Мұхит Жақсылықұлы&lt;br /&gt;Әнін жазған: Қайырбек Сәтиев

{{Дәйексөз|Сарқылмайтын білімнің бастауысың,&lt;br /&gt;Самғап ұшар қыранның аспанысың.&lt;br /&gt;Арман қуған елімнің ұл-қыздарын&lt;br /&gt;Биіктерге бастайтын асқарысың.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Қайырмасы:&lt;br /&gt;Ұстаздардың ұстасы, панасы Сен!&lt;br /&gt;Жалындаған жастарға санасың Сен!&lt;br /&gt;Мектептердің мектебі — Алтын ұям!&lt;br /&gt;Институтым, бәрінен дарасың Сен.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Ұлағатты ұстаздар жолбасысың,&lt;br /&gt;Өнер-ғылым, тәрбие ордасысың!&lt;br /&gt;Ұрпақтарға өнеге, жол көрсетіп,&lt;br /&gt;Болашаққа жетелер жолдасысың.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Қайырмасы:&lt;br /&gt;Ұстаздардың ұстасы, панасы Сен!&lt;br /&gt;Жалындаған жастарға санасың Сен!&lt;br /&gt;Мектептердің мектебі — Алтын ұям!&lt;br /&gt;Институтым, бәрінен дарасың Сен&lt;ref&gt;[http://www.ppi.kz/index.php?option=com_k2&amp;view=item&amp;id=139:gimn-instituta&amp;Itemid=678&amp;lang=kz Институт әнұраны]&lt;/ref&gt;.}}

==Факультеттері==
* Филология факультеті
** Қазақстан және шетелдер тарихы кафедрасы
** Экономика, құқық және философия кафедрасы
** Орыс тілі және әдебиеті кафедрасы
** Қазақ тілі және әдебиеті кафедрасы
** Шет тілдері кафедрасы
* Жаратылыстану және математика факультеті
** Жалпы биология кафедрасы
** Анатомия, физиология және дефектология кафедрасы
** География және химия кафедрасы
** Информатика кафедрасы
** Математика және физика кафедрасы
** Кәсіптік оқытудың теориясы мен әдістемесі кафедрасы
** Дене тәрбиесі кафедрасы
* Педагогика және спорт факультеті
** Мектепке дейінгі және бастауыш білім беру кафедрасы
** Педагогика кафедрасы
** Психология кафедрасы
** Музыкалық білім берудің теориясы мен әдістемесі кафедрасы
** Алғашқы әскери дайындық және дене тәрбиесінің теориясы мен әдістемесі кафедрасы

== Тағы қараңыз ==
* [[Павлодар]]
* [[Педагогика]]
* [[Институт]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан университеттері]]</text>
      <sha1>40xfve8vzrbxenerzsi49wqlgft9xtx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Балықшы (қала)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>565730</id>
    <revision>
      <id>3575785</id>
      <parentid>3505444</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T20:37:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>+ [[Санат:XIX ғасырда құрылған елді мекендер]] ([[Уикипедия:Гаджеттер/Санат импорттау|Санат импорттау]])</comment>
      <origin>3575785</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10301" sha1="dnot8c3x05zu38oey919k8gybjd96ff" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Балықшы 
 |шынайы атауы            = {{lang-ky|Балыкчы}}
 |сурет                   = Apartment buildings in Balykchy, Kyrgyzstan, 2012-01.jpg
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Қырғызстан
 |елтаңба                 = Coat of arms of Balykchy.svg
 |ту                      = Balykchi flag.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 130
 |ту ені                  = 130
  |lat_dir = |lat_deg = 42|lat_min = 28|lat_sec = 00
  |lon_dir = |lon_deg = 76|lon_min = 11|lon_sec = 00
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 300
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Облыс
 |аймағы                   = Ыстықкөл облысы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = мэр
 |басшысы                   = Сатыбек Шамшудинов
 |құрылған уақыты         = XIX ғасыр
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = Рыбачье, Ыстықкөл (Иссык-Куль)
 |статус алуы               =  1954
 |жер аумағы                  = 33,57
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = қырғыз тілі{{!}}қырғыз
  |тұрғыны                = 42 875&lt;ref name=&quot;Perep2009&quot;&gt;[http://web.archive.org/web/20110810173103/http://212.42.101.100:8088/nacstat/sites/default/files/%D0%91%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C.pdf Қырғыз Республикасының Ұлттық статистика комитеті. 2009 жылғы халық санағы.]&lt;/ref&gt;
  |санақ жылы             = 2009
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = [[қырғыздар]] - 84,5% &lt;br /&gt; [[орыстар]] — 11,0 &lt;ref name=&quot;Perep2009&quot;&gt;[http://web.archive.org/web/20110810173103/http://212.42.101.100:8088/nacstat/sites/default/files/%D0%91%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C.pdf Қырғыз Республикасының Ұлттық статистика комитеті. 2009 жылғы халық санағы.]&lt;/ref&gt; 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +6
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 996 3944
 |пошта индексі           = 721900
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = I, 09
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
 |сайт тілі 2            = 
}}
{{мағына|Балықшы (айрық)}}
'''Балықшы''' ({{Lang-ky|Балыкчы}}) — [[Қырғызстан]]ның [[Ыстықкөл облысы]]ндағы қала.

Халық саны (2009) — 42,4 мың адам.

== Географиясы ==
[[Ыстықкөл]]дің батыс бөлігінің солтүстік жағалауында, [[Бішкек]]тен 175 км оңтүстік-шығысқа қарай, Бішкек — [[Нарын (қала)|Нарын]] және Бішкек — [[Қарақол]] жолдарының қиылысында орналасқан. Бішкек — Балықшы темір жолының соңғы бекеті. Тамчы ауылындағы &quot;Ыстықкөл&quot; халықаралық әуежайынан 40 км қашықтықта орналасқан.

== Халқы ==
2009 жылғы Қырғызстан халқының санағы деректері бойынша қала халқының саны 42 875 адамды құрайды, соның ішінде&lt;ref name=&quot;Этно2009.Иссык-Куль&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20110810173507/http://212.42.101.100:8088/nacstat/sites/default/files/%D0%98%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%BA-%D0%9A%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C.pdf Қырғызстан халқының санағы 2009.]&lt;/ref&gt;:
* [[қырғыздар]] — 38 601 адам немесе 90,0 %
* [[орыстар]] — 3 749 адам немесе 9,3 %
* [[қазақтар]] — 262 адам немесе 0,6 %
* [[өзбектер]] — 203 адам немесе 0,5 %
* [[ұйғырлар]] — 193 адам немесе 0,5 %
* [[татарлар]] — 186 адам немесе 0,4 %
* басқалар — 281 адам немесе 0,7 %

== Климаты ==
Балықшы қаласының аумағы Ыстықкөл шұңқырының ең құрғақ жері болып табылады.
Орташа жылдық жауын-шашын — 120 мм, булануы — шамамен 1050 мм. 
Су жазда 22 — 25 °С-қа дейін жылиды. Қыста көл қатпайды, бірақ қаңтар, ақпан айларында жіңішке мұз қабаты пайда болады&lt;ref name=&quot;Issyk&quot;&gt;[http://issyk.ru/city-issyk-kul/balykchi/32-balykchi-javljaetsja-vorotami-k-zhemchuzhine.html Балыкчи является воротами к жемчужине Кыргызстана — озеру Иссык-Куль{{ref-ru}}]&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
[[Сурет:Postage_envelope_of_Kyrgyzstan_2002_2.jpg|солға|нобай|&lt;small&gt;Балықшыдағы [[Петр Петрович Семенов-Тян-Шанский|Семенов-Тяньшаньскийге]] арналған ескерткіш 2002 жылғы Қырғызстанның пошта карточкасында,&lt;/small&gt;]]
[[Сурет:Балыкчы - street market Balykchy.jpg|нобай|Тамызда жол бойындағы сауда]]
[[Сурет:E8359-Balykchy-government-office.jpg|нобай|&lt;small&gt;Балықшы қаласының мэриясы (әкімдігі).&lt;/small&gt;]]
Балықшы ертеректе [[Ұлы Жібек жолы|Ұлы жібек жолы]] бойындағы жүкті қайта тиеу бекеттерінің бірі болған&lt;ref name=&quot;Dostuk1&quot;&gt;[http://www.dostuck.com.kg/page.php?cat=cities Dostuk trekking] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110709221312/http://www.dostuck.com.kg/page.php?cat=cities |date=2011-07-09 }} {{En icon}}{{V|3|7|2011}}&lt;/ref&gt;.

Елді мекен Пішпек және Қарақол қалалары арасындағы бекініс ретінде құрылған. 1871 жылы ол жерде тек саяхатшыларға арналған екі жертөле және инспектордың киіз үйі болған&lt;ref name=&quot;advan&quot;&gt;[http://www.advantour.com/rus/kyrgyzstan/issyk-kul/balykchy.htm Балыкчи-Рыбачий на сайте Advantour Средняя Азия{{ref-ru}}] {{V|3|7|2011}}&lt;/ref&gt;.

1880-жылдардың ортасында отставкадағы солдат Михаил Бачин бұл жерде [[Қыстақ|хутор]] салып, балық кәсіпшілігін бастап, балық аулау артелін ұйымдастырды. Жол постындағы қызмет және балық аулаудан басқа тұрғындар сондай-ақ ағаш тасымалдаумен де айналысты. 1907 ж. қарай ауылда 100 балықшылар отбасы тұрды да ол Бачино болып аталды, кейін 1909 жылы Түркістан генерал-губернаторлығының Жетісу облысы Пржевальский уезінің құрамында Рыбачье деп өзгертілді&lt;ref name=&quot;Dostuk2&quot;&gt;[http://www.dostuck.com.kg/page.php?cat=cities Dostuk trekking] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110709221312/http://www.dostuck.com.kg/page.php?cat=cities |date=2011-07-09 }} {{En icon}} {{V|3|7|2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;herald&quot;&gt;[http://www.heraldicum.ru/kyrgyz/index.htm Город Балыкчи] Сайт русского флаговедения и геральдики. {{V|3|7|2011}}&lt;/ref&gt;.

Кент қала мәртебесін 1954 жылы алды да әрі қарай кеңес заманында дамыған ірі көлік-өнеркәсіптік торап (жүн және ауыл шаруашылық өнімдерін қайта өңдеу, көлік пен темір жол терминалдары және көлік жол айрығы) ретінде дамыды, бірақ өзінің экономикалық базасының көп бөлігін Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін өнеркәсіптік нысандарының барлығы дерлігінің жабылуы салдарынан жоғалтып алды.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.citykr.kg/balikchi/ Балықшы қаласының жергілікті билігінің ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081004223502/http://www.citykr.kg/balikchi/ |date=2008-10-04 }}
{{Қырғызстанның әкімшілік бөлінісі}}

[[Санат:Қырғызстан қалалары]]
[[Санат:XIX ғасырда құрылған елді мекендер]]</text>
      <sha1>dnot8c3x05zu38oey919k8gybjd96ff</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Құмарлық анатомиясы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>566847</id>
    <revision>
      <id>3575827</id>
      <parentid>3571167</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T01:26:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Stephan1000000</username>
        <id>88032</id>
      </contributor>
      <origin>3575827</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6250" sha1="2bkcrkmxjio3wry67hfeqqayhp2x97u" xml:space="preserve">{{Телесериал|Қазақша атауы=Құмарлық анатомиясы|Шынайы атауы={{lang-en|Grey's Anatomy}}|жанры={{Plainlist |
* [[медициналық драма]]
* [[романтикалық драма]]
* [[қара әзіл|қара комедия]]
* [[сабын операсы]]
}}|авторы=[[Шонда Раймс]]|рөлдерде=[[Эллен Помпео]]&lt;br&gt;[[Сандра О]]&lt;br&gt;[[Кэтрин Хайгл]]&lt;br&gt;[[Джастин Чэмберс]]&lt;br&gt;[[Теодор Реймонд Найт|Т. Р. Найт]]&lt;br&gt;[[Чандра Уилсон]]&lt;br&gt;[[Джеймс Пикенс (кіші)]]&lt;br&gt;[[Патрик Демпси]]&lt;br&gt;[[Исайя Вашингтон]]&lt;br&gt;[[Кейт Уолш]]&lt;br&gt;[[Сара Рамирес]]&lt;br&gt;[[Эрик Дэйн]]&lt;br&gt;[[Кайлер Ли]]&lt;br&gt;[[Брук Смит]]&lt;br&gt;[[Кевин Маккидд]]&lt;br&gt;[[Джессика Кэпшоу]] &lt;br&gt;[[Ким Рейвер]]&lt;br&gt;[[Сара Дрю]]&lt;br&gt;[[Джесси Уильямс]]&lt;br&gt;[[Камилла Ладдингтон]]&lt;br&gt;[[Гай Чарльз]]&lt;br&gt;[[Джеррика Хинтон]]&lt;br&gt;[[Тесса Феррер]]&lt;br&gt;[[Катерина Скорсоне]]&lt;br&gt;[[Келли Маккрири]]&lt;br&gt;[[Джейсон Уинстон Джордж]]&lt;br&gt;[[Мартин Хендерсон]]&lt;br&gt;[[Джакомо Джианниотти]]|бет басы=«Cosy in the Rocket»|композиторы=Psapp|маусымдар=22|сериялар саны=464|атқарушы продюсері=[[Шонда Раймс]]&lt;br&gt;[[Бетси Бирс]]&lt;br&gt;[[Марк Гордон]]&lt;br&gt;[[Криста Вернофф]]&lt;br&gt;Роб Корн&lt;br&gt;Марк Вилдинг&lt;br&gt;Джоан Рэтер&lt;br&gt;Тони Фелан&lt;br&gt;Джеймс Д. Пэрриот|ұзақтығы=41-43 минут|студия=[[ShondaLand]]&lt;br&gt;The Mark Gordon Company&lt;br&gt;[[ABC Studios]]|телеарна=[[American Broadcasting Company|ABC]]|көрсете бастады=2005 жыл 27 наурыз|соңғы рет көрсетілді=қазіргі уақытта|бейне форматы=[[480i]]&lt;br&gt;[[1080i]] ([[16:9]] [[Айқындығы жоғары теледидар|HDTV]])|дыбысы=[[Стереофоникалық дыбыс жазу|Стерео]]|байланысы бар шоу=[[Уақытша тәжірибе]]&lt;br&gt;[[19 өрт сөндіру бекеті]]|imdb_id=0413573|сайт=https://abc.com/shows/greys-anatomy|түсірілім орны=[[Лос Анжелес]]|Тілі=[[ағылшын тілі]]|мемлекет={{USA}}}}

«'''Грей Анатомиясы'''» ([[Ағылшын тілі|ағыл]].&amp;nbsp;''&lt;span lang=&quot;en&quot;&gt;Grey's Anatomy&lt;/span&gt;'') — Сиэттл Грей ауруханасының дәрігерлер, интерн және науқастардың күнделікті өмір туралы Шонда Раймс шығарған американдық телесериал. 2005 жылы наурыздың 27-ші жұлдызында [[American Broadcasting Company|ABC]] каналында алғаш тұсаукесері өтті, содан бері әлі де 12 маусымы көрсетілуде. Сонымен қатар 2016 жылдың 3 Наурызында бұл сериал 13 маусымға созылған болатын.

Басты сюжетте — көбіне «Сиэтл Грейс» («англ. Seattle Grace Hospital», «SGH») ауруханасындағы интерн, дәрігер және басқа да персонал өмірі жайлы. Іс жүзінде бұл сериалды Лос-Анджелестегі, Калифорния штатында түсіреді.

Сериалдың танымалдылығынан Эддисон Монтгомери персонаж туралы спин-офф жарық көрді, тұсаукесері 2007 жылы қырқүйектің 27 болған. Одан басқа өнімдерге 4 альбом өлеңімен, сонымен қатар видеоойын да кіреді. Барлық маусымы  DVD мен Blu-Ray-ге шыққан.

Коммерциялық табыстан да басқа бұл сериал сыншылардың көзқарасымен де ақталды. Сынамалы бөлімі бірден 16,25 миллион телекөрермен жинады. Ал бірінші маусым 22,22 миллион көрерменге ие болды. 2-ші мен 3-ші маусымы одан көп мадақтауларға ие болғанымен, одан кейін кішкене рейтингі төмендеді. Оған карамастан ол ең танымал және жоғарғы денгейдегі драма болып қала берді. Телесериал өте көп марапаттаулар мен ықыласқа бөленді. Марапаттаулардың бірі 2006 жылы [[Алтын глобус]] &quot;Ең үздік телевизиалық драма&quot; номинациясында ұтып алды, одан бөлек 2006-2007 жылдары «Үздік драмалық сериал» категориясында «Эмми» сыйлығына ұсынылған. Алайда, «Құмарлық анатомиясы» одан бөлек актерлік шеберлік, сценарийі, техникалық категориядан да көптеген мадақтама алған болатын. Жалпы айтқанда бұл телешоу 2010 жылы ең кірісті телефизиялық шоулардың ішінен ойып тұрып 4-ші орынды алды. Кіріс жарты сағат шоуға  $ 2,67 млн-ды құрады. 2013 жылы «Entertainment Weekly» журналының нұсқасы бойынша сериал «100 аса зор телешоу» тізіміне кірді. 

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:АҚШ телесериалдары]]
[[Санат:American Broadcasting Company телебағдарламалары]]
[[Санат:1985 жылы құрылған компаниялар]]
[[Санат:Disney Television Studios]]
[[Санат:Disney Media Networks]]</text>
      <sha1>2bkcrkmxjio3wry67hfeqqayhp2x97u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ақтау Халықаралық әуежайы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>568063</id>
    <revision>
      <id>3575501</id>
      <parentid>3474686</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T13:34:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rasulbek Adil</username>
        <id>176232</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Rasulbek Adil [[Ақтау Халықаралық әуежайы]] бетін [[Ақтау Халықаралық Әуежайы]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>3474686</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11460" sha1="18fwj479y266cge6jhbg09zu4tnonhd" xml:space="preserve">{{Infobox Airport
| name = Ақтау Халықаралық Əуежайы
| nativename = 
| nativename-a = Aktau International Airport
| nativename-r =
| image = 
| image-width =
| image2 = Aktauair.jpg
| caption2 = 
| IATA = SCO
| ICAO = UATE
| type = Қоғамдық
| owner =
| operator = &quot;Ақтау Халықаралық Əуежайы&quot; ЖШС
| city-served = [[Ақтау]]
| location = [[Ақтау]]дан солтүстік-батысқа қарай 21 км
| hub = [[SCAT]]
| elevation-m = 22
| elevation-f = 72
| coordinates = {{coord|43|51|36|N|051|05|31|E|type:airport_region:KZ|display=inline,title}}
| pushpin_map = Kazakhstan
| pushpin_label = UATE
| pushpin_map_caption = Location in Kazakhstan
| website = [http://aktau-airport.kz www.aktau-airport.kz]
| metric-elev = Y
| metric-rwy = Y
| r1-number = 12/30
| r1-length-m = 3,052
| r1-surface = [[Асфальт]]
| stat-year =
| stat1-header =
| stat1-data =
| stat2-header =
| stat2-data =
| footnotes = Дереккөздер: [[Қазаэронавигация]]&lt;ref&gt;[http://goszakup.ans.kz/AIP/AIRAC_AMDT_01_13/AIP/html/UA-frameset-en-KZ.html AIP Kazakhstan] {{Webarchive|url=https://archive.is/20130616030152/http://goszakup.ans.kz/AIP/AIRAC_AMDT_01_13/AIP/html/UA-frameset-en-KZ.html |date=2013-06-16 }}&lt;/ref&gt;
}}

'''Халықаралық Ақтау Әуежайы''' [[Қазақстан]]дағы халықаралық әуежай. Ол [[Ақтау]] орталығынан 21 км қашықта орналасқан.

== Тарихы ==
1983 жылдан әуежай бастап жұмысын іске асыруда және азаматтық авиацияда пайдаланылатын барлық әуе кемелердің түгелдей дерлiк түрлерiн қабылдау мен ұшыру үшін жабдықталған.

[[1996 жыл]]ғы [[қараша]] айында «Ақтау Халықаралық әуежайы» Акционерлік қоғамы құрылды. Әуежай [[Ил-76]], [[АН-124]] «Руслан» ауыр жүк тиейтін әуе кемелер түрлерін қабылдайды.

2007 жылғы желтоқсанда Маңғыстау облысының әкімдігі &quot;Ақтау Халықаралық әуежайы&quot; АҚ акцияларының 100% мемлекеттік пакетін жеке ұйымның сенімгерлік басқаруына беруге тендер өткізді. Акциялар &quot;ATM GRUP Uluslararasi Havalimani YAPIM Yafirim ve lslet-me Ltd St&quot; ЖШС-не 28 жыл мерзімге берілді. Сол жылы АТМ GRUP ЖШС мен Маңғыстау облысының әкімдігі арасында 30 жыл мерзімге жаңа жолаушылар терминалын салуға және басқаруға концессия шарты жасалды. [[Каспий]]аралық өңірдегі мұнай саласының қарқынды дамуы жүк тасымалдау көлемін ұлғайтуды, мұнайшыларға қажетті жабдықтарды тез жеткізу үшін, өз кезегінде жаңа жолаушылар терминал құрылысын салу мен әуежайды қайта жаңғырту қабілеттілігін туғызды. Сенімгерлік Басқарудың шартына сәйкес әуежайды қайта жаңғырту және ұшып-қону жолағын ұзарту, жүргізу жолағын және перронды қайта жаңарту, санатсыз [[ОМИ]] жарық дабыл жүйесін [[ИКАО]] халықаралық стандарттарына лайықты бірінші санаттағы [[ОВИ]] жүйесімен алмастыру жүргізілуде. Қайта жаңғырту аяқталғаннан кейін ҰҚЖ-ның ұзындығы 3060 м., ені 45 м., жабылғы тығыздығы кемінде 50 [[PCN]] құрайды. Бұл максималды ұшу массасы бойынша барлық ауыр жүк тиейтін кемелерді шектеусіз қабылдау мүмкіндігін береді.

[[2009 жыл]]ы жаңа жолаушылар терминал құрылысын салу аяқталды. Терминалдың өткізу қабілетілігі сағатына 450 жолаушы, [[VIP]] және [[CIP]] - залдарын атқаратын ауданды қоса алғанда, жалпы ауданы 13 400м&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; құрайды. Жолаушылар терминалының қауіпсіздігі мен жайлылығы үшін, қазіргі заманғы құралдармен, қауіпсіздік пен күзетті қоса алғанда, жаңа электронды және электромеханикалық жүйелермен, оның ішінде: телескопиялық жолаушылар көпірлерімен, электронды тіркей бағанымен, [[HVAC]]- салқындату мен жылыту жүйесімен, [[FIDS]] - электронды таблода ұшулар туралы хабарлау жүйесімен, [[X- RAY]]- ренгенді сканерлермен, [[CCTV]]- бейнебақылау жүйесімен, лифттер мен эскалаторлармен жабдықталған.

2009 жылы әуежай «[[ТМД]] елдер арасында ең үздік әуежай» байқауында 2008 жылғы «ТМД елдер арасында қарқынды дамушы әуежай» номинациясында жеңімпаз болды.

2010 жылғы мамыр айында Ақтау әуежайы 2009 жылғы «ТМД елдер арасында перспективті дамитын әуежай» болып мақұлданды.

Қазіргі уақытта Ақтау әуежайы, [[Астана]] және [[Алматы]] әуежайларынан кейін, тасымалдаулар көлемі бойынша [[Қазақстан Республикасы]]нда расында үшінші орында тұр. Әуежайда қазақстандық және шетелдік авиакомпаниялар қызмет көрсетеді, олар 8 ішкі және 16 халықаралық бағыттар бойынша ұшуларды орындайды. Ақтау қаласынан [[Мәскеу]], [[Ыстанбұл]], [[Баку]] және [[Киев]] қалалары арқылы, әлемнің кез-келген нүктеcіне жетуге болады. Қазақcтанның барлық жолаушылар транзиті өңірлік авиакомпаниялардың арқасында жүзеге асырылады, олар жолаушылар потенциялы азырақ қалалардан ([[Атырау]], [[Шымкент]], [[Қызылорда]], [[Ақтөбе]], [[Орал]]) жолаушыларды Ақтау әуежайына жинап, олар аталған 4 ірі әуежайлардан әрі қарай дүние жүзіне шығады. Қазіргі таңда әуежай облыстың транзитті потенциалын іске асыру мақсатында әлемнің түйістіру әуежайларына жаңа бағыттарды ашу бойынша маркетинг жұмыстарын жүргізеді.

== Тасымалдаушылар мен бағыттар ==
===Жолаушылар тасымалдау===
{{Airport-dest-list
|{{RUS}} [[Аэрофлот]]|[[Шереметьево_(әуежай)|Mәскеу-Шереметьево]]&lt;ref name=AeroflotToKZ&gt;{{cite news|last1=L|first1=J|title=AEROFLOT Assumes Transaero Kazakhstan Operation from late-Oct 2015|url=http://airlineroute.net/2015/10/26/su-kazakhstan-w15/|accessdate=26 October 2015|publisher=Airline Route|date=26 October 2015}}&lt;/ref&gt;
|{{KAZ}} [[Air Astana]]|[[Халықаралық Алматы әуежайы|Алматы]], [[Нұрсұлтан Назарбаев Халықаралық Әуежайы|Астана]], [[Хиуаз Доспанова халықаралық әуежайы|Атырау]], [[Хитроу|Лондон-Хитроу]]
|{{KAZ}} [[SCAT]]|[[Ақтөбе Халықаралық Әуежайы|Ақтөбе]], [[Алматы Халықаралық Әуежайы|Алматы]], [[Астана Халықаралық Әуежайы|Астана]], [[Астрахан (Әуежай)|Астрахан]], [[Хиуаз Доспанова халықаралық әуежайы|Атырау]], [[Гейдар Әлиев Халықаралық Әуежайы|Баку]], [[Халықаралық Көкшетау әуежайы|Көкшетау]], [[Ататүрік Халықаралық Әуежайы|Ыстамбұл-Ататүрік]], [[Краснодар Әуежайы|Краснодар]], [[Уйташ Әуежайы|Махачкала]], [[Минеральные Воды Әуежайы|Минеральные Воды]], [[Внуково (Әуезжай)|Мәскеу-Внуково]], [[Ақжол халықаралық Әуежайы|Орал]], [[Шымкент Халықаралық Әуежайы|Шымкент]], [[Тбилиси Халықаралық Әуежайы|Тбилиси]]
|{{KAZ}} [[Qazaq Air]]|[[Хиуаз Доспанова халықаралық әуежайы|Атырау]]
|{{RUS}} [[Red Wings]]|Екатиренбург|{{KAZ}} [[Fly Arystan]]|Алматы, Астана, Ереван, Ақтөбе}}Жолаушылар саны

2008 — 474 000 &lt;ref&gt;[http://www.kt.kz/rus/regions/aeroport_aktau_priznan_luchshim_v_stranah_sng_1153488415.html Аэропорт Актау признан лучшим в странах СНГ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150708083940/http://www.kt.kz/rus/regions/aeroport_aktau_priznan_luchshim_v_stranah_sng_1153488415.html |date=2015-07-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
2009 — 450 000 &lt;ref&gt;[http://aqtau.kz/news/economics/169019/ В субботу аэропорт Актау встречал своего полумиллионного пассажира в этом году] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101127135926/http://aqtau.kz/news/economics/169019 |date=2010-11-27 }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
2010 — 585 000 &lt;ref&gt;[http://tengrinews.kz/kazakhstan_news/mejdunarodnyiy-aeroport-aktau-priznan-luchshim-v-sng-188876/ Международный аэропорт Актау признан лучшим в СНГ]&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
2013 — 776 000&lt;br&gt;
2014 — 813 746&lt;br&gt;
2015 — 845 710&lt;br&gt;
2016 — 865 774 &lt;br&gt;
2017- 1 072 400 &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=http://aktau-airport.kz/images/files/other_reports/otchet_o_deyatelnosti_za_2018_god.pdf|title=Отчет перед потребителями о деятельности АО “Международный аэропорт Актау” по предоставлению регулируемых видов услуг за 2018 год|author=|website=|date=|publisher=}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
2018 - 1 023 900&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

{{Қазақстан әуежайлары}}

[[Санат:Қазақстан әуежайлары]]
[[Санат:Маңғыстау облысы əуежайлары]]</text>
      <sha1>18fwj479y266cge6jhbg09zu4tnonhd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Карась әуежайы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>568406</id>
    <revision>
      <id>3575678</id>
      <parentid>3507601</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T18:51:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3575678</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1080" sha1="87j8ui10f3vs5h9pv72t4pzrrw7hqn1" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2016}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Карась''' - әскери аэродром (қазір қараусыз қалған) КСРО Қорғаныс министрлігінің 11-шы мемлекеттік ғылыми-зерттеу және сынақ алаңы. [[Қазақстан]] Ақтөбе облысының Мұғалжар ауданында Жем қаласынан 2 км жерде орналасқан. Карась әуежайы 1 сыныпты әскери,жолаушы әуе кемелерін қабылдауға қауқарлы.
[[2010 жыл]]ы су тасқынынан әуежайдың ғимараттары бұзылып, іске аспай қалды.


== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан әуежайлары]]
[[Санат:Ақтөбе облысы әуежайлары]]
{{stub}}{{Қазақстан әуежайлары|state=collapsed}}</text>
      <sha1>87j8ui10f3vs5h9pv72t4pzrrw7hqn1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575679</id>
      <parentid>3575678</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T18:52:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3575679</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1110" sha1="3mq2j0u4m3ev446rjmtvmqy3m6xls9l" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2016}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Карась''' - әскери аэродром (қазір қараусыз қалған) КСРО Қорғаныс министрлігінің 11-шы мемлекеттік ғылыми-зерттеу және сынақ алаңы. [[Қазақстан]] [[Ақтөбе облысы]]ның [[Мұғалжар ауданы]]нда [[Жем (қала)|Жем]] қаласынан 2 км жерде орналасқан. Карась әуежайы 1 сыныпты әскери,жолаушы әуе кемелерін қабылдауға қауқарлы.
[[2010 жыл]]ы су тасқынынан әуежайдың ғимараттары бұзылып, іске аспай қалды.


== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан әуежайлары]]
[[Санат:Ақтөбе облысы әуежайлары]]
{{stub}}{{Қазақстан әуежайлары|state=collapsed}}</text>
      <sha1>3mq2j0u4m3ev446rjmtvmqy3m6xls9l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575692</id>
      <parentid>3575679</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T19:05:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3575692</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2079" sha1="7pzo57254kzkiurd5uzswhfy1tyoet2" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2016}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Карась''' - әскери аэродром (қазір қараусыз қалған) КСРО Қорғаныс министрлігінің 11-шы мемлекеттік ғылыми-зерттеу және сынақ алаңы. [[Қазақстан]] [[Ақтөбе облысы]]ның [[Мұғалжар ауданы]]нда [[Жем (қала)|Жем]] қаласынан 2 км жерде орналасқан. Карась әуежайы 1 сыныпты әскери,жолаушы әуе кемелерін қабылдауға қауқарлы.
[[2010 жыл]]ы су тасқынынан әуежайдың ғимараттары бұзылып, іске аспай қалды.
{{Infobox Airport 
| name         = Карась әуежайы
| nativename-a = 
| nativename-r =  
| image        =
| IATA         = 
| ICAO         = 
&lt;center&gt;{{Location map|Қазақстан Ақтөбе облысы|width=220|float=center
|caption=|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10
|label=|position=right
|lat_deg=48|lat_min=44|lat_sec=15|lat_dir=N
|lon_deg=058|lon_min=18|lon_sec=12|lon_dir
}} &lt;small&gt;[[Ақтөбе облысы|Ақтөбе облысының]] картасында әуежайдың орналасуы&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;
| type         = Әскери
| owner        = 
| city-served  = 
| location     = 
| elevation-f  = 721
| elevation-m  = 220
| coordinates  = {{coord|48|44|15|N|058|18|12|E|type:airport}}
| website      = 
| metric-elev  = 
| metric-rwy   = 
| r1-number    = 04/22
| r1-length-f  = 9 842
| r1-length-m  = 3 000
| r1-surface   = Бетон 
| stat-year    = 
| stat1-header = 
| stat1-data   = 
| footnotes    = 
}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан әуежайлары]]
[[Санат:Ақтөбе облысы әуежайлары]]
{{stub}}{{Қазақстан әуежайлары|state=collapsed}}</text>
      <sha1>7pzo57254kzkiurd5uzswhfy1tyoet2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ВАЗ 2172</title>
    <ns>0</ns>
    <id>575001</id>
    <revision>
      <id>3575657</id>
      <parentid>2950998</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T18:32:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Автокөліктің жасалу тарихы */</comment>
      <origin>3575657</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3120" sha1="a0d4qy92jjb25d2dezsbe0hnaov8wx4" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2017}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Автокөлік
| атауы          =ВАЗ-2172
| модель             = 
| фото               =VAZ-2172 LADA Priora Hatch 2.JPG
| өндіруші     = [[АвтоВАЗ]]
| басқа атауы         = 
| өндіріс жылдары  = 2008–2015
| зауыттар            = [[РосЛада]], [[ИжАвто|Иж]] ([[Тольятти]], [[Сызрань]], [[Ижевск]], [[Ресей]]) 
| платформа          = ВАЗ-2112
| класс              = Субкомпактный
| сегмент            = 
| шанақ типі         = 
| шанақ модификациялары = 
| компоновка        = 
| дөңгелек формуласы   =  4×2
| жетек             = 
| қозғалтқыш          = 
| берілістер қорабы               = 
| дөңгелек базасы     = 2424
| ұзындығы              = 4210
| ені             = 1680
| биіктігі            = 1420
| алдыңғы сорап     = 2492
| артқы сорап     = 1380
| клиренс            = 140
| салмағы              = 1088
| толық салмағы       = 1578
| жүккөтергіштігі   = 
| жанармай шығыны    = 
| бак көлемі         = 
| макс.жылдамдық     = 172-183 км/сағ
| екпін           = 
| аэродинамикалық кедергі коэффициенті = 
| ұқсас            = 
| байланысты модельдер          = 
| дизайнер           = 
| ортаққор        = VAZ-2172
| модификациялар        = 
| ұрпақ          = 
}}
'''ВАЗ-2172 ''' — [[Ресей]]дің автокөлігі. Ізашары [[ВАЗ-2112]], ізбасары [[Lada-Vesta]].

== Автокөліктің жасалу тарихы ==
Автокөлiктi дайындау [[2008 жыл]]ы басталды. Автокөлiктiң өндiрiсi 2008 жылы басталды. Волжский автокөлік зауытында (АвтоВаз) 2008 жылдан 2015 жылға дейін шығарылған. 2015 жылы өндірістен алынып тасталды.

== Суреттері ==
[[VAZ-2172 LADA Priora Hatch 1.JPG]]

== Автокөліктің құрылғысы ==
=== Құрастырылуы ===

=== Қозғалтқыш ===

=== Трансмиссиясы ===

=== Жүріс бөлігі ===

=== Автокөліктің шанағы ===

=== Техникалық сипаттама ===

== Дереккөздер ==

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.lada.ru/cgi-bin/models.pl?model_id=6404734&amp;branch=tth ВАЗ-2172 на официальном сайте] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150721190646/http://www.lada.ru/cgi-bin/models.pl?model_id=6404734&amp;branch=tth |date=2015-07-21 }}

[[Санат:Хэтчбектер]]
[[Санат:ВАЗ автомобильдері]]</text>
      <sha1>a0d4qy92jjb25d2dezsbe0hnaov8wx4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575658</id>
      <parentid>3575657</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T18:32:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Автокөліктің жасалу тарихы */</comment>
      <origin>3575658</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3124" sha1="jk2r9ljro89gpnayrm8a5cshwshu57v" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2017}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Автокөлік
| атауы          =ВАЗ-2172
| модель             = 
| фото               =VAZ-2172 LADA Priora Hatch 2.JPG
| өндіруші     = [[АвтоВАЗ]]
| басқа атауы         = 
| өндіріс жылдары  = 2008–2015
| зауыттар            = [[РосЛада]], [[ИжАвто|Иж]] ([[Тольятти]], [[Сызрань]], [[Ижевск]], [[Ресей]]) 
| платформа          = ВАЗ-2112
| класс              = Субкомпактный
| сегмент            = 
| шанақ типі         = 
| шанақ модификациялары = 
| компоновка        = 
| дөңгелек формуласы   =  4×2
| жетек             = 
| қозғалтқыш          = 
| берілістер қорабы               = 
| дөңгелек базасы     = 2424
| ұзындығы              = 4210
| ені             = 1680
| биіктігі            = 1420
| алдыңғы сорап     = 2492
| артқы сорап     = 1380
| клиренс            = 140
| салмағы              = 1088
| толық салмағы       = 1578
| жүккөтергіштігі   = 
| жанармай шығыны    = 
| бак көлемі         = 
| макс.жылдамдық     = 172-183 км/сағ
| екпін           = 
| аэродинамикалық кедергі коэффициенті = 
| ұқсас            = 
| байланысты модельдер          = 
| дизайнер           = 
| ортаққор        = VAZ-2172
| модификациялар        = 
| ұрпақ          = 
}}
'''ВАЗ-2172 ''' — [[Ресей]]дің автокөлігі. Ізашары [[ВАЗ-2112]], ізбасары [[Lada-Vesta]].

== Автокөліктің жасалу тарихы ==
Автокөлiктi дайындау [[2008 жыл]]ы басталды. Автокөлiктiң өндiрiсi [[2008 жыл]]ы басталды. Волжский автокөлік зауытында (АвтоВаз) 2008 жылдан 2015 жылға дейін шығарылған. 2015 жылы өндірістен алынып тасталды.

== Суреттері ==
[[VAZ-2172 LADA Priora Hatch 1.JPG]]

== Автокөліктің құрылғысы ==
=== Құрастырылуы ===

=== Қозғалтқыш ===

=== Трансмиссиясы ===

=== Жүріс бөлігі ===

=== Автокөліктің шанағы ===

=== Техникалық сипаттама ===

== Дереккөздер ==

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.lada.ru/cgi-bin/models.pl?model_id=6404734&amp;branch=tth ВАЗ-2172 на официальном сайте] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150721190646/http://www.lada.ru/cgi-bin/models.pl?model_id=6404734&amp;branch=tth |date=2015-07-21 }}

[[Санат:Хэтчбектер]]
[[Санат:ВАЗ автомобильдері]]</text>
      <sha1>jk2r9ljro89gpnayrm8a5cshwshu57v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575661</id>
      <parentid>3575658</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T18:35:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Суреттері */</comment>
      <origin>3575661</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3279" sha1="j6hb95db2j4i3ot8vdxp59rq9gs15rh" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2017}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Автокөлік
| атауы          =ВАЗ-2172
| модель             = 
| фото               =VAZ-2172 LADA Priora Hatch 2.JPG
| өндіруші     = [[АвтоВАЗ]]
| басқа атауы         = 
| өндіріс жылдары  = 2008–2015
| зауыттар            = [[РосЛада]], [[ИжАвто|Иж]] ([[Тольятти]], [[Сызрань]], [[Ижевск]], [[Ресей]]) 
| платформа          = ВАЗ-2112
| класс              = Субкомпактный
| сегмент            = 
| шанақ типі         = 
| шанақ модификациялары = 
| компоновка        = 
| дөңгелек формуласы   =  4×2
| жетек             = 
| қозғалтқыш          = 
| берілістер қорабы               = 
| дөңгелек базасы     = 2424
| ұзындығы              = 4210
| ені             = 1680
| биіктігі            = 1420
| алдыңғы сорап     = 2492
| артқы сорап     = 1380
| клиренс            = 140
| салмағы              = 1088
| толық салмағы       = 1578
| жүккөтергіштігі   = 
| жанармай шығыны    = 
| бак көлемі         = 
| макс.жылдамдық     = 172-183 км/сағ
| екпін           = 
| аэродинамикалық кедергі коэффициенті = 
| ұқсас            = 
| байланысты модельдер          = 
| дизайнер           = 
| ортаққор        = VAZ-2172
| модификациялар        = 
| ұрпақ          = 
}}
'''ВАЗ-2172 ''' — [[Ресей]]дің автокөлігі. Ізашары [[ВАЗ-2112]], ізбасары [[Lada-Vesta]].

== Автокөліктің жасалу тарихы ==
Автокөлiктi дайындау [[2008 жыл]]ы басталды. Автокөлiктiң өндiрiсi [[2008 жыл]]ы басталды. Волжский автокөлік зауытында (АвтоВаз) 2008 жылдан 2015 жылға дейін шығарылған. 2015 жылы өндірістен алынып тасталды.

== Суреттері ==
[[Сурет:На улице Шабалина.JPG|233px|нобай|[[Ресей]]дің [[Мурманск]] қаласындағы Швбалин көшесіндегі ВАЗ 2172. (2012)]]

== Автокөліктің құрылғысы ==
=== Құрастырылуы ===

=== Қозғалтқыш ===

=== Трансмиссиясы ===

=== Жүріс бөлігі ===

=== Автокөліктің шанағы ===

=== Техникалық сипаттама ===

== Дереккөздер ==

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.lada.ru/cgi-bin/models.pl?model_id=6404734&amp;branch=tth ВАЗ-2172 на официальном сайте] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150721190646/http://www.lada.ru/cgi-bin/models.pl?model_id=6404734&amp;branch=tth |date=2015-07-21 }}

[[Санат:Хэтчбектер]]
[[Санат:ВАЗ автомобильдері]]</text>
      <sha1>j6hb95db2j4i3ot8vdxp59rq9gs15rh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575662</id>
      <parentid>3575661</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T18:36:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Автокөліктің жасалу тарихы */</comment>
      <origin>3575662</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3283" sha1="bitifunwmm1ebo4w5cweafnn06g2o66" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2017}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Автокөлік
| атауы          =ВАЗ-2172
| модель             = 
| фото               =VAZ-2172 LADA Priora Hatch 2.JPG
| өндіруші     = [[АвтоВАЗ]]
| басқа атауы         = 
| өндіріс жылдары  = 2008–2015
| зауыттар            = [[РосЛада]], [[ИжАвто|Иж]] ([[Тольятти]], [[Сызрань]], [[Ижевск]], [[Ресей]]) 
| платформа          = ВАЗ-2112
| класс              = Субкомпактный
| сегмент            = 
| шанақ типі         = 
| шанақ модификациялары = 
| компоновка        = 
| дөңгелек формуласы   =  4×2
| жетек             = 
| қозғалтқыш          = 
| берілістер қорабы               = 
| дөңгелек базасы     = 2424
| ұзындығы              = 4210
| ені             = 1680
| биіктігі            = 1420
| алдыңғы сорап     = 2492
| артқы сорап     = 1380
| клиренс            = 140
| салмағы              = 1088
| толық салмағы       = 1578
| жүккөтергіштігі   = 
| жанармай шығыны    = 
| бак көлемі         = 
| макс.жылдамдық     = 172-183 км/сағ
| екпін           = 
| аэродинамикалық кедергі коэффициенті = 
| ұқсас            = 
| байланысты модельдер          = 
| дизайнер           = 
| ортаққор        = VAZ-2172
| модификациялар        = 
| ұрпақ          = 
}}
'''ВАЗ-2172 ''' — [[Ресей]]дің автокөлігі. Ізашары [[ВАЗ-2112]], ізбасары [[Lada-Vesta]].

== Автокөліктің жасалу тарихы ==
Автокөлiктi дайындау [[2008 жыл]]ы басталды. Автокөлiктiң өндiрiсi [[2008 жыл]]ы басталды. Волжский автокөлік зауытында (АвтоВаз) 2008 жылдан [[2015 жыл]]ға дейін шығарылған. 2015 жылы өндірістен алынып тасталды.

== Суреттері ==
[[Сурет:На улице Шабалина.JPG|233px|нобай|[[Ресей]]дің [[Мурманск]] қаласындағы Швбалин көшесіндегі ВАЗ 2172. (2012)]]

== Автокөліктің құрылғысы ==
=== Құрастырылуы ===

=== Қозғалтқыш ===

=== Трансмиссиясы ===

=== Жүріс бөлігі ===

=== Автокөліктің шанағы ===

=== Техникалық сипаттама ===

== Дереккөздер ==

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.lada.ru/cgi-bin/models.pl?model_id=6404734&amp;branch=tth ВАЗ-2172 на официальном сайте] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150721190646/http://www.lada.ru/cgi-bin/models.pl?model_id=6404734&amp;branch=tth |date=2015-07-21 }}

[[Санат:Хэтчбектер]]
[[Санат:ВАЗ автомобильдері]]</text>
      <sha1>bitifunwmm1ebo4w5cweafnn06g2o66</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575663</id>
      <parentid>3575662</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T18:36:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Автокөліктің жасалу тарихы */</comment>
      <origin>3575663</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3287" sha1="na36bvpst912e8jjs132ugcwdufnx4n" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2017}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Автокөлік
| атауы          =ВАЗ-2172
| модель             = 
| фото               =VAZ-2172 LADA Priora Hatch 2.JPG
| өндіруші     = [[АвтоВАЗ]]
| басқа атауы         = 
| өндіріс жылдары  = 2008–2015
| зауыттар            = [[РосЛада]], [[ИжАвто|Иж]] ([[Тольятти]], [[Сызрань]], [[Ижевск]], [[Ресей]]) 
| платформа          = ВАЗ-2112
| класс              = Субкомпактный
| сегмент            = 
| шанақ типі         = 
| шанақ модификациялары = 
| компоновка        = 
| дөңгелек формуласы   =  4×2
| жетек             = 
| қозғалтқыш          = 
| берілістер қорабы               = 
| дөңгелек базасы     = 2424
| ұзындығы              = 4210
| ені             = 1680
| биіктігі            = 1420
| алдыңғы сорап     = 2492
| артқы сорап     = 1380
| клиренс            = 140
| салмағы              = 1088
| толық салмағы       = 1578
| жүккөтергіштігі   = 
| жанармай шығыны    = 
| бак көлемі         = 
| макс.жылдамдық     = 172-183 км/сағ
| екпін           = 
| аэродинамикалық кедергі коэффициенті = 
| ұқсас            = 
| байланысты модельдер          = 
| дизайнер           = 
| ортаққор        = VAZ-2172
| модификациялар        = 
| ұрпақ          = 
}}
'''ВАЗ-2172 ''' — [[Ресей]]дің автокөлігі. Ізашары [[ВАЗ-2112]], ізбасары [[Lada-Vesta]].

== Автокөліктің жасалу тарихы ==
Автокөлiктi дайындау [[2008 жыл]]ы басталды. Автокөлiктiң өндiрiсi [[2008 жыл]]ы басталды. Волжский автокөлік зауытында (АвтоВаз) 2008 жылдан [[2015 жыл]]ға дейін шығарылған. [[2015 жыл]]ы өндірістен алынып тасталды.

== Суреттері ==
[[Сурет:На улице Шабалина.JPG|233px|нобай|[[Ресей]]дің [[Мурманск]] қаласындағы Швбалин көшесіндегі ВАЗ 2172. (2012)]]

== Автокөліктің құрылғысы ==
=== Құрастырылуы ===

=== Қозғалтқыш ===

=== Трансмиссиясы ===

=== Жүріс бөлігі ===

=== Автокөліктің шанағы ===

=== Техникалық сипаттама ===

== Дереккөздер ==

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.lada.ru/cgi-bin/models.pl?model_id=6404734&amp;branch=tth ВАЗ-2172 на официальном сайте] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150721190646/http://www.lada.ru/cgi-bin/models.pl?model_id=6404734&amp;branch=tth |date=2015-07-21 }}

[[Санат:Хэтчбектер]]
[[Санат:ВАЗ автомобильдері]]</text>
      <sha1>na36bvpst912e8jjs132ugcwdufnx4n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575664</id>
      <parentid>3575663</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T18:38:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Автокөліктің құрылғысы */</comment>
      <origin>3575664</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5355" sha1="iwyvz1efslf27dvq7088vv9em0141h2" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2017}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Автокөлік
| атауы          =ВАЗ-2172
| модель             = 
| фото               =VAZ-2172 LADA Priora Hatch 2.JPG
| өндіруші     = [[АвтоВАЗ]]
| басқа атауы         = 
| өндіріс жылдары  = 2008–2015
| зауыттар            = [[РосЛада]], [[ИжАвто|Иж]] ([[Тольятти]], [[Сызрань]], [[Ижевск]], [[Ресей]]) 
| платформа          = ВАЗ-2112
| класс              = Субкомпактный
| сегмент            = 
| шанақ типі         = 
| шанақ модификациялары = 
| компоновка        = 
| дөңгелек формуласы   =  4×2
| жетек             = 
| қозғалтқыш          = 
| берілістер қорабы               = 
| дөңгелек базасы     = 2424
| ұзындығы              = 4210
| ені             = 1680
| биіктігі            = 1420
| алдыңғы сорап     = 2492
| артқы сорап     = 1380
| клиренс            = 140
| салмағы              = 1088
| толық салмағы       = 1578
| жүккөтергіштігі   = 
| жанармай шығыны    = 
| бак көлемі         = 
| макс.жылдамдық     = 172-183 км/сағ
| екпін           = 
| аэродинамикалық кедергі коэффициенті = 
| ұқсас            = 
| байланысты модельдер          = 
| дизайнер           = 
| ортаққор        = VAZ-2172
| модификациялар        = 
| ұрпақ          = 
}}
'''ВАЗ-2172 ''' — [[Ресей]]дің автокөлігі. Ізашары [[ВАЗ-2112]], ізбасары [[Lada-Vesta]].

== Автокөліктің жасалу тарихы ==
Автокөлiктi дайындау [[2008 жыл]]ы басталды. Автокөлiктiң өндiрiсi [[2008 жыл]]ы басталды. Волжский автокөлік зауытында (АвтоВаз) 2008 жылдан [[2015 жыл]]ға дейін шығарылған. [[2015 жыл]]ы өндірістен алынып тасталды.

== Суреттері ==
[[Сурет:На улице Шабалина.JPG|233px|нобай|[[Ресей]]дің [[Мурманск]] қаласындағы Швбалин көшесіндегі ВАЗ 2172. (2012)]]

== Автокөліктің құрылғысы ==

=== Құрастырылуы ===
ВАЗ-2172 — алдыңғы жетекті, алдыңғы қозғалтқышты компоновкаға ие жеңіл автокөлік. Ол ВАЗ-2110 платформасының негізінде жасалған және Lada Priora отбасының хэтчбек нұсқасы болып табылады. Кузовы толық металлдан жасалған, ал қауіпсіздік элементтері күшейтілген.

=== Қозғалтқыш ===
Автокөлікке негізінен 1,6 литрлік бензинді қозғалтқыштар орнатылады:
* 8 клапанды (ВАЗ-21114) — шамамен 81–90 а.к.
* 16 клапанды (ВАЗ-21126) — шамамен 98–106 а.к.

Қозғалтқыштар инжекторлық отын беру жүйесімен жабдықталған және экологиялық стандарттарға (Евро-3, Евро-4) сәйкес келеді.

=== Трансмиссиясы ===
ВАЗ-2172 механикалық 5 сатылы беріліс қорабымен жабдықталған. Кейбір нұсқаларында роботталған трансмиссия (АМТ) қолданылған. Барлық нұсқаларда алдыңғы дөңгелектер жетекші болып табылады.

=== Жүріс бөлігі ===
Алдыңғы аспа — тәуелсіз, McPherson типті серіппелі тіректермен.  
Артқы аспа — жартылай тәуелсіз, серіппелі балка.  
Тежегіш жүйесі:  
* Алдыңғы — дискілі  
* Артқы — барабанды  
Кейбір нұсқаларда ABS жүйесі орнатылған.

=== Автокөліктің шанағы ===
ВАЗ-2172 — бес есікті хэтчбек. Шанақтың аэродинамикалық формасы жақсартылған, ал интерьері алдыңғы модельдерге қарағанда заманауи. Көлікте қауіпсіздік жастықтары (airbag), электр әйнектер және климаттық жүйе сияқты опциялар болуы мүмкін.

== Дереккөздер ==

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.lada.ru/cgi-bin/models.pl?model_id=6404734&amp;branch=tth ВАЗ-2172 на официальном сайте] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150721190646/http://www.lada.ru/cgi-bin/models.pl?model_id=6404734&amp;branch=tth |date=2015-07-21 }}

[[Санат:Хэтчбектер]]
[[Санат:ВАЗ автомобильдері]]</text>
      <sha1>iwyvz1efslf27dvq7088vv9em0141h2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575665</id>
      <parentid>3575664</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T18:38:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Жүріс бөлігі */</comment>
      <origin>3575665</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5351" sha1="l9amabhoo92ebyb6kbqcvlhbh43vczd" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2017}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Автокөлік
| атауы          =ВАЗ-2172
| модель             = 
| фото               =VAZ-2172 LADA Priora Hatch 2.JPG
| өндіруші     = [[АвтоВАЗ]]
| басқа атауы         = 
| өндіріс жылдары  = 2008–2015
| зауыттар            = [[РосЛада]], [[ИжАвто|Иж]] ([[Тольятти]], [[Сызрань]], [[Ижевск]], [[Ресей]]) 
| платформа          = ВАЗ-2112
| класс              = Субкомпактный
| сегмент            = 
| шанақ типі         = 
| шанақ модификациялары = 
| компоновка        = 
| дөңгелек формуласы   =  4×2
| жетек             = 
| қозғалтқыш          = 
| берілістер қорабы               = 
| дөңгелек базасы     = 2424
| ұзындығы              = 4210
| ені             = 1680
| биіктігі            = 1420
| алдыңғы сорап     = 2492
| артқы сорап     = 1380
| клиренс            = 140
| салмағы              = 1088
| толық салмағы       = 1578
| жүккөтергіштігі   = 
| жанармай шығыны    = 
| бак көлемі         = 
| макс.жылдамдық     = 172-183 км/сағ
| екпін           = 
| аэродинамикалық кедергі коэффициенті = 
| ұқсас            = 
| байланысты модельдер          = 
| дизайнер           = 
| ортаққор        = VAZ-2172
| модификациялар        = 
| ұрпақ          = 
}}
'''ВАЗ-2172 ''' — [[Ресей]]дің автокөлігі. Ізашары [[ВАЗ-2112]], ізбасары [[Lada-Vesta]].

== Автокөліктің жасалу тарихы ==
Автокөлiктi дайындау [[2008 жыл]]ы басталды. Автокөлiктiң өндiрiсi [[2008 жыл]]ы басталды. Волжский автокөлік зауытында (АвтоВаз) 2008 жылдан [[2015 жыл]]ға дейін шығарылған. [[2015 жыл]]ы өндірістен алынып тасталды.

== Суреттері ==
[[Сурет:На улице Шабалина.JPG|233px|нобай|[[Ресей]]дің [[Мурманск]] қаласындағы Швбалин көшесіндегі ВАЗ 2172. (2012)]]

== Автокөліктің құрылғысы ==

=== Құрастырылуы ===
ВАЗ-2172 — алдыңғы жетекті, алдыңғы қозғалтқышты компоновкаға ие жеңіл автокөлік. Ол ВАЗ-2110 платформасының негізінде жасалған және Lada Priora отбасының хэтчбек нұсқасы болып табылады. Кузовы толық металлдан жасалған, ал қауіпсіздік элементтері күшейтілген.

=== Қозғалтқыш ===
Автокөлікке негізінен 1,6 литрлік бензинді қозғалтқыштар орнатылады:
* 8 клапанды (ВАЗ-21114) — шамамен 81–90 а.к.
* 16 клапанды (ВАЗ-21126) — шамамен 98–106 а.к.

Қозғалтқыштар инжекторлық отын беру жүйесімен жабдықталған және экологиялық стандарттарға (Евро-3, Евро-4) сәйкес келеді.

=== Трансмиссиясы ===
ВАЗ-2172 механикалық 5 сатылы беріліс қорабымен жабдықталған. Кейбір нұсқаларында роботталған трансмиссия (АМТ) қолданылған. Барлық нұсқаларда алдыңғы дөңгелектер жетекші болып табылады.

=== Жүріс бөлігі ===
Алдыңғы аспа — тәуелсіз, McPherson типті серіппелі тіректермен.  
Артқы аспа — жартылай тәуелсіз, серіппелі балка.  
Тежегіш жүйесі:  
Алдыңғы — дискілі  
Артқы — барабанды  
Кейбір нұсқаларда ABS жүйесі орнатылған.

=== Автокөліктің шанағы ===
ВАЗ-2172 — бес есікті хэтчбек. Шанақтың аэродинамикалық формасы жақсартылған, ал интерьері алдыңғы модельдерге қарағанда заманауи. Көлікте қауіпсіздік жастықтары (airbag), электр әйнектер және климаттық жүйе сияқты опциялар болуы мүмкін.

== Дереккөздер ==

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.lada.ru/cgi-bin/models.pl?model_id=6404734&amp;branch=tth ВАЗ-2172 на официальном сайте] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150721190646/http://www.lada.ru/cgi-bin/models.pl?model_id=6404734&amp;branch=tth |date=2015-07-21 }}

[[Санат:Хэтчбектер]]
[[Санат:ВАЗ автомобильдері]]</text>
      <sha1>l9amabhoo92ebyb6kbqcvlhbh43vczd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575666</id>
      <parentid>3575665</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T18:39:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қозғалтқыш */</comment>
      <origin>3575666</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5347" sha1="27m2v47famorj4o62yc61no8l30giw7" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2017}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Автокөлік
| атауы          =ВАЗ-2172
| модель             = 
| фото               =VAZ-2172 LADA Priora Hatch 2.JPG
| өндіруші     = [[АвтоВАЗ]]
| басқа атауы         = 
| өндіріс жылдары  = 2008–2015
| зауыттар            = [[РосЛада]], [[ИжАвто|Иж]] ([[Тольятти]], [[Сызрань]], [[Ижевск]], [[Ресей]]) 
| платформа          = ВАЗ-2112
| класс              = Субкомпактный
| сегмент            = 
| шанақ типі         = 
| шанақ модификациялары = 
| компоновка        = 
| дөңгелек формуласы   =  4×2
| жетек             = 
| қозғалтқыш          = 
| берілістер қорабы               = 
| дөңгелек базасы     = 2424
| ұзындығы              = 4210
| ені             = 1680
| биіктігі            = 1420
| алдыңғы сорап     = 2492
| артқы сорап     = 1380
| клиренс            = 140
| салмағы              = 1088
| толық салмағы       = 1578
| жүккөтергіштігі   = 
| жанармай шығыны    = 
| бак көлемі         = 
| макс.жылдамдық     = 172-183 км/сағ
| екпін           = 
| аэродинамикалық кедергі коэффициенті = 
| ұқсас            = 
| байланысты модельдер          = 
| дизайнер           = 
| ортаққор        = VAZ-2172
| модификациялар        = 
| ұрпақ          = 
}}
'''ВАЗ-2172 ''' — [[Ресей]]дің автокөлігі. Ізашары [[ВАЗ-2112]], ізбасары [[Lada-Vesta]].

== Автокөліктің жасалу тарихы ==
Автокөлiктi дайындау [[2008 жыл]]ы басталды. Автокөлiктiң өндiрiсi [[2008 жыл]]ы басталды. Волжский автокөлік зауытында (АвтоВаз) 2008 жылдан [[2015 жыл]]ға дейін шығарылған. [[2015 жыл]]ы өндірістен алынып тасталды.

== Суреттері ==
[[Сурет:На улице Шабалина.JPG|233px|нобай|[[Ресей]]дің [[Мурманск]] қаласындағы Швбалин көшесіндегі ВАЗ 2172. (2012)]]

== Автокөліктің құрылғысы ==

=== Құрастырылуы ===
ВАЗ-2172 — алдыңғы жетекті, алдыңғы қозғалтқышты компоновкаға ие жеңіл автокөлік. Ол ВАЗ-2110 платформасының негізінде жасалған және Lada Priora отбасының хэтчбек нұсқасы болып табылады. Кузовы толық металлдан жасалған, ал қауіпсіздік элементтері күшейтілген.

=== Қозғалтқыш ===
Автокөлікке негізінен 1,6 литрлік бензинді қозғалтқыштар орнатылады:
8 клапанды (ВАЗ-21114) — шамамен 81–90 а.к.
16 клапанды (ВАЗ-21126) — шамамен 98–106 а.к.

Қозғалтқыштар инжекторлық отын беру жүйесімен жабдықталған және экологиялық стандарттарға (Евро-3, Евро-4) сәйкес келеді.

=== Трансмиссиясы ===
ВАЗ-2172 механикалық 5 сатылы беріліс қорабымен жабдықталған. Кейбір нұсқаларында роботталған трансмиссия (АМТ) қолданылған. Барлық нұсқаларда алдыңғы дөңгелектер жетекші болып табылады.

=== Жүріс бөлігі ===
Алдыңғы аспа — тәуелсіз, McPherson типті серіппелі тіректермен.  
Артқы аспа — жартылай тәуелсіз, серіппелі балка.  
Тежегіш жүйесі:  
Алдыңғы — дискілі  
Артқы — барабанды  
Кейбір нұсқаларда ABS жүйесі орнатылған.

=== Автокөліктің шанағы ===
ВАЗ-2172 — бес есікті хэтчбек. Шанақтың аэродинамикалық формасы жақсартылған, ал интерьері алдыңғы модельдерге қарағанда заманауи. Көлікте қауіпсіздік жастықтары (airbag), электр әйнектер және климаттық жүйе сияқты опциялар болуы мүмкін.

== Дереккөздер ==

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.lada.ru/cgi-bin/models.pl?model_id=6404734&amp;branch=tth ВАЗ-2172 на официальном сайте] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150721190646/http://www.lada.ru/cgi-bin/models.pl?model_id=6404734&amp;branch=tth |date=2015-07-21 }}

[[Санат:Хэтчбектер]]
[[Санат:ВАЗ автомобильдері]]</text>
      <sha1>27m2v47famorj4o62yc61no8l30giw7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575667</id>
      <parentid>3575666</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T18:39:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Автокөліктің құрылғысы */</comment>
      <origin>3575667</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5351" sha1="jskr1mjp166xbg329wyf09xlq3hu67q" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2017}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Автокөлік
| атауы          =ВАЗ-2172
| модель             = 
| фото               =VAZ-2172 LADA Priora Hatch 2.JPG
| өндіруші     = [[АвтоВАЗ]]
| басқа атауы         = 
| өндіріс жылдары  = 2008–2015
| зауыттар            = [[РосЛада]], [[ИжАвто|Иж]] ([[Тольятти]], [[Сызрань]], [[Ижевск]], [[Ресей]]) 
| платформа          = ВАЗ-2112
| класс              = Субкомпактный
| сегмент            = 
| шанақ типі         = 
| шанақ модификациялары = 
| компоновка        = 
| дөңгелек формуласы   =  4×2
| жетек             = 
| қозғалтқыш          = 
| берілістер қорабы               = 
| дөңгелек базасы     = 2424
| ұзындығы              = 4210
| ені             = 1680
| биіктігі            = 1420
| алдыңғы сорап     = 2492
| артқы сорап     = 1380
| клиренс            = 140
| салмағы              = 1088
| толық салмағы       = 1578
| жүккөтергіштігі   = 
| жанармай шығыны    = 
| бак көлемі         = 
| макс.жылдамдық     = 172-183 км/сағ
| екпін           = 
| аэродинамикалық кедергі коэффициенті = 
| ұқсас            = 
| байланысты модельдер          = 
| дизайнер           = 
| ортаққор        = VAZ-2172
| модификациялар        = 
| ұрпақ          = 
}}
'''ВАЗ-2172 ''' — [[Ресей]]дің автокөлігі. Ізашары [[ВАЗ-2112]], ізбасары [[Lada-Vesta]].

== Автокөліктің жасалу тарихы ==
Автокөлiктi дайындау [[2008 жыл]]ы басталды. Автокөлiктiң өндiрiсi [[2008 жыл]]ы басталды. Волжский автокөлік зауытында (АвтоВаз) 2008 жылдан [[2015 жыл]]ға дейін шығарылған. [[2015 жыл]]ы өндірістен алынып тасталды.

== Суреттері ==
[[Сурет:На улице Шабалина.JPG|233px|нобай|[[Ресей]]дің [[Мурманск]] қаласындағы Швбалин көшесіндегі ВАЗ 2172. (2012)]]

== Автокөліктің құрылғысы ==

=== Құрастырылуы ===
ВАЗ-2172 — алдыңғы жетекті, алдыңғы қозғалтқышты компоновкаға ие жеңіл автокөлік. Ол [[ВАЗ-2110]] платформасының негізінде жасалған және Lada Priora отбасының хэтчбек нұсқасы болып табылады. Кузовы толық металлдан жасалған, ал қауіпсіздік элементтері күшейтілген.

=== Қозғалтқыш ===
Автокөлікке негізінен 1,6 литрлік бензинді қозғалтқыштар орнатылады:
8 клапанды (ВАЗ-21114) — шамамен 81–90 а.к.
16 клапанды (ВАЗ-21126) — шамамен 98–106 а.к.

Қозғалтқыштар инжекторлық отын беру жүйесімен жабдықталған және экологиялық стандарттарға (Евро-3, Евро-4) сәйкес келеді.

=== Трансмиссиясы ===
ВАЗ-2172 механикалық 5 сатылы беріліс қорабымен жабдықталған. Кейбір нұсқаларында роботталған трансмиссия (АМТ) қолданылған. Барлық нұсқаларда алдыңғы дөңгелектер жетекші болып табылады.

=== Жүріс бөлігі ===
Алдыңғы аспа — тәуелсіз, McPherson типті серіппелі тіректермен.  
Артқы аспа — жартылай тәуелсіз, серіппелі балка.  
Тежегіш жүйесі:  
Алдыңғы — дискілі  
Артқы — барабанды  
Кейбір нұсқаларда ABS жүйесі орнатылған.

=== Автокөліктің шанағы ===
ВАЗ-2172 — бес есікті хэтчбек. Шанақтың аэродинамикалық формасы жақсартылған, ал интерьері алдыңғы модельдерге қарағанда заманауи. Көлікте қауіпсіздік жастықтары (airbag), электр әйнектер және климаттық жүйе сияқты опциялар болуы мүмкін.

== Дереккөздер ==

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.lada.ru/cgi-bin/models.pl?model_id=6404734&amp;branch=tth ВАЗ-2172 на официальном сайте] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150721190646/http://www.lada.ru/cgi-bin/models.pl?model_id=6404734&amp;branch=tth |date=2015-07-21 }}

[[Санат:Хэтчбектер]]
[[Санат:ВАЗ автомобильдері]]</text>
      <sha1>jskr1mjp166xbg329wyf09xlq3hu67q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575668</id>
      <parentid>3575667</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T18:39:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Суреттері */</comment>
      <origin>3575668</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5351" sha1="71iycjx1fkzpq2rqodm75e685czzube" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2017}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Автокөлік
| атауы          =ВАЗ-2172
| модель             = 
| фото               =VAZ-2172 LADA Priora Hatch 2.JPG
| өндіруші     = [[АвтоВАЗ]]
| басқа атауы         = 
| өндіріс жылдары  = 2008–2015
| зауыттар            = [[РосЛада]], [[ИжАвто|Иж]] ([[Тольятти]], [[Сызрань]], [[Ижевск]], [[Ресей]]) 
| платформа          = ВАЗ-2112
| класс              = Субкомпактный
| сегмент            = 
| шанақ типі         = 
| шанақ модификациялары = 
| компоновка        = 
| дөңгелек формуласы   =  4×2
| жетек             = 
| қозғалтқыш          = 
| берілістер қорабы               = 
| дөңгелек базасы     = 2424
| ұзындығы              = 4210
| ені             = 1680
| биіктігі            = 1420
| алдыңғы сорап     = 2492
| артқы сорап     = 1380
| клиренс            = 140
| салмағы              = 1088
| толық салмағы       = 1578
| жүккөтергіштігі   = 
| жанармай шығыны    = 
| бак көлемі         = 
| макс.жылдамдық     = 172-183 км/сағ
| екпін           = 
| аэродинамикалық кедергі коэффициенті = 
| ұқсас            = 
| байланысты модельдер          = 
| дизайнер           = 
| ортаққор        = VAZ-2172
| модификациялар        = 
| ұрпақ          = 
}}
'''ВАЗ-2172 ''' — [[Ресей]]дің автокөлігі. Ізашары [[ВАЗ-2112]], ізбасары [[Lada-Vesta]].

== Автокөліктің жасалу тарихы ==
Автокөлiктi дайындау [[2008 жыл]]ы басталды. Автокөлiктiң өндiрiсi [[2008 жыл]]ы басталды. Волжский автокөлік зауытында (АвтоВаз) 2008 жылдан [[2015 жыл]]ға дейін шығарылған. [[2015 жыл]]ы өндірістен алынып тасталды.

== Суреттері ==
[[Сурет:На улице Шабалина.JPG|233px|нобай|[[Ресей]]дің [[Мурманск]] қаласындағы Шабалин көшесіндегі ВАЗ 2172. (2012)]]

== Автокөліктің құрылғысы ==

=== Құрастырылуы ===
ВАЗ-2172 — алдыңғы жетекті, алдыңғы қозғалтқышты компоновкаға ие жеңіл автокөлік. Ол [[ВАЗ-2110]] платформасының негізінде жасалған және Lada Priora отбасының хэтчбек нұсқасы болып табылады. Кузовы толық металлдан жасалған, ал қауіпсіздік элементтері күшейтілген.

=== Қозғалтқыш ===
Автокөлікке негізінен 1,6 литрлік бензинді қозғалтқыштар орнатылады:
8 клапанды (ВАЗ-21114) — шамамен 81–90 а.к.
16 клапанды (ВАЗ-21126) — шамамен 98–106 а.к.

Қозғалтқыштар инжекторлық отын беру жүйесімен жабдықталған және экологиялық стандарттарға (Евро-3, Евро-4) сәйкес келеді.

=== Трансмиссиясы ===
ВАЗ-2172 механикалық 5 сатылы беріліс қорабымен жабдықталған. Кейбір нұсқаларында роботталған трансмиссия (АМТ) қолданылған. Барлық нұсқаларда алдыңғы дөңгелектер жетекші болып табылады.

=== Жүріс бөлігі ===
Алдыңғы аспа — тәуелсіз, McPherson типті серіппелі тіректермен.  
Артқы аспа — жартылай тәуелсіз, серіппелі балка.  
Тежегіш жүйесі:  
Алдыңғы — дискілі  
Артқы — барабанды  
Кейбір нұсқаларда ABS жүйесі орнатылған.

=== Автокөліктің шанағы ===
ВАЗ-2172 — бес есікті хэтчбек. Шанақтың аэродинамикалық формасы жақсартылған, ал интерьері алдыңғы модельдерге қарағанда заманауи. Көлікте қауіпсіздік жастықтары (airbag), электр әйнектер және климаттық жүйе сияқты опциялар болуы мүмкін.

== Дереккөздер ==

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.lada.ru/cgi-bin/models.pl?model_id=6404734&amp;branch=tth ВАЗ-2172 на официальном сайте] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150721190646/http://www.lada.ru/cgi-bin/models.pl?model_id=6404734&amp;branch=tth |date=2015-07-21 }}

[[Санат:Хэтчбектер]]
[[Санат:ВАЗ автомобильдері]]</text>
      <sha1>71iycjx1fkzpq2rqodm75e685czzube</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575674</id>
      <parentid>3575668</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T18:47:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Автокөліктің жасалу тарихы */</comment>
      <origin>3575674</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5355" sha1="br3bhiux7mmzj17fkpzfzg3i7doqulx" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2017}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Автокөлік
| атауы          =ВАЗ-2172
| модель             = 
| фото               =VAZ-2172 LADA Priora Hatch 2.JPG
| өндіруші     = [[АвтоВАЗ]]
| басқа атауы         = 
| өндіріс жылдары  = 2008–2015
| зауыттар            = [[РосЛада]], [[ИжАвто|Иж]] ([[Тольятти]], [[Сызрань]], [[Ижевск]], [[Ресей]]) 
| платформа          = ВАЗ-2112
| класс              = Субкомпактный
| сегмент            = 
| шанақ типі         = 
| шанақ модификациялары = 
| компоновка        = 
| дөңгелек формуласы   =  4×2
| жетек             = 
| қозғалтқыш          = 
| берілістер қорабы               = 
| дөңгелек базасы     = 2424
| ұзындығы              = 4210
| ені             = 1680
| биіктігі            = 1420
| алдыңғы сорап     = 2492
| артқы сорап     = 1380
| клиренс            = 140
| салмағы              = 1088
| толық салмағы       = 1578
| жүккөтергіштігі   = 
| жанармай шығыны    = 
| бак көлемі         = 
| макс.жылдамдық     = 172-183 км/сағ
| екпін           = 
| аэродинамикалық кедергі коэффициенті = 
| ұқсас            = 
| байланысты модельдер          = 
| дизайнер           = 
| ортаққор        = VAZ-2172
| модификациялар        = 
| ұрпақ          = 
}}
'''ВАЗ-2172 ''' — [[Ресей]]дің автокөлігі. Ізашары [[ВАЗ-2112]], ізбасары [[Lada-Vesta]].

== Автокөліктің жасалу тарихы ==
Автокөлiктi дайындау [[2008 жыл]]ы басталды. Автокөлiктiң өндiрiсi [[2008 жыл]]ы басталды. Волжский автокөлік зауытында (АвтоВаз) [[2008 жыл]]дан [[2015 жыл]]ға дейін шығарылған. [[2015 жыл]]ы өндірістен алынып тасталды.

== Суреттері ==
[[Сурет:На улице Шабалина.JPG|233px|нобай|[[Ресей]]дің [[Мурманск]] қаласындағы Шабалин көшесіндегі ВАЗ 2172. (2012)]]

== Автокөліктің құрылғысы ==

=== Құрастырылуы ===
ВАЗ-2172 — алдыңғы жетекті, алдыңғы қозғалтқышты компоновкаға ие жеңіл автокөлік. Ол [[ВАЗ-2110]] платформасының негізінде жасалған және Lada Priora отбасының хэтчбек нұсқасы болып табылады. Кузовы толық металлдан жасалған, ал қауіпсіздік элементтері күшейтілген.

=== Қозғалтқыш ===
Автокөлікке негізінен 1,6 литрлік бензинді қозғалтқыштар орнатылады:
8 клапанды (ВАЗ-21114) — шамамен 81–90 а.к.
16 клапанды (ВАЗ-21126) — шамамен 98–106 а.к.

Қозғалтқыштар инжекторлық отын беру жүйесімен жабдықталған және экологиялық стандарттарға (Евро-3, Евро-4) сәйкес келеді.

=== Трансмиссиясы ===
ВАЗ-2172 механикалық 5 сатылы беріліс қорабымен жабдықталған. Кейбір нұсқаларында роботталған трансмиссия (АМТ) қолданылған. Барлық нұсқаларда алдыңғы дөңгелектер жетекші болып табылады.

=== Жүріс бөлігі ===
Алдыңғы аспа — тәуелсіз, McPherson типті серіппелі тіректермен.  
Артқы аспа — жартылай тәуелсіз, серіппелі балка.  
Тежегіш жүйесі:  
Алдыңғы — дискілі  
Артқы — барабанды  
Кейбір нұсқаларда ABS жүйесі орнатылған.

=== Автокөліктің шанағы ===
ВАЗ-2172 — бес есікті хэтчбек. Шанақтың аэродинамикалық формасы жақсартылған, ал интерьері алдыңғы модельдерге қарағанда заманауи. Көлікте қауіпсіздік жастықтары (airbag), электр әйнектер және климаттық жүйе сияқты опциялар болуы мүмкін.

== Дереккөздер ==

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.lada.ru/cgi-bin/models.pl?model_id=6404734&amp;branch=tth ВАЗ-2172 на официальном сайте] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150721190646/http://www.lada.ru/cgi-bin/models.pl?model_id=6404734&amp;branch=tth |date=2015-07-21 }}

[[Санат:Хэтчбектер]]
[[Санат:ВАЗ автомобильдері]]</text>
      <sha1>br3bhiux7mmzj17fkpzfzg3i7doqulx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ВАЗ-2170</title>
    <ns>0</ns>
    <id>575006</id>
    <revision>
      <id>3575669</id>
      <parentid>2593629</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T18:44:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3575669</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2524" sha1="o0hdjgulud2wvobjmnjappdq8jqnljw" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2017}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Автокөлік
| атауы          =ВАЗ-2172
| модель             = 
| фото               = Lada 2170 Priora.jpg
| өндіруші     = [[АвтоВАЗ]]
| басқа атауы         = 
| өндіріс жылдары  = 2007 жылы басталды.
| зауыттар            = {{flagicon|RUS}} [[Тольятти]], 
| платформа          = ВАЗ-2110
| класс              = 	Малый III группы
| сегмент            = 
| шанақ типі         = 
| шанақ модификациялары = 
| компоновка        = 
| дөңгелек формуласы   =  4×2
| жетек             = 
| қозғалтқыш          = 
| берілістер қорабы               = 
| Ұзындығы: 4350 мм
| Ені: 1662 мм
| Биіктігі: 1,420 мм
| Клинерс: 165 мм
| Доңғалақ базасы: 2492 мм
| Артқы трек: 1380 мм
| Алдыңғы трек: 1410 мм
| Салмағы: 1160 кг
| Жалпы салмағы: 1670 кг
| жүккөтергіштігі   = 
| жанармай шығыны    = 
| бак көлемі         = 
| макс.жылдамдық     = 
| екпін           = 
| аэродинамикалық кедергі коэффициенті = 
| ұқсас            = ВАЗ-2110
| байланысты модельдер          = 
| дизайнер           = 
| ортаққор        = VAZ-2170
| модификациялар        = 
| ұрпақ          = ВАЗ-2171,ВАЗ-2172,ВАЗ-21728,ВАЗ-21708
}}
'''ВАЗ-2170 ''' — [[Ресей]]дің автокөлігі. Ізашары [[ВАЗ-2110]], ізбасары [[Lada Vesta]].


[[Сурет:Priora int.JPG|thumb|220px|Басқару тақтасы]]
== Автокөліктің жасалу тарихы ==
Автокөлiктiң өндiрiсi 2007 жылда басталды.Өндірісі әлі жалғасып жатыр .

== Автокөліктің құрылғысы ==
=== Құрастырылуы ===

=== Қозғалтқыш ===

=== Трансмиссиясы ===

=== Жүріс бөлігі ===

=== Автокөліктің шанағы ===

=== Техникалық сипаттама ===

== Дереккөздер ==

[[Санат:Седандар]]
[[Санат:ВАЗ автомобильдері]]</text>
      <sha1>o0hdjgulud2wvobjmnjappdq8jqnljw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Викингтер (телехикая)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>579194</id>
    <revision>
      <id>3575836</id>
      <parentid>3543145</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T02:57:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3575836</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5713" sha1="1cfhc93pqrkr3ie65arcnzimpxoitr7" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2017}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

{{Телесериал
 | Қазақша атауы = Викингтер
 | Шынайы атауы = Vikings
 | суреті = Vikings-logo.png
 | тақырыбы = 
 | сурет ені = 
 | жанры = Тарихи драма&lt;ref&gt;[https://www.film.ru/movies/vikingi-1]&lt;/ref&gt;
 | формат = 
 | авторы = 
 | желісі = 
 | өндіріс = 
 | рөлдерде = Трэвис Фиммел
Кэтрин Винник
Клайв Стэнден
Джессалин Гилсиг
Густаф Скарсгорд
Джордж Благден
Гэбриэл Бирн
Александр Людвиг
Алисса Сазерленд
Донал Лог
Бен Робсон
Кевин Дюранд
Лотер Блюто
Лайнас Роуч
Джон Кавана
Петер Францен
Яспер Пяаккёнен
Алекс Хог
Марко Илсо
Дэвид Линдстрём
Джордан Патрик Смит
 | баяндаушы = 
 | бет басы = 
 | композиторы = Тревор Моррис
 | мемлекет = {{IRL}}
{{CAN}}
 | тілі = ағылшын
 | маусымдар = 
 | сериялар саны = 
 | сериялардың тізімі = 
 | атқарушы продюсері = Майкл Хёрст
Джон Уэбер
Джеймс Флинн
Шерри Марш
Алан Гасмер
Шейла Хокин
Морган О’Салливан
 | продюсері = Стив Уайкфилд
Кит Томпсон
Элиза Меллор
 | режиссёрі = Йохан Ренк
Ciaran Donnelly
Кен Джиротти
Джефф Вулнаф
Кари Скогланд
Келли Макин
Хелен Шейвер
Daniel Grou
 | операторы = Джон С. Бартли
 | сценарист = Майкл Хёрст
 | түсірілім орны = 
 | ұзақтығы = 45 минут
 | студия = MGM Television
 | статусы = 
 | телеарна = History
 | бейне форматы = 16:9
 | дыбыс форматы = 
 | көрсете бастады = 3 наурыз 2013
 | соңғы рет көрсетілді = 
 | алдыңғы = 
 | келесі = 
 | байланысы бар шоу = 
 | imdb_id = 
 | tv_com_id = 
 | сайт = 
}}
'''«Викингтер»''' (ағыл. Vikings)—Майкл Херстың арнайы History&lt;ref&gt;[http://www.irishfilmboard.ie/irish_film_industry/news/VIKINGS_Tops_The_Ratings_With_83_Million_Viewers/2149] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130328133730/http://www.irishfilmboard.ie/irish_film_industry/news/VIKINGS_Tops_The_Ratings_With_83_Million_Viewers/2149 |date=2013-03-28 }}&lt;/ref&gt; телеарнасы үшін дайындаған канада-ирландиялық тарихи драма. Тұсаукесері 2013 жылдың 3 наурызына&lt;ref&gt;[http://www.history.com/shows/vikings]&lt;/ref&gt; сәйкес келді.

Алғашқы тек бір ғана маусым болады деп жоспарланған. Бірақ кейін көрермендердің қолдауымен екінші маусым түсіріле бастады. Әр бөліммен танымалдылығы да артып келеді. Соған орай бесінші, тіпті алтыншы маусымдар жоспарлануда.

== Сюжеті ==

Фильмнің сюжеті тікелей тарихқа қатысты емес, скандинавиялық дастандар мен викингтердің Британия мен Франктердің жерлеріне шапқыншылықтары туралы. Басты кейіпкер викингтердің аңыз көсемі Рагнар Лодброк болып саналады.

===== 1 маусым (2013) =====

793-жыл, Скандинавия. Каттегат шығанағындағы Каттегат қалашығы. Жас болса да соғысқұмар дандықтар тайпасының ярлы Рагнар ярл Харльдсонға шығысқа шабуды доғарып, теңіз асып әлі барып көрмеген Англияға бару туралы айтады. Рагнарды қандас бауыры батыр Ролло қолдайды. Ролло Рагнарды әйелі Лагертаға сырттай ғашық болады. Дарынды ұста Флокидің көмегімен олар жылдам кеме жасап ярлдың рұқсатынсыз Англияға аттанады.

Толқындар жауынгерлерді Британия Нортумбрия атты жерінің жағалауына әкеледі. Онда викингтер жергілікті шіркейлерді тонайды. Жорықтан кейін Рагнар өзімен бірге тұтқынға түскен оқымысты монахты ала кетеді.

Ярл Харльдсонмен Рагнардың арасындағы араздық арта түсті және ол ярлдың өлімімен аяқталды. Осылайша Рагнар Лодброк жаңа ярл атанып өзіне көп қолдау тапты. Кейін викингтер Англияға шапқыншылықтарын жалғастырды.

== Дереккөздер ==

{{Дереккөздер|2}}

==Сілтемелер==
*[http://vikingi-online.com/ Сериал сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170425070751/http://vikingi-online.com/ |date=2017-04-25 }}</text>
      <sha1>1cfhc93pqrkr3ie65arcnzimpxoitr7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Иво Иличевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>580379</id>
    <revision>
      <id>3575872</id>
      <parentid>2897102</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T05:25:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <origin>3575872</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2268" sha1="q7qb3g5x94cvz0bxk59m9fn2kwgj3bk" xml:space="preserve">{{Футболшы
| есімі=Иво Иличевич 
|туған күні =14.11.1986 
|туған жері ={{туғанжері|Ашаффенбург (аудан){{!}}Ашаффенбург|Ашаффенбургте}}, [[Германия]]
|азаматтығы ={{байрақ|Хорватия}} 
|бойы = 174
| салмағы=63 
| розиция= жартыллай қорғаушы
}}

'''Иво Иличевич''' ({{lang-hr|Ivo Iličević}}; [[14 қараша]] [[1986 жыл]], [[Ашаффенбург (аудан)|Ашаффенбург]], [[Германия|ГФР]]) — хорват [[футбол]]шысы, жартылай қорғаушы.

== Мансебы ==

=== Клубтық ===
[[Футболдан Германия чемпионаты|Германия]], [[Футболдан Ресей чемпионаты|Ресей]], [[Қазақстан Премьер Лигасы|Қазақстан]] клубтарында ойнады. 

2017 жылы қаңтарда &quot;[[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]]&quot; клубымен келісім шарт жасасты. 2018 жылдың соңына дейін ойнап, екі рет Қазақстан кубогының иегері атанды. Осы аралықта 37 рет Қазақстан чемпионатында алаңға шықты.

2019 жылы қаңтарда &quot;[[Нюрнберг (футбол клубы)|Нюрнбергке]]&quot; ауысты.

== Жетістіктері ==

* Қазақстан чемпионатының қола жүлдегері (2): 2017, 2018.
* Қазақстан кубогы (2): 2017, 2018

== Сілтемелер ==
{{Сыртқы сілтемелер}}
[[Санат:Хорватия футболшылары]]
[[Санат:Хорватия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]]
[[Санат:Бохум ФК ойыншылары]]
[[Санат:Гройтер ФК ойыншылары]]
[[Санат:Кайзерслаутерн ФК ойыншылары]]
[[Санат:Гамбург ФК ойыншылары]]
[[Санат:Анжи ФК ойыншылары]]
[[Санат:Қайрат ФК ойыншылары]]
[[Санат:Нюрнберг ФК ойыншылары]]</text>
      <sha1>q7qb3g5x94cvz0bxk59m9fn2kwgj3bk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уве Зеелер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>601938</id>
    <revision>
      <id>3575881</id>
      <parentid>3095224</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T05:32:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <origin>3575881</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5512" sha1="rbbux91nu4yqexzcxyr83g9p4anz8gw" xml:space="preserve">{{Футболшы
 |есімі = Уве Зеелер
 |сурет = Uwe Seeler 1966 (cropped).jpg
 |лақап аты = ''Біздің Уве'' ({{lang-de|Unser Uwe}})
 |туған күні = 05.11.1936
 |туған жері = {{туғанжері|Гамбург|Гамбургте}}, [[Үшінші рейх]]
 |қайтыс болған күні = 21.07.2022
 |қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Нордерштедт|Нордерштедтте}}, [[Германия]]
 |азаматтығы = {{байрақ|Германия}} 
 |бойы = 168 см
 |позиция = [[шабуылшы]]
 |қазіргі клуб = ''мансабын аяқтады''
 |жастар клубы = {{футбол карьерасы|1944—1953|{{ту|Германия}} [[Гамбург (футбол клубы)|Гамбург]]|}}
 |клубтары = {{футбол карьерасы
|1953—1972|{{ту|Германия}} [[Гамбург (футбол клубы)|Гамбург]]|519 (444)
|1978|{{ту|Ирландия}} [[Корк Селтик]]|1 (2)
|1953—1978|'''Барлығы'''|'''520 (446)'''}}
 |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы
|1953—1954|{{ту|Германия}} ГФР U18|10 (15)
|1954—1970|{{ту|Германия}} [[Германия Ұлттық футбол құрамасы|ГФР]]|72 (43)
|1958|{{ту|Германия}} ГФР U23|1 (0)
||{{ту|Германия}} ГФР (B)|3 (0)}}
}}
'''Уве Зеелер''' ({{lang-de|Uwe Seeler}}; [[5 қараша]] [[1936 жыл|1936]], [[Гамбург]], [[Үшінші рейх]] – [[21 шілде]] [[2022 жыл|2022]], [[Нордерштедт]]) — [[Германия|неміс]] футболшысы, мансабының басым бөлігін «[[Гамбург (футбол клубы)|Гамбург]]&lt;nowiki/&gt;» командасында өткізген. [[Германия Ұлттық футбол құрамасы|ГФР құрамасының]] капитаны.

==Мансабы==
Әкесі Эрвин Зеелер де футболшы болған, Гамбург футбол құрамасында ойнап, 1933 жылы [[Вена]]да өткен жұмысшылар Олимпиадасының үздік мергені атанған. Уве Зеелердің өзі де бүкіл мансабын &quot;Гамбург&quot; футбол клубында өткізген. Футболшының дебюті 1953 жылғы 5 тамыз күні &quot;Геттингенге&quot; қарсы өтті. Өзінің үздік матчы ретінде 1963 жылғы ГФР кубогының финалын жиі еске алады, ол &quot;[[Боруссия Дортмунд]]&quot; командасының қақпасына жауапсыз үш доп соққан-ды. Бұдан бөлек 1960 жылы ГФР чемпионы атанған. Команда сапында 19 жыл бойы тер төгіп, 1972 жылы қоштасу матчын өткізеді, мұнда Еуропа құрамасы мен &quot;Гамбург&quot; өзара кездеседі. 1978 жылы өзі серіктес болған &quot;Адидас&quot; фирмасының өтінішімен [[Ирландия]]ның &quot;Корк Сити&quot; сапында бір ресми ойын өткізеді де, екі доп соғады. Бірақ &quot;Корк Сити&quot; 2:6 есебімен &quot;Шемроктан&quot; ұтылып қалды.

[[Германия Ұлттық футбол құрамасы|ГФР құрамасы]] сапында 1954 жылы 16 қазан күні тұңғыш рет алаңға шықты. Бұл ойында Уве нәтижелі пас шығарды, бірақ құрама [[Франция Ұлттық футбол құрамасы|француздардан]] 1:3 есебімен ұтылып қалды. Зеелер төрт бірдей әлем чемпионатында (1958, 1962, 1966, 1970) гол соғып, Пелемен бірге өзіндік рекорд жаңартты&lt;ref&gt;Статистика Зеелера в сборной ГФР на RSSSF [http://www.rsssf.com/miscellaneous/seeler-intlg.html].&lt;/ref&gt;. [[Футболдан 1970 жылғы әлем біріншілігі|1970 жылы]] соңғы голын ширек финалда [[Англия Ұлттық футбол құрамасы|Англияның]] қақпасына соқты да, турнир біткен соң құрамамен қош айтысты.

1995 жылы біраз уақыт &quot;Гамбург&quot; командасының президенті қызметін атқарады.

==Жетістіктері==
*ГФР чемпионы: 1960
*ГФР кубогы: 1963
*Әлем чемпионатының күміс жүлдегері: 1966
*Әлем чемпионатының қола жүлдегері: 1970
*ГФР-дің үздік футболшысы: 1960, 1964, 1970.
*ФИФА 100 тізіміне енген

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

==Сілтемелер==
* [http://bundesliga.net.ru/blog/2007-08-04-226 Зеелер туралы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090301235927/http://bundesliga.net.ru/blog/2007-08-04-226 |date=2009-03-01 }}

[[Санат:Германия футболшылары]]
[[Санат:Гамбург ФК ойыншылары]]
[[Санат:Германия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]]</text>
      <sha1>rbbux91nu4yqexzcxyr83g9p4anz8gw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мартиника Ұлттық футбол құрамасы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>603937</id>
    <revision>
      <id>3575887</id>
      <parentid>2903107</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T05:42:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Оразбаева Жанна</username>
        <id>179344</id>
      </contributor>
      <origin>3575887</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3139" sha1="dr7ta1cb218hejei0oz3f4wbkwcrnu0" xml:space="preserve">{{Ұлттық футбол құрама командасы |
  Name               = Мартиника |
  Badge              = Fed martinique.svg|200px |
  Nickname           =  |
  Association        = [[Мартиника футбол лигасы]] |
  Coach              = {{Flagicon|Мартиника}} Жан-Марк Сиво |
  Most caps          = |
  Captain            = [[Себастьен Кретинуар]]|
  Confederation      = [[КОНКАКАФ]] |
  Top scorer         = [[Кевин Парсемен]] (30 гол)|

  pattern_la1=_blue_hoops|pattern_b1=|pattern_ra1=_blue_hoops|
  leftarm1=FFFFFF|body1=FFFFFF|rightarm1=FFFFFF|shorts1=FFFFFF|socks1=FFFFFF|
  pattern_la2=|pattern_b2=|pattern_ra2=|
  leftarm2=0000FF|body2=0000FF|rightarm2=0000FF|shorts2=0000FF|socks2=0000FF|

  First game         = [[Барбадос Ұлттық футбол құрамасы|Барбадос]] 3:2  Мартиника&lt;br&gt; ([[Мартиника]]; [[11 ақпан]] [[1931 жыл]]) |
  Largest win        = Мартиника 16:0 [[Британдық Вирджин аралдары Ұлттық футбол құрамасы|Брит. Вирджиндер]] &lt;br&gt;([[Мартиника]]; [[5 қыркүйек]] [[2012 жыл]])|
  Largest loss       = [[Мексика Ұлттық футбол құрамасы|Мексика]] 9:0 Мартиника&lt;br&gt;([[Мехико]], [[Мексика]]; [[11 шілде]], [[1993 жыл]])
}}

'''Мартиника Ұлттық футбол құрамасы''' — Халықаралық жарыстарда [[Мартиника|Мартиниканың]] намысын қорғайды. Басқарушы ұйым - Мартиника футбол лигасы. Бұл ұйым Француз футбол федерациясына бағынады. Сол себепті де құрама [[ФИФА|ФИФА-ға]] тіркелмеген, әлем чемпионаттарына қатыса алмайды. 

[[КОНКАКАФ Алтын Кубогы|КОНКАКАФ Алтын кубогына]] 4 рет (алғаш рет 1993) қатысқан. 2002 жылы ғана 1/4 финалға шықты. Қалған қатысуларында топтық турнирден өте алмады. Ал Кариб елдері кубогында 1993 жылы чемпион атанған, келесі жылы екінші орынға табан тіреді. 1992, 1996, 2000 жылдары үшінші орынға қол жеткізді.  
== Сілтемелер ==
* [http://liguefoot-martinique.fff.fr/cgi-bin/general/accueil.pl Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070128090138/http://liguefoot-martinique.fff.fr/cgi-bin/general/accueil.pl |date=2007-01-28 }}{{ref-fr}}
* [http://www.rsssf.com/tablesm/martin-intres.html Статистикасы]{{ref-en}}
{{Бастама}}
{{Суретсіз мақала}}{{Солтүстік Америка Ұлттық футбол құрама командалары құрамы}}
[[Санат:Мартиника Ұлттық футбол құрамасы]]

''Тағы қараңыз''</text>
      <sha1>dr7ta1cb218hejei0oz3f4wbkwcrnu0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575888</id>
      <parentid>3575887</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T05:43:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Оразбаева Жанна|Оразбаева Жанна]] ([[User talk:Оразбаева Жанна|т]]) өңдемелерінен [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>2903107</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3110" sha1="kehyribraibx85rh2sxhbal8bdlhyt5" xml:space="preserve">{{Ұлттық футбол құрама командасы |
  Name               = Мартиника |
  Badge              = Fed martinique.svg|200px |
  Nickname           =  |
  Association        = [[Мартиника футбол лигасы]] |
  Coach              = {{Flagicon|Мартиника}} Жан-Марк Сиво |
  Most caps          = |
  Captain            = [[Себастьен Кретинуар]]|
  Confederation      = [[КОНКАКАФ]] |
  Top scorer         = [[Кевин Парсемен]] (30 гол)|

  pattern_la1=_blue_hoops|pattern_b1=|pattern_ra1=_blue_hoops|
  leftarm1=FFFFFF|body1=FFFFFF|rightarm1=FFFFFF|shorts1=FFFFFF|socks1=FFFFFF|
  pattern_la2=|pattern_b2=|pattern_ra2=|
  leftarm2=0000FF|body2=0000FF|rightarm2=0000FF|shorts2=0000FF|socks2=0000FF|

  First game         = [[Барбадос Ұлттық футбол құрамасы|Барбадос]] 3:2  Мартиника&lt;br&gt; ([[Мартиника]]; [[11 ақпан]] [[1931 жыл]]) |
  Largest win        = Мартиника 16:0 [[Британдық Вирджин аралдары Ұлттық футбол құрамасы|Брит. Вирджиндер]] &lt;br&gt;([[Мартиника]]; [[5 қыркүйек]] [[2012 жыл]])|
  Largest loss       = [[Мексика Ұлттық футбол құрамасы|Мексика]] 9:0 Мартиника&lt;br&gt;([[Мехико]], [[Мексика]]; [[11 шілде]], [[1993 жыл]])
}}

'''Мартиника Ұлттық футбол құрамасы''' — Халықаралық жарыстарда [[Мартиника|Мартиниканың]] намысын қорғайды. Басқарушы ұйым - Мартиника футбол лигасы. Бұл ұйым Француз футбол федерациясына бағынады. Сол себепті де құрама [[ФИФА|ФИФА-ға]] тіркелмеген, әлем чемпионаттарына қатыса алмайды. 

[[КОНКАКАФ Алтын Кубогы|КОНКАКАФ Алтын кубогына]] 4 рет (алғаш рет 1993) қатысқан. 2002 жылы ғана 1/4 финалға шықты. Қалған қатысуларында топтық турнирден өте алмады. Ал Кариб елдері кубогында 1993 жылы чемпион атанған, келесі жылы екінші орынға табан тіреді. 1992, 1996, 2000 жылдары үшінші орынға қол жеткізді.  
== Сілтемелер ==
* [http://liguefoot-martinique.fff.fr/cgi-bin/general/accueil.pl Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070128090138/http://liguefoot-martinique.fff.fr/cgi-bin/general/accueil.pl |date=2007-01-28 }}{{ref-fr}}
* [http://www.rsssf.com/tablesm/martin-intres.html Статистикасы]{{ref-en}}
{{Бастама}}
{{Суретсіз мақала}}{{Солтүстік Америка Ұлттық футбол құрама командалары құрамы}}
[[Санат:Мартиника Ұлттық футбол құрамасы]]</text>
      <sha1>kehyribraibx85rh2sxhbal8bdlhyt5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Йенс Леманн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>607941</id>
    <revision>
      <id>3575868</id>
      <parentid>2916547</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T05:22:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <origin>3575868</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8391" sha1="8oan8xhodtss1iceftg6y4s15zjqv3l" xml:space="preserve">{{Футболшы
 |есімі                         = Йенс Леманн
 |сурет                = Jens Lehmann als Markenbotschafter Testimonial von SCHUNK cropped.jpg
 |туған күні               = 10.11.1969
 |туған жері              = Эссен, [[Солтүстік Рейн-Вестфалия]], [[Германия|ГФР]]
 |азаматтығы                 = {{flagicon|Германия|20px}}  [[Германия]]
 |бойы                        = 190
 |позиция                     = қақпашы
 |қазіргі клуб               = ''карьерасын аяқтады''
 |молодёжные клубы            = {{футбол карьерасы
|1975—1978|{{flagicon|Германия|20px}}  Хайзинген|
|1978—1987|{{flagicon|Германия|20px}}  Шварц-Вайс (Эссен)|
|1987—1988|{{flagicon|Германия|20px}}  [[Шальке 04]]|}}
 |клубтары                       = {{футбол карьерасы
|1989—1998|{{flagicon|Германия|20px}} [[Шальке 04]]|274 (-228/2)
|1998—1999|{{flagicon|Италия|20px}} [[Милан (футбол клубы)|Милан]]|5 (-4)
|1999—2003|{{flagicon|Германия|20px}} [[Боруссия Дортмунд]]|129 (-122)
|2003—2008|{{flagicon|Англия|20px}} [[Арсенал (футбол клубы, Лондон)|Арсенал (Лондон)]]|147 (-168)
|2008—2010|{{flagicon|Германия|20px}} [[Штутгарт (футбол клубы)|Штутгарт]]|65 (-128)
|2011|{{flagicon|Англия|20px}} [[Арсенал (футбол клубы, Лондон)|Арсенал (Лондон)]]|1 (-1)
|1989—2011|'''Барлығы'''|'''622 (-651/2)'''}}
 |ұлттық құрамы        = {{футбол карьерасы
|1995—2008|{{футбол|Германия}}|61 (-41)}}
}}
'''Йенс Леманн''' ({{lang-de|Jens Gerhard Lehmann}}; [[10 қараша]] [[1969 жыл|1969]], [[Эссен]], [[Солтүстік Рейн-Вестфалия]], [[Германия|ГФР]]) — германиялық футболшы, қақпашы. 

== Карьерасы ==

=== Клубтық ===
Карьерасын 1987 жылы &quot;[[Шальке 04|Шальке]]&quot; клубында бастады. 11 маусым бойы клубтың намысын қорғап, 1997 жылы УЕФА кубогын иеленді. 1998 жылғы әлем чемпионатынан соң &quot;[[Милан (футбол клубы)|Миланға]]&quot; өткенімен, алаңға тұрақты шыға алмай, 1999 жылдың басында &quot;[[Боруссия Дортмунд|Боруссияға]]&quot; өтті. Дортмудтық клуб сапында 2002 жылы Германия чемпионы атанды, еурокубоктердегі жоғары жетістігі 2002 жылғы УЕФА финалы болды. Финалда &quot;Боруссия&quot; &quot;[[Фейеноорд|Фейеноордтан]]&quot; ұтылып қалды.  

2003 жылы жазда &quot;[[Арсенал (футбол клубы, Лондон)|Арсеналдан]]&quot; Дэвид Симэн кетті де, орнына Леманн барды. Жаңа клубтағы алғашқы маусым ауырлау басталса да, соңында клуб бір рет те жеңілместен маусымды аяқтап Англия чемпионы атанды.  

2005/06 жылғы маусым Леман үшін табыстырақ болды. Чемпиондар Лигасында финалға дейін екі гол ғана жіберді. [[УЕФА Чемпиондар Лигасының финалы 2006|Финалдағы]] &quot;[[Барселона (футбол клубы)|Барселонамен]]&quot; ойынның 18-минутында Леманн алаңнан қуылды да, бір ойыншысы кем &quot;Арсенал&quot; 1:2 есебімен ұтылып қалды. Келесі маусымда Леманның осы турнирдегі гол жібермеген уақыты 853 минутқа жетіп, рекорд жасады&lt;ref&gt;http://www.sport-express.ru/newspaper/2006-09-15/5_1/&lt;/ref&gt;.  

2008 жылы жазда отанына оралып, &quot;[[Шальке 04|Шалькеге&quot;]] ауысты. Екі жыл өткен соң 2010 жылы жазда карьерасын аяқтайтынын мәлімдеді&lt;ref&gt;http://www.newsru.com/sport/09may2010/lemann.html&lt;/ref&gt;.  

2011 жылы көктемде  Қақпашысының бәрі жарақат алған &quot;Арсенал&quot; оны қайта шақырды&lt;ref&gt;http://www.arsenal.com/news/news-archive/lehmann-rejoins-arsenal-on-short-term-deal {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110701092937/http://www.arsenal.com/news/news-archive/lehmann-rejoins-arsenal-on-short-term-deal |date=2011-07-01 }}&lt;/ref&gt;. Леманн маусым біткенше &quot;Арсенал&quot; сапында өнер көрсетті. Сол жылы жазда карьерасын қайтадан біржола аяқтады. 

=== Ұлттық құрама ===
Леманн Германияның жастар және олимпиадалық құрамасында ойнады. Негізгі құрамаға 1995 жылы шақырылғанымен, ұзақ жылдар бойы [[Андреас Кепке]], [[Оливер Кан]] секілді қақпашылардың көлеңкесінде қалды. Тек 2006 жылы 36 жасында ғана ірі турнирге негізгі қақпашы ретінде барды. [[Футболдан 2006 жылғы әлем біріншілігі|2006 жылғы әлем чемпионатында]] Германия жартылай финалға дейін жетті. 1/4 финалда пенальтилер сериясында Леманн Аргентина құрамасының екі соққысын қайтарды.

[[Футболдан 2008 жылғы Еуропа біріншілігі|2008 жылғы Еуропа біріншілігінде]] Германия финалға дейін жетті. Леманн барлық ойында алаңға шықты. [[Футболдан 2008 жылғы Еуропа біріншілігі (финал)|Финалда]] құрама Испаниядан 0:1 есебімен ұтылды да, Леманн осы турнирден соң ұлттық құрамадағы карьерасын аяқтады.

== Жетістіктері ==

=== Командалық ===
«'''Шальке 04'''»

* УЕФА кубогы: 1997

'''«Боруссия» (Дортмунд)'''

* Германия чемпионы: 2002

'''«Арсенал» (Лондон)'''

* Англия чемпионы: 2004
* Англия кубогы: 2005
* Англия Суперкубогы: 2004

'''Германия құрамасы'''

* ӘЧ-2002 күміс жүлдегері
* Конфедерациялар кубогының күміс жүлдегері: 2005
* ӘЧ-2006 қола жүлдегері
* ЕУРО-2008 күміс жүлдегері

=== Жеке ===

* УЕФА сауалнамасы бойынша Еуропаның үздік қақпашысы: 1996, 2006

== Қатысқан тунирлері ==

* Әлем чемпионаттары: 1998, 2002, 2006
* Еуропа чемпионаттары: 2004, 2008
* Конфедерациялар кубогы: 1999, 2005
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
== Сілтемелер ==
* [http://www.arsenal.com/first-team/players/jens-lehmann Профилі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110318201503/http://www.arsenal.com/first-team/players/jens-lehmann |date=2011-03-18 }} {{ref-en}}
* [http://www.fussballdaten.de/spieler/lehmannjens/2010/ Статистикасы] {{ref-de}}

[[Санат:Германия футболшылары]]
[[Санат:Шальке 04 ФК ойыншылары]]
[[Санат:Милан ФК ойыншылары]]
[[Санат:Боруссия Дортмунд ФК ойыншылары]]
[[Санат:Арсенал Лондон ФК ойыншылары]]
[[Санат:Штутгарт ФК ойыншылары]]
[[Санат:Германия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]]</text>
      <sha1>8oan8xhodtss1iceftg6y4s15zjqv3l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Nurtenge</title>
    <ns>3</ns>
    <id>632851</id>
    <revision>
      <id>3575527</id>
      <parentid>3564519</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T14:30:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MediaWiki message delivery</username>
        <id>28897</id>
      </contributor>
      <comment>/* CEE Newsletter is out now! */ жаңа бөлім</comment>
      <origin>3575527</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5279" sha1="n01cev7wv4k848sy283h9each05n8nx" xml:space="preserve">{{archive box|
&lt;center&gt;
[[Қатысушы талқылауы:Nurtenge/Мұрағат/2020|2020]]&lt;br&gt;
[[Қатысушы талқылауы:Nurtenge/Мұрағат/2021|2021]]&lt;br&gt;
[[Қатысушы талқылауы:Nurtenge/Мұрағат/2022|2022]]&lt;br&gt;
[[Қатысушы талқылауы:Nurtenge/Мұрағат/2023|2023]]&lt;br&gt;
[[Қатысушы талқылауы:Nurtenge/Мұрағат/2024|2024]]&lt;br&gt;
[[Қатысушы талқылауы:Nurtenge/Мұрағат/2025|2025]]
&lt;inputbox&gt;
type=fulltext
prefix=Қатысушы талқылауы:Nurtenge/Мұрағат/
width=20
searchbuttonlabel=Мұрағаттан іздеу
&lt;/inputbox&gt;&lt;/center&gt;
}}
{{астынан}}
[[File:Slava Ukraini banner.jpg|center|500px|link=Украина жасасын!]]

&lt;!-- ЖАҢА ТАҚЫРЫПТЫ ЕҢ АСТЫНАН БАСТАҢЫЗ --&gt;

== Администраторды сайлау ==

Қайырлы түн! [[Уикипедия:Администраторларды сайлау‎|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 01:31, 2026 ж. қаңтардың 1 (+05)

== Сурет ==

Суретті жүктеп бергеңізге рахмет! Кинопоискке тіркелген адамдар ғана суретті jpeg форматында жүктей алатын сияқты ғой. Айтпақшы, бұрынғы суреттерді жоймаса да болар еді. Рахмет [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:31, 2026 ж. қаңтардың 2 (+05)

:Ескі нұсқалары жойылған жоқ, тек администраторлар ғана көре алатын қылып жасырып қойдым. Басқа уикилер еркін емес файлдың ескі нұсқаларын сүйтеді екен :) Керек болса қайтадан көрінетін қылып істесе болады -- [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 21:00, 2026 ж. қаңтардың 3 (+05)

== Администратор құқығынан айыру ==

Қайырлы күн! [[Уикипедия:Администратор құқығынан айыру|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 14:58, 2026 ж. ақпанның 23 (+05)

== Панорама бостандығы ==

Қайырлы кеш, 1886 жылғы мешіттің бейнесін рұқсат сұрамай салу ешқандай мәселеге әкелмейдіғой? Және егер мен ғимарат иесінің немесе директорының рұқсатымен файлды, сондай-ақ Creative Commons Attribution 4.0 International лицензиясына келісетінін көрсететін қолтаңба мен мөрді тіркесем, 70 жасқа толмаған ғимараттардың фотосуреттерін жариялай аламын ба, себебі сәулетшілер мен жобалау фирмасының атаулары оларға белгісіз және ғимараттың қасбетінің қарапайым фотосуретін жариялау қиын процесс. Шетелдік модераторлар менің жұмысымды жоя ма? [[Қатысушы:Almatoswiki|Almatoswiki]] ([[Қатысушы талқылауы:Almatoswiki|талқылау]]) 23:51, 2026 ж. наурыздың 14 (+05)

== CEE Newsletter is out now! ==

Dear all,

The first CEE Newsletter issue of 2026 is now live, and we are happy to share it with you.

The past few months have been anything but quiet across our region. From Wikimedia CEE Spring and the CEE Women Campaign, to cross-border collaborations, youth initiatives, and new ideas taking shape, there is a lot happening -- and this issue brings together many of those stories in one place.

You will find highlights from community activities, updates from the CEE Hub, international news, and a wide range of contributions from across the region. It is a good snapshot of what we have been working on together at the start of the year.

As always, thank you to everyone who contributed -- by writing, sharing updates, or supporting behind the scenes.

Take a moment to explore the issue and see what is going on across the region: https://meta.wikimedia.org/wiki/CEE/Newsletter/March_2026

As always, we have prepared a Russian version of the same issue: https://meta.wikimedia.org/wiki/CEE/Newsletter/March_2026/ru

Happy reading!

On behalf of the CEE Newsletter team,
Karo
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE&amp;oldid=30270755 тізімін пайдаланып User:KGruszczyk-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;</text>
      <sha1>n01cev7wv4k848sy283h9each05n8nx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нұрбек Шыңғысқазыұлы Көмеков</title>
    <ns>0</ns>
    <id>639941</id>
    <revision>
      <id>3575417</id>
      <parentid>3537554</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T12:09:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ақжарқын Шыңғысбаева</username>
        <id>179216</id>
      </contributor>
      <origin>3575417</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7092" sha1="m4x3c9znoguyy487c0kzicgm82c7ko9" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2020}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

'''Көмеков Нұрбек Шыңғысқазыұлы''' ( {{Lang-kk|Нұрбек Шыңғысқазыұлы Көмеков}}  , [[15 ақпан]] [[1988 жыл|1988 ж.]], [[Алматы]] )  қазақстандық әнші және продюсер. Нуртуан есімімен танымал.

{{Музыкант|Толық аты=Комеков, Нурбек Шингизказиевич|Туған күні=15 ақпан 1988 (32 жас)|Туған жері=Алма-ата, Қазақ ССР|Мемлекет=Қазақстан Республикасы|Мамандықтары=Әнші, продюсер|Белсенділік жылдары=2012 жылдан бастап|Жанры=Поп|Лақап аты=Nurtuan|Лейблы=De Qazo Records}}

=== Өмірбаяны ===
Нұрбек 1988 жылы 15 ақпанда Алматы қаласында дүниеге келген. Әкесі Шыңғыс Давлетбекұлы Көмеков қарулы күштерде қызмет еткен, ал анасы Айткүл Оғызбайқызы Біржанова [[Алматы-2|Алматы 2]] теміржол станциясының инженері болған.

Нұрбек &quot;Көкіл&quot; музыкалық колледжін бітірген. Ол сонымен қатар Қытай мен Англия институттарында маркетинг және менеджмент саласында білім алды. 2010 жылы ол музыкалық мансабын Нью-Йоркте құруға шешім қабылдады.

== Мансап ==
Нұрбек еңбек жолын 2012 жылы Нұртуан ( ''жарықтан туған'', қазақ сөздері - нұр және туған) деген сахналық есімнен бастаған.

2012 жылы Нью-Йоркте ол Nurtuan Records (2017 жылдан бастап De Qazo Records) атты жеке маркасын, содан кейін дыбыс жазушы компаниясын құрды.

2013 жылдың мамыр айында Нұрбектің «Маған мүмкіндік бер» атты дебюттік бейнебаяны жарыққа шықты, ал 2014 және 2016 жылдары осы әннің ремиксі де жарық көрді &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://neffworking.com/2014/06/06/world-premiere-nurtuan-give-me-a-chance-official-video/|title=World Premiere: Nurtuan – ”Give Me A Chance” (Official Video)|author=|date=2014-06-06|publisher=neffworking.com|accessdate=2018-09-05|lang=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180912131325/http://neffworking.com/2014/06/06/world-premiere-nurtuan-give-me-a-chance-official-video/|archivedate=2018-09-12|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.electrowow.net/2014/06/nurtuan-new-video-remix-debuts-online.html|title=Nurtuan’s New Video: Remix Debuts Online|author=Erick Ycaza|date=2014-06-21|publisher=electrowow.net|accessdate=2018-09-05|lang=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://boomboomchik.com/2014/07/remix-nurtuan-give-chance-djmental-blue-remix.html|title=Remix: Nurtuan – Give Me A Chance – (DJMental Blue Remix)|author=Jemex|date=2014-07-13|publisher=boomboomchik.com|accessdate=2018-09-05|lang=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://indiebandguru.com/give-me-a-chance-by-nurtuan-in-two-wildly-different-versions/|title=“Give Me A Chance” By Nurtuan in Two Wildly Different Versions|author=Keith Pro|date=2014-08-13|publisher=Indie Band Guru|accessdate=2018-09-05|lang=ru}}&lt;/ref&gt; .

2014 жылы ол Лос-Анджелеске көшті. Кейін ол Nurkom Promotions компаниясын және визуалды эффекттер мен  анимация Nurkom Pictures студиясын құрды.

2015 жылы Нұрбектің жаңа «Мен ұнататын жол» мюзиклі көрермендер мен сыншылардың оң пікірлерін алды &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bnews.kz/ru/news/pevets_iz_almati_snyal_klip_v_gollivude_i_pokoryaet_you_tube|title=Певец из Алматы снял клип в Голливуде и покоряет You Tube|author=Алима Аринова|date=2017-10-05|publisher=BNews.kz|accessdate=2018-09-05|lang=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://vintagemediagroup.com/nurtuan-feat-elan-noelle-i-like-the-way/|title=Nurtuan Feat. Elan Noelle – I Like The Way|author=|date=2016-07-10|publisher=vintagemediagroup.com|accessdate=2018-09-05|lang=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://imoveilive.com/music-i-like-the-way-by-nurtuan/|title=Music: I Like The Way by Nurtuan|author=|date=2016-08-01|publisher=imoveilive.com|accessdate=2018-09-05|lang=ru}}{{Недоступная ссылка|date=Сентябрь 2019|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt; .

2016 жылы Нұрбек өзінің алғашқы «Алтын адам - дала мұрасы» атты комикстерін шығарды, онда қазақ халқының тарихи тәлімгерінің «Алтын адам» хикаясы көрсетілген &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://aikyn.kz/2017/12/09/35875.html|title=Нұрбек КӨМЕКОВ: Қазақты таныту – мұратым|author=Ақбота ИСЛӘМБЕК|date=2017-12-09|publisher=aikyn.kz|accessdate=2018-09-05|lang=kz|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180912131415/https://aikyn.kz/2017/12/09/35875.html|archivedate=2018-09-12|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.soyuz.ru/literature/1139874|title=Золотой человек – Наследие степей|author=|date=|publisher=soyuz.ru|accessdate=2018-09-05|lang=kz}}&lt;/ref&gt; .

2017 жылы ол коммерциялық фильмдер, музыкалық бейнелер және теледидарлық жобаларға мамандандырылған «NurKom Production» кинокомпаниясын құрды.

== Дискография ==

==== Синглдері ====

* 2012 - Менің болғым келеді
* 2013 - Маған мүмкіндік бер
* 2015 - Маған ұнаған жол (feat. Елан Ноэлль)

== Пайдаланылған әдебиет ==
http://nurtuan.com {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200807131033/http://nurtuan.com/ |date=2020-08-07 }} Нурбек Комековтың ресми сайты

[https://www.youtube.com/user/NurtuanVEVO Нурбектің YouTube арнасы]

== Ескертпелер ==
&lt;br /&gt;

[[Санат:1988 жылы туғандар]]
[[Санат:15 ақпанда туғандар]]
[[Санат:Қазақстан продюсерлері]]
[[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]]
[[Санат:Қазақстан әншілері]]
[[Санат:Алфавит бойынша әншілер]]
[[Санат:Алматыда туғандар]]
[[Санат:XXI ғасыр әншілері]]</text>
      <sha1>m4x3c9znoguyy487c0kzicgm82c7ko9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575419</id>
      <parentid>3575417</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T12:10:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ақжарқын Шыңғысбаева</username>
        <id>179216</id>
      </contributor>
      <origin>3575419</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7095" sha1="aiegx079zg5r3mn7kzc0ixwklign8qs" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2020}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

'''Көмеков Нұрбек Шыңғысқазыұлы''' ( {{Lang-kk|Нұрбек Шыңғысқазыұлы Көмеков}}  , [[15 ақпан]] [[1988 жыл|1988 ж.]], [[Алматы]] )  —қазақстандық әнші және продюсер. Нуртуан есімімен танымал.

{{Музыкант|Толық аты=Комеков, Нурбек Шингизказиевич|Туған күні=15 ақпан 1988 (32 жас)|Туған жері=Алма-ата, Қазақ ССР|Мемлекет=Қазақстан Республикасы|Мамандықтары=Әнші, продюсер|Белсенділік жылдары=2012 жылдан бастап|Жанры=Поп|Лақап аты=Nurtuan|Лейблы=De Qazo Records}}

=== Өмірбаяны ===
Нұрбек 1988 жылы 15 ақпанда Алматы қаласында дүниеге келген. Әкесі Шыңғыс Давлетбекұлы Көмеков қарулы күштерде қызмет еткен, ал анасы Айткүл Оғызбайқызы Біржанова [[Алматы-2|Алматы 2]] теміржол станциясының инженері болған.

Нұрбек &quot;Көкіл&quot; музыкалық колледжін бітірген. Ол сонымен қатар Қытай мен Англия институттарында маркетинг және менеджмент саласында білім алды. 2010 жылы ол музыкалық мансабын Нью-Йоркте құруға шешім қабылдады.

== Мансап ==
Нұрбек еңбек жолын 2012 жылы Нұртуан ( ''жарықтан туған'', қазақ сөздері - нұр және туған) деген сахналық есімнен бастаған.

2012 жылы Нью-Йоркте ол Nurtuan Records (2017 жылдан бастап De Qazo Records) атты жеке маркасын, содан кейін дыбыс жазушы компаниясын құрды.

2013 жылдың мамыр айында Нұрбектің «Маған мүмкіндік бер» атты дебюттік бейнебаяны жарыққа шықты, ал 2014 және 2016 жылдары осы әннің ремиксі де жарық көрді &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://neffworking.com/2014/06/06/world-premiere-nurtuan-give-me-a-chance-official-video/|title=World Premiere: Nurtuan – ”Give Me A Chance” (Official Video)|author=|date=2014-06-06|publisher=neffworking.com|accessdate=2018-09-05|lang=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180912131325/http://neffworking.com/2014/06/06/world-premiere-nurtuan-give-me-a-chance-official-video/|archivedate=2018-09-12|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.electrowow.net/2014/06/nurtuan-new-video-remix-debuts-online.html|title=Nurtuan’s New Video: Remix Debuts Online|author=Erick Ycaza|date=2014-06-21|publisher=electrowow.net|accessdate=2018-09-05|lang=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://boomboomchik.com/2014/07/remix-nurtuan-give-chance-djmental-blue-remix.html|title=Remix: Nurtuan – Give Me A Chance – (DJMental Blue Remix)|author=Jemex|date=2014-07-13|publisher=boomboomchik.com|accessdate=2018-09-05|lang=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://indiebandguru.com/give-me-a-chance-by-nurtuan-in-two-wildly-different-versions/|title=“Give Me A Chance” By Nurtuan in Two Wildly Different Versions|author=Keith Pro|date=2014-08-13|publisher=Indie Band Guru|accessdate=2018-09-05|lang=ru}}&lt;/ref&gt; .

2014 жылы ол Лос-Анджелеске көшті. Кейін ол Nurkom Promotions компаниясын және визуалды эффекттер мен  анимация Nurkom Pictures студиясын құрды.

2015 жылы Нұрбектің жаңа «Мен ұнататын жол» мюзиклі көрермендер мен сыншылардың оң пікірлерін алды &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bnews.kz/ru/news/pevets_iz_almati_snyal_klip_v_gollivude_i_pokoryaet_you_tube|title=Певец из Алматы снял клип в Голливуде и покоряет You Tube|author=Алима Аринова|date=2017-10-05|publisher=BNews.kz|accessdate=2018-09-05|lang=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://vintagemediagroup.com/nurtuan-feat-elan-noelle-i-like-the-way/|title=Nurtuan Feat. Elan Noelle – I Like The Way|author=|date=2016-07-10|publisher=vintagemediagroup.com|accessdate=2018-09-05|lang=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://imoveilive.com/music-i-like-the-way-by-nurtuan/|title=Music: I Like The Way by Nurtuan|author=|date=2016-08-01|publisher=imoveilive.com|accessdate=2018-09-05|lang=ru}}{{Недоступная ссылка|date=Сентябрь 2019|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt; .

2016 жылы Нұрбек өзінің алғашқы «Алтын адам - дала мұрасы» атты комикстерін шығарды, онда қазақ халқының тарихи тәлімгерінің «Алтын адам» хикаясы көрсетілген &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://aikyn.kz/2017/12/09/35875.html|title=Нұрбек КӨМЕКОВ: Қазақты таныту – мұратым|author=Ақбота ИСЛӘМБЕК|date=2017-12-09|publisher=aikyn.kz|accessdate=2018-09-05|lang=kz|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180912131415/https://aikyn.kz/2017/12/09/35875.html|archivedate=2018-09-12|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.soyuz.ru/literature/1139874|title=Золотой человек – Наследие степей|author=|date=|publisher=soyuz.ru|accessdate=2018-09-05|lang=kz}}&lt;/ref&gt; .

2017 жылы ол коммерциялық фильмдер, музыкалық бейнелер және теледидарлық жобаларға мамандандырылған «NurKom Production» кинокомпаниясын құрды.

== Дискография ==

==== Синглдері ====

* 2012 - Менің болғым келеді
* 2013 - Маған мүмкіндік бер
* 2015 - Маған ұнаған жол (feat. Елан Ноэлль)

== Пайдаланылған әдебиет ==
http://nurtuan.com {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200807131033/http://nurtuan.com/ |date=2020-08-07 }} Нурбек Комековтың ресми сайты

[https://www.youtube.com/user/NurtuanVEVO Нурбектің YouTube арнасы]

== Ескертпелер ==
&lt;br /&gt;

[[Санат:1988 жылы туғандар]]
[[Санат:15 ақпанда туғандар]]
[[Санат:Қазақстан продюсерлері]]
[[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]]
[[Санат:Қазақстан әншілері]]
[[Санат:Алфавит бойынша әншілер]]
[[Санат:Алматыда туғандар]]
[[Санат:XXI ғасыр әншілері]]</text>
      <sha1>aiegx079zg5r3mn7kzc0ixwklign8qs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575420</id>
      <parentid>3575419</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T12:11:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3575420</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7090" sha1="8410kws2jjlowhnb8wpexixten2gof8" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2020}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Музыкант|Толық аты=Комеков, Нурбек Шингизказиевич|Туған күні=15 ақпан 1988 (32 жас)|Туған жері=Алма-ата, Қазақ ССР|Мемлекет=Қазақстан Республикасы|Мамандықтары=Әнші, продюсер|Белсенділік жылдары=2012 жылдан бастап|Жанры=Поп|Лақап аты=Nurtuan|Лейблы=De Qazo Records}}
'''Көмеков Нұрбек Шыңғысқазыұлы''' ( {{Lang-kk|Нұрбек Шыңғысқазыұлы Көмеков}}, [[15 ақпан]] [[1988 жыл|1988 ж.]], [[Алматы]]) — қазақстандық әнші және продюсер. Нуртуан есімімен танымал.

=== Өмірбаяны ===
Нұрбек 1988 жылы 15 ақпанда Алматы қаласында дүниеге келген. Әкесі Шыңғыс Давлетбекұлы Көмеков қарулы күштерде қызмет еткен, ал анасы Айткүл Оғызбайқызы Біржанова [[Алматы-2|Алматы 2]] теміржол станциясының инженері болған.

Нұрбек &quot;Көкіл&quot; музыкалық колледжін бітірген. Ол сонымен қатар Қытай мен Англия институттарында маркетинг және менеджмент саласында білім алды. 2010 жылы ол музыкалық мансабын Нью-Йоркте құруға шешім қабылдады.

== Мансап ==
Нұрбек еңбек жолын 2012 жылы Нұртуан ( ''жарықтан туған'', қазақ сөздері - нұр және туған) деген сахналық есімнен бастаған.

2012 жылы Нью-Йоркте ол Nurtuan Records (2017 жылдан бастап De Qazo Records) атты жеке маркасын, содан кейін дыбыс жазушы компаниясын құрды.

2013 жылдың мамыр айында Нұрбектің «Маған мүмкіндік бер» атты дебюттік бейнебаяны жарыққа шықты, ал 2014 және 2016 жылдары осы әннің ремиксі де жарық көрді &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://neffworking.com/2014/06/06/world-premiere-nurtuan-give-me-a-chance-official-video/|title=World Premiere: Nurtuan – ”Give Me A Chance” (Official Video)|author=|date=2014-06-06|publisher=neffworking.com|accessdate=2018-09-05|lang=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180912131325/http://neffworking.com/2014/06/06/world-premiere-nurtuan-give-me-a-chance-official-video/|archivedate=2018-09-12|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.electrowow.net/2014/06/nurtuan-new-video-remix-debuts-online.html|title=Nurtuan’s New Video: Remix Debuts Online|author=Erick Ycaza|date=2014-06-21|publisher=electrowow.net|accessdate=2018-09-05|lang=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://boomboomchik.com/2014/07/remix-nurtuan-give-chance-djmental-blue-remix.html|title=Remix: Nurtuan – Give Me A Chance – (DJMental Blue Remix)|author=Jemex|date=2014-07-13|publisher=boomboomchik.com|accessdate=2018-09-05|lang=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://indiebandguru.com/give-me-a-chance-by-nurtuan-in-two-wildly-different-versions/|title=“Give Me A Chance” By Nurtuan in Two Wildly Different Versions|author=Keith Pro|date=2014-08-13|publisher=Indie Band Guru|accessdate=2018-09-05|lang=ru}}&lt;/ref&gt; .

2014 жылы ол Лос-Анджелеске көшті. Кейін ол Nurkom Promotions компаниясын және визуалды эффекттер мен  анимация Nurkom Pictures студиясын құрды.

2015 жылы Нұрбектің жаңа «Мен ұнататын жол» мюзиклі көрермендер мен сыншылардың оң пікірлерін алды &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bnews.kz/ru/news/pevets_iz_almati_snyal_klip_v_gollivude_i_pokoryaet_you_tube|title=Певец из Алматы снял клип в Голливуде и покоряет You Tube|author=Алима Аринова|date=2017-10-05|publisher=BNews.kz|accessdate=2018-09-05|lang=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://vintagemediagroup.com/nurtuan-feat-elan-noelle-i-like-the-way/|title=Nurtuan Feat. Elan Noelle – I Like The Way|author=|date=2016-07-10|publisher=vintagemediagroup.com|accessdate=2018-09-05|lang=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://imoveilive.com/music-i-like-the-way-by-nurtuan/|title=Music: I Like The Way by Nurtuan|author=|date=2016-08-01|publisher=imoveilive.com|accessdate=2018-09-05|lang=ru}}{{Недоступная ссылка|date=Сентябрь 2019|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt; .

2016 жылы Нұрбек өзінің алғашқы «Алтын адам - дала мұрасы» атты комикстерін шығарды, онда қазақ халқының тарихи тәлімгерінің «Алтын адам» хикаясы көрсетілген &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://aikyn.kz/2017/12/09/35875.html|title=Нұрбек КӨМЕКОВ: Қазақты таныту – мұратым|author=Ақбота ИСЛӘМБЕК|date=2017-12-09|publisher=aikyn.kz|accessdate=2018-09-05|lang=kz|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180912131415/https://aikyn.kz/2017/12/09/35875.html|archivedate=2018-09-12|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.soyuz.ru/literature/1139874|title=Золотой человек – Наследие степей|author=|date=|publisher=soyuz.ru|accessdate=2018-09-05|lang=kz}}&lt;/ref&gt; .

2017 жылы ол коммерциялық фильмдер, музыкалық бейнелер және теледидарлық жобаларға мамандандырылған «NurKom Production» кинокомпаниясын құрды.

== Дискография ==

==== Синглдері ====

* 2012 - Менің болғым келеді
* 2013 - Маған мүмкіндік бер
* 2015 - Маған ұнаған жол (feat. Елан Ноэлль)

== Пайдаланылған әдебиет ==
http://nurtuan.com {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200807131033/http://nurtuan.com/ |date=2020-08-07 }} Нурбек Комековтың ресми сайты

[https://www.youtube.com/user/NurtuanVEVO Нурбектің YouTube арнасы]

== Ескертпелер ==
&lt;br /&gt;

[[Санат:1988 жылы туғандар]]
[[Санат:15 ақпанда туғандар]]
[[Санат:Қазақстан продюсерлері]]
[[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]]
[[Санат:Қазақстан әншілері]]
[[Санат:Алфавит бойынша әншілер]]
[[Санат:Алматыда туғандар]]
[[Санат:XXI ғасыр әншілері]]</text>
      <sha1>8410kws2jjlowhnb8wpexixten2gof8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Клуб 27</title>
    <ns>0</ns>
    <id>640026</id>
    <revision>
      <id>3575415</id>
      <parentid>3498675</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T12:06:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ақжарқын Шыңғысбаева</username>
        <id>179216</id>
      </contributor>
      <origin>3575415</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5446" sha1="msnzjsfftwyptej7n5uifzoj3x9ntix" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2020}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
 
'''Клуб 27''' — бұл тізім негізінен 27 жасында қайтыс болған танымал [[музыканттар]], [[суретшілер]] немесе [[актерлер]]. Осы жастағы музыканттардың өлімінің &quot;статистикалық өршуі&quot; туралы тұжырым бірнеше рет зерттеулермен терістелген болса да, ол атақты адамдардың өлімін құжаттайтын мәдени феномен болып қалады, олардың кейбіреулері өмір сүру үшін жоғары тәуекелмен ерекшеленеді. Атаулар жиі қосу үшін ұсынылады, бірақ клуб толығымен шартты, ресми мүшелік жоқ.
== Мәдени феномен ==
27 клубына 27 жасында қайтыс болған танымал музыканттар, суретшілер, актерлер мен спортшылар, көбінесе есірткі мен алкогольді теріс пайдалану немесе кісі өлтіру, өзін-өзі өлтіру немесе көлікпен байланысты жазатайым оқиғалар сияқты күш қолдану әрекеттері нәтижесінде кіреді. 1969 және 1971 жылдар арасында бірнеше 27 жастағы танымал музыканттардың өлімі өлім осы жаста көп таралған деген сенімге әкелді. Статистикалық зерттеулер осы жастағы музыканттардың өлімінің қандай да бір ерекше заңдылықтарын анықтай алмады, оны 25 және 32 жас аралығындағы аздаған ұлғаюмен салыстыра отырып, Ал BMJ 2011 жылғы зерттеуі оның орнына жас ересек музыканттардың қалған жас ересек тұрғындардың қалған бөлігіне қарағанда өлімнің жоғары деңгейі бар екенін атап өтті: &quot;Даңқ музыканттар арасында өлім қаупін арттыруы мүмкін, бірақ бұл тәуекел 27 жасымен шектелмейді&quot;.

&quot;Клуб&quot; бірнеше рет музыкалық журналдарда, журналдарда және күнделікті баспасөзде жазылған. Бұл идеяға бірнеше көрмелер, сондай-ақ романдар, фильмдер мен театрлық қойылымдар арналды. мұндай ерте өлімдердің себептері мен олардың ықтимал байланыстары туралы көптеген әртүрлі теориялар мен болжамдар бар. Кобейның биографы мен Хендрикс Чарльз Р. Кросс BMJ зерттеуінің жариялануына дейін төрт жыл бұрын жазды: &quot;27 жасында қайтыс болған музыканттар саны кез келген стандарттар бойынша шын мәнінде тамаша. Дегенмен адамдар үнемі кез келген жаста өледі, 27 жасында өлген музыканттар үшін статистикалық қалқымалығы бар.&quot;

== Тарихы ==
Барлығы 70-ші жылдарында басталды. Аз уақыт ішінде бірден [[рок субкультурасынын]]  үш маңызды тұлға қайтыс болды.[[Джими Хендрикс]], [[Дженис Джоплин]], [[Джим Моррисон]].Болашақта бұл 3 тұлға қоғамды феномен құруға итермелейді. Клубты құруға түрткі болған олардың өлімінің ең басты бөлшегі-олар 10 ай уақыт аралығында қайтыс болды . Бұл бірден қоғамның қызығушылығын тудырды. Бұдан әрі ақпарат рокерлер мен блюзмендер 27-де қайтыс болғаны туралы шықты, сондықтан бұл клубқа Брайан Джонс пен Роберт Джонсон жазылды. Соңғысынан, әдетте бұл тарихты бастайды. Бұған дейін бұнын барлығы жай ғана сәйкестік болды. Бірақ [[Курт Кобейн]] қайтыс болғаннан кейін &quot;27 клубының&quot; феномені қабылданды. Әрі қарай 27 клубына тек музыканттар ғана емес, актерлерді, танымал адамдар мен суретшілер де қоса бастады.

== Тағы қараңыз ==
* [[Блюз-рок]]

== Сілтемелер ==
*https://www.bmj.com/content/343/bmj.d7799
*https://jech.bmj.com/content/61/10/896#T2
*https://www.seattlepi.com/news/article/P-I-s-Writer-in-Residence-Charles-R-Cross-1229072.php

[[Санат:Музыка]]</text>
      <sha1>msnzjsfftwyptej7n5uifzoj3x9ntix</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Саяси қуғын-сүргін мұражайы (Алматы облысы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>640436</id>
    <revision>
      <id>3575421</id>
      <parentid>2968260</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T12:12:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ақжарқын Шыңғысбаева</username>
        <id>179216</id>
      </contributor>
      <origin>3575421</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2360" sha1="qcf1iqeaf6jwjxo54biugg9y1lw79xg" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2020}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

'''Саяси қуғын-сүргін мұражайы''' — 2018 жылдың желтоқсан айында [[Жаңалық ауылдық округі|Жаңалық ауылында]] '''&quot;Қазақстандағы саяси қуғын-сүргін құрбандары&quot;''' атты мұражайдың салтанатты ашылуы өтті. Мұражай [[Сталиндік режимнің шаруаларды қудалау саясаты|Сталиндік қуғын]] - сүргін жылдарында (1920-1950 жж.) жазықсыз зардап шеккендерді мәңгі есте сақтау үшін құрылды&lt;ref&gt;[https://www.akimat-talgar.gov.kz/news/show/id/1053 Талғар ауданының әкімдігі]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Сипаттамасы ==
Мұражай үш залдан тұрады. Бірінші залда 1916-1986 жылдар аралығындағы қуғын-сүргін тарихы туралы айтылады. Екінші залда саяси қудалауға ұшыраған 4 125 адамның аты жазылған тақта орнатылған. Осы залда қуғын-сүргін құрбандарының өмірбаяндық деректері туралы ақпарат берілген. Үшінші, қорытынды залға Алматы облысы полиция департаментінің мұрағаттарынан фотосуреттер мен мұрағаттық құжаттардың көшірмелері қойылды. Сондай-ақ мұражайда 19 – шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басындағы қазақ зиялыларының аты жазылған тақта орнатылған. Мұражай алаңы 635 шаршы метрді құрайды&lt;ref&gt;[http://ru.egemen.kz/article/193961-v-sele-zhanalyk-otkroetsya-muzey-posvyaschennyy-dgertvam-politicheskikh-repressi Егемен Қазақстан]&lt;/ref&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан мұражайлары]]</text>
      <sha1>qcf1iqeaf6jwjxo54biugg9y1lw79xg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Коморлар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>640959</id>
    <revision>
      <id>3575401</id>
      <parentid>3206055</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T12:00:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3575401</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6862" sha1="7d6la61qo97jaio83uahlo96xz1nc06" xml:space="preserve">{{Мемлекет
 |Қазақша атауы          = Комор аралдары одағы
 |Шынайы атауы           = [[Комор тілі|ком.]] ''Udzima wa Komori''&lt;br&gt;{{lang-fr|Union des Comores}}&lt;br&gt;{{lang-ar|الاتحاد القمري}}&lt;br&gt;al-Ittiḥād al-Qumurī
 |Септік                 = Комор
 |Елтаңба                = Coat of arms of Comoros.svg
 |Байрақ                 = Flag of the Comoros.svg 
 |Ұраны                  = {{lang-fr|Unité Solidarité Développement}}»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.beit-salam.km/article.php3?id_article=34 |title=La Constitution comorienne |accessdate=2015-10-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080503003151/http://www.beit-salam.km/article.php3?id_article=34 |archivedate=2008-05-03 |deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;«Бірлік, Ынтымақтастық, Даму 
 |Әнұранның аты          = Umodja wa Masiwa
 |Аудио                  = National_Anthem_of_Comoros_by_US_Navy_Band.ogg
 |lat_dir = S|lat_deg = 12|lat_min = 11|lat_sec = 0
 |lon_dir = E|lon_deg = 44|lon_min = 14|lon_sec = 0
  |region                = KM
  |CoordScale            =
 |Картада                = Location Comoros AU Africa.svg
  |карта тақырыбы        =
 |Картада2               = 
 |Үкімет түрі            = [[Федеративті мемлекет|Федеративті]] [[президенттік республика]]&lt;ref name=&quot;atlas&quot;&gt;{{кітап|авторы=|бөлімі=|бөлім сілтемесі=|тақырыбы=Атлас мира: Максимально подробная информация|шынайы атауы=|сілтеме=|уикитека=|жауапты=Руководители проекта: А. Н. Бушнев, А. П. Притворов|басылым=|орны=Москва|баспасы=АСТ|жыл=2017|томы=|беттері=73|барлық беті=96|сериясы=|isbn=978-5-17-10261-4|тиражы=}}&lt;/ref&gt;  
 |Құрылды                =
 |Тәуелсіздік күні       = [[6 шілде]] 1975
 |Тәуелсіздігін алды     = Франциядан
 |Тілі                   = [[комор тілі|комор]], [[Француз тілі|француз]], [[Араб тілі|араб]]
 |Мемлекеттік діні       = [[Сунниттер|Сунни]] [[ислам]]
 |Астанасы               = [[Морони]]
 |Ірі қалалары           = Морони
&lt;!-- |Ірі қаласы         = --&gt;
 |Басшы қызметі          = [[Комор президенті|Президент]]
 |Басшылары              = [[Азали Ассумани]]
 |Жер аумағы             = 1 659
 |Жер аумағы бойынша орны = 171-ші
 |Судың үлесі            = аз
 |Этнохороним            = 
  |Жұрты                 = 850,688
  |Халық саны бойынша орны  = 160-шы
  |Сарап жылы           = 2018
  |Санақ бойынша халық саны = 
  |Санақ жылы           = 
  |Халық тығыздығы      = 457
  |Тығыздық бойынша орны   = 27-ші
 |ЖІӨ                   =
 |ЖІӨ сараптаған жылы   = 
 |ЖІӨ бойынша орны         = 
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ      = 
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша орны  = 
 |ЖІӨ (АҚТ)             = 2373 млрд
 |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы  = 2019
 |ЖІӨ (АҚТ) орны        = 177-ші
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ)       = 2789
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны  = 161-ші
 |ЖІӨ (номинал)         = 1184 млрд
 |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы         = 2019
 |ЖІӨ (номинал) бойынша орны            = 177-ші
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал)   = 1391
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны  = 168-ші
 |АДИ                    = {{өсім}} 0,503
 |АДИ жылдық есебі       = 2018
 |АДИ бойынша орны       = 165-ші
 |АДИ деңгейі            = &lt;span style=&quot;color:#090;&quot;&gt;төмен&lt;/span&gt;
 |Әуе компаниясы         = 
 |Валютасы               = [[коморлық франк]] ([[ISO 4217|KMF]])
 |Интернет үйшігі        = [[.km]]
&lt;!-- |Интернет үйшіктері = --&gt;
 |ISO                    = KM
 |Телефон коды           = 269 
 |Уақыт белдеуі          = +3
&lt;!-- |Уақыт белдеулері   = --&gt;
 |Түсініктемелер         = 
&lt;!-- |Тусыз және елтаңбасыз  =* --&gt;
&lt;!-- |Әнұрансыз              =* --&gt;
}}
'''Коморлар''' ({{lang-fr|Comores}}, {{lang-ar|جزر القمر}}), ресми атауы – '''Комор аралдары одағы'''&lt;ref&gt;Атлас мира. ред. Поздняк Г. В.; Омск: Роскартография, ФГУП «ОКФ», 2007 ISBN 5-9523-0164-9&lt;/ref&gt; ({{lang-fr|Union des Comores}}, {{lang-ar|الاتحاد القمري}}, [[Комор тілі|ком.]] ''Udzima wa Komori''), кейде '''Комор аралдары''' атауы қолданылады (1978 жылға дейін — ''Комор мемлекеті'', {{lang-fr|État comorien}}, 2002 жылға дейін — ''Федералды Ислам Республикасы Комор Аралдары'', {{lang-fr|République fédérale islamique des Comores}}) — [[Шығыс Африка]]дағы тәуелсіз арал мемлекеті. [[Үнді мұхиты]]нда [[Мозамбик бұғазы]]ның солтүстігінде, [[Мадагаскар]]дың солтүстігі мен [[Мозамбик]]тің солтүстігінде арасында орналасқан. Астанасы - [[Морони]] қаласы.

Ресми тілі - [[комор тілі]] ([[суахили]] тіліне туыстас тіл), [[Француз тілі|француз]], [[Араб тілі|араб]]. Мемлекеттік дін - [[ислам]].

== Этимология ==

== География ==
=== Табиғаты ===

== Тарихы ==

== Мемлекеттік құрылыс ==

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Навигациялық блок
 |тақырып       = Коморлар
 |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}};
 |state         = collapsed
 |Африка елдері
 |Африка одағы
 |Араб мемлекеттері Лигасы
 |Франкофония
 |Ислам ынтымақтастық ұйымы
}}

[[Санат:Коморлар|*]]</text>
      <sha1>7d6la61qo97jaio83uahlo96xz1nc06</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575402</id>
      <parentid>3575401</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T12:00:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3575402</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6866" sha1="tckvki3npg8wn0lpgoi1rym9mp4m4hj" xml:space="preserve">{{Мемлекет
 |Қазақша атауы          = Комор аралдары одағы
 |Шынайы атауы           = [[Комор тілі|ком.]] ''Udzima wa Komori''&lt;br&gt;{{lang-fr|Union des Comores}}&lt;br&gt;{{lang-ar|الاتحاد القمري}}&lt;br&gt;al-Ittiḥād al-Qumurī
 |Септік                 = Комор
 |Елтаңба                = Coat of arms of Comoros.svg
 |Байрақ                 = Flag of the Comoros.svg 
 |Ұраны                  = {{lang-fr|Unité Solidarité Développement}}»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.beit-salam.km/article.php3?id_article=34 |title=La Constitution comorienne |accessdate=2015-10-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080503003151/http://www.beit-salam.km/article.php3?id_article=34 |archivedate=2008-05-03 |deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;«Бірлік, Ынтымақтастық, Даму 
 |Әнұранның аты          = Umodja wa Masiwa
 |Аудио                  = National_Anthem_of_Comoros_by_US_Navy_Band.ogg
 |lat_dir = S|lat_deg = 12|lat_min = 11|lat_sec = 0
 |lon_dir = E|lon_deg = 44|lon_min = 14|lon_sec = 0
  |region                = KM
  |CoordScale            =
 |Картада                = Location Comoros AU Africa.svg
  |карта тақырыбы        =
 |Картада2               = 
 |Үкімет түрі            = [[Федеративті мемлекет|Федеративті]] [[президенттік республика]]&lt;ref name=&quot;atlas&quot;&gt;{{кітап|авторы=|бөлімі=|бөлім сілтемесі=|тақырыбы=Атлас мира: Максимально подробная информация|шынайы атауы=|сілтеме=|уикитека=|жауапты=Руководители проекта: А. Н. Бушнев, А. П. Притворов|басылым=|орны=Москва|баспасы=АСТ|жыл=2017|томы=|беттері=73|барлық беті=96|сериясы=|isbn=978-5-17-10261-4|тиражы=}}&lt;/ref&gt;  
 |Құрылды                =
 |Тәуелсіздік күні       = [[6 шілде]] [[1975]]
 |Тәуелсіздігін алды     = Франциядан
 |Тілі                   = [[комор тілі|комор]], [[Француз тілі|француз]], [[Араб тілі|араб]]
 |Мемлекеттік діні       = [[Сунниттер|Сунни]] [[ислам]]
 |Астанасы               = [[Морони]]
 |Ірі қалалары           = Морони
&lt;!-- |Ірі қаласы         = --&gt;
 |Басшы қызметі          = [[Комор президенті|Президент]]
 |Басшылары              = [[Азали Ассумани]]
 |Жер аумағы             = 1 659
 |Жер аумағы бойынша орны = 171-ші
 |Судың үлесі            = аз
 |Этнохороним            = 
  |Жұрты                 = 850,688
  |Халық саны бойынша орны  = 160-шы
  |Сарап жылы           = 2018
  |Санақ бойынша халық саны = 
  |Санақ жылы           = 
  |Халық тығыздығы      = 457
  |Тығыздық бойынша орны   = 27-ші
 |ЖІӨ                   =
 |ЖІӨ сараптаған жылы   = 
 |ЖІӨ бойынша орны         = 
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ      = 
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша орны  = 
 |ЖІӨ (АҚТ)             = 2373 млрд
 |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы  = 2019
 |ЖІӨ (АҚТ) орны        = 177-ші
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ)       = 2789
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны  = 161-ші
 |ЖІӨ (номинал)         = 1184 млрд
 |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы         = 2019
 |ЖІӨ (номинал) бойынша орны            = 177-ші
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал)   = 1391
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны  = 168-ші
 |АДИ                    = {{өсім}} 0,503
 |АДИ жылдық есебі       = 2018
 |АДИ бойынша орны       = 165-ші
 |АДИ деңгейі            = &lt;span style=&quot;color:#090;&quot;&gt;төмен&lt;/span&gt;
 |Әуе компаниясы         = 
 |Валютасы               = [[коморлық франк]] ([[ISO 4217|KMF]])
 |Интернет үйшігі        = [[.km]]
&lt;!-- |Интернет үйшіктері = --&gt;
 |ISO                    = KM
 |Телефон коды           = 269 
 |Уақыт белдеуі          = +3
&lt;!-- |Уақыт белдеулері   = --&gt;
 |Түсініктемелер         = 
&lt;!-- |Тусыз және елтаңбасыз  =* --&gt;
&lt;!-- |Әнұрансыз              =* --&gt;
}}
'''Коморлар''' ({{lang-fr|Comores}}, {{lang-ar|جزر القمر}}), ресми атауы – '''Комор аралдары одағы'''&lt;ref&gt;Атлас мира. ред. Поздняк Г. В.; Омск: Роскартография, ФГУП «ОКФ», 2007 ISBN 5-9523-0164-9&lt;/ref&gt; ({{lang-fr|Union des Comores}}, {{lang-ar|الاتحاد القمري}}, [[Комор тілі|ком.]] ''Udzima wa Komori''), кейде '''Комор аралдары''' атауы қолданылады (1978 жылға дейін — ''Комор мемлекеті'', {{lang-fr|État comorien}}, 2002 жылға дейін — ''Федералды Ислам Республикасы Комор Аралдары'', {{lang-fr|République fédérale islamique des Comores}}) — [[Шығыс Африка]]дағы тәуелсіз арал мемлекеті. [[Үнді мұхиты]]нда [[Мозамбик бұғазы]]ның солтүстігінде, [[Мадагаскар]]дың солтүстігі мен [[Мозамбик]]тің солтүстігінде арасында орналасқан. Астанасы - [[Морони]] қаласы.

Ресми тілі - [[комор тілі]] ([[суахили]] тіліне туыстас тіл), [[Француз тілі|француз]], [[Араб тілі|араб]]. Мемлекеттік дін - [[ислам]].

== Этимология ==

== География ==
=== Табиғаты ===

== Тарихы ==

== Мемлекеттік құрылыс ==

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Навигациялық блок
 |тақырып       = Коморлар
 |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}};
 |state         = collapsed
 |Африка елдері
 |Африка одағы
 |Араб мемлекеттері Лигасы
 |Франкофония
 |Ислам ынтымақтастық ұйымы
}}

[[Санат:Коморлар|*]]</text>
      <sha1>tckvki3npg8wn0lpgoi1rym9mp4m4hj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575403</id>
      <parentid>3575402</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T12:00:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3575403</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6870" sha1="h4k27b69u23yw0hca89kumc611p8pob" xml:space="preserve">{{Мемлекет
 |Қазақша атауы          = Комор аралдары одағы
 |Шынайы атауы           = [[Комор тілі|ком.]] ''Udzima wa Komori''&lt;br&gt;{{lang-fr|Union des Comores}}&lt;br&gt;{{lang-ar|الاتحاد القمري}}&lt;br&gt;al-Ittiḥād al-Qumurī
 |Септік                 = Комор
 |Елтаңба                = Coat of arms of Comoros.svg
 |Байрақ                 = Flag of the Comoros.svg 
 |Ұраны                  = {{lang-fr|Unité Solidarité Développement}}»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.beit-salam.km/article.php3?id_article=34 |title=La Constitution comorienne |accessdate=2015-10-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080503003151/http://www.beit-salam.km/article.php3?id_article=34 |archivedate=2008-05-03 |deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;«Бірлік, Ынтымақтастық, Даму 
 |Әнұранның аты          = Umodja wa Masiwa
 |Аудио                  = National_Anthem_of_Comoros_by_US_Navy_Band.ogg
 |lat_dir = S|lat_deg = 12|lat_min = 11|lat_sec = 0
 |lon_dir = E|lon_deg = 44|lon_min = 14|lon_sec = 0
  |region                = KM
  |CoordScale            =
 |Картада                = Location Comoros AU Africa.svg
  |карта тақырыбы        =
 |Картада2               = 
 |Үкімет түрі            = [[Федеративті мемлекет|Федеративті]] [[президенттік республика]]&lt;ref name=&quot;atlas&quot;&gt;{{кітап|авторы=|бөлімі=|бөлім сілтемесі=|тақырыбы=Атлас мира: Максимально подробная информация|шынайы атауы=|сілтеме=|уикитека=|жауапты=Руководители проекта: А. Н. Бушнев, А. П. Притворов|басылым=|орны=Москва|баспасы=АСТ|жыл=2017|томы=|беттері=73|барлық беті=96|сериясы=|isbn=978-5-17-10261-4|тиражы=}}&lt;/ref&gt;  
 |Құрылды                =
 |Тәуелсіздік күні       = [[6 шілде]] [[1975]]
 |Тәуелсіздігін алды     = Франциядан
 |Тілі                   = [[комор тілі|комор]], [[Француз тілі|француз]], [[Араб тілі|араб]]
 |Мемлекеттік діні       = [[Сунниттер|Сунни]] [[ислам]]
 |Астанасы               = [[Морони]]
 |Ірі қалалары           = Морони
&lt;!-- |Ірі қаласы         = --&gt;
 |Басшы қызметі          = [[Комор президенті|Президент]]
 |Басшылары              = [[Азали Ассумани]]
 |Жер аумағы             = 1 659
 |Жер аумағы бойынша орны = 171-ші
 |Судың үлесі            = аз
 |Этнохороним            = 
  |Жұрты                 = 850,688
  |Халық саны бойынша орны  = 160-шы
  |Сарап жылы           = 2018
  |Санақ бойынша халық саны = 
  |Санақ жылы           = 
  |Халық тығыздығы      = 457
  |Тығыздық бойынша орны   = 27-ші
 |ЖІӨ                   =
 |ЖІӨ сараптаған жылы   = 
 |ЖІӨ бойынша орны         = 
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ      = 
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша орны  = 
 |ЖІӨ (АҚТ)             = 2373 млрд
 |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы  = 2019
 |ЖІӨ (АҚТ) орны        = 177-ші
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ)       = 2789
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны  = 161-ші
 |ЖІӨ (номинал)         = 1184 млрд
 |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы         = 2019
 |ЖІӨ (номинал) бойынша орны            = 177-ші
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал)   = 1391
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны  = 168-ші
 |АДИ                    = {{өсім}} 0,503
 |АДИ жылдық есебі       = 2018
 |АДИ бойынша орны       = 165-ші
 |АДИ деңгейі            = &lt;span style=&quot;color:#090;&quot;&gt;төмен&lt;/span&gt;
 |Әуе компаниясы         = 
 |Валютасы               = [[коморлық франк]] ([[ISO 4217|KMF]])
 |Интернет үйшігі        = [[.km]]
&lt;!-- |Интернет үйшіктері = --&gt;
 |ISO                    = KM
 |Телефон коды           = 269 
 |Уақыт белдеуі          = +3
&lt;!-- |Уақыт белдеулері   = --&gt;
 |Түсініктемелер         = 
&lt;!-- |Тусыз және елтаңбасыз  =* --&gt;
&lt;!-- |Әнұрансыз              =* --&gt;
}}
'''Коморлар''' ({{lang-fr|Comores}}, {{lang-ar|جزر القمر}}), ресми атауы – '''Комор аралдары одағы'''&lt;ref&gt;Атлас мира. ред. Поздняк Г. В.; Омск: Роскартография, ФГУП «ОКФ», 2007 ISBN 5-9523-0164-9&lt;/ref&gt; ({{lang-fr|Union des Comores}}, {{lang-ar|الاتحاد القمري}}, [[Комор тілі|ком.]] ''Udzima wa Komori''), кейде '''Комор аралдары''' атауы қолданылады (1978 жылға дейін — ''Комор мемлекеті'', {{lang-fr|État comorien}}, [[2002 жыл]]ға дейін — ''Федералды Ислам Республикасы Комор Аралдары'', {{lang-fr|République fédérale islamique des Comores}}) — [[Шығыс Африка]]дағы тәуелсіз арал мемлекеті. [[Үнді мұхиты]]нда [[Мозамбик бұғазы]]ның солтүстігінде, [[Мадагаскар]]дың солтүстігі мен [[Мозамбик]]тің солтүстігінде арасында орналасқан. Астанасы - [[Морони]] қаласы.

Ресми тілі - [[комор тілі]] ([[суахили]] тіліне туыстас тіл), [[Француз тілі|француз]], [[Араб тілі|араб]]. Мемлекеттік дін - [[ислам]].

== Этимология ==

== География ==
=== Табиғаты ===

== Тарихы ==

== Мемлекеттік құрылыс ==

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Навигациялық блок
 |тақырып       = Коморлар
 |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}};
 |state         = collapsed
 |Африка елдері
 |Африка одағы
 |Араб мемлекеттері Лигасы
 |Франкофония
 |Ислам ынтымақтастық ұйымы
}}

[[Санат:Коморлар|*]]</text>
      <sha1>h4k27b69u23yw0hca89kumc611p8pob</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575404</id>
      <parentid>3575403</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T12:01:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3575404</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6874" sha1="7k6z9lkbpfrva8rpmyqtkg0a7jhrxcm" xml:space="preserve">{{Мемлекет
 |Қазақша атауы          = Комор аралдары одағы
 |Шынайы атауы           = [[Комор тілі|ком.]] ''Udzima wa Komori''&lt;br&gt;{{lang-fr|Union des Comores}}&lt;br&gt;{{lang-ar|الاتحاد القمري}}&lt;br&gt;al-Ittiḥād al-Qumurī
 |Септік                 = Комор
 |Елтаңба                = Coat of arms of Comoros.svg
 |Байрақ                 = Flag of the Comoros.svg 
 |Ұраны                  = {{lang-fr|Unité Solidarité Développement}}»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.beit-salam.km/article.php3?id_article=34 |title=La Constitution comorienne |accessdate=2015-10-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080503003151/http://www.beit-salam.km/article.php3?id_article=34 |archivedate=2008-05-03 |deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;«Бірлік, Ынтымақтастық, Даму 
 |Әнұранның аты          = Umodja wa Masiwa
 |Аудио                  = National_Anthem_of_Comoros_by_US_Navy_Band.ogg
 |lat_dir = S|lat_deg = 12|lat_min = 11|lat_sec = 0
 |lon_dir = E|lon_deg = 44|lon_min = 14|lon_sec = 0
  |region                = KM
  |CoordScale            =
 |Картада                = Location Comoros AU Africa.svg
  |карта тақырыбы        =
 |Картада2               = 
 |Үкімет түрі            = [[Федеративті мемлекет|Федеративті]] [[президенттік республика]]&lt;ref name=&quot;atlas&quot;&gt;{{кітап|авторы=|бөлімі=|бөлім сілтемесі=|тақырыбы=Атлас мира: Максимально подробная информация|шынайы атауы=|сілтеме=|уикитека=|жауапты=Руководители проекта: А. Н. Бушнев, А. П. Притворов|басылым=|орны=Москва|баспасы=АСТ|жыл=2017|томы=|беттері=73|барлық беті=96|сериясы=|isbn=978-5-17-10261-4|тиражы=}}&lt;/ref&gt;  
 |Құрылды                =
 |Тәуелсіздік күні       = [[6 шілде]] [[1975]]
 |Тәуелсіздігін алды     = Франциядан
 |Тілі                   = [[комор тілі|комор]], [[Француз тілі|француз]], [[Араб тілі|араб]]
 |Мемлекеттік діні       = [[Сунниттер|Сунни]] [[ислам]]
 |Астанасы               = [[Морони]]
 |Ірі қалалары           = Морони
&lt;!-- |Ірі қаласы         = --&gt;
 |Басшы қызметі          = [[Комор президенті|Президент]]
 |Басшылары              = [[Азали Ассумани]]
 |Жер аумағы             = 1 659
 |Жер аумағы бойынша орны = 171-ші
 |Судың үлесі            = аз
 |Этнохороним            = 
  |Жұрты                 = 850,688
  |Халық саны бойынша орны  = 160-шы
  |Сарап жылы           = 2018
  |Санақ бойынша халық саны = 
  |Санақ жылы           = 
  |Халық тығыздығы      = 457
  |Тығыздық бойынша орны   = 27-ші
 |ЖІӨ                   =
 |ЖІӨ сараптаған жылы   = 
 |ЖІӨ бойынша орны         = 
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ      = 
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша орны  = 
 |ЖІӨ (АҚТ)             = 2373 млрд
 |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы  = 2019
 |ЖІӨ (АҚТ) орны        = 177-ші
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ)       = 2789
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны  = 161-ші
 |ЖІӨ (номинал)         = 1184 млрд
 |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы         = 2019
 |ЖІӨ (номинал) бойынша орны            = 177-ші
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал)   = 1391
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны  = 168-ші
 |АДИ                    = {{өсім}} 0,503
 |АДИ жылдық есебі       = 2018
 |АДИ бойынша орны       = 165-ші
 |АДИ деңгейі            = &lt;span style=&quot;color:#090;&quot;&gt;төмен&lt;/span&gt;
 |Әуе компаниясы         = 
 |Валютасы               = [[коморлық франк]] ([[ISO 4217|KMF]])
 |Интернет үйшігі        = [[.km]]
&lt;!-- |Интернет үйшіктері = --&gt;
 |ISO                    = KM
 |Телефон коды           = 269 
 |Уақыт белдеуі          = +3
&lt;!-- |Уақыт белдеулері   = --&gt;
 |Түсініктемелер         = 
&lt;!-- |Тусыз және елтаңбасыз  =* --&gt;
&lt;!-- |Әнұрансыз              =* --&gt;
}}
'''Коморлар''' ({{lang-fr|Comores}}, {{lang-ar|جزر القمر}}), ресми атауы – '''Комор аралдары одағы'''&lt;ref&gt;Атлас мира. ред. Поздняк Г. В.; Омск: Роскартография, ФГУП «ОКФ», 2007 ISBN 5-9523-0164-9&lt;/ref&gt; ({{lang-fr|Union des Comores}}, {{lang-ar|الاتحاد القمري}}, [[Комор тілі|ком.]] ''Udzima wa Komori''), кейде '''Комор аралдары''' атауы қолданылады ([[1978 жыл]]ға дейін — ''Комор мемлекеті'', {{lang-fr|État comorien}}, [[2002 жыл]]ға дейін — ''Федералды Ислам Республикасы Комор Аралдары'', {{lang-fr|République fédérale islamique des Comores}}) — [[Шығыс Африка]]дағы тәуелсіз арал мемлекеті. [[Үнді мұхиты]]нда [[Мозамбик бұғазы]]ның солтүстігінде, [[Мадагаскар]]дың солтүстігі мен [[Мозамбик]]тің солтүстігінде арасында орналасқан. Астанасы - [[Морони]] қаласы.

Ресми тілі - [[комор тілі]] ([[суахили]] тіліне туыстас тіл), [[Француз тілі|француз]], [[Араб тілі|араб]]. Мемлекеттік дін - [[ислам]].

== Этимология ==

== География ==
=== Табиғаты ===

== Тарихы ==

== Мемлекеттік құрылыс ==

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Навигациялық блок
 |тақырып       = Коморлар
 |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}};
 |state         = collapsed
 |Африка елдері
 |Африка одағы
 |Араб мемлекеттері Лигасы
 |Франкофония
 |Ислам ынтымақтастық ұйымы
}}

[[Санат:Коморлар|*]]</text>
      <sha1>7k6z9lkbpfrva8rpmyqtkg0a7jhrxcm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575406</id>
      <parentid>3575404</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T12:01:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3575406</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6878" sha1="jzdbhvny3boa5wovl8ixu3e59zhr2bm" xml:space="preserve">{{Мемлекет
 |Қазақша атауы          = Комор аралдары одағы
 |Шынайы атауы           = [[Комор тілі|ком.]] ''Udzima wa Komori''&lt;br&gt;{{lang-fr|Union des Comores}}&lt;br&gt;{{lang-ar|الاتحاد القمري}}&lt;br&gt;al-Ittiḥād al-Qumurī
 |Септік                 = Комор
 |Елтаңба                = Coat of arms of Comoros.svg
 |Байрақ                 = Flag of the Comoros.svg 
 |Ұраны                  = {{lang-fr|Unité Solidarité Développement}}»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.beit-salam.km/article.php3?id_article=34 |title=La Constitution comorienne |accessdate=2015-10-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080503003151/http://www.beit-salam.km/article.php3?id_article=34 |archivedate=2008-05-03 |deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;«Бірлік, Ынтымақтастық, Даму 
 |Әнұранның аты          = Umodja wa Masiwa
 |Аудио                  = National_Anthem_of_Comoros_by_US_Navy_Band.ogg
 |lat_dir = S|lat_deg = 12|lat_min = 11|lat_sec = 0
 |lon_dir = E|lon_deg = 44|lon_min = 14|lon_sec = 0
  |region                = KM
  |CoordScale            =
 |Картада                = Location Comoros AU Africa.svg
  |карта тақырыбы        =
 |Картада2               = 
 |Үкімет түрі            = [[Федеративті мемлекет|Федеративті]] [[президенттік республика]]&lt;ref name=&quot;atlas&quot;&gt;{{кітап|авторы=|бөлімі=|бөлім сілтемесі=|тақырыбы=Атлас мира: Максимально подробная информация|шынайы атауы=|сілтеме=|уикитека=|жауапты=Руководители проекта: А. Н. Бушнев, А. П. Притворов|басылым=|орны=Москва|баспасы=АСТ|жыл=2017|томы=|беттері=73|барлық беті=96|сериясы=|isbn=978-5-17-10261-4|тиражы=}}&lt;/ref&gt;  
 |Құрылды                =
 |Тәуелсіздік күні       = [[6 шілде]] [[1975]]
 |Тәуелсіздігін алды     = Франциядан
 |Тілі                   = [[комор тілі|комор]], [[Француз тілі|француз]], [[Араб тілі|араб]]
 |Мемлекеттік діні       = [[Сунниттер|Сунни]] [[ислам]]
 |Астанасы               = [[Морони]]
 |Ірі қалалары           = Морони
&lt;!-- |Ірі қаласы         = --&gt;
 |Басшы қызметі          = [[Комор президенті|Президент]]
 |Басшылары              = [[Азали Ассумани]]
 |Жер аумағы             = 1 659
 |Жер аумағы бойынша орны = 171-ші
 |Судың үлесі            = аз
 |Этнохороним            = 
  |Жұрты                 = 850,688
  |Халық саны бойынша орны  = 160-шы
  |Сарап жылы           = 2018
  |Санақ бойынша халық саны = 
  |Санақ жылы           = 
  |Халық тығыздығы      = 457
  |Тығыздық бойынша орны   = 27-ші
 |ЖІӨ                   =
 |ЖІӨ сараптаған жылы   = 
 |ЖІӨ бойынша орны         = 
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ      = 
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша орны  = 
 |ЖІӨ (АҚТ)             = 2373 млрд
 |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы  = 2019
 |ЖІӨ (АҚТ) орны        = 177-ші
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ)       = 2789
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны  = 161-ші
 |ЖІӨ (номинал)         = 1184 млрд
 |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы         = 2019
 |ЖІӨ (номинал) бойынша орны            = 177-ші
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал)   = 1391
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны  = 168-ші
 |АДИ                    = {{өсім}} 0,503
 |АДИ жылдық есебі       = [[2018]]
 |АДИ бойынша орны       = 165-ші
 |АДИ деңгейі            = &lt;span style=&quot;color:#090;&quot;&gt;төмен&lt;/span&gt;
 |Әуе компаниясы         = 
 |Валютасы               = [[коморлық франк]] ([[ISO 4217|KMF]])
 |Интернет үйшігі        = [[.km]]
&lt;!-- |Интернет үйшіктері = --&gt;
 |ISO                    = KM
 |Телефон коды           = 269 
 |Уақыт белдеуі          = +3
&lt;!-- |Уақыт белдеулері   = --&gt;
 |Түсініктемелер         = 
&lt;!-- |Тусыз және елтаңбасыз  =* --&gt;
&lt;!-- |Әнұрансыз              =* --&gt;
}}
'''Коморлар''' ({{lang-fr|Comores}}, {{lang-ar|جزر القمر}}), ресми атауы – '''Комор аралдары одағы'''&lt;ref&gt;Атлас мира. ред. Поздняк Г. В.; Омск: Роскартография, ФГУП «ОКФ», 2007 ISBN 5-9523-0164-9&lt;/ref&gt; ({{lang-fr|Union des Comores}}, {{lang-ar|الاتحاد القمري}}, [[Комор тілі|ком.]] ''Udzima wa Komori''), кейде '''Комор аралдары''' атауы қолданылады ([[1978 жыл]]ға дейін — ''Комор мемлекеті'', {{lang-fr|État comorien}}, [[2002 жыл]]ға дейін — ''Федералды Ислам Республикасы Комор Аралдары'', {{lang-fr|République fédérale islamique des Comores}}) — [[Шығыс Африка]]дағы тәуелсіз арал мемлекеті. [[Үнді мұхиты]]нда [[Мозамбик бұғазы]]ның солтүстігінде, [[Мадагаскар]]дың солтүстігі мен [[Мозамбик]]тің солтүстігінде арасында орналасқан. Астанасы - [[Морони]] қаласы.

Ресми тілі - [[комор тілі]] ([[суахили]] тіліне туыстас тіл), [[Француз тілі|француз]], [[Араб тілі|араб]]. Мемлекеттік дін - [[ислам]].

== Этимология ==

== География ==
=== Табиғаты ===

== Тарихы ==

== Мемлекеттік құрылыс ==

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Навигациялық блок
 |тақырып       = Коморлар
 |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}};
 |state         = collapsed
 |Африка елдері
 |Африка одағы
 |Араб мемлекеттері Лигасы
 |Франкофония
 |Ислам ынтымақтастық ұйымы
}}

[[Санат:Коморлар|*]]</text>
      <sha1>jzdbhvny3boa5wovl8ixu3e59zhr2bm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575410</id>
      <parentid>3575406</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T12:03:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3575410</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6890" sha1="tuhyiz99lqfz7acbwcncx8feq626xdn" xml:space="preserve">{{Мемлекет
 |Қазақша атауы          = Комор аралдары одағы
 |Шынайы атауы           = [[Комор тілі|ком.]] ''Udzima wa Komori''&lt;br&gt;{{lang-fr|Union des Comores}}&lt;br&gt;{{lang-ar|الاتحاد القمري}}&lt;br&gt;al-Ittiḥād al-Qumurī
 |Септік                 = Комор
 |Елтаңба                = Coat of arms of Comoros.svg
 |Байрақ                 = Flag of the Comoros.svg 
 |Ұраны                  = {{lang-fr|Unité Solidarité Développement}}»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.beit-salam.km/article.php3?id_article=34 |title=La Constitution comorienne |accessdate=2015-10-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080503003151/http://www.beit-salam.km/article.php3?id_article=34 |archivedate=2008-05-03 |deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;«Бірлік, Ынтымақтастық, Даму 
 |Әнұранның аты          = Umodja wa Masiwa
 |Аудио                  = National_Anthem_of_Comoros_by_US_Navy_Band.ogg
 |lat_dir = S|lat_deg = 12|lat_min = 11|lat_sec = 0
 |lon_dir = E|lon_deg = 44|lon_min = 14|lon_sec = 0
  |region                = KM
  |CoordScale            =
 |Картада                = Location Comoros AU Africa.svg
  |карта тақырыбы        =
 |Картада2               = 
 |Үкімет түрі            = [[Федеративті мемлекет|Федеративті]] [[президенттік республика]]&lt;ref name=&quot;atlas&quot;&gt;{{кітап|авторы=|бөлімі=|бөлім сілтемесі=|тақырыбы=Атлас мира: Максимально подробная информация|шынайы атауы=|сілтеме=|уикитека=|жауапты=Руководители проекта: А. Н. Бушнев, А. П. Притворов|басылым=|орны=Москва|баспасы=АСТ|жыл=2017|томы=|беттері=73|барлық беті=96|сериясы=|isbn=978-5-17-10261-4|тиражы=}}&lt;/ref&gt;  
 |Құрылды                =
 |Тәуелсіздік күні       = [[6 шілде]] [[1975 жыл|1975]]
 |Тәуелсіздігін алды     = Франциядан
 |Тілі                   = [[комор тілі|комор]], [[Француз тілі|француз]], [[Араб тілі|араб]]
 |Мемлекеттік діні       = [[Сунниттер|Сунни]] [[ислам]]
 |Астанасы               = [[Морони]]
 |Ірі қалалары           = Морони
&lt;!-- |Ірі қаласы         = --&gt;
 |Басшы қызметі          = [[Комор президенті|Президент]]
 |Басшылары              = [[Азали Ассумани]]
 |Жер аумағы             = 1 659
 |Жер аумағы бойынша орны = 171-ші
 |Судың үлесі            = аз
 |Этнохороним            = 
  |Жұрты                 = 850,688
  |Халық саны бойынша орны  = 160-шы
  |Сарап жылы           = 2018
  |Санақ бойынша халық саны = 
  |Санақ жылы           = 
  |Халық тығыздығы      = 457
  |Тығыздық бойынша орны   = 27-ші
 |ЖІӨ                   =
 |ЖІӨ сараптаған жылы   = 
 |ЖІӨ бойынша орны         = 
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ      = 
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша орны  = 
 |ЖІӨ (АҚТ)             = 2373 млрд
 |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы  = 2019
 |ЖІӨ (АҚТ) орны        = 177-ші
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ)       = 2789
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны  = 161-ші
 |ЖІӨ (номинал)         = 1184 млрд
 |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы         = 2019
 |ЖІӨ (номинал) бойынша орны            = 177-ші
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал)   = 1391
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны  = 168-ші
 |АДИ                    = {{өсім}} 0,503
 |АДИ жылдық есебі       = [[2018]]
 |АДИ бойынша орны       = 165-ші
 |АДИ деңгейі            = &lt;span style=&quot;color:#090;&quot;&gt;төмен&lt;/span&gt;
 |Әуе компаниясы         = 
 |Валютасы               = [[коморлық франк]] ([[ISO 4217|KMF]])
 |Интернет үйшігі        = [[.km]]
&lt;!-- |Интернет үйшіктері = --&gt;
 |ISO                    = KM
 |Телефон коды           = 269 
 |Уақыт белдеуі          = +3
&lt;!-- |Уақыт белдеулері   = --&gt;
 |Түсініктемелер         = 
&lt;!-- |Тусыз және елтаңбасыз  =* --&gt;
&lt;!-- |Әнұрансыз              =* --&gt;
}}
'''Коморлар''' ({{lang-fr|Comores}}, {{lang-ar|جزر القمر}}), ресми атауы – '''Комор аралдары одағы'''&lt;ref&gt;Атлас мира. ред. Поздняк Г. В.; Омск: Роскартография, ФГУП «ОКФ», 2007 ISBN 5-9523-0164-9&lt;/ref&gt; ({{lang-fr|Union des Comores}}, {{lang-ar|الاتحاد القمري}}, [[Комор тілі|ком.]] ''Udzima wa Komori''), кейде '''Комор аралдары''' атауы қолданылады ([[1978 жыл]]ға дейін — ''Комор мемлекеті'', {{lang-fr|État comorien}}, [[2002 жыл]]ға дейін — ''Федералды Ислам Республикасы Комор Аралдары'', {{lang-fr|République fédérale islamique des Comores}}) — [[Шығыс Африка]]дағы тәуелсіз арал мемлекеті. [[Үнді мұхиты]]нда [[Мозамбик бұғазы]]ның солтүстігінде, [[Мадагаскар]]дың солтүстігі мен [[Мозамбик]]тің солтүстігінде арасында орналасқан. Астанасы - [[Морони]] қаласы.

Ресми тілі - [[комор тілі]] ([[суахили]] тіліне туыстас тіл), [[Француз тілі|француз]], [[Араб тілі|араб]]. Мемлекеттік дін - [[ислам]].

== Этимология ==

== География ==
=== Табиғаты ===

== Тарихы ==

== Мемлекеттік құрылыс ==

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Навигациялық блок
 |тақырып       = Коморлар
 |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}};
 |state         = collapsed
 |Африка елдері
 |Африка одағы
 |Араб мемлекеттері Лигасы
 |Франкофония
 |Ислам ынтымақтастық ұйымы
}}

[[Санат:Коморлар|*]]</text>
      <sha1>tuhyiz99lqfz7acbwcncx8feq626xdn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575412</id>
      <parentid>3575410</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T12:03:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3575412</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6906" sha1="n7ld4mu8l3ujvrgofy3azsu01iyizyh" xml:space="preserve">{{Мемлекет
 |Қазақша атауы          = Комор аралдары одағы
 |Шынайы атауы           = [[Комор тілі|ком.]] ''Udzima wa Komori''&lt;br&gt;{{lang-fr|Union des Comores}}&lt;br&gt;{{lang-ar|الاتحاد القمري}}&lt;br&gt;al-Ittiḥād al-Qumurī
 |Септік                 = Комор
 |Елтаңба                = Coat of arms of Comoros.svg
 |Байрақ                 = Flag of the Comoros.svg 
 |Ұраны                  = {{lang-fr|Unité Solidarité Développement}}»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.beit-salam.km/article.php3?id_article=34 |title=La Constitution comorienne |accessdate=2015-10-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080503003151/http://www.beit-salam.km/article.php3?id_article=34 |archivedate=2008-05-03 |deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;«Бірлік, Ынтымақтастық, Даму 
 |Әнұранның аты          = Umodja wa Masiwa
 |Аудио                  = National_Anthem_of_Comoros_by_US_Navy_Band.ogg
 |lat_dir = S|lat_deg = 12|lat_min = 11|lat_sec = 0
 |lon_dir = E|lon_deg = 44|lon_min = 14|lon_sec = 0
  |region                = KM
  |CoordScale            =
 |Картада                = Location Comoros AU Africa.svg
  |карта тақырыбы        =
 |Картада2               = 
 |Үкімет түрі            = [[Федеративті мемлекет|Федеративті]] [[президенттік республика]]&lt;ref name=&quot;atlas&quot;&gt;{{кітап|авторы=|бөлімі=|бөлім сілтемесі=|тақырыбы=Атлас мира: Максимально подробная информация|шынайы атауы=|сілтеме=|уикитека=|жауапты=Руководители проекта: А. Н. Бушнев, А. П. Притворов|басылым=|орны=Москва|баспасы=АСТ|жыл=2017|томы=|беттері=73|барлық беті=96|сериясы=|isbn=978-5-17-10261-4|тиражы=}}&lt;/ref&gt;  
 |Құрылды                =
 |Тәуелсіздік күні       = [[6 шілде]] [[1975 жыл|1975]]
 |Тәуелсіздігін алды     = Франциядан
 |Тілі                   = [[комор тілі|комор]], [[Француз тілі|француз]], [[Араб тілі|араб]]
 |Мемлекеттік діні       = [[Сунниттер|Сунни]] [[ислам]]
 |Астанасы               = [[Морони]]
 |Ірі қалалары           = Морони
&lt;!-- |Ірі қаласы         = --&gt;
 |Басшы қызметі          = [[Комор президенті|Президент]]
 |Басшылары              = [[Азали Ассумани]]
 |Жер аумағы             = 1 659
 |Жер аумағы бойынша орны = 171-ші
 |Судың үлесі            = аз
 |Этнохороним            = 
  |Жұрты                 = 850,688
  |Халық саны бойынша орны  = 160-шы
  |Сарап жылы           = 2018
  |Санақ бойынша халық саны = 
  |Санақ жылы           = 
  |Халық тығыздығы      = 457
  |Тығыздық бойынша орны   = 27-ші
 |ЖІӨ                   =
 |ЖІӨ сараптаған жылы   = 
 |ЖІӨ бойынша орны         = 
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ      = 
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша орны  = 
 |ЖІӨ (АҚТ)             = 2373 млрд
 |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы  = 2019
 |ЖІӨ (АҚТ) орны        = 177-ші
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ)       = 2789
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны  = 161-ші
 |ЖІӨ (номинал)         = 1184 млрд
 |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы         = [[2019 жыл|2019]]
 |ЖІӨ (номинал) бойынша орны            = 177-ші
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал)   = 1391
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны  = 168-ші
 |АДИ                    = {{өсім}} 0,503
 |АДИ жылдық есебі       = [[2018]]
 |АДИ бойынша орны       = 165-ші
 |АДИ деңгейі            = &lt;span style=&quot;color:#090;&quot;&gt;төмен&lt;/span&gt;
 |Әуе компаниясы         = 
 |Валютасы               = [[коморлық франк]] ([[ISO 4217|KMF]])
 |Интернет үйшігі        = [[.km]]
&lt;!-- |Интернет үйшіктері = --&gt;
 |ISO                    = KM
 |Телефон коды           = 269 
 |Уақыт белдеуі          = +3
&lt;!-- |Уақыт белдеулері   = --&gt;
 |Түсініктемелер         = 
&lt;!-- |Тусыз және елтаңбасыз  =* --&gt;
&lt;!-- |Әнұрансыз              =* --&gt;
}}
'''Коморлар''' ({{lang-fr|Comores}}, {{lang-ar|جزر القمر}}), ресми атауы – '''Комор аралдары одағы'''&lt;ref&gt;Атлас мира. ред. Поздняк Г. В.; Омск: Роскартография, ФГУП «ОКФ», 2007 ISBN 5-9523-0164-9&lt;/ref&gt; ({{lang-fr|Union des Comores}}, {{lang-ar|الاتحاد القمري}}, [[Комор тілі|ком.]] ''Udzima wa Komori''), кейде '''Комор аралдары''' атауы қолданылады ([[1978 жыл]]ға дейін — ''Комор мемлекеті'', {{lang-fr|État comorien}}, [[2002 жыл]]ға дейін — ''Федералды Ислам Республикасы Комор Аралдары'', {{lang-fr|République fédérale islamique des Comores}}) — [[Шығыс Африка]]дағы тәуелсіз арал мемлекеті. [[Үнді мұхиты]]нда [[Мозамбик бұғазы]]ның солтүстігінде, [[Мадагаскар]]дың солтүстігі мен [[Мозамбик]]тің солтүстігінде арасында орналасқан. Астанасы - [[Морони]] қаласы.

Ресми тілі - [[комор тілі]] ([[суахили]] тіліне туыстас тіл), [[Француз тілі|француз]], [[Араб тілі|араб]]. Мемлекеттік дін - [[ислам]].

== Этимология ==

== География ==
=== Табиғаты ===

== Тарихы ==

== Мемлекеттік құрылыс ==

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Навигациялық блок
 |тақырып       = Коморлар
 |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}};
 |state         = collapsed
 |Африка елдері
 |Африка одағы
 |Араб мемлекеттері Лигасы
 |Франкофония
 |Ислам ынтымақтастық ұйымы
}}

[[Санат:Коморлар|*]]</text>
      <sha1>n7ld4mu8l3ujvrgofy3azsu01iyizyh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575413</id>
      <parentid>3575412</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T12:04:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3575413</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6918" sha1="9vb6h1m8z4zqsg4q7xphuaid54j1kyb" xml:space="preserve">{{Мемлекет
 |Қазақша атауы          = Комор аралдары одағы
 |Шынайы атауы           = [[Комор тілі|ком.]] ''Udzima wa Komori''&lt;br&gt;{{lang-fr|Union des Comores}}&lt;br&gt;{{lang-ar|الاتحاد القمري}}&lt;br&gt;al-Ittiḥād al-Qumurī
 |Септік                 = Комор
 |Елтаңба                = Coat of arms of Comoros.svg
 |Байрақ                 = Flag of the Comoros.svg 
 |Ұраны                  = {{lang-fr|Unité Solidarité Développement}}»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.beit-salam.km/article.php3?id_article=34 |title=La Constitution comorienne |accessdate=2015-10-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080503003151/http://www.beit-salam.km/article.php3?id_article=34 |archivedate=2008-05-03 |deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;«Бірлік, Ынтымақтастық, Даму 
 |Әнұранның аты          = Umodja wa Masiwa
 |Аудио                  = National_Anthem_of_Comoros_by_US_Navy_Band.ogg
 |lat_dir = S|lat_deg = 12|lat_min = 11|lat_sec = 0
 |lon_dir = E|lon_deg = 44|lon_min = 14|lon_sec = 0
  |region                = KM
  |CoordScale            =
 |Картада                = Location Comoros AU Africa.svg
  |карта тақырыбы        =
 |Картада2               = 
 |Үкімет түрі            = [[Федеративті мемлекет|Федеративті]] [[президенттік республика]]&lt;ref name=&quot;atlas&quot;&gt;{{кітап|авторы=|бөлімі=|бөлім сілтемесі=|тақырыбы=Атлас мира: Максимально подробная информация|шынайы атауы=|сілтеме=|уикитека=|жауапты=Руководители проекта: А. Н. Бушнев, А. П. Притворов|басылым=|орны=Москва|баспасы=АСТ|жыл=2017|томы=|беттері=73|барлық беті=96|сериясы=|isbn=978-5-17-10261-4|тиражы=}}&lt;/ref&gt;  
 |Құрылды                =
 |Тәуелсіздік күні       = [[6 шілде]] [[1975 жыл|1975]]
 |Тәуелсіздігін алды     = Франциядан
 |Тілі                   = [[комор тілі|комор]], [[Француз тілі|француз]], [[Араб тілі|араб]]
 |Мемлекеттік діні       = [[Сунниттер|Сунни]] [[ислам]]
 |Астанасы               = [[Морони]]
 |Ірі қалалары           = Морони
&lt;!-- |Ірі қаласы         = --&gt;
 |Басшы қызметі          = [[Комор президенті|Президент]]
 |Басшылары              = [[Азали Ассумани]]
 |Жер аумағы             = 1 659
 |Жер аумағы бойынша орны = 171-ші
 |Судың үлесі            = аз
 |Этнохороним            = 
  |Жұрты                 = 850,688
  |Халық саны бойынша орны  = 160-шы
  |Сарап жылы           = 2018
  |Санақ бойынша халық саны = 
  |Санақ жылы           = 
  |Халық тығыздығы      = 457
  |Тығыздық бойынша орны   = 27-ші
 |ЖІӨ                   =
 |ЖІӨ сараптаған жылы   = 
 |ЖІӨ бойынша орны         = 
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ      = 
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша орны  = 
 |ЖІӨ (АҚТ)             = 2373 млрд
 |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы  = 2019
 |ЖІӨ (АҚТ) орны        = 177-ші
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ)       = 2789
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны  = 161-ші
 |ЖІӨ (номинал)         = 1184 млрд
 |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы         = [[2019 жыл|2019]]
 |ЖІӨ (номинал) бойынша орны            = 177-ші
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал)   = 1391
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны  = 168-ші
 |АДИ                    = {{өсім}} 0,503
 |АДИ жылдық есебі       = [[2018 жыл|2018]]
 |АДИ бойынша орны       = 165-ші
 |АДИ деңгейі            = &lt;span style=&quot;color:#090;&quot;&gt;төмен&lt;/span&gt;
 |Әуе компаниясы         = 
 |Валютасы               = [[коморлық франк]] ([[ISO 4217|KMF]])
 |Интернет үйшігі        = [[.km]]
&lt;!-- |Интернет үйшіктері = --&gt;
 |ISO                    = KM
 |Телефон коды           = 269 
 |Уақыт белдеуі          = +3
&lt;!-- |Уақыт белдеулері   = --&gt;
 |Түсініктемелер         = 
&lt;!-- |Тусыз және елтаңбасыз  =* --&gt;
&lt;!-- |Әнұрансыз              =* --&gt;
}}
'''Коморлар''' ({{lang-fr|Comores}}, {{lang-ar|جزر القمر}}), ресми атауы – '''Комор аралдары одағы'''&lt;ref&gt;Атлас мира. ред. Поздняк Г. В.; Омск: Роскартография, ФГУП «ОКФ», 2007 ISBN 5-9523-0164-9&lt;/ref&gt; ({{lang-fr|Union des Comores}}, {{lang-ar|الاتحاد القمري}}, [[Комор тілі|ком.]] ''Udzima wa Komori''), кейде '''Комор аралдары''' атауы қолданылады ([[1978 жыл]]ға дейін — ''Комор мемлекеті'', {{lang-fr|État comorien}}, [[2002 жыл]]ға дейін — ''Федералды Ислам Республикасы Комор Аралдары'', {{lang-fr|République fédérale islamique des Comores}}) — [[Шығыс Африка]]дағы тәуелсіз арал мемлекеті. [[Үнді мұхиты]]нда [[Мозамбик бұғазы]]ның солтүстігінде, [[Мадагаскар]]дың солтүстігі мен [[Мозамбик]]тің солтүстігінде арасында орналасқан. Астанасы - [[Морони]] қаласы.

Ресми тілі - [[комор тілі]] ([[суахили]] тіліне туыстас тіл), [[Француз тілі|француз]], [[Араб тілі|араб]]. Мемлекеттік дін - [[ислам]].

== Этимология ==

== География ==
=== Табиғаты ===

== Тарихы ==

== Мемлекеттік құрылыс ==

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Навигациялық блок
 |тақырып       = Коморлар
 |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}};
 |state         = collapsed
 |Африка елдері
 |Африка одағы
 |Араб мемлекеттері Лигасы
 |Франкофония
 |Ислам ынтымақтастық ұйымы
}}

[[Санат:Коморлар|*]]</text>
      <sha1>9vb6h1m8z4zqsg4q7xphuaid54j1kyb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вииторул (футбол клубы, Констанца)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>651533</id>
    <revision>
      <id>3575834</id>
      <parentid>2826720</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T02:35:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3575834</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3370" sha1="d2bro4p649pl018septzm3nqfmnmb31" xml:space="preserve">{{Футбол клубы
|атауы        = {{ту|Румыния}} Вииторул
|құрылған         = 2009
|стадионы         = «Вииторул»&lt;br&gt;[[Овидиу]], [[Констанца (жудец)|Констанца]]
|сыйымдылығы     = 4 554
|жаттықтырушы          = {{ту|Румыния}} [[Мирча Редник]]
|капитаны         = {{ту|Румыния}} [[Габриэл Янку]]
|сайты            = [https://fcviitorul.ro/ Ресми сайт]
|жарыс    = [[Футболдан Румыния чемпионаты|Лига I]]
|маусым           = 2019/20
|орын           = '''7-орын'''
|pattern_la1   = _nikevapor1920bo
|pattern_b1    = _nikevapor1920bo
|pattern_ra1   = _nikevapor1920bo
|pattern_sh1   = 
|pattern_so1   = 
|leftarm1      = 
|body1         = 
|rightarm1     = 
|shorts1       = 000000
|socks1        = 000000
|pattern_la2   = _nikevapor1920bb
|pattern_b2    = _nikevapor1920bb
|pattern_ra2   = _nikevapor1920bb
|pattern_sh2   = 
|pattern_so2   = 
|leftarm2      = FFFFFF
|body2         = 
|rightarm2     = FFFFFF
|shorts2       = 0000FF
|socks2        = 0000FF
}}

'''«Вииторул»''' ({{lang-ro|Fotbal Club Viitorul Constanța}}) — [[Румыния|Румынияның]] Констанца қаласындағы футбол клубы, өз алаңындағы ойындарын &quot;Вииторул&quot; стадионында өткізеді. Сыйымдылығы 4554 адам. 

== Тарихы ==
2009 жылы атақты футболшы [[Георге Хаджи|Георге Хаджидің]] басшылығымен құрылды. Сол жылы Румынияның үшінші лигасында ойнай бастады. Өз аймағында жеңімпаз атанып, екінші лигаға көтерілді. 2011/12 жылғы маусымда екінші лигада екінші орын алып, бірінші лигаға жолдама алды.  

[[Футболдан Румыния чемпионаты|Бірінші лигадағы]] алғашқы маусымды 13-орынмен қорытындылады.  

2017 жылы тұңғыш рет Румыния чемпионы атанды.  

== Жетістіктері ==
Руммыния чемпионаты

* Чемпион (1): 2016/17
* 2 орын (1): 2018/19

Лига II

* 2 орын (1): 2011/12

Лига III

* 1 орын (1): 2009/10

Румыния кубогы

* Жеңімпаз (1): 2018/19

Суперкубок 

* Жеңімпаз (1): 2019
* Финалист (1): 2017

== Атақты ойыншыларыы ==

* Йонуц Ларие (2010—2014)
* Ромарио Бензар (2010—2017)
* Николае Дикэ (2012—2014)
* Алин Тошка (2012—2014)
* Кристиан Даминуцэ (2013—2015)
* Александру Митрицэ (2013—2015)
* Рэзван Марин (2013—2016)
* Янис Хаджи (2014—2016, 2018—2019)
* Флоринел Коман (2014—2017)
* Драгош Неделку (2014—2017)
* Бэнел Николицэ (2015—2016)
* Ривалдиньо (2019—2020)

== Сілтемелер ==

* https://fcviitorul.ro/{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[[Санат:Румыния футбол клубтары]]</text>
      <sha1>d2bro4p649pl018septzm3nqfmnmb31</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Таулы Алтай</title>
    <ns>0</ns>
    <id>652602</id>
    <revision>
      <id>3575802</id>
      <parentid>3317270</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T21:18:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3575802</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41875" sha1="d518sdvvymoxwss8oxnfiksm2h5xop5" xml:space="preserve">{{Елді мекен-Ресей
 |статусы                 = Қала
 |қазақша атауы           = Таулы Алтай
 |шынайы атауы            = {{lang-alt|Улалу}}
 |сурет                   = {{Фотомонтаж
|photo1a                  = Gorno-Altaysk Center 0665.jpg
|photo2a                  = Таулы Алтай қаласының Алтай Республикасындағы шекарасы.png
|spacing                  = 2
|position                 = center
|color_border             = black
|color                    = white
|size                     = 333
|foot_montage             = 
}}
 |сурет атауы             = 
 |елтаңба                 = Coat of Arms of Gornoaltaysk (Altai Republic).png
 |ту                      = Flag of Gorno-Altaysk.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
 |lat_dir =N|lat_deg=51|lat_min=58|lat_sec=00
 |lon_dir =E|lon_deg=85|lon_min=58|lon_sec=00
  |CoordAddon             =
  |CoordScale             = 20000 
 |ел картасы              = 
 |аймақ картасы           = 
 |аудан картасы           = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймағы                  = Алтай Республикасы
 |кестедегі аймақ         = Алтай Республикасы
 |аудан түрі              = қалалық аймақ
 |ауданы                  = Таулы Алтай қаласы
 |кестедегі аудан         = Таулы Алтай {{!}}Таулы Алтай қаласы
 |мекен түрі              = 
 |мекені                  = 
 |кестедегі мекен         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = мэр
 |басшысы                 = Нечаев Юрий Викторович
 |құрылған уақыты         = 1830
 |алғашқы дерек           = [[1824 жыл|1824]]
 |бұрынғы атаулары        = [[1932 жыл|1932]] дейін — Ұлала, &lt;br /&gt; [[1948 жыл|1948]] дейін — Ойрат-Тура
 |статус алуы             = 1928 
 |жер аумағы              = 95,5
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 290
 |климаты                 = күрт континенталды
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 64 464
  |санақ жылы             = 2020
  |тығыздығы              = 675,02
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = [[Алтайлықтар|алтайлықтар]], [[Қазақтар|қазақтар]], [[Орыстар|орыстар]]
  |конфессионалдық құрамы =
  |этнохороним            = ́таулыалтайлық, таулыалтайлықтар
 |телефон коды            = 38822
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 649000, 649002, 649006, 649007, 649700&lt;ref&gt;Почта России. Информационно-вычислительный центр ОАСУ РПО. [http://vinfo.russianpost.ru/servlet/department Поиск объектов почтовой связи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190504101246/https://vinfo.russianpost.ru/servlet/department |date=2019-05-04 }}&lt;/ref&gt;
 |автомобиль коды         = 
 |сандық идентификаторы   = 84401
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = http://www.gornoaltaysk.ru
 |сайт тілі               = 
 |сайт тілі 2             = 
 |сайт тілі 3             = 
 |сайт тілі 4             =
 |сайт тілі 5             = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
}}
'''Таулы Алтай''' ({{lang-alt|Улалу}}; 1932 жылға дейін – '''Ұлала''', 1932-1948 жылдары '''Ойрат-Тура''') — Ресейдің [[Батыс Сібір|Батыс Сібірінің]] оңтүстігіндегі қала,  Алтай республикасының жалғыз қаласы әрі астанасы.

== Этимологиясы ==
Қала [[Ұлала (өзен)|Улала]] өзенінің сағасында ауыл ретінде пайда болды (алт. Улула, мұндағы -улу – «үлкен», -ла иелік жұрнағы), осы гидронимнен «Улала» атауын алды. 1922 жылы [[Ойрат автономды облысы|Ойрат автономды облысының]] құрылуымен Улала ауылы оның орталығына айналды, 1928 жылы қала мәртебесін алды. Келесі екі онжылдықта Улала қаласы екі рет атауын өзгертті. 1932 жылғы 17 маусымда (4 шілдеде) КСРО Бүкілресейлік Орталық Атқару Комитеті Президиумының жарлығымен қала «Ойрат-Тура» – «ойраттардың қаласы» (ойраттар – этноним, тура – «қала») болып өзгертілді. 1948 жылы облыстың негізгі тұрғындарының (ойраттардың орнына алтайлықтар) этникалық атауын нақтылауға байланысты автономды облыс Таулы Алтай, ал Ойрат-Тура қаласы тиісінше Таулы Алтай болып өзгертілді. 1948 жылдан кейін қала атауы өзгерген жоқ.

== Тарихы ==
Қаланың тарихы ХІХ ғасырдың басында, қазіргі Таулы Алтай қаласының орнында [[Телеуіттер|телеуіттердің]] кішігірім қонысы орналасқан кезден басталады&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://алтай-информ.рф/naselennye-punkty/gorno-altajsk.html|deadlink=yes|title=Горно-Алтайск|author=|website=http://алтай-информ.рф/|date=|publisher=|lang=ru|accessdate=2019-02-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180926062924/http://xn----7sba7adklhjup3a.xn--p1ai/naselennye-punkty/gorno-altajsk.html|archivedate=2018-09-26}}&lt;/ref&gt;.

1824 жылы алғашқы орыс қоныс аударушылары Бийскіден осында қоныс аударып, Улала ауылының негізін қалады. Оның әрі қарай дамуы Алтайдың рухани миссиясының жұмысымен тығыз байланысты болды. 1831 жылы басты лагерь Улалда жұмыс істей бастады, мұнда миссионерлер мен діни қызметкерлер жинала бастайды. Кейінірек ауылға бийскілік көпестер көшіп келді. Бірнеше онжылдықтар бойы ол [[Томбы губерниясы]] Бийск уезінің ірі сауда орталығына айналды.

1918 жылы ақпанда Улалда шаруалар мен солдат депутаттарының кеңесі сайланды. И.И.Некоряков кеңестің алғашқы төрағасы болды.

14 шілдеде ауылды капитан Сатуниннің ақ гвардия жасағы басып алды. 1918 жылы 30 желтоқсанда орталығы Улалда болатын Қарақорым уезі құрылды.

Кеңес өкіметі 1919 жылы 18 желтоқсанда Ф.И.Усольцевтің партизан отряды ауылды басып алған кезде қалпына келтірілді.

Азамат соғысынан кейін Ойрат автономды облысы құрылды. 1922 жылы 2 маусымда Бүкілресейлік Орталық Атқару Комитетінің жарлығымен Ұлала ауылы жаңа облыстың әкімшілік орталығы болып жарияланды. 6 жылдан кейін ХІІІ шақырылған Бүкілресейлік Орталық Атқару Комитеті Президиумының қаулысымен (№ 45 хаттама) 1928 жылы 27 ақпанда Ұлала елді мекені қалаға айналды&lt;ref&gt;Город любимый. Горно-Алтайск. — Ком. по делам архивов Респ. Алтай, Администрация г. Горно-Алтайска, 1998. — С. 78—79&lt;/ref&gt;.

Археолог А.П.Окладников 1961 жылы 5 шілдеде Улала өзенінің сол жағалауында қаланы қоршап тұрған таулардың баурайында, Улала жотасындағы ескі зираттан бірнеше тастар (малтатастар) тапты, содан кейін ол олардың адам еңбек құралдарына жатуын талап ете бастады. 1976 және 1981 жылдардағы қазбалардан кейін ол Улалинканың жасы 1,5 миллионнан 150 мың жылға дейінгі аралықта екенін мәлімдеді. Міне, оның бұл жаңалық туралы жазғаны: «Тасты өңдеу техникасының қарабайырлығына және құрал-саймандардың бұдырлығына қарап, олар жер бетінде явалық питекантроп, «тік маймыладам» өмір сүрген кезде, сондай-ақ өзіне жақын басқа да ата-бабаларымыз сияқты алғашқы қарабайыр заманда жасалған. Әдетте, оларды «архантроп» деп атайды. 

Бір сөзбен айтқанда, біздің таулы алдайлық олжаларымыз кемінде 150-200 мың жыл кем емес, екі мұздақтар аралығы. Сібір тарихшыларында қобалжу сезімі бар: Сібірдегі адамдардың алғашқы, әлі күнге дейін белгілі қалдықтары 21 000 жыл болды». Алайда археологтардың ешқайсысы, оның оқушысы А. Деревьянкодан басқа, өңдеуді сөзсіз адам жасаған болатын бірде-бір затты таба алмады&lt;ref&gt;''И. К. Иванова'', ''В. А. Ранов'', ''С. М. Цейтлин''. «Ещё раз о местонахождении Улалинка в Горном Алтае», 1987&lt;/ref&gt;. Ғалымның айтуынша, «Улалинка», «Филимошки» және «Кумара I» сияқты артефактілер деп аталатын қоныстардағы заттар адам өңдеген құралдар емес, табиғи күштердің туындылары болып табылады (геофактілер)&lt;ref&gt;''Michael R. Waters'' et all. «Diring Yuriakh: A Lower Paleolithic Site in Central Siberia» // Science 275, 1281—1284 (1997)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://debri-dv.com/article/220 «Одеревеневшая» «окладниковщина»]&lt;/ref&gt;.

Таулы Алтай 2010 жылға дейін тарихи қоныс мәртебесіне ие болды, дегенмен Ресей Мәдениет министрлігі мен Ресейдің Өңірлік даму министрлігінің 2010 жылғы 29 шілдедегі № 418/339 бұйрығына сәйкес қала тиісті тізімнен шығарылды&lt;ref&gt;[http://www.rg.ru/2010/09/29/istor-posel-dok.html Приказ Министерства культуры Российской Федерации, Министерства регионального развития Российской Федерации от 29 июля 2010 г. № 418/339 «Об утверждении перечня исторических поселений»].&lt;/ref&gt;.

== Физика-географиялық сипаттамалары ==
=== Географиялық орны ===
[[Алтай таулары|Алтай тауларының]] солтүстік-батыс бөлігінде, теңіз деңгейінен 270-305 м биіктікте, аласа шыңдармен қоршалған тау аралық қазаншұңқырда, [[Мұзтау шыңы|Мұзтау]] тауынан солтүстікке қарай 250 шақырым солтүстікке қарай [[Қатын өзені|Қатын өзеніне]] құятын [[Ұлала (өзен)|Улала]] мен [[Майма (өзен)|Майма]] өзендерінің құйылысында орналасқан. Алтай мен Сібірдің биік нүктелері. 

Таулы Алтайдан [[Мәскеу|Мәскеуге]] дейінгі арақашықтық – 3641 км, Батыс-Сібір темір жолының Бийск теміржол станциясына дейін 100 км.

=== Климаты ===
Климаты күрт континенталды. Жазда температура + 13 ... + 20-дан + 30 ... + 35 ° C-ге дейін өзгеруі мүмкін, сонымен қатар үлкен тәуліктік температура ауытқуы болып отырады&lt;ref&gt;[http://www.pogodaiklimat.ru/weather.php?id=36055 Архив погоды Кызыл-Озёка с 2011 г.]&lt;/ref&gt;. Найзағайдың шыңы шілдеде, тамызда күрт азаяды.

* Абсолютты максималды температура: +40,3 °С
* Абсолютты минималды температура: −48,6 °С&lt;ref&gt;[http://www.meteo-altai.ru/klimat.php?grecord Горно-Алтайский ЦГМС] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160622030529/http://www.meteo-altai.ru/klimat.php?grecord |date=2016-06-22 }}&lt;/ref&gt;
{{Қаланың ауа райы
 | Ені    = auto
 | Жағдайы = 
 | Жер_ілік = Таулы Алтай (қалыпты 1981—2010 жж.) 
 | Дерекнама  = [http://meteo.ru/it/178-aisori &quot;Қызыл-Озөк&quot; метеостанциясы] (қалаға жақыны)

 | Қаң_ор =−13,7        | Қаң_ор_ж-ш =22 
 | Ақп_ор =−12,3	    | Ақп_ор_ж-ш =22 
 | Нау_ор =−5,7         | Нау_ор_ж-ш =29 
 | Сәу_ор =4,1          | Сәу_ор_ж-ш =59 
 | Мам_ор =12,2         | Мам_ор_ж-ш =81 
 | Мау_ор =16,4         | Мау_ор_ж-ш =97 
 | Шіл_ор =18,9         | Шіл_ор_ж-ш =109 
 | Там_ор =16,6         | Там_ор_ж-ш =96 
 | Қыр_ор =10,6         | Қыр_ор_ж-ш =78 
 | Қаз_ор =3,8          | Қаз_ор_ж-ш =58 
 | Қар_ор =−5,5         | Қар_ор_ж-ш =44 
 | Жел_ор =−11,4	    | Жел_ор_ж-ш =36 
 | Жыл_ор =2,8          | Жыл_ор_ж-ш =731 

 | Қаң_ор_мин =         | Қаң_ор_макс = 
 | Ақп_ор_мин =         | Ақп_ор_макс = 
 | Нау_ор_мин =         | Нау_ор_макс = 
 | Сәу_ор_мин =         | Сәу_ор_макс = 
 | Мам_ор_мин =         | Мам_ор_макс = 
 | Мау_ор_мин =         | Мау_ор_макс = 
 | Шіл_ор_мин =         | Шіл_ор_макс = 
 | Там_ор_мин =         | Там_ор_макс = 
 | Қыр_ор_мин =         | Қыр_ор_макс = 
 | Қаз_ор_мин =         | Қаз_ор_макс = 
 | Қар_ор_мин =         | Қар_ор_макс = 
 | Жел_ор_мин =         | Жел_ор_макс = 
 | Жыл_ор_мин =         | Жыл_ор_макс = 

 | Қаң_а_мин =          | Қаң_а_макс = 
 | Ақп_а_мин =          | Ақп_а_макс = 
 | Нау_а_мин =          | Нау_а_макс = 
 | Сәу_а_мин =          | Сәу_а_макс = 
 | Мам_а_мин =          | Мам_а_макс = 
 | Мау_а_мин =          | Мау_а_макс = 
 | Шіл_а_мин =          | Шіл_а_макс = 
 | Там_а_мин =          | Там_а_макс = 
 | Қыр_а_мин =          | Қыр_а_макс = 
 | Қаз_а_мин =          | Қаз_а_макс = 
 | Қар_а_мин =          | Қар_а_макс = 
 | Жел_а_мин =          | Жел_а_макс = 
 | Жыл_а_мин =          | Жыл_а_макс = 

 | Қаң_су = 
 | Ақп_су = 
 | Нау_су = 
 | Сәу_су = 
 | Мам_су = 
 | Мау_су = 
 | Шіл_су = 
 | Там_су = 
 | Қыр_су = 
 | Қаз_су = 
 | Қар_су = 
 | Жел_су = 
 | Жыл_су = 
}}

== Мәртебесі және басқармасы ==
Алтай Республикасының әкімшілік-аумақтық құрылымы шеңберінде ол республикалық маңызы бар қала болып табылады. Муниципалдық құрылым шеңберінде Таулы Алтай қаласы өзінің құрамындағы жалғыз елді мекен ретінде қалалық аймақ мәртебесіне ие муниципалдық құрылымды құрайды. Бұл Таулы Алтай агломерациясының өзегі.

===  Билік органдары ===
Таулы Алтайда мемлекеттік биліктің республикалық және федералдық органдары жұмыс істейді: Алтай Республикасының Үкіметі, Мемлекеттік Жиналыс - Алтай Республикасының Ел Құрылтайы, Алтай Республикасының атқарушы билік органдары, Ресей Федерациясы Президентінің Сібір Федералды Округіндегі өкілетті өкілі кеңсесінің Алтай Республикасы бойынша бас федералдық инспекторы, республиканың Жоғарғы Соты Алтай, Алтай Республикасының Арбитраждық соты, Таулы Алтай қалалық соты, Алтай Республикасының прокуратурасы, Таулы Алтай қаласының прокуратурасы, жергілікті билік органдары (қалалық округ әкімшілігі мен депутаттар кеңесі). Республикалық жетекші «Листок», «Звезда Алтай» және «Алтайдын Чолмоны» газеттерінің редакциясы, БМТРК филиалы, «Горный Алтай» МТРК орналасқан.

=== Жергілікті билік органдары ===
Қаланың (қалалық округтің) жергілікті басқару органдарының құрылымы:
# Таулы Алтай қалалық депутаттар кеңесі – жергілікті өзін-өзі басқарудың сайланбалы өкілді органы (муниципалды қалыптасу);
# Таулы Алтай қаласының мэрі – муниципалды қалыптасудың басшысы;
# Таулы Алтай қаласының әкімшілігі – жергілікті өзін-өзі басқарудың атқарушы және өкім беруші органы (муниципалды қалыптасу);
# «Таулы Алтай қаласы» муниципалды қалыптасудың бақылау-есеп органы – Таулы Алтай қаласының бақылау-есеп палатасы болып табылады.

== Қала құрылысы және сәулет өнері ==
1935 жылдан бастап Ойрат-Турада қала құрылысында қайта құрулар мен өзгерістер басталды: Кеңестер үйі, «Спартак» стадионы, Мамандар үйінің құрылысы басталды (Ойрат-Турадағы алғашқы жайлы үй, 1936 жылы пайдалануға берілді). Қала құрылысы жоспарында обкомның алдындағы алаңда қоғамдық алаңның, Ойрат көшесінің бойындағы бульвардың, облыстық аурухананың аумағы мен Улалушки өзенінің жағалауының көгалдандыруы қарастырылған.

1936 жылы №6 мектеп пен кинотеатрдың, педагогикалық училищенің жаңа ғимараты (қазіргі мемлекеттік университеттің ескі ғимараты) және М.Горький ат. кинотеатрдың іргетасы қаланды, ет комбинаты мен жиһаз фабрикасының ғимараттары&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://история.авра.рф/index.php/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%93%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%BE-%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0|title=История Горно-Алтайска|author=|website=https://история.авра.рф/|date=|publisher=|lang=ru|accessdate=2019-02-27}}&lt;/ref&gt; салынуда. Жылдар өткен сайын жаңа ғимараттар пайда болуда: қала әкімшілігі (1969), Мемлекеттік жиналыс – Алтай Республикасының Ел Құрылтайы және Алтай Республикасының сайлау комиссиясы (1985 ж. сәуірі, бұрынғы КОКП облыстық комитеті&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://altai-republic.ru/about-the-region/political-situation/municipalities/gorno-altaisk-city/yesterday-today.php|title=Город Горно-Алтайск - вчера, сегодня и в будущем|author=|website=http://altai-republic.ru/|date=|publisher=|lang=ru|accessdate=2019-02-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190228004058/http://altai-republic.ru/about-the-region/political-situation/municipalities/gorno-altaisk-city/yesterday-today.php|archivedate=2019-02-28|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;). Сот төрелігі сарайы, арбитражды сот ғимараты, Алтай Республикасының кадастрлық палатасы, қалалық мәдениет үйі, «Голубой Алтай» кинотеатры. «Бәйтерек», «Панорама», «Весна», «Ткацкий», «Горный» сауда орталықтары. Тағы бір – «Динамо» стадионы&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://gornoaltaysk.ru/vlast/otdely-i-upravleniya/mu-upravlenie-po-imushchestvu-i-zemelnym-otnosheniyam/|title=Муниципальное учреждение «Управление имущества, градостроительства и земельных отношений города Горно-Алтайска»|author=|website=http://gornoaltaysk.ru/|date=|publisher=|lang=ru|accessdate=2019-02-27}}&lt;/ref&gt; салынды.

Қаладағы ең ұзын көше – Коммунист даңғылы, ол Санкт-Петербургтегі Невский даңғылынан екі шақырымдай ұзын (ол 1961 жылға дейін Сталин даңғылы деп аталған).

Коммунистический даңғылы мен Чорос-Гуркина көшесінің арасында Ленин алаңы (қаладағы орталық және ең үлкен алаң (5283 м2) орналасқан, одан басқа [[Григорий Иванович Гуркин|Г. И. Гуркин]] ескерткішінің жанында және қалалық мәдениет үйінде қаза тапқан жауынгерлерге арналған ескерткіш жанында алаңдар орналасқан. Алаңда 1958 жылы 7 қарашада В. И. Ленинге қоладан ескерткіш орнатылды (Ленинградта құйылған). Авторлары: мүсіншілер Т. Мамедов пен О. Элдаров. Тұғырлы ескерткіштің биіктігі 11 метр. Дәл осы ескерткіш [[Рига|Ригада]] орнатылған, бірақ ол 1991 жылдан кейін бөлшектелген, сондықтан В. И. Ленинге арналған ескерткіштің көркем орындалуы бүгінгі Ресейде жалғыз болып табылады.

== Экономика және инвестиция ==
1990 жылдардың басына дейін қалада перде-тюль, жиһаз, аяқ киім, тоқыма, тігін фабрикалары, электрлік тұрмыстық техника шығаратын зауыт жұмыс істеді. Қазіргі уақытта өндірістік үй-жайлар сауда орталықтары ретінде қолданылады. 2010 жылдары қалада тек темірбетон бұйымдары зауыты қалды.

2010 жылдың басындағы жағдай бойынша қала кірістерінің 60% негізінен жеке табыс салығы есебінен құралады. Инвестициялардың басым салалардың ішінде қала әкімшілігі туризмді (қонақ үй, мейрамхана, денсаулық сақтау, ойын-сауық, тұрмыстық қызмет көрсету және сауда нысандарының құрылысы) және онымен байланысты кәсіпорындарды (кәдесыйлар өндірісі, туристік жабдықтар шығару) бөліп көрсетеді. Осы іс-шара шеңберінде Еланда шатқал орталығы бар муниципалды туристік-рекреациялық аймақты дамыту басталды, айна ауданы 2 га су қоймасы салынды, демалу және туризм инфрақұрылымы, тау шаңғысы спорты, қонақ үйлер, кемпингтер және ат спорты базасын дамыту жоспарлануда. Дамыған инфрақұрылымы бар жыл бойғы туристі-спорттық орталық құру жоспарлануда: көтергіштер желісі, ат спорты және таулы велосипед жолдарының құрылысы жоспарлануда. Қаланы қоршап тұрған таулардың шыңында демалуға арналған орындары бар бақылау алаңшаларын салу жоспарланған. Болашақта Тоғай тауынан Комсомольская тауына дейін аспалы жол салу, тау шаңғысы жолдарын жасанды қар тазартуға арналған жабдықтармен жабдықтау жоспарлануда. Туристі-рекреациялық аймақ нысандарының құрылысы аяқталғаннан кейін олардың қуаттылығы бір уақытта кем дегенде 10 мың адамды құрайды. 2011 жылы туристер мен демалушылардың саны 2010 жылмен салыстырғанда 20% өсті, туристік ағынның өсу мүмкіндігі жылына 2,4 млн адамға дейін – 2,5 есеге өсті, бұл Алтай республикасының тұрғындарынан 10 есе көп.

2011 жылдың қараша айында ұзақ қайта жаңартудан кейін Таулы Алтай әуежайы ашылды, бұл қаланы туристер мен демалушылар үшін қол жетімді етті. Көптеген жылдар бойы Бийск-Таулы Алтай теміржол желісін салу туралы мәселе талқылануда.

2012 жылы қалада 38,3 мың шаршы метр тұрғын үй пайдалануға берілді (жеті көпқабатты үй және 531 жеке тұрғын үй). 2010–2011 жылдары екі он қабатты тұрғын үй бой көтерді, соңғы жылдары 500 орындық бірнеше балабақша ашылды.

2008 жылдан бастап қарқынды газдандыру жүргізілді, 70 км-ден астам жоғары, орта және төмен қысымды желілер салынды. 36 қазандық табиғи газға көшірілді. 2012 жылы жалпы қуаты 32,4 МВт болатын төрт коммуналдық қазандық пайдалануға берілді. Жұмыстың құны 138 миллионнан астам рублді құрады.

Қалада 30 қонақ үй мен 14 туристік кәсіпорын жұмыс істеуде.

Туризмнің дамуын қолдау мақсатында дәрілік техникалық шикізатты қайта өңдейтін, марал мүйізін қайта өңдейтін, балды қайта өңдейтін, ағашты қалдықсыз терең қайта өңдейтін, оның ішінде ағаш өңдеу қалдықтарынан алынған отын брикеттері, кәдесыйлар өндірісіне, Алтай Республикасында өндірілген шикізат негізінде құрылыс материалдарының жаңа түрлерін өндіруге арналған, оның ішінде темірбетон бұйымдары зауытында керамзит өндірісін бастауды қайта құруын қолдау жоспарлануда. 2011 жылы Таулы Алтай Бүкілресейлік «Таза қала-2011» байқауының алтын медалін, 2012 жылы - халықаралық экологтардың Global Brando Award және «Ең таза Ресей қаласы» Бүкілресейлік конкурсында орта муниципалитеттер арасында бірінші орынды иеленді.

=== Көлік ===
1935 жылы Маймада шағын аэродром салынды, одан бірінші  «AIR-6» жолаушылар ұшағы көтерілді, бортында 2 жолаушы болды. Алғашқы жолаушы әуе компаниясы Ойрат-Тура – Барнаул – Новосібір бағытында қызмет етті. Әуе қозғалысы бүгінде Таулы Алтай әуежайы арқылы жүзеге асырылады. 2011 жылы ұзақ уақыттық үзілістен кейін әуежай қайта жаңартылып, қайта ашылды&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ga-airport.ru/|title=Аэропорт Горно-Алтайск|author=|website=http://www.ga-airport.ru/|date=|publisher=|accessdate=2019-02-27}}&lt;/ref&gt;. 2020 жылдан бастап әуежай тек ішкі рейстерге дерлік, атап айтқанда, Мәскеуге қызмет етеді.

Таулы Алтайдағы негізгі жолаушылар көлігі - автобустар. Тұрақты жолаушылар тасымалының қолданыстағы желісіне қалалық және қала маңы байланысының 36 бағыты кіреді&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://respublika-altay.ru/spr/pas-transport.html|deadlink=yes|title=Пассажирский транспорт Горно-Алтайск|author=|website=http://respublika-altay.ru/|date=|publisher=|accessdate=2019-02-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180817181434/http://respublika-altay.ru/spr/pas-transport.html|archivedate=2018-08-17}}&lt;/ref&gt;. Негізінен қалаға Павловск автобус зауыты шығарған автобустар қызмет көрсетеді.

Ең жақын теміржол вокзалы – Бийск қаласында, Таулы Алтай қаласынан 100 км жерде.

== Білім және ғылым ==
Қалада [[Таулы Алтай мемлекеттік университеті]] жұмыс істейді. Оның құрамына 7 факультет пен колледж кіреді. Кәсіби білім беру ұйымдарының қатарында Таулы Алтай мемлекеттік университетінің жанындағы ауылшаруашылық колледжі, политехникалық колледж, мұғалімдер даярлайтын колледж, медициналық колледж, мәдениет және өнер колледжі және т.б&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gasu.ru/|title=Горно-Алтайский государственный университет|author=|website=http://www.gasu.ru/|date=|publisher=|lang=ru|accessdate=2019-02-27}}&lt;/ref&gt;.

Ғылым саласында Таулы Алтай мемлекеттік университеті мен В.И. С.Суразакова ат. алтайтану Институты жұмыс істейді. Ресей ғылым академиясының Сібір бөлімін ұсынатын ұйымдар да бар: РҒА СБ СЭМИ Таулы Алтай филиалы, Таулы Алтай ғылыми-зерттеу ауылшаруашылық институты, Таулы Алтай ботаникалық бағы (РҒА СБ ОСББ филиалы)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://oopt.aari.ru/oopt/%D0%93%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%BE-%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D1%81%D0%B0%D0%B4-%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B0%D0%BB-%D0%A6%D0%A1%D0%91%D0%A1-%D0%A1%D0%9E-%D0%A0%D0%90%D0%9D|title=Горно-Алтайский ботанический сад (филиал ЦСБС СО РАН)|author=|website=http://oopt.aari.ru/|date=|publisher=|lang=ru|accessdate=2019-02-27}}&lt;/ref&gt;.

== Мәдениет ==
1936 жылы сәуірде Ойрат облыстық атқару комитетінің ұлттық театр студиясын құру туралы қаулысына қол қойылды, ол кейіннен «П.В.Кучияк атындағы ұлттық драма театрына» айналды. Көптеген қайта құрулардан кейін [[Павел Васильевич Кучияк|П.В.Кучияк]] атындағы Алтай республикасының облыстық драма ұлттық театры атауын алды (1971 жылы 17 тамызда ашылды). 1977 жылы труппа жаңа ғимаратқа көшті. 2008 жылы театрға алғашқы алтайлық драматург – Павел Васильевич Кучияктың есімі берілді. 32 жыл ішінде 182-ден астам спектаклдер қойылды, олардың арасында орыс және шетелдік классиктердің шығармалары негізінде қойылымдар болды. Театрдың басты ерекшелігі – оның өзіндік ерекшелігі. Алтайды мекендеген халықтардың тілі мен әдет-ғұрпын сақтауға тырысып, спектаклдер алтайлық авторлардың шығармалары негізінде қойылған. Театр Алтай халқының салт-дәстүрі мен тілін сақтауда ерекше рөл атқарады. Қойылымдардың негізін қалайтын драмалық шығармалар алтайлықтардың ұлттық ерекшелігін ескереді. Ертегілер театр қойылымдарында маңызды рөл атқарады, олардың көпшілігі ойрат эпосы негізінде жазылған.

[[Андрей Викторович Анохин|А.В.Анохин]] атындағы Алтай Республикасының Ұлттық мұражайы, онда [[Үкек Үстірті|Үкек үстіртінен]] алып келінген [[Алтай ханшайымы|Алтай ханшайымының]] мумиясы орналасқан.

«Мемлекеттік филармония» РА автономды мекемесі 1986 жылдан бастап жұмыс істейді. Филармония жұмысының басталуы шығармашылық топтардың концерттік қызметі болып саналады. Ол 1962 жылдан бастап, Таулы Алтай облыстық атқару комитеті облыстық ұлттық концерттік топ құру туралы шешім қабылдағаннан бастап жұмыс істейді.

[[Михаил Васильевич Чевалков|М.В.Чевалков]] атындағы Алтай Республикасының Ұлттық кітапханасы.

Қалалық мәдениет үйі, онда «Синегорье», «Ойойым», «Раздолье», «Декадент», «Глория», «Беловодье», «Радуница», «Наурыз» шығармашылық ұжымдар жұмыс істейді. [[Масленица]], [[Наурыз мейрамы|Наурыз]], [[Цаган Сар|Чага-Байрам]] ұлттық мерекелері үнемі өткізіліп тұрады. Соңғы «Ел-Ойын» мерекесі 2013 жылдың ақпанынан бастап республикалық мереке мәртебесін алды.

Қалада бес кітапхана бар: үш қалалық және екі республикалық.

== Діні ==
Православие шіркеулері бар: Покровский, Свято-Макарьевский (қаланың басты ғибадатханасы), Серафима Саровского және Преображенский (1990 жылы 25 қазанда дәріптелген), Пресвятой Богородицы Одигитрия иконы ескі сенімдік ғибадатхана, медреселі мешіт және буддалық дацан (2003 ж. шілдеде салына басталды, 2010 ж. ашылды).

== Теле-радио хабарларын тарату ==
;Теледидар

* ФГУП ВГТРК ГТРК «Горный Алтай»
* 4 МВ «Первый канал»;
* 7 МВ «Россия 1» / «ГТРК Горный Алтай»;
* 8 МВ «НТВ»;
* 11 МВ «ТНТ»;
* 24 ДМВ Ресейдегі алғашқы сандық теледидарлық мультиплекс;
* 26 ДМВ «Россия К»;
* 28 ДМВ «Пятый канал»;
* 31 ДМВ «Матч ТВ»;
* 32 ДМВ Ресейдегі екінші сандық теледидарлық мультиплекс;

;Радиохабар

* 67,22 МГц «Радио России» / «ГТРК Горный Алтай»;
* 100,6 МГц «Радио Искатель»;
* 102,2 МГц «Радио Дача»
* 102,8 МГц «Авторадио»;
* 103,4 МГц «Дорожное радио»;
* 104,2 МГц «Радио Маяк»
* 105,0 МГц «Радио России» / «ГТРК Горный Алтай»;
* 105,5 МГц «Радио Пи FM»;
* 106,0 МГц «DFM»
* 106,4 МГц «Европа Плюс».

== Көрікті жерлері ==
* Комсомольская тауындағы таушаңғы көтергіш және жол.
* Тоғай тауындағы таушаңғы көтергіш және жол..
* Ежелгі адамның Ұлаладағы тұрағы.
* А.С.Пушкин ескерткіші.
* А.В.Анохин ат. Республикалық өлкетану мұражайы..
* Қалалық мәдениет және демалыс саябағы.
* «Жеңіс саябағы» мемориалды кешені.
* Таулы Алтайдағы Свято-Макариевский ғибадатханасы.
* Николая Чудотворца Мирликийского есіміндегі ғибадатхана.

== Тағы қараңыз ==
* [[Тоғай (тау)]]
* [[Таулы Алтай мемлекеттік университеті]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Ресей республикаларының астаналары]]
[[Санат:Таулы Алтай]]</text>
      <sha1>d518sdvvymoxwss8oxnfiksm2h5xop5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Өңдеме саны бойынша қатысушылар</title>
    <ns>4</ns>
    <id>675070</id>
    <revision>
      <id>3575980</id>
      <parentid>3575141</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T07:01:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3575980</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16809" sha1="89bnf5rj41srxqhb4sq0sn0n6sbe4qf" xml:space="preserve">{{shortcut|УП:ӨСҚ}}&lt;center&gt;Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Тізімге 500 өңдемеден кем емес өңдеме жасаған қатысушылар кірістірілген.
{{StatInfo}}


&lt;!-- BOT:START --&gt;
{|class=&quot;standard sortable ts-stickytableheader&quot;
!#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия)
|-
|1||1||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||120020||88070||2860||393||23683||189||54||4350||1453
|-
|2||3||{{u|Kasymov}}||94819||75365||10962||226||3362||234||109||5771||738
|-
|3||2||{{u|Салиха}}||86128||80553||1349||2243||909||49||0||957||135
|-
|4||5||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||84034||68900||1239||147||11309||15||0||1695||24
|-
|5||4||{{u|Мағыпар}}||79641||74767||724||589||37||361||0||2876||37
|-
|6||8||{{u|Arystanbek}}||55493||30539||3585||368||5770||944||2229||4767||5177
|-
|7||6||{{u|Casserium}}||48023||39420||1747||102||626||17||9||4383||38
|-
|8||7||{{u|Sibom}}||41111||38502||884||90||357||62||0||785||381
|-
|9||9||{{u|Ulan}}||30436||23978||391||78||4579||14||0||199||209
|-
|10||19||{{u|AlefZet}}||25095||8820||3472||136||398||8||2176||838||844
|-
|11||11||{{u|GanS NIS}}||24505||18596||437||61||1022||42||3||3184||980
|-
|12||14||{{u|Bolatbek}}||21868||13881||4120||204||768||812||373||1111||1007
|-
|13||10||{{u|Орел Карл}}||21154||19902||747||39||120||4||0||121||11
|-
|14||12||{{u|1nter pares}}||19288||18180||92||6||274||59||0||1109||106
|-
|15||20||{{u|Nurken}}||17174||8254||1259||38||6641||80||2||407||45
|-
|16||17||{{u|Kaiyr}}||16890||11949||212||7||132||162||8||2485||355
|-
|17||13||{{u|Batyrbek.kz}}||16065||14056||411||16||1017||73||1||537||299
|-
|18||15||{{u|Sagzhan}}||14765||13753||222||34||177||10||0||306||86
|-
|19||40||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||14707||4598||4648||149||152||586||364||1907||630
|-
|20||16||{{u|Alphy Haydar}}||13715||12968||207||1||183||2||0||215||42
|-
|21||18||{{u|Polat Alemdar}}||12577||9856||1161||116||24||1||0||752||183
|-
|22||24||{{u|Ismukhammed}}||11661||6938||1621||225||189||1681||0||344||14
|-
|23||27||{{u|Ерден Карсыбеков}}||11023||6738||498||0||100||508||0||614||55
|-
|24||22||{{u|Nurkhan}}||9774||7641||1205||37||4||0||4||333||36
|-
|25||28||{{u|Тұран}}||8361||6513||414||55||255||120||0||383||32
|-
|26||31||{{u|AlibekKS}}||8335||5771||73||3||1033||42||2||898||170
|-
|27||21||{{u|Kas77777}}||8187||8093||0||9||0||1||0||35||1
|-
|28||48||{{u|Daniyar}}||8001||3614||482||327||177||626||0||1642||348
|-
|29||34||{{u|Nurtenge}}||7877||5398||956||137||625||56||21||527||187
|-
|30||23||{{u|Dinkaz}}||7842||7308||0||118||0||0||0||35||1
|-
|31||25||{{u|Gabit Karabay}}||7596||6915||0||0||0||0||0||2||0
|-
|32||35||{{u|TheNomadEditor}}||7336||5155||27||2||1717||135||0||159||39
|-
|33||26||{{u|Kmoksy}}||7012||6773||0||0||279||0||0||178||1
|-
|34||33||{{u|Ashina}}||6998||5495||189||79||63||74||3||383||320
|-
|35||29||{{u|SSE}}||6974||6258||254||109||0||1||0||126||23
|-
|36||45||{{u|GaiJin}}||6703||3842||510||20||361||9||94||369||444
|-
|37||39||{{u|TalgatSnow}}||6546||4685||381||94||683||0||10||81||66
|-
|38||46||{{u|Bekus}}||6528||3823||1419||1||826||78||12||172||311
|-
|39||44||{{u|Alamgir}}||6196||3874||95||15||681||2||0||47||24
|-
|40||37||{{u|Аскаров}}||6193||4756||113||83||0||0||0||191||24
|-
|41||30||{{u|Liquorkaru}}||6142||5849||13||188||9||1||0||10||7
|-
|42||36||{{u|Zhaksilik}}||6101||5046||20||26||9||26||0||362||59
|-
|43||32||{{u|Aghia7}}||6046||5596||6||1||0||0||0||147||10
|-
|44||38||{{u|Zhigitbek}}||5455||4750||0||0||27||27||0||11||10
|-
|45||43||{{u|Qarakesek}}||5200||4176||157||87||39||219||2||241||308
|-
|46||41||{{u|Djduxhx}}||5000||4508||77||38||85||3||0||152||18
|-
|47||42||{{u|Nick jan}}||4652||4360||0||68||0||82||0||62||40
|-
|48||66||{{u|Erboldilyara}}||4522||2770||2||0||215||0||0||1535||26
|-
|49||47||{{u|Coffee86}}||4290||3770||4||0||11||7||0||395||5
|-
|50||63||{{u|Madi Dos}}||4159||2875||188||63||33||24||0||592||101
|-
|51||51||{{u|Dimash Kenesbek}}||3759||3392||51||0||0||27||0||223||21
|-
|52||49||{{u|Syrymzhan}}||3683||3525||1||154||0||0||0||1||0
|-
|53||60||{{u|Majilis}}||3630||2996||100||0||97||0||0||16||0
|-
|54||57||{{u|Esetok}}||3575||3077||394||2||161||205||8||285||138
|-
|55||50||{{u|Ерқанат Рыскулбеков}}||3545||3398||3||0||4||0||0||32||0
|-
|56||55||{{u|Maira Yessenbekova}}||3516||3169||48||0||0||0||0||6||2
|-
|57||59||{{u|Нурасылл}}||3396||2999||193||0||18||0||0||50||8
|-
|58||52||{{u|Makenzis}}||3324||3267||5||0||0||0||0||46||5
|-
|59||61||{{u|Nurbek Matzhani}}||3310||2990||58||40||1||55||0||201||62
|-
|60||54||{{u|Юсуф Худайберген}}||3273||3188||0||0||103||0||0||34||0
|-
|61||56||{{u|Hardworking}}||3272||3115||61||0||0||0||0||10||0
|-
|62||62||{{u|BekaIITU}}||3227||2963||0||0||0||0||0||3||1
|-
|63||53||{{u|Gulzat246}}||3168||3225||0||16||0||0||0||5||3
|-
|64||58||{{u|Qanattan}}||3117||3043||0||0||0||0||0||2||0
|-
|65||64||{{u|Yerzhankyzy}}||3041||2836||0||0||0||0||0||0||0
|-
|66||65||{{u|Meruyert}}||2952||2789||0||0||0||0||0||0||1
|-
|67||97||{{u|Абылай}}||2950||1478||328||33||139||126||0||488||144
|-
|68||68||{{u|Dauren}}||2871||2465||0||14||0||0||0||68||6
|-
|69||71||{{u|Даурен Шарипов}}||2822||2430||43||24||0||0||0||50||0
|-
|70||111||{{u|KLBot2}}||2795||1291||0||0||1413||0||0||1||0
|-
|71||77||{{u|ShadZ01}}||2752||2212||283||52||105||0||0||4||0
|-
|72||67||{{u|Кырмызов}}||2700||2625||6||12||0||6||0||12||11
|-
|73||78||{{u|Merey}}||2684||2202||0||239||0||0||0||0||2
|-
|74||76||{{u|Магпар}}||2680||2218||91||88||13||11||0||183||30
|-
|75||69||{{u|Kyrmyzy gul}}||2532||2462||9||0||0||0||0||30||4
|-
|76||73||{{u|Abdi arman}}||2530||2309||0||0||0||0||0||2||5
|-
|77||74||{{u|Toktakynbaev}}||2471||2304||4||77||0||0||0||3||4
|-
|78||72||{{u|Сәуір 1}}||2471||2366||24||11||2||0||0||30||0
|-
|79||75||{{u|G55}}||2468||2299||0||50||0||0||0||0||2
|-
|80||87||{{u|Balaburgem}}||2447||1731||11||29||31||59||0||182||48
|-
|81||70||{{u|Zhuka iitu}}||2445||2448||0||1||0||0||0||2||2
|-
|82||109||{{u|Ordabekov Azamat}}||2424||1326||0||78||0||0||0||13||2
|-
|83||82||{{u|Рахман999}}||2304||1898||103||22||34||4||0||97||35
|-
|84||134||{{u|Бегулы Отагасы}}||2247||885||48||1||228||7||0||728||75
|-
|85||94||{{u|Drift}}||2233||1502||22||2||710||1||0||4||2
|-
|86||80||{{u|Egorkz}}||2232||2059||0||64||0||0||0||0||2
|-
|87||84||{{u|Mira01}}||2229||1863||0||0||0||99||0||174||22
|-
|88||79||{{u|Aizhanka aaa}}||2215||2077||0||0||0||0||0||0||0
|-
|89||81||{{u|Bakdauren}}||2208||2015||0||103||0||0||0||14||4
|-
|90||117||{{u|Әлинұр}}||2175||1105||132||43||47||101||0||580||48
|-
|91||95||{{u|MuratbekErkebulan}}||2099||1493||207||0||68||5||0||257||4
|-
|92||88||{{u|Mustafaalmas}}||2036||1721||94||0||243||0||0||37||5
|-
|93||83||{{u|Unknown Alash}}||1959||1897||1||0||0||0||0||0||0
|-
|94||85||{{u|Kristianmusic}}||1938||1799||20||1||0||0||0||0||0
|-
|95||90||{{u|Bauka91 91}}||1857||1618||0||0||0||0||0||0||1
|-
|96||100||{{u|Daneker}}||1857||1414||0||257||0||0||0||1||2
|-
|97||131||{{u|Esen48}}||1808||896||0||33||0||0||0||744||1
|-
|98||86||{{u|Almatoswiki}}||1800||1781||0||0||0||0||0||11||0
|-
|99||92||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||1795||1519||8||0||86||1||0||42||29
|-
|100||89||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||1710||1638||35||0||22||0||0||19||24
|-
|101||93||{{u|Nelli}}||1666||1507||0||0||0||0||0||0||0
|-
|102||98||{{u|RaiymbekZh}}||1656||1460||6||0||12||0||0||63||66
|-
|103||99||{{u|Araichik}}||1622||1453||110||78||0||0||0||2||1
|-
|104||91||{{u|Nikolina Šepić}}||1613||1613||0||0||0||0||0||0||0
|-
|105||105||{{u|ДолбоЯщер}}||1596||1339||1||0||101||1||0||5||0
|-
|106||102||{{u|Rasulbek Adil}}||1561||1380||1||0||0||1||0||135||32
|-
|107||103||{{u|2rk}}||1552||1367||0||99||0||1||0||8||0
|-
|108||106||{{u|Daniyal.aidarov5}}||1516||1331||0||0||7||0||0||117||8
|-
|109||96||{{u|Gliwi}}||1496||1490||3||0||0||0||0||0||0
|-
|110||108||{{u|Аслан Жукенов}}||1496||1329||20||0||46||0||0||32||26
|-
|111||118||{{u|Almagul Ibragimova}}||1490||1100||0||17||0||1||0||174||22
|-
|112||133||{{u|Акбота Казыбекова}}||1480||886||0||91||0||0||0||39||0
|-
|113||104||{{u|DinDK}}||1383||1353||0||0||0||0||0||2||0
|-
|114||115||{{u|Rasulzhan}}||1371||1138||0||0||0||0||0||2||0
|-
|115||107||{{u|Tulya}}||1344||1331||1||0||0||0||0||3||0
|-
|116||112||{{u|Ayauly}}||1337||1252||0||28||0||0||0||0||1
|-
|117||101||{{u|Nkiukr}}||1314||1405||44||0||40||4||0||1||0
|-
|118||110||{{u|Tarih}}||1304||1304||0||0||0||0||0||0||0
|-
|119||114||{{u|Wikiped4ik}}||1283||1199||0||59||0||0||0||6||1
|-
|120||137||{{u|Jarnamaqaz}}||1278||830||380||20||0||0||0||15||0
|-
|121||142||{{u|TemirlanSarsen}}||1277||766||6||58||31||0||0||197||14
|-
|122||113||{{u|GulzhanOmarova}}||1248||1200||0||1||0||0||0||11||2
|-
|123||116||{{u|Шілде}}||1223||1132||11||25||11||0||0||33||0
|-
|124||126||{{u|IL68}}||1215||946||62||0||31||0||0||134||1
|-
|125||119||{{u|Gulnar7}}||1178||1084||0||2||0||0||0||13||1
|-
|126||224||{{u|Suleimen Koishybai}}||1156||284||0||0||0||0||0||785||0
|-
|127||125||{{u|Aimanber}}||1150||1002||0||61||0||0||0||0||0
|-
|128||122||{{u|Bailarbekov}}||1136||1049||0||0||0||0||0||3||1
|-
|129||121||{{u|Ziv}}||1128||1057||58||0||0||2||0||9||2
|-
|130||204||{{u|Айдос уики}}||1126||481||0||0||7||1||0||63||10
|-
|131||120||{{u|Sergazyyev}}||1119||1069||0||13||0||0||0||1||2
|-
|132||128||{{u|KoishymanovaG}}||1096||919||2||0||0||80||0||37||3
|-
|133||124||{{u|Истеный казах}}||1096||1018||32||13||4||0||0||4||0
|-
|134||127||{{u|Madina Kilybayeva}}||1083||934||0||0||0||0||0||2||2
|-
|135||193||{{u|Kafarik}}||1075||526||47||7||15||2||0||22||4
|-
|136||161||{{u|Akbota.b}}||1057||639||0||68||0||0||0||48||2
|-
|137||136||{{u|Аян Жанайсов}}||1054||840||0||0||0||0||0||37||0
|-
|138||123||{{u|Finderhannes}}||1049||1049||0||0||0||0||0||0||0
|-
|139||129||{{u|Orkaarys}}||993||916||0||0||0||0||0||0||0
|-
|140||132||{{u|А.С.Кизиров}}||987||891||17||1||8||23||0||109||11
|-
|141||151||{{u|Wikuiser}}||979||691||136||0||62||0||43||18||3
|-
|142||143||{{u|P.Nurgisa}}||976||764||0||0||0||0||0||52||3
|-
|143||130||{{u|Rayurad mc}}||973||899||0||0||0||0||0||0||0
|-
|144||220||{{u|Fuzze123}}||964||338||59||0||46||0||0||26||504
|-
|145||165||{{u|Aselhan}}||948||627||12||0||9||23||0||82||11
|-
|146||139||{{u|Шайнүсіп}}||931||782||0||0||1||0||0||32||3
|-
|147||141||{{u|Adiladil}}||906||767||0||0||0||0||0||0||1
|-
|148||146||{{u|NErnur98}}||880||738||0||0||61||0||0||59||5
|-
|149||160||{{u|Касымхан}}||866||641||0||2||0||0||0||19||5
|-
|150||135||{{u|Chris die Seele}}||865||848||16||0||0||0||0||0||0
|-
|151||138||{{u|Mukhin}}||850||810||0||0||0||0||0||0||0
|-
|152||140||{{u|Stella~kkwiki}}||830||772||0||0||0||0||0||0||0
|-
|153||188||{{u|Bakbergenov}}||820||539||0||170||0||0||0||15||1
|-
|154||213||{{u|Dambler}}||819||424||15||5||10||0||0||229||10
|-
|155||148||{{u|Aibol dos}}||813||704||0||0||0||0||0||0||0
|-
|156||229||{{u|KaldarovNurymzhan}}||801||179||12||1||12||0||0||490||2
|-
|157||175||{{u|Talghatuly}}||794||569||0||67||12||1||0||101||17
|-
|158||150||{{u|Akba.nis.13}}||790||702||0||16||0||4||0||33||1
|-
|159||149||{{u|Аязбаев Даурен}}||789||704||0||0||0||0||0||0||0
|-
|160||145||{{u|Masalbaeva}}||787||741||0||0||0||0||0||1||0
|-
|161||231||{{u|Абдрахманов Димаш}}||785||98||0||0||0||0||0||4||0
|-
|162||153||{{u|Tylerdurdenkz}}||780||683||2||30||24||0||0||41||6
|-
|163||169||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||777||596||0||1||0||0||0||12||0
|-
|164||159||{{u|Azim Nurbergen}}||763||644||0||15||0||0||0||4||0
|-
|165||147||{{u|Ташметов шахрух}}||743||721||0||0||0||0||0||5||0
|-
|166||164||{{u|Panicgirl}}||739||636||0||17||0||0||0||10||1
|-
|167||152||{{u|Mariko}}||734||689||0||0||0||0||0||0||0
|-
|168||155||{{u|Rake}}||726||666||0||35||0||0||0||8||3
|-
|169||144||{{u|Mheidegger}}||723||748||7||2||0||0||0||6||3
|-
|170||162||{{u|Rasul kz91}}||723||638||0||12||0||0||0||1||0
|-
|171||173||{{u|Muslim Qazaq}}||722||579||0||0||0||0||0||32||2
|-
|172||222||{{u|Zhumalina}}||720||314||0||49||6||2||0||241||1
|-
|173||156||{{u|Alfiya}}||719||662||0||17||0||0||0||3||2
|-
|174||154||{{u|Εὐθυμένης}}||697||679||13||0||0||0||0||5||0
|-
|175||163||{{u|Sultan bek}}||695||638||0||0||0||0||0||0||0
|-
|176||209||{{u|Мира Белль}}||693||439||23||0||7||0||0||113||24
|-
|177||196||{{u|Cekli829}}||690||523||3||0||24||1||0||46||36
|-
|178||167||{{u|Nkipshak}}||684||612||0||0||0||0||0||0||0
|-
|179||228||{{u|Sultan-balasi}}||676||236||24||0||356||0||0||28||2
|-
|180||202||{{u|Saken kun}}||673||486||4||0||0||0||0||6||0
|-
|181||166||{{u|KUckhocjothkei3}}||671||614||49||1||5||0||0||1||0
|-
|182||157||{{u|Epoxa-HH}}||663||651||0||0||5||0||0||10||1
|-
|183||219||{{u|Syrlybek}}||658||390||5||53||4||9||0||68||17
|-
|184||191||{{u|Мұқтар Құндыз}}||656||529||0||0||0||0||0||2||0
|-
|185||189||{{u|Баха}}||654||536||0||0||0||0||0||0||0
|-
|186||158||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||654||649||0||1||0||0||0||4||0
|-
|187||172||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||651||584||1||25||0||2||0||4||21
|-
|188||174||{{u|Амзе Магжан}}||645||571||0||0||0||0||0||47||0
|-
|189||168||{{u|Капысова Айдана}}||642||603||0||0||0||0||0||0||0
|-
|190||176||{{u|IArhunI}}||640||569||7||9||0||0||0||26||11
|-
|191||216||{{u|Belekov Syrym}}||639||414||0||46||0||0||0||9||2
|-
|192||214||{{u|Айвентадор}}||622||420||15||0||0||4||0||152||13
|-
|193||226||{{u|Zhandos02}}||620||265||3||4||11||0||0||247||0
|-
|194||195||{{u|Aseke16}}||616||524||25||0||7||1||0||17||12
|-
|195||178||{{u|Bauyr03}}||615||555||0||0||0||0||0||37||0
|-
|196||184||{{u|Makhanov}}||613||542||0||0||0||0||0||0||1
|-
|197||171||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||601||590||2||0||0||0||0||3||0
|-
|198||177||{{u|Inkar}}||600||559||0||0||0||0||0||1||3
|-
|199||180||{{u|Mma}}||599||545||0||0||0||0||0||0||0
|-
|200||170||{{u|Юкке}}||599||594||1||2||44||0||0||9||3
|-
|201||179||{{u|Mary}}||597||549||0||0||0||0||0||0||0
|-
|202||230||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||587||115||0||0||0||0||0||36||0
|-
|203||182||{{u|Аскар}}||584||544||4||19||2||0||0||1||0
|-
|204||227||{{u|Eldar zh96}}||575||246||132||6||2||80||0||23||6
|-
|205||187||{{u|AlibiKazken}}||569||540||0||0||0||0||0||23||0
|-
|206||199||{{u|Badyroff}}||569||518||0||0||0||0||0||0||0
|-
|207||192||{{u|Нурия}}||569||527||0||0||0||0||0||0||0
|-
|208||206||{{u|Нақып Нұрғали}}||565||467||0||0||1||0||0||24||0
|-
|209||203||{{u|Zhaniya92}}||562||485||0||0||0||0||0||13||1
|-
|210||205||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||555||469||0||0||5||0||0||33||2
|-
|211||198||{{u|Yamanzho}}||555||521||0||0||0||0||0||0||0
|-
|212||185||{{u|Ұлан Тұрсынбек}}||553||541||0||0||0||0||0||0||0
|-
|213||197||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||552||523||9||0||0||0||0||1||0
|-
|214||186||{{u|Kuanysh Ismailov}}||547||541||0||0||7||0||0||2||0
|-
|215||190||{{u|Egor Shustoff}}||541||532||0||0||0||0||0||0||0
|-
|216||200||{{u|Niyazbek}}||534||510||0||0||0||0||0||3||0
|-
|217||221||{{u|Dauylbai Aidar}}||533||325||204||0||0||0||0||1||0
|-
|218||208||{{u|Olkikz}}||529||447||0||14||0||0||0||0||0
|-
|219||194||{{u|Fornax}}||528||525||2||0||0||0||0||0||0
|-
|220||181||{{u|Dzhos}}||527||545||0||0||0||0||0||0||0
|-
|221||217||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||527||392||0||0||0||3||0||44||1
|-
|222||218||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||527||391||0||36||0||0||0||1||1
|-
|223||183||{{u|Arachn0}}||523||543||0||0||0||0||0||1||0
|-
|224||207||{{u|Tansholpan}}||522||459||0||0||0||0||0||0||0
|-
|225||212||{{u|Adilbekkazykhanov}}||520||428||0||0||44||0||0||0||0
|-
|226||223||{{u|Mustazhap}}||520||308||11||0||0||2||0||122||12
|-
|227||201||{{u|Karina Nurtazina}}||518||508||0||0||0||0||0||0||0
|-
|228||225||{{u|Murat Karibay}}||518||270||183||0||0||0||27||7||8
|-
|229||215||{{u|Chingiz Nazbiev}}||514||420||29||0||54||12||0||0||0
|-
|230||211||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||514||429||0||0||0||0||0||5||0
|-
|231||210||{{u|Albergenius}}||510||434||42||1||2||0||0||1||0
|-
|232||232||{{u|Friction27}}||506||17||0||0||0||0||0||1||0
|}
&lt;!-- BOT:END --&gt;


{{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]]</text>
      <sha1>89bnf5rj41srxqhb4sq0sn0n6sbe4qf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Өңдеме саны бойынша боттар</title>
    <ns>4</ns>
    <id>675089</id>
    <revision>
      <id>3576071</id>
      <parentid>3575330</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T11:00:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3576071</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11342" sha1="pqps9pbcjgy8xlet5q5sgivyv57wx8y" xml:space="preserve">{{shortcut|УП:ӨСБ}}&lt;center&gt;Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Жергілікті жалаусыз ғаламдық боттар көкпен ерекшеленген.
{{StatInfo}}


&lt;!-- BOT:START --&gt;
{|class=&quot;standard sortable ts-stickytableheader&quot;
!#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия)
|-
|1||1||{{u|BolatbekBot}}||515645||380122||110090||1||5897||3||1||19437||23
|-
|2||2||{{u|EmausBot}}||145863||131239||957||0||13593||6||0||46||22
|-
|3||3||{{u|ArystanbekBot}}||131642||127452||528||15||62||17||10||2859||674
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|4||4||{{u|Legobot}}||119565||112799||457||0||6067||15||0||85||142
|-
|5||119||{{u|New user message}}||112243||1||0||0||0||0||0||112242||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|6||5||{{u|MerlIwBot}}||105855||88199||6297||0||10800||24||0||36||497
|-
|7||6||{{u|InternetArchiveBot}}||86972||86972||0||0||0||0||0||0||0
|-
|8||7||{{u|GaiJinBot}}||79350||79335||7||0||0||0||0||3||5
|-
|9||8||{{u|BekusBot}}||50484||50191||232||3||53||0||0||4||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|10||9||{{u|YFdyh-bot}}||43054||41964||1||0||1089||0||0||0||0
|-
|11||10||{{u|Xqbot}}||26587||22814||42||0||3648||2||0||59||22
|-
|12||11||{{u|Luckas-bot}}||22676||17397||3||0||5264||1||0||8||3
|-
|13||18||{{u|TXiKiBoT}}||18278||8490||13||0||9719||0||0||56||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|14||12||{{u|ZéroBot}}||17395||14827||0||0||2561||0||0||7||0
|-
|15||13||{{u|CommonsDelinker}}||14441||13465||426||1||0||83||0||387||40
|-
|16||14||{{u|Kasymbot}}||13743||13243||240||4||8||22||0||171||42
|-
|17||15||{{u|SieBot}}||13062||12830||0||0||214||0||0||18||0
|-
|18||20||{{u|VolkovBot}}||11474||7766||1||0||3545||4||0||24||134
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|19||17||{{u|Makecat-bot}}||9816||8904||0||0||908||0||0||3||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|20||19||{{u|WikitanvirBot}}||9374||8087||0||0||1283||0||0||2||2
|-
|21||16||{{u|Kia content bot}}||9131||9131||0||0||0||0||0||0||0
|-
|22||21||{{u|JAnDbot}}||8787||7290||40||0||1309||6||0||16||126
|-
|23||24||{{u|Nurtenge}}||7907||5398||956||137||625||40||21||527||187
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|24||22||{{u|Addbot}}||7608||6153||1043||1||295||18||0||5||90
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|25||38||{{u|ArthurBot}}||7544||2786||26||0||4714||6||0||12||0
|-
|26||121||{{u|Acebot}}||7483||0||7482||0||0||0||0||1||0
|-
|27||26||{{u|Vagobot}}||7330||4673||63||0||2585||0||0||3||6
|-
|28||23||{{u|Escarbot}}||7057||5767||14||0||1188||2||0||82||4
|-
|29||25||{{u|BilgishShezhireshiBot}}||5305||5305||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|30||28||{{u|JackieBot}}||5114||4266||10||0||828||1||0||7||2
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|31||30||{{u|RedBot}}||4625||3703||3||0||916||1||0||2||0
|-
|32||27||{{u|Muhammad Abul-Futooh}}||4617||4616||0||0||0||0||0||1||0
|-
|33||29||{{u|MelancholieBot}}||4425||4208||2||0||210||0||0||5||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|34||34||{{u|TjBot}}||4252||3316||0||0||935||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|35||31||{{u|Dexbot}}||3738||3677||0||0||51||0||0||10||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|36||33||{{u|LaaknorBot}}||3689||3493||0||0||196||0||0||0||0
|-
|37||32||{{u|Robbot}}||3541||3540||0||0||0||1||0||0||0
|-
|38||39||{{u|FoxBot}}||3339||2620||5||0||680||0||0||34||0
|-
|39||35||{{u|NurbekBot}}||3257||3254||0||0||0||0||0||2||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|40||55||{{u|MastiBot}}||3201||1172||31||0||1990||0||0||2||6
|-
|41||36||{{u|AlleborgoBot}}||3142||3125||0||0||0||0||0||17||0
|-
|42||37||{{u|Thijs!bot}}||2934||2918||3||0||2||0||0||11||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|43||52||{{u|KLBot2}}||2705||1291||0||0||1413||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|44||40||{{u|HRoestBot}}||2464||2463||0||0||0||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|45||41||{{u|JYBot}}||2395||2262||0||0||133||0||0||0||0
|-
|46||44||{{u|Idioma-bot}}||2182||2026||16||0||109||6||0||23||2
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|47||46||{{u|AvocatoBot}}||2151||1912||0||0||231||0||0||6||2
|-
|48||42||{{u|Ptbotgourou}}||2061||2036||0||0||5||0||0||20||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|49||43||{{u|KamikazeBot}}||2050||2034||0||0||14||0||0||2||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|50||45||{{u|Ripchip Bot}}||1968||1944||0||0||22||0||0||2||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|51||47||{{u|Rubinbot}}||1930||1848||0||0||80||0||0||2||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|52||49||{{u|CarsracBot}}||1771||1666||12||0||32||0||0||61||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|53||48||{{u|Dinamik-bot}}||1704||1702||0||0||0||0||0||2||0
|-
|54||50||{{u|Aitan bot}}||1555||1536||0||0||0||0||0||19||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|55||51||{{u|DixonDBot}}||1520||1502||0||0||17||0||0||0||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|56||57||{{u|AvicBot}}||1474||1078||0||0||337||0||0||58||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|57||54||{{u|YiFeiBot}}||1359||1192||69||0||83||9||0||0||3
|-
|58||72||{{u|BotMultichill}}||1277||528||1||0||738||0||0||10||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|59||53||{{u|Justincheng12345-bot}}||1235||1192||2||0||40||0||0||0||1
|-
|60||80||{{u|CommonsTicker~kkwiki}}||1233||279||0||0||0||0||0||9||945
|-
|61||62||{{u|Purbo T}}||1179||884||0||0||275||0||0||20||0
|-
|62||64||{{u|Synthebot}}||1170||859||0||0||310||0||0||0||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|63||60||{{u|Movses-bot}}||1158||1018||0||0||136||0||0||1||3
|-
|64||65||{{u|JhsBot}}||1136||845||2||0||277||0||0||12||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|65||56||{{u|Gerakibot}}||1123||1080||10||0||16||2||0||4||11
|-
|66||58||{{u|TuranBot}}||1122||1047||28||2||4||6||0||29||6
|-
|67||59||{{u|PipepBot}}||1048||1033||0||0||1||0||0||13||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|68||61||{{u|Mjbmrbot}}||1030||903||0||0||125||0||0||1||1
|-
|69||67||{{u|HerculeBot}}||903||777||1||0||116||0||0||8||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|70||63||{{u|MystBot}}||879||863||2||0||0||0||0||14||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|71||68||{{u|Amirobot}}||806||739||0||0||66||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|72||66||{{u|Jotterbot}}||781||781||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|73||73||{{u|HiW-Bot}}||616||513||61||0||40||0||0||1||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|74||71||{{u|DarafshBot}}||585||534||11||0||40||0||0||0||0
|-
|75||69||{{u|AZatBot}}||576||576||0||0||0||0||0||0||0
|-
|76||127||{{u|H2Bot}}||553||0||0||0||0||0||0||553||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|77||70||{{u|PixelBot}}||548||541||0||0||0||0||0||7||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|78||77||{{u|DSisyphBot}}||505||356||15||0||128||6||0||0||0
|-
|79||74||{{u|Almabot}}||501||427||0||0||56||0||0||5||13
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|80||97||{{u|Obersachsebot}}||494||46||437||0||10||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|81||75||{{u|CocuBot}}||464||395||0||0||58||0||0||11||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|82||76||{{u|SilvonenBot}}||413||380||0||0||27||0||0||6||0
|-
|83||78||{{u|Minsbot}}||407||316||0||0||91||0||0||0||0
|-
|84||82||{{u|Darkicebot}}||346||204||1||0||130||0||0||11||0
|-
|85||81||{{u|Memty Bot}}||305||206||0||0||87||0||0||3||9
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|86||86||{{u|SassoBot}}||305||153||0||0||143||0||0||9||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|87||79||{{u|D'ohBot}}||282||281||0||0||1||0||0||0||0
|-
|88||87||{{u|Chandlerriggs5}}||280||148||2||0||2||0||0||108||14
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|89||94||{{u|DragonBot}}||245||59||0||0||186||0||0||0||0
|-
|90||83||{{u|SpBot}}||219||199||3||0||15||0||0||2||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|91||84||{{u|Chobot}}||219||176||0||0||41||0||0||2||0
|-
|92||85||{{u|Kasymovbot}}||170||166||2||0||0||1||0||1||0
|-
|93||126||{{u|MBHbot}}||152||0||0||0||0||0||0||0||152
|-
|94||128||{{u|MGA73bot}}||152||0||0||152||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|95||88||{{u|KiranBOT}}||150||148||0||0||0||0||0||2||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|96||89||{{u|タチコマ robot}}||138||115||7||0||0||2||0||12||2
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|97||90||{{u|MSBOT}}||117||97||1||0||19||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|98||93||{{u|NjardarBot}}||113||62||0||0||49||0||0||2||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|99||92||{{u|Billinghurst}}||98||72||1||0||0||0||1||24||0
|-
|100||102||{{u|DBot}}||97||21||0||0||3||1||0||70||2
|-
|101||91||{{u|Zwobot}}||85||81||0||0||0||0||0||4||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|102||95||{{u|FiriBot}}||58||51||4||0||0||0||0||0||3
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|103||96||{{u|Muro Bot}}||54||47||0||0||1||0||0||4||2
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|104||98||{{u|Loveless}}||53||42||0||0||10||0||0||1||0
|-
|105||99||{{u|Alexbot}}||49||36||1||0||2||0||0||9||1
|-
|106||100||{{u|AshinaBot}}||35||33||0||0||0||0||0||2||0
|-
|107||101||{{u|Byrialbot}}||31||29||0||0||2||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|108||103||{{u|Aibot}}||26||21||0||0||5||0||0||0||0
|-
|109||124||{{u|AlinurBot}}||23||0||14||0||2||0||0||6||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|110||104||{{u|Soulbot}}||21||14||0||0||0||0||0||7||0
|-
|111||109||{{u|QarakesekBot}}||18||8||4||0||2||0||0||2||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|112||106||{{u|StigBot}}||14||11||0||0||2||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|113||105||{{u|Broadbot}}||12||12||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|114||129||{{u|MenoBot}}||11||0||0||0||0||0||0||11||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|115||107||{{u|Ver-bot}}||11||11||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|116||108||{{u|AHbot}}||9||9||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|117||111||{{u|Kwjbot}}||7||6||0||0||1||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|118||110||{{u|MagnusA.Bot}}||7||7||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|119||131||{{u|Cbrown1023}}||6||0||0||0||0||0||0||6||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|120||112||{{u|DirlBot}}||6||5||1||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|121||114||{{u|Ebrambot}}||6||4||0||0||2||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|122||113||{{u|GhalyBot}}||5||5||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|123||133||{{u|Abigor}}||5||0||0||0||0||0||0||5||0
|-
|124||116||{{u|NurlanBot}}||4||2||0||0||0||0||0||1||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|125||135||{{u|Taavi}}||4||0||0||0||0||0||0||4||0
|-
|126||123||{{u|YurikBot}}||3||0||0||0||0||0||1||2||0
|-
|127||115||{{u|ZhaksilikBot}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|128||134||{{u|ChuispastonBot}}||3||0||0||0||0||0||0||3||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|129||117||{{u|Rezabot}}||3||2||0||0||0||0||0||1||0
|-
|130||122||{{u|Polat Alemdarbot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0
|-
|131||125||{{u|AmanBot}}||2||0||1||0||0||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|132||130||{{u|Zorrobot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0
|-
|133||120||{{u|SoxBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0
|-
|134||118||{{u|Sagzhanbot}}||1||1||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|135||132||{{u|KhanBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0
|}
&lt;!-- BOT:END --&gt;


{{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Боттар]]</text>
      <sha1>pqps9pbcjgy8xlet5q5sgivyv57wx8y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Бет бастауы бойынша қатысушылар</title>
    <ns>4</ns>
    <id>675116</id>
    <revision>
      <id>3575478</id>
      <parentid>3574845</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T13:07:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3575478</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="102318" sha1="kjodkyfva9cib718ahf5tgzzoi4pbnj" xml:space="preserve">{{shortcut|УП:ББҚ}}&lt;center&gt;{{StatInfo}}


&lt;!-- BOT:START --&gt;
{|class=&quot;standard sortable ts-stickytableheader&quot;
!#!!Қатысушы!!Мақалалар!!Бағыттау беттері!!Айрық беттер!!Үлгілер!!Санаттар!!Файлдар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Метапедиялық (Уикипедия)
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|BolatbekBot}}||107917||25625||5||36754||4335||0||11||0||0
|-
|1||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||8246||1156||3||152||7079||144||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|Kia content bot}}||7820||950||164||0||0||0||0||0||0
|-
|2||{{u|Салиха}}||7256||84||695||187||814||2150||0||0||1
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|NurbekBot}}||3137||114||2||0||0||0||0||0||0
|-
|3||{{u|Мағыпар}}||2425||41||0||54||33||547||1||0||0
|-
|4||{{u|Ерден Карсыбеков}}||2247||103||10||196||84||0||56||0||4
|-
|5||{{u|SSE}}||2189||97||3||165||0||107||0||0||0
|-
|6||{{u|Meruyert}}||1940||63||1||0||0||0||0||0||0
|-
|7||{{u|Maira Yessenbekova}}||1751||45||2||31||0||0||0||0||0
|-
|8||{{u|Polat Alemdar}}||1709||484||50||139||16||112||0||0||10
|-
|9||{{u|Dinkaz}}||1592||142||4||0||0||115||0||0||0
|-
|10||{{u|Yerzhankyzy}}||1395||35||2||0||0||0||0||0||0
|-
|11||{{u|Hardworking}}||1359||63||0||42||0||0||0||0||0
|-
|12||{{u|Alamgir}}||1358||106||4||2||410||8||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|Aitan bot}}||1345||157||5||0||0||0||0||0||0
|-
|13||{{u|Abdi arman}}||1341||34||0||0||0||0||0||0||0
|-
|14||{{u|Bolatbek}}||1312||982||33||2132||529||149||160||18||78
|-
|15||{{u|Toktakynbaev}}||1281||43||2||4||0||73||0||0||0
|-
|16||{{u|Gulzat246}}||1275||97||5||0||0||16||0||0||0
|-
|17||{{u|Орел Карл}}||1272||310||1||304||80||24||0||0||0
|-
|18||{{u|Zhuka iitu}}||1192||90||2||0||0||1||0||0||0
|-
|19||{{u|Zhigitbek}}||1178||34||2||0||25||0||0||0||0
|-
|20||{{u|Bauka91 91}}||1165||50||3||0||0||0||0||0||0
|-
|21||{{u|GanS NIS}}||1083||221||61||197||437||52||14||0||52
|-
|22||{{u|Ulan}}||1073||631||59||108||3227||77||0||0||17
|-
|23||{{u|Aizhanka aaa}}||998||19||0||0||0||0||0||0||0
|-
|24||{{u|AlefZet}}||994||463||57||1270||261||100||1||49||25
|-
|25||{{u|BekaIITU}}||993||32||6||0||0||0||0||0||0
|-
|26||{{u|Aghia7}}||957||115||0||0||0||1||0||0||0
|-
|27||{{u|2rk}}||923||43||1||0||0||98||0||0||0
|-
|28||{{u|G55}}||918||42||0||0||0||50||0||0||0
|-
|29||{{u|Nurkhan}}||901||99||13||336||4||25||0||1||0
|-
|30||{{u|82.200.154.115}}||879||41||7||16||4||0||0||0||0
|-
|31||{{u|Bakdauren}}||877||32||0||0||0||102||0||0||0
|-
|32||{{u|Kaiyr}}||862||307||43||20||71||7||25||3||3
|-
|33||{{u|Egorkz}}||861||56||3||0||0||64||0||0||0
|-
|34||{{u|Rasulzhan}}||847||37||1||0||0||0||0||0||0
|-
|35||{{u|Ayauly}}||845||38||0||0||0||28||0||0||0
|-
|36||{{u|Ismukhammed}}||815||109||1||478||174||223||346||0||3
|-
|37||{{u|Ordabekov Azamat}}||766||19||2||0||0||72||0||0||0
|-
|38||{{u|Kyrmyzy gul}}||749||44||3||1||0||0||0||0||0
|-
|39||{{u|Merey}}||737||51||0||0||0||237||0||0||0
|-
|40||{{u|Araichik}}||629||53||0||100||0||75||0||0||0
|-
|41||{{u|DinDK}}||613||17||0||0||0||0||0||0||0
|-
|42||{{u|Nelli}}||580||21||2||0||0||0||0||0||0
|-
|43||{{u|Нурасылл}}||557||17||0||6||9||0||0||0||0
|-
|44||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||545||1632||168||18||7595||188||0||1||11
|-
|45||{{u|Azim Nurbergen}}||535||11||17||0||0||15||0||0||0
|-
|46||{{u|Dauren}}||529||35||1||0||0||14||0||0||0
|-
|47||{{u|Casserium}}||522||186||72||75||331||48||0||7||0
|-
|48||{{u|Zhaksilik}}||519||30||0||3||5||25||9||0||0
|-
|49||{{u|Masalbaeva}}||515||16||2||0||0||0||0||0||0
|-
|50||{{u|GulzhanOmarova}}||509||10||8||0||0||1||0||0||0
|-
|51||{{u|Аян Жанайсов}}||489||26||0||0||0||0||0||0||0
|-
|52||{{u|Nurken}}||486||450||3||627||4548||29||0||1||3
|-
|53||{{u|P.Nurgisa}}||478||18||18||0||0||0||0||0||0
|-
|54||{{u|Daneker}}||468||23||0||0||0||251||0||0||0
|-
|55||{{u|Nick jan}}||456||155||1||0||0||67||0||0||0
|-
|56||{{u|Inkar}}||452||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|57||{{u|Аскаров}}||449||53||0||11||0||82||0||0||0
|-
|58||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||437||9||4||13||13||0||0||0||0
|-
|59||{{u|Sergazyyev}}||435||19||3||0||0||13||0||0||0
|-
|60||{{u|1nter pares}}||408||291||0||0||141||3||0||0||4
|-
|61||{{u|Bailarbekov}}||408||10||1||0||0||0||0||0||0
|-
|62||{{u|Акбота Казыбекова}}||408||34||3||0||0||90||0||0||0
|-
|63||{{u|Sagzhan}}||405||76||1||11||132||28||0||0||0
|-
|64||{{u|Tulya}}||397||27||1||0||0||0||0||0||0
|-
|65||{{u|Abdrazakhova a}}||383||12||0||0||0||14||0||0||0
|-
|66||{{u|Касымхан}}||377||13||0||0||0||2||0||0||0
|-
|67||{{u|Stella~kkwiki}}||375||20||8||0||0||0||0||0||0
|-
|68||{{u|Mariko}}||368||4||2||0||0||0||0||0||0
|-
|69||{{u|Амзе Магжан}}||361||12||0||0||0||0||0||0||0
|-
|70||{{u|Wikiped4ik}}||356||30||0||0||0||58||0||0||0
|-
|71||{{u|Аязбаев Даурен}}||356||9||36||0||0||0||0||0||0
|-
|72||{{u|Madina Kilybayeva}}||350||10||0||0||0||0||0||0||0
|-
|73||{{u|Akbota.b}}||345||13||0||0||0||63||0||0||0
|-
|74||{{u|TheNomadEditor}}||341||33||0||0||1458||1||0||0||0
|-
|75||{{u|Erboldilyara}}||338||150||1||0||179||0||0||0||0
|-
|76||{{u|Makhanov}}||337||31||0||0||0||0||0||0||0
|-
|77||{{u|Ashina}}||319||158||3||56||22||41||21||0||21
|-
|78||{{u|Batyrbek.kz}}||317||306||207||23||499||7||1||0||0
|-
|79||{{u|Olkikz}}||306||20||1||0||0||14||0||0||0
|-
|80||{{u|Murager Seraly}}||305||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|81||{{u|Btalgat}}||304||0||108||0||0||0||0||0||0
|-
|82||{{u|Alphy Haydar}}||303||200||4||7||17||1||0||0||0
|-
|83||{{u|Alfiya}}||299||13||1||0||0||17||0||0||0
|-
|84||{{u|AnelK NIS}}||280||4||1||0||0||0||0||0||0
|-
|85||{{u|Rayurad mc}}||274||51||1||0||0||0||0||0||0
|-
|86||{{u|Нақып Нұрғали}}||273||11||1||0||0||0||0||0||0
|-
|87||{{u|Esetok}}||271||500||32||72||128||2||33||2||4
|-
|88||{{u|Panicgirl}}||265||10||0||0||0||17||0||0||0
|-
|89||{{u|Shynbolat}}||264||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|90||{{u|TalgatSnow}}||264||122||3||84||304||52||0||5||0
|-
|91||{{u|Kas77777}}||261||10||0||0||0||9||0||0||0
|-
|92||{{u|Капысова Айдана}}||252||1||17||0||0||0||0||0||0
|-
|93||{{u|Mary}}||247||30||2||0||0||0||0||0||0
|-
|94||{{u|Orkaarys}}||243||11||4||0||0||0||0||0||0
|-
|95||{{u|Rake}}||242||11||0||0||0||35||0||0||0
|-
|96||{{u|Liquorkaru}}||241||46||1||4||5||173||0||0||0
|-
|97||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||232||320||4||873||101||121||176||24||49
|-
|98||{{u|Sazhlo}}||227||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|99||{{u|Gulnar7}}||226||15||0||0||0||2||0||0||0
|-
|100||{{u|Eranz}}||225||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|101||{{u|Ergalym}}||223||1||0||0||2||0||0||0||0
|-
|102||{{u|Belekov Syrym}}||222||5||0||0||0||45||0||0||0
|-
|103||{{u|Магпар}}||221||15||1||4||13||63||0||0||0
|-
|104||{{u|Rasul kz91}}||220||18||2||0||0||12||0||0||0
|-
|105||{{u|Andrey 1002}}||218||2||1||0||0||0||0||0||0
|-
|106||{{u|Ардак Нурмаханова}}||218||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|107||{{u|KoishymanovaG}}||216||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|108||{{u|Shymnis 7b dayana}}||212||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|109||{{u|AkaMasteR}}||207||8||1||0||0||0||0||0||0
|-
|110||{{u|Dauylbai Aidar}}||205||1||0||132||0||0||0||0||0
|-
|111||{{u|Isslam}}||204||8||3||0||0||0||0||0||0
|-
|112||{{u|Aimanber}}||203||6||0||0||0||57||0||0||0
|-
|113||{{u|Jess from GS}}||200||8||4||0||0||0||0||0||0
|-
|114||{{u|Баха}}||199||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|115||{{u|Adiladil}}||196||13||0||0||0||0||0||0||0
|-
|116||{{u|Yessenbay}}||195||3||3||0||0||0||0||0||0
|-
|117||{{u|Sabinabekkulnis}}||194||33||0||0||0||0||0||0||0
|-
|118||{{u|Qozha}}||192||65||0||0||6||0||1||0||0
|-
|119||{{u|GaiJin}}||191||100||10||95||153||16||3||1||49
|-
|120||{{u|Yerlik}}||187||2||18||0||0||0||0||0||0
|-
|121||{{u|Нурия}}||187||0||31||0||0||0||0||0||0
|-
|122||{{u|Coffee86}}||185||65||2||0||5||0||0||0||0
|-
|123||{{u|Абдухамитова Асем}}||183||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|124||{{u|Alukaaika}}||182||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|125||{{u|Sultan bek}}||179||13||0||0||0||0||0||0||0
|-
|126||{{u|Qarakesek}}||177||158||3||12||13||72||0||0||21
|-
|127||{{u|Syrymzhan}}||177||0||0||0||0||152||0||0||0
|-
|128||{{u|Балнұр Сүгірәлиева}}||173||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|129||{{u|Айдос уики}}||169||0||0||0||6||0||0||0||0
|-
|130||{{u|Bakbergenov}}||168||4||0||0||0||167||0||0||0
|-
|131||{{u|Badyroff}}||165||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|132||{{u|Mista m}}||165||6||3||0||0||0||0||0||0
|-
|133||{{u|Ekontai}}||162||13||3||0||0||0||0||0||0
|-
|134||{{u|Giovani90}}||158||5||1||0||0||0||0||0||0
|-
|135||{{u|ShadZ01}}||158||22||0||32||81||40||0||0||0
|-
|136||{{u|Оразгелді Гүлмира}}||158||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|137||{{u|Dinarakukenova}}||157||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|138||{{u|Aibol dos}}||156||8||2||0||0||0||0||0||0
|-
|139||{{u|Ali.otkelbayev}}||155||6||2||0||0||2||0||0||0
|-
|140||{{u|Daniyar}}||155||224||5||141||114||270||123||0||6
|-
|141||{{u|Аскар}}||154||7||0||0||1||18||0||0||0
|-
|142||{{u|Мұқтар Құндыз}}||151||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|143||{{u|Almat IS106R}}||149||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|144||{{u|Arystanbek}}||147||243||7||555||261||206||110||362||306
|-
|145||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||147||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|146||{{u|Еркін Мадина}}||147||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|147||{{u|Anvar1101}}||146||18||4||0||0||15||0||0||0
|-
|148||{{u|Tursinay}}||146||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|149||{{u|Akba.nis.13}}||144||4||0||0||0||16||0||0||0
|-
|150||{{u|Asslan best}}||144||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|151||{{u|Тұран}}||143||56||1||4||77||21||0||0||0
|-
|152||{{u|Almer}}||142||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|153||{{u|Mukhin}}||141||5||1||0||0||0||0||0||0
|-
|154||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||140||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|155||{{u|Nurgul-Ayapova}}||139||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|156||{{u|ASLANTORRET}}||138||17||2||0||0||0||0||0||0
|-
|157||{{u|Lord kainon}}||138||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|158||{{u|Majilis}}||138||39||0||4||68||0||0||0||0
|-
|159||{{u|Amangali}}||137||5||2||0||0||2||0||0||0
|-
|160||{{u|Aidyn91}}||136||6||1||0||0||0||0||0||0
|-
|161||{{u|EraAhmer}}||134||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|162||{{u|Miras IITU}}||134||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|163||{{u|Nkipshak}}||134||9||2||0||0||0||0||0||0
|-
|164||{{u|Nurs}}||133||3||2||0||0||0||0||0||0
|-
|165||{{u|MegaKz}}||132||4||6||0||0||0||0||0||0
|-
|166||{{u|Aitolkyn}}||131||2||0||0||0||2||0||0||0
|-
|167||{{u|Shim99}}||129||1||0||0||0||1||0||0||0
|-
|168||{{u|Shynassylov}}||129||7||1||0||0||0||0||0||0
|-
|169||{{u|Алия Султанмуратова}}||129||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|170||{{u|Бергалиев}}||129||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|171||{{u|Gauhar}}||127||9||2||0||0||1||0||0||0
|-
|172||{{u|Kuandyk97}}||127||3||0||0||0||50||0||0||0
|-
|173||{{u|Nursultan nur}}||126||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|174||{{u|Fariiiza KABYL}}||123||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|175||{{u|Kuatov Kanat}}||122||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|176||{{u|Калыбай Салтанат}}||122||8||1||0||0||0||0||0||0
|-
|177||{{u|Сәуір 1}}||121||15||0||3||1||5||0||0||0
|-
|178||{{u|Nurtenge}}||120||32||3||128||188||59||1||5||2
|-
|179||{{u|137.132.3.10}}||118||58||0||0||0||0||0||0||0
|-
|180||{{u|Umka}}||117||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|181||{{u|Tylerdurdenkz}}||114||2||1||1||15||25||0||0||0
|-
|182||{{u|Азамат Болатұлы}}||114||2||0||0||0||57||0||0||0
|-
|183||{{u|6ri11iant}}||113||3||3||0||0||0||0||0||0
|-
|184||{{u|Nazik ktl}}||113||15||0||0||0||0||0||0||0
|-
|185||{{u|ShymNIS 9BSunkarJR11}}||112||11||1||0||0||0||0||0||0
|-
|186||{{u|Shyngys***}}||112||6||5||0||0||0||0||0||0
|-
|187||{{u|Yerkezhan Nis}}||112||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|188||{{u|Zhaniya92}}||112||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|189||{{u|I.torebekkyzy01}}||111||27||0||0||0||0||0||0||0
|-
|190||{{u|Armanayk}}||110||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|191||{{u|Galjat1992}}||110||18||0||0||0||0||0||0||0
|-
|192||{{u|Mariyam}}||110||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|193||{{u|Sagitora}}||110||13||4||0||0||0||0||0||0
|-
|194||{{u|Itwnik}}||109||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|195||{{u|True useR}}||109||10||0||0||1||0||0||0||0
|-
|196||{{u|Mira01}}||108||11||0||0||0||0||19||0||1
|-
|197||{{u|Adik}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|198||{{u|Baizhanov nursultan}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|199||{{u|Абылай}}||106||44||3||104||98||26||17||0||8
|-
|200||{{u|Baha99}}||105||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|201||{{u|Bgalimzh}}||105||6||1||0||0||0||0||0||0
|-
|202||{{u|Талгат Ибраев}}||105||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|203||{{u|Шайнүсіп}}||105||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|204||{{u|Madina Kali}}||103||2||0||0||0||9||0||0||0
|-
|205||{{u|Kafarik}}||102||150||0||26||4||7||1||0||2
|-
|206||{{u|Ulai}}||102||6||1||0||0||0||0||0||0
|-
|207||{{u|IL68}}||101||10||0||48||29||0||0||0||0
|-
|208||{{u|Қабиденов Сакен}}||101||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|209||{{u|Aizhok}}||100||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|210||{{u|Arkow}}||100||4||2||0||0||0||0||0||0
|-
|211||{{u|Bakhytbek}}||99||9||0||0||0||0||0||0||0
|-
|212||{{u|Mma}}||99||5||1||0||0||0||0||0||0
|-
|213||{{u|NIS Semey Moldir}}||99||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|214||{{u|NIS Zhuldyz}}||99||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|215||{{u|Drift}}||98||62||6||17||422||1||0||0||0
|-
|216||{{u|Юсуф Худайберген}}||98||30||0||0||36||0||0||0||0
|-
|217||{{u|Euphoria~kkwiki}}||97||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|218||{{u|IArhunI}}||97||55||0||0||0||9||0||0||0
|-
|219||{{u|Araika11nis}}||96||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|220||{{u|Dana kushen}}||96||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|221||{{u|NIS Kelsingazin Yerassyl}}||96||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|222||{{u|Байдуллаев Абылайхан}}||96||13||0||0||0||0||0||0||0
|-
|223||{{u|Ilyasseawave}}||94||2||1||0||0||0||0||0||0
|-
|224||{{u|Mariya}}||94||1||0||0||0||29||0||0||0
|-
|225||{{u|Niyarov Azamat}}||93||9||1||0||0||0||0||0||0
|-
|226||{{u|Niyazbek}}||93||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|227||{{u|Aiganym Moldagulova}}||92||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|228||{{u|Ali Rustamov}}||92||1||0||89||0||0||0||0||0
|-
|229||{{u|Amanek}}||92||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|230||{{u|Zhanseit}}||92||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|231||{{u|Epoxa-HH}}||91||9||1||0||5||0||0||0||0
|-
|232||{{u|Sanzhar s}}||91||2||2||0||0||0||0||0||0
|-
|233||{{u|Almas Kenebay}}||90||13||1||0||0||0||0||0||0
|-
|234||{{u|ShymNis 8cSAruzhan}}||90||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|235||{{u|Dxz3817}}||89||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|236||{{u|Erka it}}||89||6||2||0||0||0||0||0||0
|-
|237||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||89||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|238||{{u|Djduxhx}}||88||8||0||0||24||13||0||0||0
|-
|239||{{u|Nurlybay}}||88||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|240||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||88||11||0||0||0||36||0||0||0
|-
|241||{{u|Eldar.mir}}||87||5||1||0||0||0||0||0||0
|-
|242||{{u|Legendary777}}||87||7||1||0||0||0||0||0||0
|-
|243||{{u|ShymNis 8aNurlybanu}}||87||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|244||{{u|Wiki PSP}}||87||12||0||0||0||0||0||0||0
|-
|245||{{u|Аягөз Загиева}}||87||13||0||0||0||0||0||0||0
|-
|246||{{u|Alima}}||86||2||0||0||0||0||0||0||7
|-
|247||{{u|TemirlanSarsen}}||86||0||0||2||26||52||0||0||0
|-
|248||{{u|Abulkhair}}||85||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|249||{{u|Eszhanov}}||85||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|250||{{u|Aiba-diamantik}}||84||1||0||0||0||4||0||0||0
|-
|251||{{u|Doors}}||84||8||1||0||0||0||0||0||0
|-
|252||{{u|Zamantay}}||84||2||1||0||0||0||0||0||0
|-
|253||{{u|Adaulet}}||83||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|254||{{u|Aliba}}||83||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|255||{{u|Dina2013a}}||83||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|256||{{u|SemeyNIS AshimovaZhuldyz}}||83||5||0||0||0||2||0||0||0
|-
|257||{{u|Zhortabayev}}||83||3||1||0||0||9||0||0||0
|-
|258||{{u|Ақбота Архабаева}}||83||16||1||0||0||0||0||0||0
|-
|259||{{u|Bauka}}||82||3||0||26||1||2||0||0||0
|-
|260||{{u|Аружан Жамбулатова}}||82||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|261||{{u|Жуланова Жанель}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|262||{{u|Сейтжагыпарова Тогжан}}||82||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|263||{{u|Сейтхан Мұхамеджан}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|264||{{u|Ainur}}||81||5||2||0||0||13||0||0||0
|-
|265||{{u|SEMANUR}}||81||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|266||{{u|Жүнісов Дархан}}||81||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|267||{{u|Әлинұр}}||81||74||0||28||22||38||17||0||2
|-
|268||{{u|NErnur98}}||80||5||0||0||54||0||0||0||0
|-
|269||{{u|Aishmano}}||79||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|270||{{u|Aru Omarali}}||79||5||0||0||0||40||0||0||0
|-
|271||{{u|Dzhos}}||79||9||0||0||0||0||0||0||0
|-
|272||{{u|Kamilanisemey}}||79||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|273||{{u|Kiikbayeva Sholpan}}||79||18||0||0||0||0||0||0||0
|-
|274||{{u|ChinaRM}}||78||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|275||{{u|Olzhas707}}||78||4||1||0||0||0||0||0||0
|-
|276||{{u|Bmyrzali}}||77||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|277||{{u|НИШ Гайсина Айсары}}||77||4||1||0||0||0||0||0||0
|-
|278||{{u|Madi Dos}}||76||21||0||51||21||40||1||0||3
|-
|279||{{u|Кырмызов}}||76||12||1||0||0||12||0||0||0
|-
|280||{{u|Amiyeva}}||75||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|281||{{u|Kulzhabay.nm}}||75||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|282||{{u|84.240.194.0}}||74||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|283||{{u|Kasymov}}||74||659||7||2970||522||92||0||38||4
|-
|284||{{u|Xialuahan}}||74||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|285||{{u|Ақбота}}||74||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|286||{{u|Палуан}}||74||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|287||{{u|Khan}}||73||2||1||0||0||0||0||0||0
|-
|288||{{u|Sibom}}||73||497||89||79||176||3||1||0||3
|-
|289||{{u|Toganbay Nurtau}}||73||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|290||{{u|Шапырашты}}||73||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|291||{{u|Superkukuruza}}||72||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|292||{{u|Zhaukhazyn01}}||72||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|293||{{u|Жунисова Балжан}}||71||9||1||0||0||0||0||0||0
|-
|294||{{u|Birzhan Bauyrzhan}}||70||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|295||{{u|Ықласова Аружан}}||70||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|296||{{u|А.С.Кизиров}}||68||28||0||0||1||1||9||0||0
|-
|297||{{u|Дәулеткерей}}||68||2||0||0||0||39||0||0||0
|-
|298||{{u|Kmoksy}}||67||152||3||0||187||0||0||0||0
|-
|299||{{u|Zhanna}}||67||11||1||0||0||0||0||0||0
|-
|300||{{u|Aset Bukerov}}||66||9||1||0||0||0||0||0||0
|-
|301||{{u|Yustinka}}||66||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|302||{{u|Абат Диана}}||66||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|303||{{u|Абдрахманов Димаш}}||66||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|304||{{u|A1k0wa}}||65||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|305||{{u|Nurbek Matzhani}}||65||287||0||11||0||35||6||0||2
|-
|306||{{u|Ташметов шахрух}}||65||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|307||{{u|Adik Sagatov}}||64||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|308||{{u|Madinabai}}||64||9||0||0||0||16||0||0||0
|-
|309||{{u|Bakytgul}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|310||{{u|BaskaIlyas}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|311||{{u|Beisen}}||63||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|312||{{u|Kz Nomad}}||63||2||0||0||0||3||0||0||0
|-
|313||{{u|Nura tk.nis}}||63||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|314||{{u|AlibekKS}}||62||209||12||7||350||3||4||0||3
|-
|315||{{u|Kuralay Akhmetova}}||61||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|316||{{u|RaiymbekZh}}||61||35||3||1||4||0||0||0||1
|-
|317||{{u|195.189.70.90}}||59||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|318||{{u|Ayake}}||59||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|319||{{u|Tansholpan}}||59||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|320||{{u|Бекжан Аронов}}||59||18||0||0||0||7||0||0||0
|-
|321||{{u|ДаниярБөріханұлы}}||59||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|322||{{u|Мира Белль}}||59||2||0||1||4||0||0||0||2
|-
|323||{{u|Aigerimamirgali}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|324||{{u|Dastan omirbek}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|325||{{u|Magzhan}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|326||{{u|Yamanzho}}||58||3||2||0||0||0||0||0||0
|-
|327||{{u|Жани}}||58||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|328||{{u|Қабыле Қазбек}}||58||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|329||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||57||1||2||0||0||1||0||0||0
|-
|330||{{u|Indira}}||57||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|331||{{u|Soccerman}}||57||16||0||8||4||10||0||0||0
|-
|332||{{u|Zhansaya maubekova}}||57||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|333||{{u|Arruah}}||56||1||0||16||1||9||0||0||0
|-
|334||{{u|Iceooloo}}||56||3||2||0||0||0||0||0||0
|-
|335||{{u|Amir~kkwiki}}||55||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|336||{{u|Zhannur.nis}}||55||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|337||{{u|Раушана}}||55||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|338||{{u|VirusMaster}}||54||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|339||{{u|Zhumash.alibek}}||54||3||0||2||13||0||0||0||0
|-
|340||{{u|Мереке Ақбердықызы}}||54||0||0||0||0||56||0||0||0
|-
|341||{{u|Nabi.kuanysh}}||53||4||2||0||0||0||0||0||0
|-
|342||{{u|Айдынгали}}||53||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|343||{{u|Danissimo92}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|344||{{u|Даурен Шарипов}}||52||0||0||17||0||24||0||0||0
|-
|345||{{u|Досжан}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|346||{{u|Дорт-Гольц}}||51||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|347||{{u|Берик НИШ}}||50||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|348||{{u|Сағындық Нұрсұлтан}}||50||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|349||{{u|Alinur}}||49||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|350||{{u|Bekus}}||49||886||3||601||394||0||9||1||72
|-
|351||{{u|Алтай9898}}||49||12||0||0||0||0||0||0||0
|-
|352||{{u|Лейла Серикбаева}}||49||35||0||0||0||0||0||0||0
|-
|353||{{u|178.88.209.37}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|354||{{u|213.171.34.240}}||48||0||0||1||1||0||0||0||0
|-
|355||{{u|Kamila}}||48||6||1||0||0||0||0||0||0
|-
|356||{{u|Zhandos02}}||48||2||0||0||3||2||0||0||0
|-
|357||{{u|Zhanik ast}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|358||{{u|Рахман999}}||48||55||2||27||13||14||0||0||1
|-
|359||{{u|Alimas}}||47||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|360||{{u|No.Mad}}||47||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|361||{{u|Olzhas.Erevanov}}||47||1||0||0||1||0||0||0||0
|-
|362||{{u|84.240.207.80}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|363||{{u|92.47.219.50}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|364||{{u|Abay Izbassarov}}||46||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|365||{{u|Aigerima}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|366||{{u|Asset}}||46||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|367||{{u|Serik09}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|368||{{u|Stonesuite}}||46||21||0||17||0||5||0||0||0
|-
|369||{{u|AsmirNIS}}||45||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|370||{{u|K sayan}}||45||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|371||{{u|Гулназлит}}||45||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|372||{{u|Ablayev92}}||44||7||5||0||0||0||0||0||0
|-
|373||{{u|Balaburgem}}||44||7||0||3||14||26||0||0||1
|-
|374||{{u|Kairatulyzharas}}||44||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|375||{{u|Mila 020702}}||44||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|376||{{u|AlibiKazken}}||43||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|377||{{u|Meryuert.tk.nis}}||43||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|378||{{u|Aren b}}||42||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|379||{{u|Tarikh Dias}}||42||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|380||{{u|АйнурНИШ}}||42||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|381||{{u|Елнур.001}}||42||2||0||0||0||1||0||0||0
|-
|382||{{u|Anarzhaksylykova}}||41||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|383||{{u|Dinara1711}}||41||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|384||{{u|Noyan}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|385||{{u|Минура}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|386||{{u|Талапова Айша}}||41||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|387||{{u|137.132.3.9}}||40||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|388||{{u|Asan00}}||40||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|389||{{u|Diamond~kkwiki}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|390||{{u|Mkanatbekkyzy}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|391||{{u|Mustafaalmas}}||40||65||2||41||212||0||0||0||0
|-
|392||{{u|ShymNIS 9BZhansaya}}||40||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|393||{{u|Zhumalina}}||40||13||0||0||3||48||0||0||0
|-
|394||{{u|Dilo0003}}||39||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|395||{{u|Syrlybek}}||39||2||0||1||1||29||1||0||2
|-
|396||{{u|Zaza007zaza}}||39||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|397||{{u|Егор Шевченко}}||39||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|398||{{u|89.218.52.234}}||38||4||0||0||1||0||0||0||0
|-
|399||{{u|Bakytgul Salykhova}}||38||2||0||0||0||0||4||0||0
|-
|400||{{u|Highklass}}||38||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|401||{{u|Kairzhan79}}||38||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|402||{{u|Mr.beket99}}||38||2||0||0||0||2||0||0||0
|-
|403||{{u|Арай нуруллаева}}||38||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|404||{{u|46.36.134.170}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|405||{{u|92.47.203.104}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|406||{{u|Aimanov kaisar}}||37||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|407||{{u|Aitan}}||37||2||1||0||1||1||0||0||0
|-
|408||{{u|Almagul Ibragimova}}||37||1||0||0||0||7||0||0||0
|-
|409||{{u|Нуржанкызы}}||37||2||1||0||0||0||0||0||0
|-
|410||{{u|AbMariya1991}}||36||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|411||{{u|Mheidegger}}||36||18||0||1||0||2||0||0||0
|-
|412||{{u|178.88.215.3}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|413||{{u|Daniyal.aidarov5}}||35||16||2||0||4||0||0||0||0
|-
|414||{{u|Ibraeva Moldir}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|415||{{u|MuratbekErkebulan}}||35||17||0||43||60||0||1||0||0
|-
|416||{{u|Sandyraq}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|417||{{u|Yessentaikyzy}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|418||{{u|Маржан АК}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|419||{{u|Нұрбай Темірлан Садықұлы}}||35||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|420||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||35||4||1||0||0||0||0||0||0
|-
|421||{{u|AblayIITU}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|422||{{u|AnelBakayeva NIS}}||34||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|423||{{u|Beibaris123}}||34||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|424||{{u|Mustafinaskar}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|425||{{u|Nuriyashkin}}||34||0||11||0||0||0||0||0||0
|-
|426||{{u|Ақыл}}||34||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|427||{{u|92.46.211.202}}||33||6||1||3||0||0||0||0||0
|-
|428||{{u|Alima01NIS}}||33||1||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|AshinaBot}}||33||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|429||{{u|Rash91}}||33||48||0||0||0||0||0||0||0
|-
|430||{{u|Лаура Аманкулова}}||33||2||0||0||0||3||0||0||0
|-
|431||{{u|Aidanka}}||32||0||0||0||0||7||0||0||0
|-
|432||{{u|Andir}}||32||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|433||{{u|Karina Nurtazina}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|434||{{u|Аэлита Ануарқызы}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|435||{{u|Лёха Вырвиглаз}}||32||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|436||{{u|Kraibekovc}}||31||11||0||1||1||18||0||0||0
|-
|437||{{u|Olzhas.Karazhanov}}||31||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|438||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||31||2||1||0||0||0||0||0||0
|-
|439||{{u|Ғауғауррр}}||31||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|440||{{u|Aimbetova Diana}}||30||1||0||0||0||1||0||0||0
|-
|441||{{u|Talghatuly}}||30||10||1||0||9||62||0||0||0
|-
|442||{{u|Zhanarb}}||30||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|443||{{u|Zhanna Mukash}}||30||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|444||{{u|Багдат Б}}||30||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|445||{{u|95.58.148.237}}||29||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|446||{{u|Aigerim ayanovna}}||29||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|447||{{u|Nurmuhan}}||29||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|448||{{u|Olzhas7}}||29||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|449||{{u|T.karlyga}}||29||1||3||0||0||0||0||0||0
|-
|450||{{u|Аслан Жукенов}}||29||5||1||0||12||0||0||0||0
|-
|451||{{u|88.204.196.37}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|452||{{u|Abylaikhan NIS}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|453||{{u|Bumin Kagan}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|454||{{u|Dimash Kenesbek}}||28||21||0||0||0||0||0||0||0
|-
|455||{{u|Jannur66}}||28||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|456||{{u|Света052}}||28||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|457||{{u|217.196.25.26}}||27||4||2||0||0||0||0||0||0
|-
|458||{{u|AdiyevaSaltanat}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|459||{{u|Keutaeva Aigerim}}||27||0||0||0||0||4||0||0||0
|-
|460||{{u|Lyazzat Kulmukanova}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|461||{{u|Бекзат Маратұлы}}||27||1||0||0||0||2||0||0||0
|-
|462||{{u|Болат Алтынай}}||27||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|463||{{u|Тойшыбек}}||27||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|464||{{u|Шокай}}||27||2||1||0||0||1||0||0||0
|-
|465||{{u|Mirasamirkhanov}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|466||{{u|Shaikhislamova z}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|467||{{u|TINKO}}||26||2||0||12||0||0||0||0||0
|-
|468||{{u|Tursynbek Balausa}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|469||{{u|Unc0}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|470||{{u|Utebayeva}}||26||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|471||{{u|Мекен ЖанеркеХБШ}}||26||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|472||{{u|Оразәлі Диас}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|473||{{u|2.133.110.195}}||25||9||0||2||1||0||0||0||0
|-
|474||{{u|Asalimba}}||25||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|475||{{u|D.dilnaz02}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|476||{{u|Erg nis}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|477||{{u|Qanattan}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|478||{{u|Saken kun}}||25||25||0||0||0||0||0||0||0
|-
|479||{{u|Talgin}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|480||{{u|Talipzhan}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|481||{{u|Айвентадор}}||25||17||0||3||0||0||1||0||1
|-
|482||{{u|Мирамқызы Зарина}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|483||{{u|Әбілмажинов Ерасыл}}||25||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|484||{{u|Arystan~kkwiki}}||24||0||3||5||0||0||2||0||0
|-
|485||{{u|Loleeonepie.nis}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|486||{{u|NIS AdletAskerov}}||24||0||0||0||0||10||0||0||0
|-
|487||{{u|Shymnis7bzhanar}}||24||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|488||{{u|Истеный казах}}||24||5||1||10||1||5||0||0||0
|-
|489||{{u|Нұртаева Қымбат Серікқызы}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|490||{{u|95.56.75.233}}||23||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|491||{{u|Aiymka}}||23||0||0||23||1||0||0||0||0
|-
|492||{{u|Bakyt.tass}}||23||6||1||0||0||0||0||0||0
|-
|493||{{u|Eldar zh96}}||23||13||3||39||1||6||29||0||1
|-
|494||{{u|Erasylkz}}||23||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|495||{{u|MarzhanMay}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|496||{{u|Ni nelli}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|497||{{u|Serik11024}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|498||{{u|Zhanbo}}||23||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|499||{{u|137.132.250.13}}||22||12||0||0||1||0||0||0||0
|-
|500||{{u|84.240.196.128}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|501||{{u|As-Saghdi}}||22||5||0||2||0||0||0||0||0
|-
|502||{{u|Elena Muratbayeva}}||22||0||0||20||0||0||0||0||0
|-
|503||{{u|LArhunl}}||22||12||0||0||0||1||0||0||0
|-
|504||{{u|Murat12049}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|505||{{u|Ongalgan}}||22||5||0||0||1||1||0||0||0
|-
|506||{{u|Rasulbek Adil}}||22||2||0||0||0||0||1||0||0
|-
|507||{{u|Turdibayeva Kazyna}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|508||{{u|Unknown Alash}}||22||28||0||0||0||0||0||0||0
|-
|509||{{u|Тілеш Шолпан}}||22||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|510||{{u|707ztn}}||21||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|511||{{u|Aleka BM}}||21||0||0||21||0||0||0||0||0
|-
|512||{{u|Nazhmedenova Lunara}}||21||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|513||{{u|Ниялова Гүлфайруз}}||21||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|514||{{u|AlibekovaD}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|515||{{u|Almas Sadyquly}}||20||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|516||{{u|Dana1992}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|517||{{u|Didar.Bayan21NS}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|518||{{u|Galym kosman}}||20||0||0||21||0||0||0||0||0
|-
|519||{{u|Mustazhap}}||20||2||0||3||0||0||0||0||0
|-
|520||{{u|Ramaduke}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|521||{{u|ShymNIS 7AAisha06}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|522||{{u|Zhansaya Bekpeissova}}||20||0||0||19||0||0||0||0||0
|-
|523||{{u|Zhansulu}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|524||{{u|Бейсекова Ботагөз}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|525||{{u|95.56.28.53}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|526||{{u|Attila~kkwiki}}||19||1||0||0||9||10||0||0||0
|-
|527||{{u|Darhan2012}}||19||13||0||4||0||0||0||0||0
|-
|528||{{u|Dosmedetova Sharizat}}||19||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|529||{{u|ErnatPointmakker}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|530||{{u|J dias}}||19||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|531||{{u|Айғаным Аманжолқызы}}||19||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|532||{{u|Бекханби Асанұлы}}||19||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|533||{{u|Әлнұр Қарабаев}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|534||{{u|84.240.202.214}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|535||{{u|AliyaTulepova}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|536||{{u|Bolat Temirov}}||18||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|537||{{u|Dinash}}||18||0||0||19||0||0||0||0||0
|-
|538||{{u|KaldarovNurymzhan}}||18||0||0||2||7||1||0||0||0
|-
|539||{{u|Khamalitoo}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|540||{{u|MaksutZhansaya1}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|541||{{u|Martorellpedro}}||18||0||0||10||5||6||0||14||0
|-
|542||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||18||8||0||0||0||25||0||0||0
|-
|543||{{u|Qulqai}}||18||1||1||5||2||0||0||0||0
|-
|544||{{u|Salta.zakir}}||18||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|545||{{u|Suleimen Koishybai}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|546||{{u|Бекемгүл}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|547||{{u|ГульназК}}||18||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|548||{{u|Маконяаа}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|549||{{u|Назым Хасенова}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|550||{{u|Шахадад}}||18||1||0||18||0||0||0||0||0
|-
|551||{{u|Әбдіжәміл Алтынай}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|552||{{u|Әшім Қазына}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|553||{{u|178.88.221.240}}||17||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|554||{{u|Adaykz}}||17||0||0||1||16||3||0||0||0
|-
|555||{{u|Nazerke Turym}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|556||{{u|Shymnis 7bmalika}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|557||{{u|Tulegenova1127}}||17||0||0||0||0||0||2||0||0
|-
|558||{{u|Диас Тлекбай}}||17||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|559||{{u|134.32.43.98}}||16||9||0||0||2||0||0||0||0
|-
|560||{{u|46.4.124.141}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|561||{{u|A shyryn}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|562||{{u|Abukhan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|563||{{u|Akylbekov alen}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|564||{{u|Aruzhank NIS}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|565||{{u|Aubakirova Aisana}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|566||{{u|Hbsh nis Nurzhakyp 7a}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|567||{{u|Jarnamaqaz}}||16||11||0||29||0||11||0||0||0
|-
|568||{{u|Mandarinka^^}}||16||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|569||{{u|Medet}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0
|-
|570||{{u|ShymNIS 7cErkebulan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|571||{{u|Ziadinkyzy G}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|572||{{u|Аружан200}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|573||{{u|Енсебаева Мадина}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0
|-
|574||{{u|Ербол Сармурзин}}||16||5||0||0||1||0||0||0||0
|-
|575||{{u|2.132.35.66}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|576||{{u|92.46.208.105}}||15||0||0||3||0||0||0||0||0
|-
|577||{{u|95.56.126.211}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|578||{{u|Aktoty25}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|579||{{u|Daniyar1}}||15||1||0||16||0||0||0||0||0
|-
|580||{{u|Darigabolatbayeva}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|581||{{u|Esen48}}||15||1||5||0||0||24||0||0||0
|-
|582||{{u|Kalimova}}||15||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|583||{{u|Rauank}}||15||4||0||11||3||2||3||0||1
|-
|584||{{u|Smailhan Altinbek}}||15||0||0||16||0||0||0||0||0
|-
|585||{{u|Бейсенова}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|586||{{u|Жаннұр Қанат}}||15||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|587||{{u|Лаура НИШ}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|588||{{u|Сейтхалиев Акжол}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|589||{{u|2.135.222.162}}||14||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|590||{{u|Galymmurat}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|591||{{u|Ice201~kkwiki}}||14||0||0||24||1||3||0||0||0
|-
|592||{{u|Kenesbai Ainur}}||14||0||0||13||0||0||0||0||0
|-
|593||{{u|Kittenfreezer}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|594||{{u|Nazerke fcr}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|595||{{u|Nnk2000}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|596||{{u|Vladimir tutykin}}||14||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|597||{{u|Zatillan}}||14||7||0||1||0||3||0||0||0
|-
|598||{{u|Аяжан Сарсенбаева}}||14||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|599||{{u|Дамира Амиржановна}}||14||0||0||0||0||44||0||0||0
|-
|600||{{u|Жанна 555}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|601||{{u|Қалдар Салта}}||14||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|602||{{u|2.132.1.181}}||13||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|603||{{u|Aselhan}}||13||1||0||7||9||0||0||0||0
|-
|604||{{u|Asset Qazaq}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|605||{{u|Khamitova nj NIS}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|606||{{u|Kwatt}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|607||{{u|NIS Semey Kabdygalieva Aizhan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|608||{{u|Sarahswan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|609||{{u|Shaubaeva Akmaral}}||13||0||0||13||0||0||0||0||0
|-
|610||{{u|Yulia}}||13||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|611||{{u|Абдижамил Алтынай}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|612||{{u|Гүлбақ Мұсақызы}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|613||{{u|Касымов Н.}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|614||{{u|Кинаятова Мадина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|615||{{u|Көбегенов Ғабит}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|616||{{u|Маржан торехановна}}||13||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|617||{{u|Әділханова Альбина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|618||{{u|88.204.169.42}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|619||{{u|89.218.169.202}}||12||3||0||9||0||0||0||0||0
|-
|620||{{u|95.56.129.132}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|621||{{u|Aiym 02}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|622||{{u|Alan Sem}}||12||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|623||{{u|Bk-KLaS}}||12||2||0||2||4||5||2||0||0
|-
|624||{{u|Carlos186}}||12||1||0||0||1||0||0||0||0
|-
|625||{{u|Erbol4ik}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|626||{{u|GALAXYFUN.NIS}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|627||{{u|ShymNIS 9BLaura}}||12||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|628||{{u|Tamerlansagitov}}||12||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|629||{{u|Нургиса Пшенбаев}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|630||{{u|Рахматулла Нұрқанат}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|631||{{u|Рысбаева Гульнара}}||12||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|632||{{u|СанияНИШ}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|633||{{u|Толғанай Жағыпар}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|634||{{u|178.88.218.41}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|635||{{u|Abatova saltanat}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|636||{{u|Aydos Zhengissov}}||11||2||0||26||1||3||0||0||0
|-
|637||{{u|Bauyr03}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|638||{{u|FrederickEvans}}||11||2||0||0||31||0||0||0||0
|-
|639||{{u|Mr. Karsybekov}}||11||3||0||14||1||0||12||0||1
|-
|640||{{u|Балықшы}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|641||{{u|Нұрбек Қасқырбаев}}||11||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|642||{{u|Саламат Алшын}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|643||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||11||13||5||0||37||0||0||0||0
|-
|644||{{u|Өстемірова Ұлдана}}||11||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|645||{{u|178.88.217.199}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|646||{{u|2.132.100.62}}||10||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|647||{{u|22timur99}}||10||0||0||0||0||3||0||0||0
|-
|648||{{u|92.46.75.247}}||10||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|649||{{u|93.185.69.179}}||10||1||0||1||0||0||0||0||0
|-
|650||{{u|95.56.36.133}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|651||{{u|Ainur.winner}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|652||{{u|Akbota NIS}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|653||{{u|Ali.kz}}||10||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|654||{{u|Daur s}}||10||5||0||0||0||1||0||0||0
|-
|655||{{u|Hevadee}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|656||{{u|Mahonty13}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|657||{{u|NIS Moldir Beken}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|658||{{u|Sultanuly}}||10||1||0||0||0||1||0||0||0
|-
|659||{{u|Zhumabek}}||10||0||0||1||3||0||0||0||0
|-
|660||{{u|Айжан Мықтыбаева}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|661||{{u|Аршалы}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|662||{{u|Бауыржанұлы А.А}}||10||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|663||{{u|Ерасыл Жаныбеков}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|664||{{u|Канат Алимбаев}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|665||{{u|Мақпал гидролог}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|666||{{u|03ainura}}||9||15||0||0||0||0||0||0||0
|-
|667||{{u|178.90.118.233}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|668||{{u|212.154.231.78}}||9||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|669||{{u|92.46.212.254}}||9||1||0||6||0||0||0||0||0
|-
|670||{{u|95.56.31.239}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|671||{{u|95.56.40.164}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|672||{{u|Aidana Aibulatova}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|673||{{u|Aisana Aubakirova}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|674||{{u|Aishabibi2000}}||9||0||0||0||0||8||0||0||0
|-
|675||{{u|Aizhan Mussina}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|676||{{u|Akmaral.Erkul}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|677||{{u|Almas Sadıqūlı Arın}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|678||{{u|Almust}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|679||{{u|Amanamanainur}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|680||{{u|Arman Tursynbek}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|681||{{u|Erlan Ashirbayev}}||9||3||0||0||0||4||0||0||0
|-
|682||{{u|Esagasy}}||9||4||1||0||1||0||0||0||0
|-
|683||{{u|Happy little pill}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|684||{{u|Jhendin}}||9||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|685||{{u|Kazprose}}||9||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|686||{{u|Khamzin Nurzhan}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|687||{{u|Mrx.nis}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|688||{{u|NISAida}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|689||{{u|ShymNIS 7AMoldir}}||9||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|690||{{u|Zhatybaeyva}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|691||{{u|ZhHamit nis.tk}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|692||{{u|Айгерима Уалибек}}||9||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|693||{{u|Бедел}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|694||{{u|Жанна Ж}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|695||{{u|Сламқұл Данияр}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|696||{{u|Хайролла Нарқыз}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|697||{{u|178.88.24.182}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|698||{{u|178.88.60.249}}||8||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|699||{{u|84.240.203.30}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|700||{{u|92.46.8.97}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|701||{{u|92.46.81.119}}||8||2||0||2||9||0||0||0||0
|-
|702||{{u|95.56.186.238}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|703||{{u|Aleka1901}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|704||{{u|Alpamys1997}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|705||{{u|Aruzhan Bazhirova}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|706||{{u|AssanovaDana}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|707||{{u|BotaRaiym}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|708||{{u|Dambler}}||8||50||0||1||10||3||0||0||1
|-
|709||{{u|Dianka Kamil}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|710||{{u|Don Raul}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|711||{{u|Incli}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|712||{{u|Kuralai Duisenova}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|713||{{u|Mattennut}}||8||5||0||0||0||3||0||0||0
|-
|714||{{u|Muslim Qazaq}}||8||29||0||0||0||0||0||0||0
|-
|715||{{u|S.abenova.00}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|716||{{u|Sekebai}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|717||{{u|Shymnis7bzhanaris}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|718||{{u|Tomiris2001}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|719||{{u|TrueNomadEditor}}||8||0||0||0||3||0||0||0||0
|-
|720||{{u|Zhumabay.Kerey}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|721||{{u|Айдын Ерекин}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|722||{{u|Алия Тілеуберді}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|723||{{u|Ерзатова Мөлдір}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|724||{{u|Ермон}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|725||{{u|Куралай нурланова}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|726||{{u|Михайлов Игорь}}||8||0||0||0||0||11||0||0||0
|-
|727||{{u|Нұрымжан Аяпберген}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|728||{{u|Нұрғиса Ажиров}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|729||{{u|Раматуллаев Олжас}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|730||{{u|Серикбай Аружан}}||8||5||1||0||0||0||0||0||0
|-
|731||{{u|Толеубекова Адэль}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|732||{{u|Әсем Құдайбергенова}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|733||{{u|178.88.9.198}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|734||{{u|178.89.28.164}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|735||{{u|178.91.229.243}}||7||0||0||1||1||0||0||0||0
|-
|736||{{u|2.133.100.69}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|737||{{u|202.65.245.7}}||7||8||0||0||2||0||0||0||0
|-
|738||{{u|212.19.159.34}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|739||{{u|61.248.143.2}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|740||{{u|62.84.60.8}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|741||{{u|92.47.205.125}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|742||{{u|92.47.239.3}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|743||{{u|95.59.114.141}}||7||1||0||4||2||0||0||0||0
|-
|744||{{u|ABYLAI NIS}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|745||{{u|Aidana Bimyqova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|746||{{u|Aidos Adetbekov 777}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|747||{{u|Aizatonga}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|748||{{u|Akademix~kkwiki}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|749||{{u|Albergenius}}||7||14||1||6||2||1||0||0||0
|-
|750||{{u|AmanbekAyauly}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|751||{{u|Arailym.Turganbayevna}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|752||{{u|Aseke16}}||7||1||0||0||2||0||0||0||0
|-
|753||{{u|Askar Alash}}||7||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|754||{{u|Auyelbekov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|755||{{u|AzharbaevaAida}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|756||{{u|Bakytnur}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|757||{{u|Barcatore92}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|758||{{u|Bauyrzhan123}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|759||{{u|Bekeshov Dias}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|760||{{u|BlizxQ}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|761||{{u|Ibrahim Kabdeshov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|762||{{u|JaSik}}||7||1||0||1||0||0||0||0||0
|-
|763||{{u|Jimmy&amp;Friends 2}}||7||2||0||0||3||4||0||2||0
|-
|764||{{u|KAigerim}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|765||{{u|Kazman322}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|766||{{u|KUckhocjothkei3}}||7||7||0||2||0||0||0||0||0
|-
|767||{{u|Mladshiy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|768||{{u|Nazerke1540}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|769||{{u|NurayPerneshbai21nis}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|770||{{u|RaihanZakarina}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|771||{{u|Samatuly Serikbolsyn}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|772||{{u|Siqyrcy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|773||{{u|Torekhan Rysgul}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|774||{{u|Wixty}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|775||{{u|Yelubay Aidana}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|776||{{u|Yesnazarova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|777||{{u|Айжана Куанышова}}||7||0||0||0||0||3||0||0||0
|-
|778||{{u|Айнұр Ракишева}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|779||{{u|Алима Сакенқызы}}||7||6||1||0||1||0||0||0||0
|-
|780||{{u|Бекнар Пармен}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|781||{{u|Диана НИШ}}||7||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|782||{{u|Еркінов Сүлеймен}}||7||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|783||{{u|Ермек Нәзерке Еркінқызы}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|784||{{u|Каипов Бекжан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|785||{{u|Кенжехан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|786||{{u|Шаимова Жазира}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|787||{{u|Әсем0000}}||7||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|788||{{u|178.88.17.168}}||6||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|789||{{u|178.88.223.244}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|790||{{u|178.88.239.27}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|791||{{u|178.90.66.104}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|792||{{u|178.90.85.177}}||6||9||0||0||0||0||0||0||0
|-
|793||{{u|2.133.0.217}}||6||2||0||1||2||0||0||0||0
|-
|794||{{u|2.133.74.107}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|795||{{u|212.154.155.115}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|796||{{u|84.240.199.144}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|797||{{u|89.218.160.121}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|798||{{u|92.46.182.141}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|799||{{u|92.47.202.216}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|800||{{u|92.47.239.30}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|801||{{u|92.47.251.38}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|802||{{u|92.47.84.44}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|803||{{u|95.56.109.37}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|804||{{u|95.56.145.1}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|805||{{u|95.59.110.140}}||6||3||0||1||4||0||0||0||0
|-
|806||{{u|Aglamkhanm29}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|807||{{u|AigerimNIS02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|808||{{u|Aitzhan Yerkenaz}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|809||{{u|Aizhan Sagu}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|810||{{u|Aldogarov}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|811||{{u|Amina Toganbaeva}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|812||{{u|Arystanbek jr.}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|813||{{u|Asarseng}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|814||{{u|Ayakzm}}||6||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|815||{{u|Ayandaribayev}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|816||{{u|Bahtiar-erseit}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|817||{{u|Baknur\amangeldi}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|818||{{u|Balhanum}}||6||1||0||0||0||8||0||0||0
|-
|819||{{u|Balkar Uzeyir}}||6||0||0||0||7||0||0||0||0
|-
|820||{{u|Barcelona 777}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|821||{{u|Bekarys-02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|822||{{u|Bula 055}}||6||32||1||0||0||0||0||0||0
|-
|823||{{u|Cekli829}}||6||6||0||3||12||0||0||0||0
|-
|824||{{u|Chameleon shym}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|825||{{u|Choli}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|826||{{u|DastanNIS}}||6||0||0||0||0||6||0||0||0
|-
|827||{{u|Daulet Xo}}||6||7||0||0||1||2||0||0||0
|-
|828||{{u|Gugigug}}||6||6||0||0||0||1||0||0||0
|-
|829||{{u|Gulzada}}||6||1||0||0||0||4||0||0||0
|-
|830||{{u|Hbsh Aiazhan 7b}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|831||{{u|Indira Alibekovna}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|832||{{u|Kamsster}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|833||{{u|Karigul B}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|834||{{u|Kristianmusic}}||6||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|835||{{u|Kulyash1998}}||6||12||0||0||0||0||0||0||0
|-
|836||{{u|Magnifon}}||6||0||0||0||0||0||0||0||1
|-
|837||{{u|NIS Assanova}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|838||{{u|NIS Semey Nuray}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|839||{{u|NurpeiisYelnury}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|840||{{u|Oinar assem}}||6||0||0||0||0||7||0||0||0
|-
|841||{{u|Rustembekkyzy.kuralay}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|842||{{u|Saen}}||6||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|843||{{u|Salimbayeva Nailya}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|844||{{u|Shen Vyacheslav}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|845||{{u|Tangense}}||6||5||0||4||15||13||0||0||0
|-
|846||{{u|Toktart}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|847||{{u|U.maratkyzy}}||6||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|848||{{u|Usenov Aibar}}||6||2||0||0||0||13||0||0||0
|-
|849||{{u|Zhanaiym1998}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|850||{{u|Zhany}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|851||{{u|Аблайхан (ХБН)}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|852||{{u|Аида Куралбай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|853||{{u|Алима Кудайберген}}||6||0||0||0||0||2||0||0||0
|-
|854||{{u|Алтай2014}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|855||{{u|Алуа Бейімбет}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|856||{{u|Булегенова Балнур}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|857||{{u|Дастан Қабай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|858||{{u|Есіркеп Диана}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|859||{{u|Жасмина Миркаримова}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|860||{{u|Жәнібек хан}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|861||{{u|Мади Мусабеков}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|862||{{u|МұхтарҚаз}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|863||{{u|Назгүл Қуантқан}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|864||{{u|Нұрбақыт}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|865||{{u|Ордабековна}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|866||{{u|Рахметоллаева Мейрамгүл}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|867||{{u|Санжар Толепберген}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|868||{{u|Саурбаева Салтанат}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|869||{{u|Тұрғанов}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|870||{{u|Қызылқайың}}||6||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|871||{{u|178.91.161.109}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|872||{{u|2.132.12.65}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|873||{{u|2.132.21.2}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|874||{{u|2.72.108.24}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|875||{{u|213.157.58.38}}||5||0||0||0||2||0||0||0||0
|-
|876||{{u|82.211.136.20}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|877||{{u|91.203.196.168}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|878||{{u|92.46.30.96}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|879||{{u|92.46.72.252}}||5||2||0||0||4||0||0||0||0
|-
|880||{{u|95.56.117.210}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|881||{{u|95.56.170.90}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|882||{{u|95.56.182.122}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|883||{{u|95.56.183.215}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|884||{{u|95.56.49.30}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|885||{{u|95.59.214.45}}||5||1||0||2||3||0||0||0||0
|-
|886||{{u|95.59.224.232}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|887||{{u|Adelya2808}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|888||{{u|Agent Bakdeki}}||5||0||0||6||0||0||0||0||0
|-
|889||{{u|AidanaK27}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|890||{{u|Aidarzver}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|891||{{u|Amantay aruzhan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|892||{{u|Amir.Temur}}||5||4||0||1||6||1||0||0||0
|-
|893||{{u|Aruzhan Sarsenbek}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|894||{{u|Asan Bekkaliev}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|895||{{u|AyaulymNISD}}||5||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|896||{{u|Azamat1705}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|897||{{u|AzamatEsenov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|898||{{u|Azaonelife}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|899||{{u|Batyrkhan.x}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|900||{{u|Baurdotnet}}||5||0||1||0||0||6||0||0||0
|-
|901||{{u|Bekarys wk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|902||{{u|Dakes123}}||5||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|903||{{u|Dakusyan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|904||{{u|Dana NIS tk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|905||{{u|Deisingoi}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|906||{{u|Heyleyla}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|907||{{u|Kasiet.temirzakhkyzy}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|908||{{u|KillGane}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|909||{{u|Luigi Salvatore Vadacchino}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|910||{{u|Makenzis}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|911||{{u|Maksatanarkulov}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|912||{{u|Marjan Kalkabaeva}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|913||{{u|Mekenbayeva Madina}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|914||{{u|Murat Karibay}}||5||4||0||22||0||0||0||9||0
|-
|915||{{u|Neformal66}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|916||{{u|Nurliaim}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|917||{{u|Omysheva.M}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|918||{{u|Oscuro}}||5||4||0||0||0||0||1||0||0
|-
|919||{{u|Py4ka}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|920||{{u|Qazaquly}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|921||{{u|Rustem987}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|922||{{u|Shugilaakhmetova}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|923||{{u|ShymNIS 7AGulnaz}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|924||{{u|Silent hill Hunter}}||5||5||0||0||3||2||0||0||0
|-
|925||{{u|Solaris91}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|926||{{u|Talgat.tursynbekov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|927||{{u|Wikinurs}}||5||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|928||{{u|Yeldos Aben}}||5||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|929||{{u|Zhannur16.NIS}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|930||{{u|Адиль Дуйсенбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|931||{{u|Айдосым}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|932||{{u|Айжан Нурмагамбетова}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|933||{{u|Акмарал Т}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|934||{{u|АлинА Сабитовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|935||{{u|Арай Алимкул}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|936||{{u|Билолбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|937||{{u|Джантасова Малика}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|938||{{u|Жолдыбаев кайсар}}||5||0||0||0||0||18||0||0||0
|-
|939||{{u|Калкабаева Маржан Маратовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|940||{{u|Кеңесбек Гүлмарал}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|941||{{u|Момын Мерей}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|942||{{u|Нартай Сымбат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|943||{{u|Роман Дмитриевич}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|944||{{u|Салават Нұрлан}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|945||{{u|Тогжанааааа}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|946||{{u|Тілдер әлемі}}||5||0||0||1||14||0||0||0||0
|-
|947||{{u|Улдана НИШ}}||5||2||0||0||0||1||0||0||0
|-
|948||{{u|Қоңырат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|949||{{u|178.88.1.111}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|950||{{u|178.88.28.12}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|951||{{u|178.88.94.115}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|952||{{u|178.90.69.153}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|953||{{u|2.132.15.195}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|954||{{u|31.169.6.194}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|955||{{u|46.227.191.174}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|956||{{u|84.240.202.188}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|957||{{u|88.204.208.130}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|958||{{u|89.106.233.215}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|959||{{u|8B HBALM}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|960||{{u|92.46.10.75}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|961||{{u|92.46.16.133}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|962||{{u|92.46.212.239}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|963||{{u|92.47.2.66}}||4||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|964||{{u|92.47.225.240}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|965||{{u|92.47.242.196}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|966||{{u|92.47.94.4}}||4||16||0||0||0||0||0||0||0
|-
|967||{{u|95.56.55.52}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|968||{{u|95.56.68.181}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|969||{{u|95.57.236.152}}||4||0||0||0||3||0||0||0||0
|-
|970||{{u|95.57.244.128}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|971||{{u|95.58.123.99}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|972||{{u|95.58.145.243}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|973||{{u|95.58.228.248}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|974||{{u|95.59.133.253}}||4||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|975||{{u|95.59.138.218}}||4||1||0||2||3||0||0||0||0
|-
|976||{{u|95.59.144.138}}||4||5||0||1||0||0||0||0||0
|-
|977||{{u|95.59.212.190}}||4||7||0||2||2||0||0||0||0
|-
|978||{{u|Akerke NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|979||{{u|Akzere}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|980||{{u|Ali Tuiebay}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|981||{{u|Almas~kkwiki}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|982||{{u|Altynay Muftalova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|983||{{u|AmangeldiA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|984||{{u|Amir NIS}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|985||{{u|Ansagan Arman}}||4||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|986||{{u|Aorynbekova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|987||{{u|Aq.Sholpan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|988||{{u|Aray yermekkyzy}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|989||{{u|Arman91}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|990||{{u|Asaubota}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|991||{{u|Ayazhana NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|992||{{u|Baimaganbetova Aidana}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|993||{{u|Bakhytzhan Daniyarbek}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|994||{{u|Bauyrzhanova Aigerim}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|995||{{u|Begalykyzy Dilyara}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|996||{{u|Buntarion}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|997||{{u|Darios}}||4||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|998||{{u|Dilnaz NIS TK}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|999||{{u|Eclipse077}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1000||{{u|GainiErb}}||4||0||0||0||0||5||0||0||0
|-
|1001||{{u|Galym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1002||{{u|HBSH NIS 7C ALIYA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1003||{{u|Ilamxan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1004||{{u|Janel99}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1005||{{u|K.Zhuldyz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1006||{{u|KengessovaB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1007||{{u|Kenzhegaly g0108}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1008||{{u|Kotyatzhan}}||4||6||0||0||1||0||1||0||0
|-
|1009||{{u|Madizhol}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1010||{{u|Makoss11}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1011||{{u|Manas Bimagambetov}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1012||{{u|Matvey02}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1013||{{u|MonaLiz}}||4||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|1014||{{u|Mukashmk}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1015||{{u|Narsha}}||4||1||0||0||1||2||0||0||0
|-
|1016||{{u|NISA IB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1017||{{u|Nurali}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1018||{{u|Nurlyaid}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1019||{{u|Nursulu 777}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1020||{{u|QarapayimQazaq}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1021||{{u|Ramazan Magzum}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1022||{{u|Refkaz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1023||{{u|Sair kun}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1024||{{u|Saken KA}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1025||{{u|Sanzhar Kenzhekhan}}||4||2||0||23||0||0||0||0||0
|-
|1026||{{u|Semsk-Karaga}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1027||{{u|ShymNIS 7AArailym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1028||{{u|ShymNIS 9bBekzhan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1029||{{u|Shymnis7bmeruert}}||4||1||0||0||0||2||0||0||0
|-
|1030||{{u|Spaceman2823}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1031||{{u|SSE wmc}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1032||{{u|Taketolymbek}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1033||{{u|Talimbek}}||4||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1034||{{u|Timur-B}}||4||8||1||0||0||0||0||0||0
|-
|1035||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||4||0||1||1||0||0||0||0||0
|-
|1036||{{u|Yelubai Aidana}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1037||{{u|Yermeke}}||4||2||0||0||0||1||0||0||0
|-
|1038||{{u|Zhibek2003}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1039||{{u|Zhibekk2096}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1040||{{u|Адия Қуаныш қызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1041||{{u|Али-Асан}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1042||{{u|Амангелді Нұрбол}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1043||{{u|Амирова Нұрлы}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1044||{{u|Арапбаева Дарига}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1045||{{u|Аркен Махмут}}||4||0||2||0||0||1||0||0||0
|-
|1046||{{u|Аружан Абуталипова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1047||{{u|Асель19}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1048||{{u|Аябек-123}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1049||{{u|Бексұлтан Алмас}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1050||{{u|Диас Шымбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1051||{{u|Дилдорбек}}||4||1||0||0||12||0||0||0||0
|-
|1052||{{u|Дильруба Муратова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1053||{{u|Досжан Серикбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1054||{{u|Досжан301}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1055||{{u|Зейнеп Молдаш}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1056||{{u|Зәкір Балнұр}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1057||{{u|Ибраим Салтанат}}||4||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1058||{{u|Каражан Нурдана}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1059||{{u|Мауленова Айнур}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1060||{{u|Мұханов}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1061||{{u|Нургиса Райымбеков}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1062||{{u|Нұржан Хамзин}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1063||{{u|Нұрлы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1064||{{u|Перизат Шерахмет}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1065||{{u|Серікбай Мынбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1066||{{u|Таласбай Кымбат}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1067||{{u|Тілеуберді Ғани}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1068||{{u|Төребек Абдуррахман}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1069||{{u|Шамшутдин Лаура}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1070||{{u|Қазман Ратбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1071||{{u|Қуандыққызы Аружан1405}}||4||0||0||0||0||0||2||0||0
|-
|1072||{{u|134.32.43.78}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1073||{{u|178.90.29.87}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1074||{{u|178.90.66.61}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0
|-
|1075||{{u|178.90.73.13}}||3||3||0||1||4||0||0||0||0
|-
|1076||{{u|178.91.227.49}}||3||0||0||4||0||0||0||0||0
|-
|1077||{{u|178.91.229.119}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1078||{{u|178.91.244.203}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1079||{{u|178.91.250.153}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1080||{{u|2.132.32.194}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1081||{{u|2.132.4.78}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1082||{{u|2.133.121.51}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1083||{{u|2.72.143.133}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1084||{{u|213.171.34.250}}||3||0||0||5||1||0||0||0||0
|-
|1085||{{u|213.171.34.252}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1086||{{u|217.76.69.70}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1087||{{u|37.150.229.252}}||3||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1088||{{u|37.150.229.75}}||3||2||0||1||3||0||0||0||0
|-
|1089||{{u|7enis24}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1090||{{u|82.200.153.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1091||{{u|82.200.168.35}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1092||{{u|82.200.179.132}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1093||{{u|89.218.196.114}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1094||{{u|91.185.19.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1095||{{u|92.46.0.178}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1096||{{u|92.46.17.58}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1097||{{u|92.46.3.65}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1098||{{u|92.46.5.245}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1099||{{u|92.47.229.55}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1100||{{u|92.47.233.210}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1101||{{u|92.47.254.158}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1102||{{u|95.56.10.142}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1103||{{u|95.56.102.239}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1104||{{u|95.56.111.69}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1105||{{u|95.56.26.151}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1106||{{u|95.56.26.59}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1107||{{u|95.56.56.83}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1108||{{u|95.57.238.177}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1109||{{u|95.57.242.95}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1110||{{u|95.58.136.161}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1111||{{u|95.58.87.104}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1112||{{u|95.59.106.174}}||3||0||0||3||3||0||0||0||0
|-
|1113||{{u|95.59.108.55}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0
|-
|1114||{{u|95.59.111.105}}||3||3||0||0||2||0||0||0||0
|-
|1115||{{u|95.59.112.107}}||3||3||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1116||{{u|95.59.121.12}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1117||{{u|Abayconvict}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1118||{{u|Adil.muratov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1119||{{u|Ahan Zere}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1120||{{u|Aizere}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1121||{{u|Aizhan Isk}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1122||{{u|Aizheke Nurmagambetova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1123||{{u|Akbarskiy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1124||{{u|Akhmetov Timur}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1125||{{u|Akmaral Adilzhanova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|1126||{{u|Aknar01132005}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1127||{{u|Aktau7292}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1128||{{u|Alanbaltabay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1129||{{u|AlexKoval}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1130||{{u|ALIHAN0709}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1131||{{u|Alila Miramova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1132||{{u|Alina2111}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1133||{{u|Altair~kkwiki}}||3||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|1134||{{u|Alua Zholgazy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1135||{{u|Andy11314}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1136||{{u|Araika01}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1137||{{u|ArailymAkylbekovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1138||{{u|Ardak anvar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1139||{{u|Ardak Tokzhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1140||{{u|Argynov Dinmukhammed}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1141||{{u|ArhunKZ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1142||{{u|Arkhat.ast}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1143||{{u|Armakyzy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1144||{{u|Aruzhan M}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1145||{{u|Aruzhanml}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1146||{{u|Aselya777}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1147||{{u|Aset.kb}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1148||{{u|Assylaseka}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1149||{{u|AZia7b}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1150||{{u|Azizaibragim}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1151||{{u|Azizhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1152||{{u|Baketova Karina Nurlanovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1153||{{u|Bakirov.ilyas}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1154||{{u|Batyrzhan.alikhanov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1155||{{u|BegayimBolat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1156||{{u|Beket Berikuly}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1157||{{u|Botagalymova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|1158||{{u|Botash Ormanali}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1159||{{u|Difod}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1160||{{u|Dilnazavr}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1161||{{u|Dmertesh}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1162||{{u|Edige Amir}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1163||{{u|Erkalar86}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1164||{{u|Erkosh7}}||3||12||0||5||26||1||0||0||0
|-
|1165||{{u|Eset.2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1166||{{u|Eskeldi}}||3||3||0||1||1||10||0||0||0
|-
|1167||{{u|Gray eyes}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1168||{{u|Guisezim Duisenbay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1169||{{u|Gulimaa}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1170||{{u|Hazar}}||3||0||0||0||2||0||0||0||0
|-
|1171||{{u|Hearthstoner}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1172||{{u|Ibrayevan}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1173||{{u|Ibrometeor}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1174||{{u|J.J.Portman}}||3||4||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1175||{{u|Juldiz-2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1176||{{u|Kaiyrzhan Primtay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1177||{{u|Kausar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1178||{{u|Kazhikarim Aizat}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1179||{{u|Kopzhassar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1180||{{u|Kuralayrustembekkyzy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1181||{{u|Lala~kkwiki}}||3||0||0||1||0||2||0||0||0
|-
|1182||{{u|MadinaOtegali}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1183||{{u|Maral Dairova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1184||{{u|Matheus-psj~kkwiki}}||3||0||0||3||4||0||0||0||0
|-
|1185||{{u|Medeu Shanyrak}}||3||0||0||0||0||0||3||0||0
|-
|1186||{{u|Menikure}}||3||2||0||1||34||0||0||0||0
|-
|1187||{{u|Mytnoo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1188||{{u|Nickispeaki}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|1189||{{u|NIS Nurbanu}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1190||{{u|NISSemey Yerassyl}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1191||{{u|Nurbo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1192||{{u|Nyshan}}||3||0||0||0||0||3||0||0||0
|-
|1193||{{u|Paizurakhman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1194||{{u|RAIMBEKkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1195||{{u|ReMuse}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1196||{{u|Ruslannnn}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1197||{{u|Russ~kkwiki}}||3||5||0||2||17||0||0||0||0
|-
|1198||{{u|Rustem~kkwiki}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1199||{{u|S(uz)ak}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1200||{{u|Sabina NIS}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1201||{{u|SaduakhasovaBayan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1202||{{u|Saken Sukhanov}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|1203||{{u|SchoolBoy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1204||{{u|Seiitkarimdanelya}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1205||{{u|Shertershi}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1206||{{u|ShymNIS 8aSaltanat Nurjanova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1207||{{u|ShymNis 8c damira shertay}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1208||{{u|ShymNis 8c shertay damira}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1209||{{u|Stella-nutella}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1210||{{u|Sudralum}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1211||{{u|Talasbekova Aiman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1212||{{u|Talgatbek Akgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1213||{{u|Tauken Aidyn}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1214||{{u|Tigerofkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1215||{{u|Timpul}}||3||0||0||4||4||0||0||0||0
|-
|1216||{{u|Tolegen.meiramgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1217||{{u|Ulan.ysmaiyl}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1218||{{u|Umarxon III}}||3||1||0||1||1||0||0||0||0
|-
|1219||{{u|Urimtal}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1220||{{u|Uzbekistan PFL}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1221||{{u|VitalIra}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1222||{{u|Wikuiser}}||3||8||2||47||29||0||0||23||0
|-
|1223||{{u|Yana1484}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1224||{{u|Yelaman Sain}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1225||{{u|Yerkin Abdildin~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1226||{{u|Yestay79}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1227||{{u|Zhalel Kuat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1228||{{u|Zhansaya0}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1229||{{u|Айдос Байтелиев}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1230||{{u|Айнур Кенес}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1231||{{u|Алина Ғалымжанқызы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1232||{{u|Алмас Искендиров}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1233||{{u|Алпамыс Әбу}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1234||{{u|Альвина123456789}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1235||{{u|Аман Амина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1236||{{u|Амангелді Әмина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1237||{{u|Анаржан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1238||{{u|Ақмаржан Ержан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1239||{{u|Ақсәуле}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1240||{{u|Байгенжина Сымбат}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1241||{{u|Балым Жасыбек}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1242||{{u|Батаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1243||{{u|Бауыржан Жақсылық}}||3||4||0||0||0||1||0||0||0
|-
|1244||{{u|Бексеитова Томирис}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1245||{{u|Даулет1278}}||3||1||0||0||0||0||4||0||0
|-
|1246||{{u|Дильназ Тулегенова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1247||{{u|Думан}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1248||{{u|Жангарина Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1249||{{u|Жансая Назарова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1250||{{u|Жолаева Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1251||{{u|Зайткалиева Асем}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1252||{{u|Зиедбек}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1253||{{u|ИОГЦ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1254||{{u|Кадиша Сагиндыкова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1255||{{u|Кайыр}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1256||{{u|Карипбек Кербез}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1257||{{u|Кеда Диана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1258||{{u|Кенесары хан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1259||{{u|Керимкулов Батыр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1260||{{u|Менеджер по сроку годности}}||3||0||0||0||6||0||0||0||0
|-
|1261||{{u|Мурзаханов Муратхан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1262||{{u|Мухаммедали Ару}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1263||{{u|Ниетқалиев Ернұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1264||{{u|Нурпеисов Асет~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1265||{{u|Оразалиева Айдана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1266||{{u|Саида Мусаходжаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1267||{{u|Саулебекова Дана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1268||{{u|Серик Щеглов}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1269||{{u|Совет Шапағат}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1270||{{u|Тастан Бекханби}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1271||{{u|Токтасынова Аида}}||3||0||0||0||0||2||0||0||0
|-
|1272||{{u|Турлыбекова Айнур}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1273||{{u|ШЫМ НЗМ 7А АСЕМ}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1274||{{u|Шәріп Айгүл}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1275||{{u|Шәріп Айнұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1276||{{u|Экспедиция НИШ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1277||{{u|Эри Чон}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1278||{{u|Қуанышова Айжан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1279||{{u|112.207.130.222}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1280||{{u|113.169.146.234}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1281||{{u|113.169.148.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1282||{{u|146.23.212.21}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1283||{{u|173.245.84.98}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1284||{{u|178.63.68.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1285||{{u|178.82.176.221}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1286||{{u|178.88.26.191}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1287||{{u|178.88.3.226}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1288||{{u|178.89.25.173}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1289||{{u|178.89.80.206}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1290||{{u|178.90.123.254}}||2||1||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1291||{{u|178.90.78.6}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1292||{{u|178.90.82.72}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1293||{{u|178.90.94.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1294||{{u|178.91.229.87}}||2||0||0||2||1||0||0||0||0
|-
|1295||{{u|178.91.230.27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1296||{{u|178.91.253.11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1297||{{u|178.91.254.2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1298||{{u|195.47.255.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1299||{{u|2.133.123.175}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1300||{{u|2.72.143.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1301||{{u|2.72.159.213}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1302||{{u|2.74.116.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1303||{{u|2.74.40.129}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1304||{{u|212.154.214.144}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1305||{{u|212.19.143.167}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1306||{{u|212.76.23.39}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1307||{{u|217.76.71.114}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1308||{{u|220.69.180.182}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1309||{{u|24.168.39.49}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1310||{{u|46.227.184.110}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1311||{{u|46.227.184.141}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1312||{{u|46.227.191.172}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1313||{{u|5.34.53.205}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1314||{{u|62.84.61.9}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1315||{{u|62.84.63.57}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1316||{{u|7сан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1317||{{u|81.88.159.56}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1318||{{u|82.200.203.182}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1319||{{u|82.211.152.12}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1320||{{u|84.240.197.10}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1321||{{u|84.240.200.127}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1322||{{u|84.240.206.50}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1323||{{u|88.204.194.60}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1324||{{u|88.204.225.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1325||{{u|89.106.237.97}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1326||{{u|89.218.160.180}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1327||{{u|89.218.165.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1328||{{u|89.218.166.179}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1329||{{u|89.218.166.68}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1330||{{u|89.218.167.159}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1331||{{u|89.218.167.51}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1332||{{u|89.218.248.158}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1333||{{u|92.46.106.200}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1334||{{u|92.46.12.176}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1335||{{u|92.46.134.204}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1336||{{u|92.46.158.126}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1337||{{u|92.46.51.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1338||{{u|92.46.79.27}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1339||{{u|92.46.80.37}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1340||{{u|92.46.86.43}}||2||0||0||0||2||0||0||0||0
|-
|1341||{{u|92.46.89.255}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1342||{{u|92.46.9.184}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1343||{{u|92.46.90.143}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1344||{{u|92.47.253.239}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1345||{{u|92.47.93.87}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1346||{{u|92.47.96.140}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1347||{{u|95.56.122.32}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1348||{{u|95.56.19.62}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1349||{{u|95.56.224.192}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1350||{{u|95.56.4.61}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1351||{{u|95.56.47.246}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1352||{{u|95.56.49.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1353||{{u|95.56.5.177}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1354||{{u|95.56.51.253}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1355||{{u|95.56.78.47}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1356||{{u|95.56.87.237}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1357||{{u|95.57.230.128}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1358||{{u|95.57.233.65}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1359||{{u|95.57.246.44}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1360||{{u|95.58.101.79}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1361||{{u|95.58.119.178}}||2||44||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1362||{{u|95.58.250.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1363||{{u|95.58.89.241}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1364||{{u|95.59.101.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1365||{{u|95.59.108.48}}||2||2||0||0||2||0||0||0||0
|-
|1366||{{u|95.59.116.242}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1367||{{u|95.59.133.146}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1368||{{u|95.59.176.47}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1369||{{u|95.59.207.130}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1370||{{u|95.59.217.21}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1371||{{u|A Ilyassov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1372||{{u|Abay11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1373||{{u|AbdanbaevaAkkogershin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1374||{{u|Abdullin ilyas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1375||{{u|Abeka}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1376||{{u|Abylai23.NIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1377||{{u|Abylkasim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1378||{{u|Aida200101}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1379||{{u|Aidanasaduakas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1380||{{u|Aidyn93}}||2||0||0||0||0||4||0||0||0
|-
|1381||{{u|Aikerim.b}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1382||{{u|Aisana.q.k}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1383||{{u|Aisford}}||2||0||0||0||3||0||0||0||0
|-
|1384||{{u|Akerke Madikhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1385||{{u|Alex281196}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1386||{{u|Aliakhmet.kamilla}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1387||{{u|Aligulova Amina}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1388||{{u|Alik20000403}}||2||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1389||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1390||{{u|Alikhan~kkwiki}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1391||{{u|Alimkulov abdulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1392||{{u|Alisher.suleimen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1393||{{u|Alisher420}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1394||{{u|AliyaZhagiparova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1395||{{u|Aliyazhan}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1396||{{u|Alkhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1397||{{u|Almasadam}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1398||{{u|Alpasli}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1399||{{u|Also.99}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1400||{{u|Altynaiakashayeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1401||{{u|Altynsoft}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1402||{{u|Alua.aliyeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1403||{{u|Amangeldy.assem}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1404||{{u|Anel Kapasheva}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1405||{{u|Anelya Topoleva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1406||{{u|Anna Alexey}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1407||{{u|Arman Almenbet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1408||{{u|Arunia92}}||2||1||0||0||0||2||0||0||0
|-
|1409||{{u|Aruzhan abenova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1410||{{u|Aruzhan.Muratkazhy}}||2||0||0||0||0||0||2||0||0
|-
|1411||{{u|Aseltengebaeva21nis}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0
|-
|1412||{{u|Asem Amangeldi}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1413||{{u|AshimbekovaA}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1414||{{u|Askar Ibrayev}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1415||{{u|Astraxandyq}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1416||{{u|Avery Jensen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1417||{{u|Ayaulym B}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1418||{{u|Bakayev d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1419||{{u|Bakbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1420||{{u|Bakhtiyarkyzy Zhanerke}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1421||{{u|Balausssssa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1422||{{u|Barlykbayeva Alima}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1423||{{u|Bauka.95}}||2||0||0||0||0||7||0||0||0
|-
|1424||{{u|Beisen1}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|1425||{{u|Bekzhan1}}||2||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1426||{{u|Berenbayevdidar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1427||{{u|Beybaris Utel}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1428||{{u|BissenM}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1429||{{u|Bolatbekb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1430||{{u|BotagozBeisekova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1431||{{u|Chingo0899}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1432||{{u|Danabek Abildayev}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1433||{{u|Demezhan Serik}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1434||{{u|Diana Kaiyrbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1435||{{u|Dianakaldybek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1436||{{u|Dias Durysbek}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1437||{{u|Dina Nyrlankyzy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1438||{{u|DinaraYer}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1439||{{u|Dormouse d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1440||{{u|Dosik00}}||2||0||0||0||0||20||0||0||0
|-
|1441||{{u|Dota kst}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1442||{{u|DulatAigerim}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1443||{{u|Duman1}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0
|-
|1444||{{u|E.Azamat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1445||{{u|Eccyac}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1446||{{u|Eersultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1447||{{u|Eldoskaz}}||2||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|1448||{{u|Erma1501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1449||{{u|Eskendirovaa Raushan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1450||{{u|Faalp}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1451||{{u|Fazylzhan Aslanbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1452||{{u|Felipe08}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1453||{{u|Gnagibova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1454||{{u|Guldariya04}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1455||{{u|Gulnara7777}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1456||{{u|Gulsezimd}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1457||{{u|Hare Umai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1458||{{u|Hbsh dana 9d}}||2||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1459||{{u|Hbsh Kambarbek Aidana}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1460||{{u|Himmleq88}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1461||{{u|Hu67et}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1462||{{u|Inleco}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1463||{{u|JakoOGLANBEKOV}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1464||{{u|Japan Football}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1465||{{u|Jaukazyn}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1466||{{u|Jussupova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1467||{{u|K zhalgasova}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|1468||{{u|Kakimova060501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1469||{{u|Karlygash27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1470||{{u|Kimam609}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1471||{{u|KostOUNB L.N. Tolstoy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1472||{{u|Kubeenov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1473||{{u|Kuralay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1474||{{u|Kurmangazy.Turumbet}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1475||{{u|Kvazimodo}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1476||{{u|LeanBorgie}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1477||{{u|Liahim Nishpal}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1478||{{u|Loderuner}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1479||{{u|Lordegraf}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1480||{{u|Madina Arystanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1481||{{u|Marzhanjangildinova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1482||{{u|Maxen2}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1483||{{u|Medina Rakhmedulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1484||{{u|Meiram81}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1485||{{u|Meirzhan Yerzhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1486||{{u|MereyToken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1487||{{u|MeruertRyskulbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1488||{{u|Meruyert Aitzhanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1489||{{u|Moldabek.b}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1490||{{u|MoldirBb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1491||{{u|Msherimbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1492||{{u|Muhamet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1493||{{u|Musab84}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1494||{{u|Narka050113}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1495||{{u|Nazgul kaz}}||2||0||0||0||0||4||0||0||0
|-
|1496||{{u|Nazym Musa shymnis}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1497||{{u|NIS Semey Enlik}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1498||{{u|Nisbala}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1499||{{u|NurayAmze}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1500||{{u|Nurbanu}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1501||{{u|Nurbolat91}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1502||{{u|NurzhanSeilkhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1503||{{u|Olzhas.Aktobe}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1504||{{u|Omirbek Beksultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1505||{{u|Omirzak a}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1506||{{u|OnalbekovNurbolNIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1507||{{u|Onarakusai}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1508||{{u|Orbwiki107}}||2||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1509||{{u|Perizvt}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1510||{{u|Platon Greece}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1511||{{u|QazaqUly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1512||{{u|Qisybay Alibek}}||2||2||0||3||0||0||12||0||0
|-
|1513||{{u|Qudaibergen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1514||{{u|Riggititor}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1515||{{u|RobloxFan2022}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1516||{{u|Sabina.baken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1517||{{u|Sabyrzhan.makhambetzhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1518||{{u|Salibrr}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1519||{{u|Samalberikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1520||{{u|Sapargazin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1521||{{u|Sashacurety cameras}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1522||{{u|Sayatshy}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1523||{{u|Selina.nis.tk}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1524||{{u|Shakhnadir Makhmutov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1525||{{u|Shokan KU}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1526||{{u|Shukenai Gulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1527||{{u|Shymnis7Baiaulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1528||{{u|Shymnis7bsymbat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1529||{{u|Shymnis9cAidanaUzbekbai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1530||{{u|ShyngysWiki}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0
|-
|1531||{{u|Sky Walker}}||2||0||0||0||1||1||0||0||0
|-
|1532||{{u|Sphaeral}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1533||{{u|SQroma}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1534||{{u|Sukhrob king}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1535||{{u|Sursh}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1536||{{u|T.Aisulu}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1537||{{u|Takibaysultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1538||{{u|Tamilana}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1539||{{u|Tazhibaev Nurbek}}||2||0||0||0||0||0||4||0||0
|-
|1540||{{u|Tomomoo}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1541||{{u|Tynyshtikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1542||{{u|Ulsapar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1543||{{u|Umpalumpa.t}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1544||{{u|Viplux}}||2||3||0||1||0||0||0||0||0
|-
|1545||{{u|Wname1}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1546||{{u|WrighterLafa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1547||{{u|Xxxalibekacion}}||2||18||0||5||0||0||0||0||0
|-
|1548||{{u|Yelkhanys}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1549||{{u|Yernur K.}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1550||{{u|YerzhanZhauymbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1551||{{u|Zhanakhmetova Akbota}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1552||{{u|Zhanatbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1553||{{u|Zhando 2000}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1554||{{u|Zhanerke Nyssanbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1555||{{u|ZhansayaSagadieva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1556||{{u|Zhanshar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1557||{{u|Zhasulan Balgozha}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1558||{{u|Zheksekeeva.k.s}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1559||{{u|Zhumabek Asulzada}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1560||{{u|ZZarkymova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1561||{{u|Абдихан Дархан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1562||{{u|Абуов Алау}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1563||{{u|Адель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1564||{{u|Адилкадыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1565||{{u|Азамат 92}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1566||{{u|Азан Есбол Ерғалиұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1567||{{u|Аида Сыздыкова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1568||{{u|Айдана Б}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1569||{{u|АЙДАР}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1570||{{u|Айкун Куспанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1571||{{u|Айнур Кенес НИШ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1572||{{u|Айнур Сапарбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1573||{{u|Айша бибі шаңырағы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1574||{{u|Акжан Шералиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1575||{{u|Алдияр Какимжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1576||{{u|Алибабаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1577||{{u|Алия Сапарбай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1578||{{u|Алтынай Алтынбекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1579||{{u|Амангельди Асель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1580||{{u|Амантаева Малика}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1581||{{u|Амина Успанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1582||{{u|Арипханова Луиза}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1583||{{u|Аружан Сатыбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1584||{{u|Асемай2001}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1585||{{u|Ашуров Альтаир}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1586||{{u|Аяжан.С.Р}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1587||{{u|Аян Қалмұрат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1588||{{u|Байтула Ержан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1589||{{u|Батырхан Балнур}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1590||{{u|Бауыржан Момышұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1591||{{u|Бақтиярқызы Аяулым}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1592||{{u|Бекешов Диас}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1593||{{u|Берикбаева Аружан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1594||{{u|Берикболсын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1595||{{u|Борамбаева Гульназ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1596||{{u|Бұрхан Мирас 9С}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1597||{{u|Бәйдібек Ерғали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1598||{{u|Губин Михаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1599||{{u|Дальми}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1600||{{u|Данияр Жак}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1601||{{u|Дарига Арапбаева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1602||{{u|Дарина Еркенова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1603||{{u|Дидар93}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1604||{{u|Егембердиев Раймбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1605||{{u|Егемберді Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1606||{{u|Ербол Ермахан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1607||{{u|Ерболқызы Аяна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1608||{{u|Ердимурат Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1609||{{u|Ержан Байтула}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1610||{{u|Жакенов Олжасбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1611||{{u|Жанерке Жаксибекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1612||{{u|Жанна Қайрлина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1613||{{u|Жанузак Асыл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1614||{{u|Жанұзақова Әдемі}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1615||{{u|Жаслан Нурахметов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1616||{{u|Жасулан Амангельды}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1617||{{u|Жаңадан Б}}||2||1||0||4||1||0||0||0||0
|-
|1618||{{u|Жексенбек Нұрайым}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1619||{{u|Жигитова Сауле Маликовна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1620||{{u|Жұмаділдаева Самал}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1621||{{u|Жұмәділ Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1622||{{u|Жәудір ағаділ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1623||{{u|Зарина Нуртай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1624||{{u|Идрисова Виктория}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1625||{{u|Илья Драконов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1626||{{u|Иманмурат Нурсая}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1627||{{u|Кабдуалиев Алишер}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1628||{{u|Калу Аяжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1629||{{u|Лаура Адамбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1630||{{u|Мадина Кульдеева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1631||{{u|Мадина Тоқтарова}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1632||{{u|Мадина Өмірсерік}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1633||{{u|Меруерт Едигеева}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1634||{{u|Меруерт Рысқұлбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1635||{{u|Молдабекова Мадина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1636||{{u|Назар Уахитов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1637||{{u|Назерке Толеубековна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1638||{{u|Назерке Қайратқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1639||{{u|НЗМ.Сүлеймен}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1640||{{u|Нигымадилова Перизат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1641||{{u|Нургуль Тулепова2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1642||{{u|Нурланова Жантолқын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1643||{{u|Нұржанат Нұрымқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1644||{{u|Нұрлан Саят}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1645||{{u|Нұрхан Мұхтаров}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1646||{{u|Рахман3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1647||{{u|Рахымжан Оразгали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1648||{{u|Рустем Темірлан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1649||{{u|Сабыр Салтанат}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1650||{{u|Сагадат окимбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1651||{{u|Сагыныш Байтурсинов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1652||{{u|Самадулла Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1653||{{u|Сатым Мерей}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1654||{{u|Сағынғали Айбар}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1655||{{u|Сейтқазиева Ақжібек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1656||{{u|Серік Мейірбеков}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1657||{{u|СКК Мұражайы}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0
|-
|1658||{{u|Сладкая Роза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1659||{{u|Солтангазина Айнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1660||{{u|Сүгірәлиева Балнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1661||{{u|Тайжанова Асия}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1662||{{u|Тамара}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1663||{{u|Тоганбаева Амина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1664||{{u|Толенбекова Жанат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1665||{{u|Тоқсанбай Әбілқайыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1666||{{u|Тулепбергенова Динара}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1667||{{u|Ужасный пират Робертс}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1668||{{u|Усенгазин Мухаммед}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1669||{{u|Хайруллина Айгерим}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1670||{{u|Ханзада Бабахан}}||2||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|1671||{{u|Шалбай Фариза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1672||{{u|Шамшат Бекжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1673||{{u|Шешен Исмаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1674||{{u|ШХБ Нурлан Есентаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1675||{{u|Шілде}}||2||13||0||5||1||9||0||0||0
|-
|1676||{{u|Шәкәрім Солтанаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1677||{{u|Ынтықбай Айбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1678||{{u|Юлдашев Ринат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1679||{{u|Қамбар}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1680||{{u|Қанат Хасан}}||2||6||0||0||0||6||0||0||0
|-
|1681||{{u|Қарақат Фархатқызы}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1682||{{u|Қуанышев Асылбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1683||{{u|Қуанышқызы Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1684||{{u|Құсшы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1685||{{u|Ұлмахан Айжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1686||{{u|Ұлмекен кайбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1687||{{u|Ұлпатай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1688||{{u|Әбуғали Дарын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1689||{{u|Әбіләшімова Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1690||{{u|Әлібек Зарубек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1691||{{u|Әмірәлі Нұргүл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1692||{{u|Өтеген Қалданов}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|AlinurBot}}||0||0||0||5||1||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|AmanBot}}||0||0||0||1||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|ArystanbekBot}}||0||1||0||172||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|BekusBot}}||0||0||0||47||16||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|DBot}}||0||2||0||0||1||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|Flow talk page manager}}||0||0||0||8||0||0||0||0||2
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|Kasymbot}}||0||0||0||19||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|Maintenance script}}||0||0||0||0||0||0||0||6||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|MediaWiki default}}||0||0||0||0||0||0||0||38||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|MediaWiki message delivery}}||0||0||0||0||0||0||0||0||1
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|QarakesekBot}}||0||0||0||0||1||0||0||0||0
|}
&lt;!-- BOT:END --&gt;


{{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]]</text>
      <sha1>kjodkyfva9cib718ahf5tgzzoi4pbnj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Өскемен әуежайы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>675721</id>
    <revision>
      <id>3575684</id>
      <parentid>3561444</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T18:54:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3575684</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6789" sha1="acipt8lr2jjrpexp6x3amvi8s4f46oi" xml:space="preserve">{{Infobox Airport 
| name         = Өскемен Халықаралық әуежайы
| nativename-a = 
| nativename-r =  
| image        = Ust'-Kamenogorsk 070000, Kazakhstan - panoramio (6).jpg
| IATA         = UKK
| ICAO         = UASK (УАСК)
&lt;center&gt;{{Location map|Қазақстан Шығыс Қазақстан облысы|width=220|float=center
|caption=|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10
|label=UKK|position=right
|lat_deg=50|lat_min=02|lat_sec=10|lat_dir=N
|lon_deg=082|lon_min=29|lon_sec=39|lon_dir=E
}}&lt;small&gt;[[Шығыс Қазақстан облысы|Шығыс Қазақстан облысының]] картасында әуежайдың орналасуы&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;
| type         = Азаматтық
| owner        = «Өскемен халықаралық әуежайы» АҚ
| city-served  = 
| location     = {{байрақ|Өскемен}}, {{байрақ|Қазақстан}}
| elevation-f  = 938
| elevation-m  = 286
| coordinates  = {{coord|43|21|07|N|077|02|26|E|type:airport}}
| website      = [http://airport-uk.kz/ Ресми сайты]
| metric-elev  = 
| metric-rwy   = 
| r1-number    = 12/30
| r1-length-f  = 8 235
| r1-length-m  = 2 510
| r1-surface   = асфальт-бетон
| r2-number    = 12/30
| r2-length-f  = 5 577	
| r2-length-m  = 1 700
| r2-surface   = топырақ
| stat-year    = 
| stat1-header = Жолаушылар легі
| stat1-data   = {{өсім}}393,034 адам (2018)
| footnotes    = 
}}
'''Өскемен әуежайы''' — Қазақстан Республикасының [[Шығыс Қазақстан облысы|Шығыс Қазақстан облысындағы]] [[Өскемен]] қаласының халықаралық әуежайы. Қала орталығының солтүстік-батысында 11 км жерде орналасқан.

== Тарихы ==
[[Сурет:Өскемен әуежайы (.png).png|нобай|348px|Өскемен әуежайының картасы]]
«Өскемен әуежайы» акционерлік қоғамы Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі Мемлекеттік мүлік және жекешелендіру департаменті Қаржы вице-министрінің 1998 жылдың [[28 желтоқсан]]дағы № 747 қаулысын орындау мақсатында «Ертіс Авиа» және «Үлбі» акционерлік қоғамдарынан бөлініп, жарғылық капиталға мемлекеттің жүз пайыздық қатысуымен құрылды.

Кейіннен Қазақстан Республикасы Үкіметінің [[2000 жыл]]ғы 13 қарашадағы № 1704 қаулысымен «Өскемен әуежайы» ААҚ акцияларының мемлекеттік пакеті коммуналдық меншікке берілді.

2004 жылы «Өскемен әуежайы» ашық акционерлік қоғамы акционерлік қоғам болып өзгертілді. Осыдан кейін 2008 жылғы 21 сәуірдегі № 60 қабылдау-тапсыру актісімен «Өскемен әуежайы» АҚ акцияларының мемлекеттік пакеті коммуналдық меншіктен республикалық меншікке өтті.

Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі Мемлекеттік мүлік және жекешелендіру комитетінің 2008 жылғы 30 желтоқсандағы № 829 бұйрығы негізінде «Өскемен әуежайы» АҚ акцияларының мемлекеттік пакеті «Ертіс әлеуметтік-кәсіпкерлік корпорациясы» ұлттық компаниясы» АҚ акциялары жарияланған құнына төлем ретінде берілді&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ru.airport-uk.kz/airport|title=Әуежай|publisher=ru.airport-uk.kz|lang=ru|accessdate=2018-01-04}}&lt;/ref&gt;.

== Әуе компаниялары және бағыттары ==
{{Әуежай бағыттары
| {{Ту|Қазақстан}} [[Air Astana]]|  {{ту|Алматы}} [[Халықаралық Алматы әуежайы|Алматы]], {{ту|Астана}} [[Нұрсұлтан Назарбаев Халықаралық Әуежайы|Астана]]
| {{Ту|Қазақстан}} [[FlyArystan]]| {{ту|Астана}} [[Нұрсұлтан Назарбаев Халықаралық Әуежайы|Астана]], {{ту|Алматы}} [[Халықаралық Алматы әуежайы|Алматы]]
| {{Ту|Қазақстан}} [[Qazaq Air]]| {{ту|Алматы}} [[Халықаралық Алматы әуежайы|Алматы]]
| {{Ту|Қазақстан}} [[SCAT]]|{{ту|Алматы}} [[Халықаралық Алматы әуежайы|Алматы]], {{ту|Астана}} [[Нұрсұлтан Назарбаев Халықаралық Әуежайы|Астана]] 
| {{Ту|Қазақстан}} [[Оңтүстік аспаны]] | [[Зайсан әуежайы|Зайсан]]&lt;ref&gt;[https://airport-uk.kz/passengers/schedule Рейстердің ұшу кестесі]&lt;/ref&gt;, [[Сарыарқа әуежайы|Қарағанды]]
|{{Ту|Ресей}} S7 Airlines|{{ту|Мәскеу}}[[Домодедово (әуежай)|Мәскеу]], Жаңасібір
}}

== Тиімділік көрсеткіштері ==
2018 жылы Өскемен қаласының әуежайы 393 мың 34 жолаушыға қызмет көрсетіп, 662 тонна жүкті өңдеді.

=== Жолаушылар легі ===
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;70%&quot;
|-style=&quot;background-color: LightBlue&quot;
! colspan=&quot;21&quot; |Әуежай жолаушылар легі:
|-style=&quot;background-color: LightBlue&quot;
| '''Жылы''' ||'''2015'''||'''2016'''||'''2017''' ||'''2018'''
|-
|Жолаушылар легі ||304 778||{{құлдырау}}286 613||{{өсім}}346 571||{{өсім}}393 034 &lt;ref&gt;http://www.kase.kz/files/emitters/ARAL/aralp_2018_rus.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191211104647/http://www.kase.kz/files/emitters/ARAL/aralp_2018_rus.pdf |date=2019-12-11 }} 2017-2018 жылдарға Қазақстан Республикасының әуежайларында қызмет көрсетілген жолаушылар саны, 39 б.&lt;/ref&gt;
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Қазақстан әуежайлары}}

[[Санат:Өскемен]]
[[Санат:Қазақстан әуежайлары]]
[[Санат:Шығыс Қазақстан облысы әуежайлары]]</text>
      <sha1>acipt8lr2jjrpexp6x3amvi8s4f46oi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Колли (шотланд очваркасы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>681977</id>
    <revision>
      <id>3575454</id>
      <parentid>3287232</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T12:30:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ақжарқын Шыңғысбаева</username>
        <id>179216</id>
      </contributor>
      <origin>3575454</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2054" sha1="hg6doc1hjt9x2hwurins1tpm820tori" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2022}}

''Колли'' — биіктігі ортадан жоғары ит. Дене құрылысының типі бойынша ширақ, бірақ ашаң. Жеңіл қозғалып, тез жүреді. Жүні ұзын, батыл, жақсы естиді, сақ. Сүйегі мықты, бірақ ірі емес, бұлшық еті мықты және құрғақ. Терісінде қатпар болмайды. 
Ертеден келе жатқан бақташы ит тұқымы. Отаны - Шотландияның табиғаты қатал таулы аудандары.

Колли алғаш рет 1860 жылы Бирмингемдегі көрмеге әкелінді. 1885 жылы Англияда колли клубы ашылды, ал 1891 жылы осы тұқымның алғашқы стандарты бекітілді. Ұзаққа созылған селекция жұмыстары коллиді мәдени заводтың ит тұқымына айналдырды. Колли өте жуас. Түрлі үйрету жаттығуларына тез дағдыланады. Олар әсіресе бақташылыңқа оңай үйренеді. Соған бар жан-тәнін салады.

Американың ит үйретушісі [[Рудд Ватервакс]] экраннан Лесси деген итті көрсеткеннен кейін Kолли бұрынғыдан да танымал бола түсті. Бақташы ит ретінде Kолли Канадада, Жаңа Зеландияда, әсіресе Австралияда кең тараған.

Бұл ит тұқымы Совет Одағында 1952 жылдан бастап, Қиыр Шығыста теңбіл бұғы бағатын бақташы ит ретінде пайдаланылып келеді. Содан соң 1960 жылдары Қазақстанға әкелініп, қой бағуға үйретілді.</text>
      <sha1>hg6doc1hjt9x2hwurins1tpm820tori</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пуми (ит)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>681979</id>
    <revision>
      <id>3575463</id>
      <parentid>3030989</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T12:33:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ақжарқын Шыңғысбаева</username>
        <id>179216</id>
      </contributor>
      <origin>3575463</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5043" sha1="5b75tsfw9xqd9bpf9ci6ywaw61yilj6" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2022}}
'''Пуми''' ( венгр тілінде , көпше түрі pumik ) — Венгриядан шыққан орта- ұсақ қой ит тұқымы . Олар малды жинауға, жүргізуге және бақылауда ұстауға бірдей шебер жан-жақты иттер. Олардың жартылай тік құлақтары бар ұзын басы, қаларлық өрнек және артқы жағында шеңбер жасайтын құйрығы бар. Пальто (қара, ақ, сұр немесе қоңыр) бүкіл денеде бұйраларды қалыптастыратын толқынды және бұйра шаштың үйлесімі.
 

Пуми венгрлік Пулиді 17 ғасырдан бастап француз және неміс бақташы иттерімен будандастыру нәтижесінде пайда болған деп саналады. Халықаралық тұқым стандарты 1935 жылы бекітілді. Пуми АҚШ-та 2011 жылы және Ұлыбританияда 2015 жылы ресми түрде танылған тұқым болды. Венгрияда 2000-нан астам пуми тіркелген, Финляндия мен Швецияда белгілі популяциясы бар және аз, бірақ өсіп келе жатқан саны бар. АҚШ, Ұлыбритания және Германиядағы тіркеулер.

Кейбіреулер Пумиді «Венгр малшы терьері» деп атайды, өйткені оның жылдам қозғалысы, сергек темпераменті және квадраттық, арық және бұлшықет түрі сияқты терьерге ұқсас атрибуттары бар.
==Сыртқы түрі==
Пуми сұр, ақ немесе қоңыр түстің әртүрлі реңктерінде болуы мүмкін (Венгрияда «фако» деп аталады). Сұр пумилер ең көп таралған, қара түсті және ересек жаста дерлік қарадан ашық сұрға дейін өзгереді. Күшіктер әдетте алтыдан сегіз аптаға дейін сұрлана бастайды және көлеңке біртіндеп жеңілдейді. Соңғы реңк ата-ананың түсі бойынша болжанады. Басқа қабылданған түстер - қара, ақ және кілегейден қызылға дейін қоюырақ маскасы бар , бұл маскасы бар қоңыр деп аталады. 2009 жылы Дебрецен университеті жүргізген 1023 пуми күшіктеріне жасалған талдау 56% қара сұр, 14% қара, 13% ақ, 11% сұр және 4% сұр түсті болып туылғанын көрсетті. Қоңыр, ала немесе көгілдір түсті күшіктер анда-санда туады.

Қалың пальто бұйра және орташа ұзындығы шамамен 4–7 см (1,5–3 дюйм) [ және жақсы оқшаулауды қамтамасыз ететін және итке ауа-райының қиындығына шыдауға мүмкіндік беретін қатты үстіңгі және жұмсақ астарлы жабыннан тұрады  . Пальто бірнеше апта сайын тарау арқылы және екі-төрт ай сайын қырқу арқылы сақталады. Пальто үнемі өседі ( пудельдікіне ұқсас ) және егер күтім сақталмаса, ол кілемшелене бастауы мүмкін. Тұқым аз немесе мүлде жоқ . Пуми өзінің сергек және сергек құлақтарымен танымал, олар биік орнатылған және жартылай тік және денесінен ұзын шаштары бар. 

Пуми - ұзын, тар басы бар қалың пальтосына байланысты біршама үлкенірек көрінетін төртбұрышты, жеңіл денелі ит. Тұмсық бастың ұзындығының 45% құрайды, оның ұзындығы мойынға тең. Тоқтау әрең байқалады, бүйірден қарағанда бас сүйегі тегіс. Көздері кішкентай, қараңғы, сәл қиғаш. Пумидің өзі сияқты қозғалыстар жанды және жігерлі. 

Еркек пумистердің биіктігі 41-47 см (16-19 дюйм) және салмағы 10-15 кг (22-33 фунт); Қаншықтардың ұзындығы 38-44 см (15-17 дюйм) және салмағы 8-13 кг (18-29 фунт).</text>
      <sha1>5b75tsfw9xqd9bpf9ci6ywaw61yilj6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Муди(Венгр овчаркачы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>681980</id>
    <revision>
      <id>3575458</id>
      <parentid>3030988</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T12:31:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ақжарқын Шыңғысбаева</username>
        <id>179216</id>
      </contributor>
      <origin>3575458</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2836" sha1="5zkihpm972w7ulr2d6450w49sugmlqs" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2022}}

'''Муди''' — Венгриядан шыққан бақташы ит тұқымы . Ол 1930 жылдары бөлінген Пули мен Пумимен тығыз байланысты . Олар мал бағуда, сондай-ақ иттердің әртүрлі спорт түрлеріне қатысуда қолданылады. 
==Тарихы==
Муди тұқым ретінде алғаш рет 1936 жылы Венгрияда доктор Дезсо Феньес ашқан, ол жерде ол «жүргізуші ит» деген атқа ие болды. Мудис танылғаннан кейін көп ұзамай жоғалып кетті, өйткені олардың көпшілігі Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қаза тапты. Бұл тұқымды 1966 жылы Халықаралық кинологиялық федерация мойындады . 2022 жылдың 5 қаңтарында Муди AKC арқылы таза тұқым деп танылды.
==Сипаттама==
Мудис - жоғары энергия тұқымы, олар бақташылық пен ептілікке бейім. Мудис дұрыс күтіммен 12-14 жыл өмір сүреді. Ересек балшықтардың ұзындығы 14-18 дюйм және әдетте салмағы 18-29 фунт.
==Жаттығулар мен әрекеттер==
Муди - өте белсенді тұқым. Оларды күнделікті, ұзақ, жылдам серуендеу немесе жүгіру кезінде қабылдау керек. Бұған қоса, олар еркін жүгіре алатын үлкен қауіпсіз аймақтан пайда көреді. Олар жақсы жағдайда болу үшін көп жүгіру және басқа жаттығулар қажет. Олар ойнағанды ​​жақсы көреді және Фрисби сияқты ит спортының барлық түрлерінде жақсы өнер көрсетеді. Муди иттердің ептілік сынақтарында, мойынсұнушылықта, ралли мойынсұнушылықта, шутжундада, шоумендікте, флайболда, бақылауда және мал бағуда жарыса алады . Мал бағубейнеқосылғылары мен жаттықтыру қабілетін бәсекеге қабілетсіз мал бағу сынақтарында өлшеуге болады. Негізгі мал бағу инстинктерін көрсететін Мудиді мал бағу сынақтарында бәсекеге түсуге үйретуге болады.</text>
      <sha1>5zkihpm972w7ulr2d6450w49sugmlqs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кавказ овчаркасы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>681983</id>
    <revision>
      <id>3575453</id>
      <parentid>3551365</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T12:29:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ақжарқын Шыңғысбаева</username>
        <id>179216</id>
      </contributor>
      <origin>3575453</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3700" sha1="72iugpshlhfnnpz6ub29bt49hrnd7gg" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2022}}

'''Кавказ шопан иті немесе кавказдық овчарка''' — бұл Кавказ аймағындағы елдерде, атап айтқанда Грузия, Армения, Әзірбайжан және Дағыстанда туған ірі қара малды күтетін иттердің тұқымы. Грузиядағы Кавказ таулары тарихта бұл аймақтағы иттердің саны мен сапасы жағынан кавказдық шопан иттерінің негізгі таралу аймағы болды. 
==Тарихы==
Ғасырлар бойы Кавказ тау иттеріне ұқсас иттер Кавказ тауларындағы шопандарға малды қорғаушы иттер ретінде қызмет етті, қойларды жыртқыштардан, негізінен қасқырлардан, шақалдардан және аюлардан қорғады. Кавказдық шопан иттер күзетші иттер, аю аулайтын иттер болды және бүгінде Ресейде түрме күзетшісі болып жұмыс істейді. 

ХХ ғасырда кеңестік селекционерлер кавказдық иттердің арасында осы сорттардың кейбірін таңдап, кавказдық шопан ит тұқымын жасады. Кавказдық шопандарды алғаш рет атақты ресейлік кинолог Александр Мазовер сипаттап, тұқымның таралу орталығы саны жағынан да, сапасы жағынан да Грузия, Әзірбайжан, Армения және Дағыстан болғанын атап өтті. Бұл иттер тарих бойы әртүрлі әскерилермен қолданылған, бірақ Кавказ тау иттерінің өмір сүруі ежелгі дәуірден басталады. 
Аймақтың әртүрлі аудандарындағы иттер бүгінгі күні Кавказ шопандарының жалпы ерекшеліктерімен бөліссе, Грузиядан келген Кавказ шопандары өздерінің үлкендігімен, күшті тірек-қимыл құрылымымен және тартымды ұзын шаштарымен тұқымның ең жақсы үлгілері болып саналды. Осы себепті Грузин КСР Кеңес Одағында кавказдық шопан иттерін өсірудің негізгі аймағына айналды. 

Бұл тұқымды 1984 жылы Кеңес Одағының қамқорлығымен Халықаралық кинологиялық федерациясы біржола қабылдады. 

==Сипаттамалары==
Кавказдық Овчарка - үлкен ит. Құрғақ биіктігі әйелдер үшін 67-70 см , еркектер үшін 72-75 см диапазонында болады. Тіркелу үшін ең төменгі бойлар мен салмақтар әйелдер үшін 64 см және 40 кг, ал ерлер үшін 68 см және 50 кг. Жүніне келетін болсақ, Кавказ тау итінің екі қабаты бар, тегіс асты және дөрекі сыртқы пальто. Бұл екі жүн пальто Кавказ тау иттерін суық температурада жылы ұстайды.</text>
      <sha1>72iugpshlhfnnpz6ub29bt49hrnd7gg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Түйе тікен</title>
    <ns>0</ns>
    <id>681987</id>
    <revision>
      <id>3575465</id>
      <parentid>3030983</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T12:33:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ақжарқын Шыңғысбаева</username>
        <id>179216</id>
      </contributor>
      <origin>3575465</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2856" sha1="mrvmkcdy95uicz9qr36yvcyfis5idy8" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2022}}

'''Түйе тікен''' — екіжылдық өсімдік, бірінші жылы тікенді жапырақтардың үлкен розеткасын шығарады. Өсімдіктер әдетте бірінші жаңбырдан кейін күзде өніп шығады және бірінші жыл бойы розетка түрінде болады , қоректік қор үшін 30 см (12 дюйм) немесе одан да көп төмен созылуы мүмкін қалың, етті тамырды құрайды. 

Екінші жылы өсімдік биіктігі 3 м (9,8 фут), ені 1,5 м (4 фут 11 дюйм) дейін өседі. Жапырақтары ені 10–50 см (3,9–19,7 дюйм) кезектесіп орналасады, тікенекті және жиі ақ жүнді түктермен жабылған, төменгі беті жоғарғы жағына қарағанда тығызырақ жабылған. Жапырақтары шеттерінде ұзын, қатты тікендері бар терең лобты. Жіңішке шаштар өсімдікке сұрғылт түс береді. Массивті негізгі сабақтың ені негізінде 10 см (3,9 дюйм) болуы және жоғарғы бөлігінде тармақталған болуы мүмкін. Әрбір сабақта гүл басының түбіне дейін созылатын, әдетте ені 2–3 см (0,79–1,18 дюйм) м болатын кең, тікенекті қанаттары (көрінетін таспа тәрізді жапырақты материал) бар тік қатар.

Гүлдері глобус пішінді, диаметрі 2–6 см ( 0,79–2,36 дюйм), қою қызғылттан лавандаға дейін және жазда шығарылады. Гүл бүршіктері алдымен сабақтың ұшында, кейінірек қолтық асты бұтақтарының ұшында пайда болады. Олар бұтақтардың ұштарында жеке немесе екі-үш топта пайда болады. Өсімдіктер андрогиндік, саңырауқұлағы да, аталықтары да бар және көптеген ұзын , қатты, омыртқа ұштары бар , барлығы сыртқа қараған, төменгілері бір-бірінен кеңірек және төмен қарай бағытталған көпіршіктердің үстінде отырады. Гүлденуден кейін аналық без ісініп, әр өсімдікте шамамен 8400-ден 40000-ға дейін тұқым түзеді.</text>
      <sha1>mrvmkcdy95uicz9qr36yvcyfis5idy8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бунге киікоты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>681989</id>
    <revision>
      <id>3575444</id>
      <parentid>3030980</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T12:24:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ақжарқын Шыңғысбаева</username>
        <id>179216</id>
      </contributor>
      <origin>3575444</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2483" sha1="fgwwocgpe48v8zuomlazbwatjtyd15s" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2022}}

'''Бунге киікоты, райхан''' — биіктігі 40 сантиметрге дейін жететін, көп жылдық, жартылай бұталы өсімдік. Бұтақтарып сұр түсті, төмен салбыраған қысқа, бірақ қалың түк басқан. Жапырақтары жіңішке, ұштары сүйір. Гүлдері майда, қос ерінді, ашық қызыл түсті, кейде көкшілдеу болып келеді. Гүл сабақтары қысқа, гүлдері өсімдіктің жоғарғы жағында шоғырлана орналасқан. Маусым-шілде айларында гүлдейді, тұқымы шілде-қыркүйек айларында піседі. Ол таулы жерлерде, тастақты беткейлерде, далалы аймақтардағы төбелердің етектерінде кездеседі. Дәрі үшін гүлімен қоса жоғарғы жағын да пайдаланады. Оның құрамында алкалоидтер, гликозидтер, органикалық қышқылдар, эфир майлары, С витамині және басқа да заттар бар.
 
Қазақтың халық медицинасы бұл өсімдікті ерте кездеп-ақ жүрек ауруларын, атеросклерозды, асқазан ауруларын емдеу үшін қолданып келді. Орта ғасырдың белгілі ғалымы Авиценна бунге киікотының (райханның) шипалық қасиетін жоғары бағалап, оның жапырақтарын іріңді жараларды емдеуге пайдаланған. Бұл өсімдіктен жасалған дәрілердің қан қысымын төмендететін, несеп жүргізетін, жүрек тұсының ауырғанын басатын, ұйқыны реттейтін қасиеттері бар екендігі анықталды. Осыған байланысты соңғы кездерде инфаркты, атеросклерозды, гипертонияны және асқазан ауруларын осы өсімдікпен емдеу арқылы өте жақсы нәтижелерге жетуге болады.</text>
      <sha1>fgwwocgpe48v8zuomlazbwatjtyd15s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Насибов Ашот Александрович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>682373</id>
    <revision>
      <id>3575461</id>
      <parentid>3562513</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T12:31:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ақжарқын Шыңғысбаева</username>
        <id>179216</id>
      </contributor>
      <origin>3575461</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3127" sha1="ibgcj1uimae37di7ra6dime1qn4lcdv" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2022}}
'''Ашот Александрович Насибов''' — Ашот Насибов 1962 жылы Мәскеуде дүниеге келген.  НТВ және басқа да ресейлік телеарналарда жұмыс істейтін ресейлік тележурналист, теледидар және радио жүргізушісі.
==Білім==
1984 жылы ММУ филология факультетін бітірген. 1984 жылдан 1992 жылға дейін &quot;Маяк&quot;радиостанциясының кіші редакторы, кейіннен редакторы, Халықаралық ақпарат бөлімінің аға редакторы болып жұмыс істеді.

==Кәсіби қызмет==
1992-1993 жылдары &quot;Останкино&quot; РМТРК ақпараттық теледидар агенттігінің (&quot;ИТА Новости&quot;, &quot;ИТА Время&quot;) бағдарламаларында тілші болып жұмыс істеді.
Кейіннен ол жаңа НТВ телекомпаниясына жұмысқа ауысады. 1996 жылдан 2001 жылға дейін осы телекомпанияның ақпарат қызметінің арнайы тілшісі болып жұмыс істеді, саяси репортаждармен айналысты. 
*2001 жылы НТВ телекомпаниясының меншік иесі ауысқаннан кейін журналистер тобының қатарында телекомпаниядан кетіп, ТВ-6 телеарнасына ауысты.

*2002 жылы - ТВС телеарнасының тілшісі.

*2002-2004 жылдары - 7тв спорттық телеарнасының ақпараттық бағдарламалар дирекциясының директоры. 2004 жылдың маусым айында телеарна басшылығы өзгеріп, жаңалықтар шығару форматы айтарлықтай өзгерген кезде, ол өз еркімен телеарнадан кетті.

*2004 жылдың тамыз айында НТВ телеарнасына оралды. &quot;Бүгін таңертең&quot; таңғы бағдарламасында экономикалық жаңалықтар жүргізушісі болды. 2005 жылы арнаның бас продюсері Александр Левин кеткеннен кейін телеарнадан шығарылды.

*2005 жылдың қысында &quot;Домашний&quot; телеарнасында жүргізуші болуға ұсыныс алды, &quot;пайдалы күн&quot;бағдарламасының жүргізушісі болды.

*2005 жылдан - &quot;Эхо Москвы&quot;радиостанциясының жүргізушісі.

*2006 жылдан - &quot;Росэнергоатом&quot;концернінің Ақпарат және қоғамдық байланыстар орталығының басшысы.

==Жеке отбасы==
Төрт бала.</text>
      <sha1>ibgcj1uimae37di7ra6dime1qn4lcdv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Джон Кэрролл О'Коннор</title>
    <ns>0</ns>
    <id>682377</id>
    <revision>
      <id>3575447</id>
      <parentid>3552049</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T12:27:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ақжарқын Шыңғысбаева</username>
        <id>179216</id>
      </contributor>
      <origin>3575447</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6507" sha1="8ncqitdi962uhcfvfzk197fhzy3zui6" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2022}}

'''Джон Кэрролл О'Коннор''' (2 тамыз 1924 жыл - 21 маусым 2001 жыл) — американдық актер, продюсер және режиссер, оның теледидарлық мансабы қырық жылдан астам уақытқа созылды. Ол 1971 жылы Actors Studio  студиясының өмір бойы мүшесі болды. О'Коннор Арчи Бункер (ол үшін төрт Эмми сыйлығын жеңіп алды), CBS телевидениесінің «Барлығы отбасында» (1971–79) ситкомдарының басты кейіпкері және оның жалғасы «Арчи Бункердің орны» (1979–83) ретінде кеңінен танымал болды. О'Коннор кейінірек NBC /CBS телевидениесінде «Түннің ыстығында» (1988–95) қылмыстық драмасында басты рөлді сомдады, онда ол Спарта, Миссисипи, полиция бастығы Уильям «Билл» Гиллеспи рөлін ойнады. 1990 жылдардың аяғында мансабының соңында ол Mad About You фильмінде Джейми Бучманның ( Хелен Хант ) әкесі Гус Стемплді ойнады. 1996 жылы О'Коннор TV Guide журналының ' уақыттағы 50 үздік тележұлдызының рейтингінде 38-ші орынға ие болды.  Ол 5 «Эмми» және екі «Алтын глобус» жүлдесін жеңіп алды.


1950 жылдары Дублин мен Нью-Йоркте театрландырылған қойылымдарда ойнағаннан кейін, О'Коннордың жетістікке жетуі оны режиссер Берджесс Мередиттің ( Джон Астиннің көмегімен) Джеймс Джойстың « Улисс » романының Бродвейге бейімделуіндегі басты рөлді сомдаған кезде келді. О'Коннор мен Мередит өмір бойы жақын достар болып қала берді.

О'Коннор өзінің теледидарлық актерлік дебютін Sunday Showcase екі эпизодында кейіпкер ретінде жасады. Бұл екі бөлім «Америкалықтар», «Он бірінші сағат», « Бонанза », «Қашқын», «Жабайы жабайы Батыс», «Армстронг шеңбер театры», «Сыртқы шекаралар», «Ұлы шытырман оқиға», «АҒАЙДАН келген адам », «Доктор Кильдаре» сияқты телехикаялардағы басқа рөлдерге әкелді. « Мен тыңшылық », «Ол қыз», « Премьера », «Теңіз түбіне саяхат» және «Инсайт» және тағы басқалар. О'Коннор «Мүмкін емес Миссияның» бірінші маусымы, бірінші маусым, «Сынақ» 18 эпизодында шығыс еуропалық зұлым кейіпкер ретінде ойнады. Мансап жолының соңында ол Хелен Ханттың кейіпкерінің әкесі ретінде Mad About You фильмінің бірнеше эпизодтарында көрінді.

==Телевизиялық рөлдер==
1960 жылдары О'Коннор әйгілі телехикаялардың эпизодтарында көрінді. Мысалы: &quot;Американдықтар&quot;, &quot;Қол тигізбейтіндер&quot;, &quot;Жалаңаш қала&quot;, &quot;Өлім алқабының күндері&quot;, &quot;Бонанза&quot;, &quot;Қорғаушылар&quot;, &quot;Сыртқы шекаралар&quot;, &quot;Қашқын&quot;, &quot;Ағайдан келген адам&quot; , &quot;Төменгі саяхат&quot;, &quot;Теңіз&quot;, &quot;Бен Кейси&quot;, &quot;Доктор Килдаре&quot;, &quot;Мен тыңшылық&quot;, &quot;Жабайы жабайы Батыс&quot;, &quot;Миссия:мүмкін емес&quot;, &quot;Бұл қыз және мылтық түтіні&quot;.

О'Коннор сонымен қатар: NBC Sunday Showcase, The United States Steel Hour, Armstrong Circle театры, Аптаның ойыны, Дик Пауэлл шоуы, Алкоа премьерасы, Аптаның Дюпон шоуы , Батылдықтағы профильдер және Боб Хоуп Chrysler театрын ұсынады.
==Басқа марапаттар==
1973 жылы оның бауырластығы оған ең жоғары құрметті, Сигма Фи Эпсилонның дәйексөзін берді. 

О'Коннор - комедия және драмалық сериалдар санаттарында басты рөлдегі Эмми сыйлығын жеңіп алған жалғыз ер актер.

2000 жылдың наурыз айында О'Коннор Голливудтағы Даңқ аллеясында жұлдызды алды және MGM Әулие Патрик күні құрметіне ие болды.

О'Коннордың карикатурасы Нью-Йорк қаласының театр ауданындағы Сарди мейрамханасында көрсетілді.

==Фильм рөлдері==
О'Коннор 1960 және 1970 жылдардың басында бірқатар студиялық фильмдерге түсті, соның ішінде «Жалғыздар батыл» (1962), «Клеопатра» (1963), «Зиянның жолында» (1965), «Соғыста не істедің, әке? (1966), Гавайи (1966), Менің әйеліммен емес, сіз жасамайсыз! (1966), Warning Shot (1967), Point Blank (1967), «Шайтанның бригадасы» (1968), «Айвидің махаббаты үшін» (1968), «Мылтық өлтірушінің өлімі» (1969), Марлоу (1969), Келлидің қаһармандары (1970) және Дәрігерлердің әйелдері (1971). Оның көптеген рөлдерінде ол әскери немесе полиция қызметкерін бейнеледі, ал кейбіреулерінде өте күлкілі рөлдерде.</text>
      <sha1>8ncqitdi962uhcfvfzk197fhzy3zui6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Джеймс Гарнер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>682378</id>
    <revision>
      <id>3575446</id>
      <parentid>3032564</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T12:27:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ақжарқын Шыңғысбаева</username>
        <id>179216</id>
      </contributor>
      <origin>3575446</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5563" sha1="1woxt052nhb2ai1rfkfc8py9382hfq8" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2022}}

'''Джеймс Гарнер''' — ол жетпіс жылдан астам уақыт бойы бірнеше телехикаяларда, соның ішінде 1950-ші жылдардағы Western ABC сериясындағы «Маверик» Брет Маверик және 1970-ші жылдардағы жеке детективтің «The Rockford Files» шоуындағы Джим Рокфорд сияқты танымал рөлдерде ойнады.

Ол 50-ден астам театрландырылған фильмдерде басты рөлдерді ойнады, соның ішінде Стив МакКуинмен бірге «Ұлы қашу» (1963); Пэдди Чайефскийдің Джули Эндрюспен бірге Эмилидің американизациясы (1964); Гран-при (1966) Тосиро Мифунемен ; Марлоу (1969) Брюс Лимен ; Жергілікті Шерифке қолдау көрсетіңіз! (1969) және «Жергілікті атысшыны қолдау» (1971); The Castaway Cowboy (1974); Блейк Эдвардстың Виктор/Виктория (1982) Джули Эндрюспен бірге; және «Мерфидің романсы» (1985) Салли Филдпен бірге, ол үшін ол « Оскар» номинациясын алды.

Гарнердің мансабы мен танымалдығы Клинт Иствудпен бірге ғарыштық ковбойлар (2000) сияқты фильмдерде тағы бір онжылдықта жалғасты; Майкл Дж. Фокс пен Кри Саммермен бірге Атлантида: Жоғалған империя (2001) анимациялық фильмі (дауысты жұмыс); «Дәптер» (2004) Гена Роулендспен ; және « 8 қарапайым ереже » фильміндегі Джим Эган рөлін (2003–2005) теледидарлық ситкомдағы рөлі.
==Отбасы==
Гарнер Джеймс Скотт Бамгарнер 1928 жылы Денверде, Оклахома қаласында дүниеге келген (қазір Норман маңындағы Thunderbird көлінің астында). Оның ата-анасы неміс американдықтары, жесір қалған Уэлдон Уоррен Бамгарнер  және жарты Чероки туылғаннан кейін бес жылдан кейін қайтыс болған Милдред Скотт (Мик) болды.     Оның ағалары Джек Гарнер және Чарльз Бамгарнер, мектеп әкімшісі болды.   Оның отбасы әдіскер болған.  Аналары қайтыс болғаннан кейін Гарнер мен оның ағалары туыстарының үйіне жіберілді. Гарнер отбасымен 1934 жылы, Уэлдон қайта үйленгенде қайта қосылды.

Гарнердің әкесі бірнеше рет қайта үйленді.  Гарнер үш ұлды да (әсіресе оны) ұрған өгей шешелерінің бірі Вильманы жек көрді. Ол өгей шешесі де оны қоғамдық орындарда көйлек киюге мәжбүрлеп, жазалағанын айтты. Ол 14 жаста болғанда, ол кек алу үшін оны өлтірмеу үшін онымен төбелесіп, оны құлатып, тұншықтырған. Ол отбасын тастап, қайтып оралмады.   Кейінірек оның ағасы Джек: «Ол жаман әйел болды» деп түсіндірді.  Гарнердің соңғы өгей шешесі Грейс болды, ол өзін жақсы көретінін айтып, оны «Мама Грейс» деп атаған және ол оған басқалардан гөрі ана екенін сезінді.

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Гарнер Лос-Анджелестегі әкесіне қосылды және Голливуд орта мектебіне оқуға түсті, онда ол ең танымал студент болып сайланды. Орта мектептің спорт залының мұғалімі оған Янценнің шомылу костюмдерін модельдейтін жұмысқа ұсынды.  Бұл жақсы төледі (сағатына 25 доллар ), бірақ американдық теледидар мұрағатына берген бірінші сұхбатында  ол модельдікті жек көретінін айтты. Көп ұзамай ол жұмысын тастап, Норманға оралды.

Онда ол Норман орта мектебінде футбол және баскетбол ойнады және трек және гольф командаларында жарысты.  Алайда ол соңғы курста оқуды тастап кетті. 1976 жылы Good Housekeeping журналына берген сұхбатында ол: «Мен қорқынышты студент едім, мен ешқашан орта мектепті бітірген емеспін, бірақ мен армияда диплом алдым», - деп мойындады.</text>
      <sha1>1woxt052nhb2ai1rfkfc8py9382hfq8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Илья Леонидович Геркус</title>
    <ns>0</ns>
    <id>682419</id>
    <revision>
      <id>3575450</id>
      <parentid>3552050</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T12:28:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ақжарқын Шыңғысбаева</username>
        <id>179216</id>
      </contributor>
      <origin>3575450</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2986" sha1="mx8b693px5rim8osqe5jt1h5wiftqkj" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2022}}

'''Илья Леонидович Геркус''' ( 1972 жылы 30 шілдеде туған, Ленинград ) — ресейлік кәсіпкер және спорт менеджері. 2016 жылдың жазынан 2018 жылдың желтоқсанына дейін - «Локомотив» футбол клубының президенті (2018 жылдың жазынан бастап бұл лауазым «бас директор» болып өзгертілді).
==Өмірбаяны==
'''Білім және еңбек'''
Санкт-Петербург экономика және қаржы университетін қаржылық менеджмент мамандығы бойынша бітірген. 2001 жылдан бастап Ernst&amp;Young аудиторлық компаниясында жұмыс істейді. 2004 жылы Parnas-APK холдингінің қаржылық бағытын басқарды. 2008 жылдан бастап «Зенит» футбол клубында жұмыс істеді: біріншіден, бас директордың экономика және қаржы жөніндегі орынбасары, 2011 жылдан бастап стратегиялық даму жөніндегі орынбасары. Херкус клубтың даму стратегиясын әзірледі.

Сонымен бірге ол РФПЛ президенті Сергей Прядкиннің кеңесшісі болып жұмыс істеді. Лиганың МТС -пен демеушілік келісімшарты оның қолымен мөрленген. Херкус Liga-TV- де жұмыс істеп, HD форматындағы «Біздің футбол» арнасын ашты. Бір жарым жыл ішінде арна 300 000 ақылы жазылушы жинады.

2016 жылдың жазында Ресей темір жолының жаңа басшысы Олег Белозеров Геркусты «Локомотив» ФК президенті қызметіне шақырды. Бұқаралық ақпарат құралдары бұл ретте Прядкин мен Александр Дюковтың ұсыныстары шешуші рөл атқарды деп жазды. 2018 жылдың 28 желтоқсанында ол бас директор қызметінен кетті.

'''Жеке өмірі'''
Анасы - Юлия Румянцева, фильмдерде және теледидарда визажист болып жұмыс істеді. Әкесі - Леонид Геркус, кәсіби фотограф. Үш жасынан бастап Илья өгей әкесі Александр Рогожкинмен бірге тұрды. Херкус фамилиясының балтық тамырлары бар. Діни бойынша Илья Херкус католик.</text>
      <sha1>mx8b693px5rim8osqe5jt1h5wiftqkj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мартин Вальтер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>682429</id>
    <revision>
      <id>3575457</id>
      <parentid>3034101</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T12:30:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ақжарқын Шыңғысбаева</username>
        <id>179216</id>
      </contributor>
      <origin>3575457</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4131" sha1="k0t7v2buze0jumgqjebud6k5izw9dbw" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2022}}
[[Сурет:Walter Martin..jpg|thumb|right|200px|Мартин Уолтер]]
'''Уолтер Мартин''' ( итал. Walter Martin ; 26 қыркүйек 1936 жыл ) — 1958-1964 жылдары кәсіпқой деңгейде жарысқа шыққан итальяндық шосседегі велошабандоз . Джиро д'Италияда бес рет бастаған өз уақытындағы көптеген ірі тас жол жарыстарында бәсекелес. Милан- Турин жарысының жеңімпазы, топтық жарыста Италия чемпионатының қола жүлдегері.

1956-1957 жылдары көркемөнерпаздар деңгейінде белсенді өнер көрсетті, бірнеше облыстық бәйгенің жеңімпазы және жүлдегері болды.

Ол 1958 жылы итальяндық «Сан Пеллегрино» командасына қосылып, кәсіпқой дебютін жасады. Осы маусымда ол бірінші рет « Джиро д'Италия » жарысына қатысып, кейбір кезеңдерде екінші және алтыншы орындарды иеленсе, соңғы жалпы классификацияда қырқыншы орынға ие болды. Ол сондай-ақ Джиро ди Романьяда алғашқы ондықты жапты, Джиро ди Тоскана және Джиро дель Эмилия сияқты жарыстарда басталды.

1959 жылы ол Карпано командасына көшті, Джиро д'Италияның жалпы классификациясында 74-ші орын алды, Джиро-дель Эмилияда үшінші, Джиро-ди-Ломбардияда оныншы және Париж турында он тоғызыншы болды.

1960 жылы ол «Кермисти Гран-приін» жеңіп алды және Швейцария турының кезеңдерінің бірінде Милан-Сан-Ремо жарысындағы өнерімен көзге түсті.

1961 жылы Милан-Турин жарысында жеңіске жетті, Джиро ди Романьяда үшінші, Милан-Сан-Ремода жетінші болды. Сонымен қатар, ол Джиро- ди-Сардиния, Генуя-Ницца, Фландрия туры, Париж-Рубей, Рим-Неаполь-Рим, Джиро-ди-Тускана, Джиро-дель Эмилия сияқты жарыстарға қатысты. Сонымен бірге ол Джиро д'Италиядағы жарыстан кезеңдердің бірінде қашып кетті.

1962 жылы ол Джиро дель Эмилияда екінші, Алгеро Гран-приінде бесінші, Джиро ди Романьяда он екінші, Стэн Окерс Гран-приінде және Джиро ди Тосканада он бесінші, Джиро ди науқанында «және» Генуяда өнер көрсетті - Жақсы ». Джиро д'Италияда ол тағы да дірілдеп қалды.

1963 жылы ол Джиро-дель-Лацио және Кемаб Гран-приінде екінші болды , Италия чемпионатында топтық жарыста қола медаль жеңіп алды.

Соңғы рет ол кәсіпқой деңгейде 1964 жылғы маусымда Джиро д'Италияның жалпы классификациясында 86-орынға ие болды, Париж-Рубейде сөз сөйледі, циклокрос бойынша Италия чемпионатында қола жүлдеге ие болды.

Ол 2020 жылы 21 қаңтарда Туринде 83 жасында қайтыс болды. &lt;ref&gt;http://www.torinotoday.it/sport/morto-walter-martin.html &lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>k0t7v2buze0jumgqjebud6k5izw9dbw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Брайан Грант</title>
    <ns>0</ns>
    <id>682451</id>
    <revision>
      <id>3575443</id>
      <parentid>3032609</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T12:24:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ақжарқын Шыңғысбаева</username>
        <id>179216</id>
      </contributor>
      <origin>3575443</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3535" sha1="1nrg3v1rlb2iw1idjdqz7qx5f31arda" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2022}}

''Брайан Грант'' — британдық музыкалық теледидар режиссері және продюсері. 1982 жылы ол Скотт Миллэни, Рассел Малкахи және Дэвид Маллетпен бірге MGMM Productions компаниясының негізін қалады. MGMM Ұлыбританияның 80-ші жылдардағы ең табысты өндірістік компаниясы болды.  Ол өзінің мансабын оператор болып бастады және танымал музыкалық бейне режиссері болды, сонымен қатар көптеген фильмдер мен телехикаялар түсірді.  Ол британдық телехикаялардың эпизодтарын қоюмен танымал, соның ішінде As If, Hex, Doctor Who, Party Animals, Schronicity, Britannia High, Highlander: The Series, Queen of Swords, Clocking Off, New Tricks, Sinbad, The Worst Witch, Our Girl . (2018 телехикаясы), Бейне «Радио жұлдызын өлтірді» (2019 телехикаясы), Леннонның соңғы демалысы (2020 деректі фильмі), «Раверлерге орын жоқ» (2021 деректі фильм) . Ол BAFTA және EMMY номинацияларына ие. Ол сондай-ақ 1980 жылдар бойы Оливия Ньютон-Джон, Донна Саммер, Питер Габриэль, Королева, Адам лигасы, Род Стюарт, Тина Тернер, Арета Франклин, Долли Партон, Ким Уайлд, Уитни Хьютон үшін көптеген жарнамалық роликтер мен танымал музыкалық бейнеклиптерді басқарды.
==Теледидар және фильмография==
Оның Оливия Ньютон-Джонның « Физикалық » фильміне түсірген бейнебаяны « Жылдың үздік бейнебаяны » үшін 25-ші жыл сайынғы Грэмми сыйлығын алған алғашқы Бейне Грэммиді жеңіп алды.  Ол сонымен қатар 1983 жылы Донна Жаздың « Ол ақша үшін көп жұмыс істейді » бейнебаянындағы жұмысымен танымал, бейне бес MTV марапатына ұсынылатын болады, ал Донна Саммер жоғары айналымда ойнаған алғашқы афроамерикалық әйел әртісі болды. сол кездегі жаңа MTV станциясы. Бейне дүние жүзіндегі әйелдерге арналған құрмет болып қала береді. Ол сонымен қатар 1983 жылы HBO арнасының «Ыстық жаз түні...» концертіне режиссер ретінде жұмысқа қабылданды, содан кейін ол музыкалық бейне режиссері ретінде жоғары сұранысқа ие болды.   Ол сонымен қатар әнші Уитни Хьюстонның « Мен қалай білемін » (1985) және « Мен біреумен билегім келеді (мені жақсы көретін) » (1987) атты екі бейнебаянын түсірді.</text>
      <sha1>1nrg3v1rlb2iw1idjdqz7qx5f31arda</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Роберт Адольф Вилтон Морли</title>
    <ns>0</ns>
    <id>682454</id>
    <revision>
      <id>3575464</id>
      <parentid>3287245</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T12:33:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ақжарқын Шыңғысбаева</username>
        <id>179216</id>
      </contributor>
      <origin>3575464</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6562" sha1="ckln8p0pvxmsk3bl4wkmy7zst0vp6ud" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2022}}

''Роберт Адольф Вилтон Морли'' (26 мамыр 1908 - 3 маусым 1992) — Ұлыбританияда да, Америка Құрама Штаттарында да ұзақ мансапты ұнатқан ағылшын актері. Ол жиі мекеменің өкілі ретінде, көбінесе қосалқы рөлдерде танымал ағылшын джентльменінің рөлін сомдады.  1939 жылы ол « Мари Антуанетта » фильміндегі Король Людовик XVI бейнесі үшін «Екінші пландағы үздік актер » номинациясында Оскар сыйлығына ие болды. Кино энциклопедиясында кино сыншысы Леонард Мальтин Морлиді «оның келмейтін денелі, бұталы қастары, қалың еріндері және қос иегімен танылады, ... әсіресе жел дорбасы ретінде құйылғанда тиімді» деп сипаттайды. Эфраим Катц өзінің Халықаралық кино энциклопедиясында Морлиді «британдық және американдық сахна мен экранның ұшқыр, үш жақты, тамаша кейіпкер ойыншысы» ретінде сипаттайды. « Жауапты джентльмен» атты өмірбаянында Морли оның сахналық мансабы оның сыртқы келбетін дәрігер, заңгер, есепші немесе қоғамның басқа кәсіби мүшесі ретіндегі «Маңызды джентльмен» рөлдерін сомдағаны үшін бағалайтын басшылықтан басталғанын айтты.
==Жеке өмір==
Морли Англияның Уилтшир штатындағы Семли қаласында дүниеге келген, Гертруда Эмилидің (қызы Фасс ) және Британ армиясының майоры Роберт Вилтон Морлидің ұлы.Оның анасы Оңтүстік Африкаға қоныс аударған неміс отбасынан шыққан. Морли ол жек көретін Беркширдегі Веллингтон колледжінде оқыды, одан кейін RADA . Ол атақты «ескі веллингтондық» болғандықтан, бірнеше буын директорлары онымен байланысуға тырысты, бірақ Морли «Веллингтонға баруымның жалғыз себебі оны өртеп жіберу болды» деп мәлімдеді.

Роберт Морли Джоан Бакмастерге (1910–2005) үйленді, Глэдис Купердің қызы.  Олардың үлкен ұлы Шеридан Морли жазушы және сыншы болды. Олардың Аннабель атты қызы және Вилтон атты тағы бір ұлы болды.

Морли 1957 жылы Британ империясының (CBE) орденінің қолбасшысы болып тағайындалды, сонымен қатар 1975 жылы рыцарь атағы ұсынылды, бірақ бас тартты.

Морли Беркширдегі Уоргрейвте ондаған жылдар бойы өмір сүрді.
==Мансабы==
Морли өзінің West End сахнасындағы дебютін 1929 жылы Treasure Island -да Странд театрында және Бродвейде дебютін 1938 жылы Фултон театрында Оскар Уайлдтың басты рөлінде жасады.   Көп ұзамай үлкен экранда жеңіске жеткенімен, Морли Вест-Энд жұлдызы және табысты авторы болды, сонымен қатар гастрольдік қойылымдарда көрінді.

Ол сахнаға бірнеше пьеса жазған. Оның 1937 жылы шыққан « Жақсылық, қандай қайғы » пьесасы Роберт Стивенсон түсірген Ealing студиясының «Кешеге оралу» (1940) фильміне айналды.  Кейінірек ол Лондонда және Нью-Йоркте 1947 жылы Ноэль Лэнглимен бірлесіп жазылған « Эдуард, менің ұлым » жанұялық драмасымен тамаша табысқа жетті. Морли Арнольд Холттың басты рөлін сомдады, бірақ фильмнің көңілін қалдыратын нұсқасында Спенсер Трейси қате көрсетіліп, адал емес ағылшын кәсіпкері Холтты канадалық экспатриантқа айналдырды. «Эдуард, менің ұлым » (1949) фильмін Джордж Кукор MGM-British фильміне түсірген. Морлидің актерлік мансабы «Африка патшайымы» (1951), «Гилберт пен Салливанның хикаясы» (1953), В.С. Гилберт және Оскар Уайлд (1960) фильмдеріндегі миссионерлік рөлдермен жалғасты. 1959 жылы ол Альфред Хичкоктың Стэнли Эллиннің «Үйдің ерекшелігі» атты қысқаша әңгімесінің бейімделуінде пайда болды. 

==Жұмысы==
*Мусинг Морли 1974 ж
*Морли Марвелс 1976 ж
*Тағы Морли 1978 ж
*Роберт Морлидің кірпіш кітабы 1978 ж
*Уайымдаңыз! Маргарет Морлимен, 1979 ж
*Роберт Морлидің «Уайымдар кітабы» (Ұлыбританиядағы алаңдаушылық нұсқасы ! ) Маргарет Морлимен бірге, 1979 ж
*Жастың ләззаттары 1988 ж ( Ходддер және Стоутон ), («Коронет» таңбасымен 1989 жылы қайта жарияланды)

==Қайтыс болу себебі==
Морли Англияның Рединг қаласында 84 жасында инсульттан қайтыс болды.</text>
      <sha1>ckln8p0pvxmsk3bl4wkmy7zst0vp6ud</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дуплекс (жылжымайтын мүлік)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>682487</id>
    <revision>
      <id>3575448</id>
      <parentid>3271639</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T12:27:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ақжарқын Шыңғысбаева</username>
        <id>179216</id>
      </contributor>
      <origin>3575448</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3415" sha1="980r0q5a5tf1q1mo7fzci0lqmft7njk" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2022}}

[[Сурет:HerrenwykBaeckereistr.jpg|thumb|200 px|Германия, Любектегі дуплекс]]
'''Дуплекс''' — бұл үйлер санатына жататын және таунхаусқа өте ұқсас жылжымайтын мүліктің түрі, бірақ ол екі отбасынан артық емес тұруға бейімделгендігімен ерекшеленеді. Әдетте, дуплекстің екі бөлігінің де жеке шығуы бар және екі, кейде үш қабаттан тұрады. Осындай тұрғын үйде тек төбесі мен бір ортақ қабырғасы ортақ.

==Елдер бойынша тұжырымдамалардағы айырмашылықтар==
===Ресейде===
Ресейде дуплекстердің құрылысы танымал емес, бірақ олар орын алса, олар таунхаустар деп аталады.

===АҚШ-та=== 
Алғашқы дуплекстер Солтүстік Америкада пайда болды. Қазіргі уақытта Америка Құрама Штаттарында бірнеше қосымша сорттар бар: жартылай жеке үй және дуплексті пәтер. &lt;ref&gt;[https://en.wikipedia.org/wiki/Duplex_(building)|Дуплекс] &lt;/ref&gt;
[[Сурет:US Navy 061106-N-1023B-014 U.S. Navy Petty Officer Steve Wagner and his family prepare to move into a newly constructed home during a ribbon cutting ceremony at the Village at Whitehurst.jpg|thumb|150 px|АҚШ-тағы дуплекс (мұндай үйлерді жартылай жеке үй деп те аталады)]]

===Туркияда===
Түркияда дуплекс – көпқабатты пәтер, ол көпқабатты үйдің кез келген қабатында (жоғарғы қабаттан басқа) орналасуы мүмкін және көшеден бөлек кіреберісі жоқ. Ерекшелік - бірінші қабаттағы м2, оның ауладан жеке кіруі бар. Орташа ауданы 100-ден 200 шаршы метрге дейін. Пентхаустар беделді және қымбат нысандар болып саналады. Олар ғимараттың соңғы қабаттарында салынған және үлкен террассалары бар. Олар шатырда тікелей бассейнмен, қысқы бақпен, барбекю алаңымен және т.б. Аумағы әрқашан 100 м2-ден асады.

===Басқа елдерде===
Ұлыбританияда және бірқатар басқа елдерде дуплекстер өте танымал, бірақ Солтүстік Америкадан айырмашылығы, олар ішкі баспалдақтары бар көп қабатты тұрғын үйлердегі екі қабатты пәтерлер. Дуплексті жоғарғы қабаттардан басқа кез келген қабатта орналастыруға болады. Жоғарғы қабаттарда мұндай дуплекс қазірдің өзінде пентхаус деп аталатын болады.

==Дереккөздер==</text>
      <sha1>980r0q5a5tf1q1mo7fzci0lqmft7njk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Муюңуа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>682507</id>
    <revision>
      <id>3575459</id>
      <parentid>3537529</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T12:31:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ақжарқын Шыңғысбаева</username>
        <id>179216</id>
      </contributor>
      <origin>3575459</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1298" sha1="hxca1fp8orvqjitxston1cvzlnoepoi" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2022}}

'''Муюңуа''' (ағылш. Muyingwa) — хопи үндістерінінің мифологиясында құнарлылық құдайы, адамдарға түс пен аянда көрінеді. Екі мүйіз қоғамдары (Two Horn Society) жоғарғы құдайы. Бұл қоғамның кивасындағы құрбандық үстеліндегі екі метрге жуық екі бұлан мүйізі құдайдың символы ретінде бейнеленген. 

Аалоосака дәнді-дақылдардың өсуіне жауапты басқа катчина атауы, муюңуаның баламалы аспектісі. Хопи қорығының шығыс шетіндегі [[Кимс каньоны|Кимс каньонының]] оңтүстігінде орналасқан Аватоби ауылындағы ғибадатхананың бөлігі болған пұттарға немесе качиндерге қатысты. Аватоби шамамен 1700 жылы жойылды.

==Дереккөздер==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Діни сенімдер мен доктриналар]]
[[Санат:Мифология]]</text>
      <sha1>hxca1fp8orvqjitxston1cvzlnoepoi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Антиатом</title>
    <ns>0</ns>
    <id>682557</id>
    <revision>
      <id>3575440</id>
      <parentid>3271628</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T12:22:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ақжарқын Шыңғысбаева</username>
        <id>179216</id>
      </contributor>
      <origin>3575440</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1710" sha1="jugazxr4d9enzuu27bijvpryvqhryas" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2022}}

'''Антиатом''' — [[антизат]] [[Атом|атомы]] (тұрақты немесе радиоактивті), оның ядросы антинуклондардан тұрады, құрамына [[Антипротон|антипротондар]] мен [[Антинейтрон|антинейтрондар]] кіреді. [[Позитрон|Позитрондар]] осындай атомның [[Атом ядросы|ядросының]] айналасында айналып, позитрондық бұлтты құрайды.

Қарапайым антиатом – бір антипротон мен бір позитроннан тұратын антисутек болып табылады. Бұл эксперименттерде алынған антиатомдардың жалғыз түрі.

Антиатомдардың химиялық қасиеттері қарапайым зат атомдарының химиялық қасиеттерімен бірдей болуы керек деп болжанады. Дегенмен, бұл фактіні тәжірибе жүзінде тексеруге қарапайым материямен байланыста болған кезде бірден [[Аннигиляция|жойылатын]] антиматерияны жасау және сақтаудың күрделілігі кедергі келтіреді.

Гипотетикалық антиәлем [[Антидүние|антиатомдардан]] тұруы керек.
[[Санат:Антизаттар]]
[[Санат:Атомдар]]
[[Санат:Pages with unreviewed translations]]</text>
      <sha1>jugazxr4d9enzuu27bijvpryvqhryas</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Николас вурстен парк</title>
    <ns>0</ns>
    <id>682570</id>
    <revision>
      <id>3575462</id>
      <parentid>3551373</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T12:32:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ақжарқын Шыңғысбаева</username>
        <id>179216</id>
      </contributor>
      <origin>3575462</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3976" sha1="4jmmq27422yqqnwgf00mseeat0uf8i4" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2022}}

'''Николас Вулстан Парк'''   (1958 жылы 6 желтоқсанда туған)  — Уоллес пен Громит, Creature Comforts, Chicken Run және Shaun the Sheep фильмдерін жасаған британдық аниматор, режиссер, продюсер және жазушы.  Парк жалпы алғанда алты рет Оскар сыйлығына ұсынылды және «Жаратылыс жайлылығы» (1989), «Қате шалбар» (1993), «Жабық қырыну» (1995) және Уоллес пен Громит: Қоянның қарғысы (2005) фильмдерімен төрт жүлдені жеңіп алды. Оның 2000 жылы шыққан «Chicken Run» фильмі ең көп табыс әкелген стоп-motion анимациялық фильмі болып табылады.

Анимациядағы жұмысы үшін 2012 жылы Парк суретші сэр Питер Блейк Блейктің ең танымал өнер туындысының жаңа нұсқасында — Битлз сержантында пайда болу үшін таңдаған британдық мәдени белгішелердің бірі болды. Pepper's Lonely Hearts Club Band альбомының мұқабасы — оның өміріндегі британдық мәдениет қайраткерлерін атап өту үшін.
==Жеке өмірі==
Николас Вулстан Парк Англияның Ланкашир штатындағы Престон қаласында тігінші Мэри Сесилия (қызы Эштон; 1930 жылы туған) және сәулет фотографы Роджер Вулстан Парктің (1925–2004) отбасында дүниеге келген.  Бес ағайындының ортаншы баласы, ол Пенвортэмде өсті; кейінірек отбасы Уолмер көпіріне көшті. Оның әпкесі Джанет Ланкаширдегі Лонгтон қаласында тұрады.  Ол Катберт Мейн орта мектебінде (қазіргі біздің ханымның католиктік орта мектебі ) оқыды.
==Мансап==
1985 жылы Пак Бристольдегі Aardman Animations компаниясының қызметкерлеріне қосылды, онда ол коммерциялық өнімдерде аниматор болып жұмыс істеді (соның ішінде Питер Габриэльдің «Балға» музыкалық бейнесі, онда ол пешке дайын тауықтардың қатысуымен би сахнасында жұмыс істеді). Ол сондай-ақ Пи-видің ойынханасының бірінші маусымындағы Пенни мультфильмдерін анимациялауға қатысты, онда Пол Рубенс өзінің кейіпкері Пи-ви Герман ретінде бейнеленген. Осының бәрімен бірге ол «Ұлы күнді» аяқтады және осымен пост-өндірісте ол «Ерін синхрондау» деп аталатын шорт сериясына өз үлесі ретінде Creature Comforts жасады. Creature Comforts анимациялық хайуанаттар бағының жануарларын үйлері туралы айтатын адамдардың саундтрегімен үйлестірді. Екі фильм көптеген марапаттарға ұсынылды. A Grand Day Out бағдарламасы BAFTA сыйлығы үшін Creature Comforts -ты жеңді, бірақ Парк өзінің алғашқы Оскарын жеңіп алған Creature Comforts болды.</text>
      <sha1>4jmmq27422yqqnwgf00mseeat0uf8i4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Баллей</title>
    <ns>0</ns>
    <id>682619</id>
    <revision>
      <id>3575441</id>
      <parentid>3033819</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T12:23:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ақжарқын Шыңғысбаева</username>
        <id>179216</id>
      </contributor>
      <origin>3575441</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1816" sha1="hxvzm2ggcvjj3n9ukef9gdrnooy0g8w" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2022}}

'''Баллей''' ( {{Lang-de|Ballei}} ) — [[Ортағасыр|орта ғасырларда]] рыцарь ордендеріне жататын аумақтық иеліктер (Тамплиерлер, Йоанниттер, Тевтондық ордендер және т.б.). Балледе бақылауды балей командирі жүзеге асырды (Тевтондық орденде - ландкомтур). Балли құрамына бірнеше командирлер кірді.

Кейде '''баллейлерді''' байлар деп атайды ( {{Lang-fr|baillage}} ) немесе '''bailiwicks''' ({{Lang-en|bailiwick}} ) - [[Латын тілі|латынның]] baiulus сөзінен шыққан сөздер, бастапқыда - «портер». Рыцарь орденінің иеленуі ретіндегі ұпайлар ұғымын сәйкесінше ортағасырлық Франция мен Англиядағы аумақтар ретіндегі кепіл және бейливиктермен шатастырмау керек.

== Әдебиет ==

* Баллей / / Брокгауз мен Эфронның энциклопедиялық сөздігі : 86 тоннада (82 тонна және 4 қосымша). - Санкт-Петербург., 1890-1907.
* Борхардт, К., Боастағы [https://books.google.ru/books?id=nIa9CgAAQBAJ&amp;pg=PA111&amp;dq=%22bailiwicks%22 крест жорықтарының батысындағы әскери-діни бұйрықтар], AJ (ed. ), Крестшілер әлемі (Лондон/Нью-Йорк: 2016), 111-128
[[Санат:Рыцарлық ордендер]]
[[Санат:Pages with unreviewed translations]]</text>
      <sha1>hxvzm2ggcvjj3n9ukef9gdrnooy0g8w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хуу Эдвардс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>682621</id>
    <revision>
      <id>3575467</id>
      <parentid>3033822</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T12:34:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ақжарқын Шыңғысбаева</username>
        <id>179216</id>
      </contributor>
      <origin>3575467</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3454" sha1="16hc0ncairkdgw7fs6uzy07qfnpy3wv" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2022}}

'''Хуу Эдвардс''' ( 1961 жылы 18 тамызда дүниеге келген) — Уэльс журналисі, жүргізушісі және жаңалықтаршысы. Эдвардс BBC News at Ten бағдарламасын ұсынады, корпорацияның флагмандық жаңалықтары.

Эдвардс сонымен қатар BBC-дің BBC News жылжымалы жаңалықтар арнасында мемлекеттік оқиғаларды, халықаралық оқиғаларды, бір сағаттық BBC News at Five жаңалықтарын ұсынады және кейде жеңілдету ретінде немесе BBC News-тың алтыда BBC News, BBC News at One -да бас жүргізушісі ретінде ұсынады. BBC Weekend News және Daily Politics, сондай-ақ BBC World News халықаралық жаңалықтар арнасында. Эдвардс BBC-нің басты корольдік оқиғалары туралы, соның ішінде ханзада Уильям мен Кэтрин Миддлтонның үйлену тойы, Королеваның гауһар мерейтойы, ханзада Гарри мен Меган Марклдың үйлену тойы және Эдинбург герцогы ханзада Филипті жерлеу туралы хабарын ұсынды.

Ол Дэвид Димблбидің орнына BBC сайлауының түнгі хабарын таратушы болды және 2019 жылғы 12 және 13 желтоқсандағы жалпы сайлау туралы хабардың жетекші жүргізушісі болды.
==Ерте өмірі және білімі==
Эдвардс 1961 жылы 18 тамызда Гламорган, Уэльстің Бридженд қаласында  валлий тілінде сөйлейтін отбасында дүниеге келді және төрт жасынан бастап Лланелли маңындағы Ллангеннечте тәрбиеленді. Оның әкесі Хиуэл Тейфи Эдвардс Плаид Симру және Уэльс тілінің белсендісі,  және Суонси университетінің колледжінде валлий тіліндегі әдебиеттің зерттеуші профессоры болған автор және академик болды.  Эдвардстың анасы Аэрона Протеро Ланеллидің Йсгол Гифун и Стрейдте 30 жыл сабақ берді. Оның Мейірі деген бір әпкесі бар. Ол Лланелли ұлдар грамматика мектебінде білім алды  және 1983 жылы Кардифф университетінің колледжін француз тілі бойынша бірінші дәрежелі үздік дипломмен бітірді  . Бірінші дәрежесін алғаннан кейін ол Кардифф университетінде ортағасырлық француз тілінде аспирантура жұмысын бастады, жергілікті Swansea Sound радиостанциясының тілшісі болғанға дейін, содан кейін BBC-ге қосылды.</text>
      <sha1>16hc0ncairkdgw7fs6uzy07qfnpy3wv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ақ сепаратизм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>682632</id>
    <revision>
      <id>3575428</id>
      <parentid>3551366</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T12:18:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ақжарқын Шыңғысбаева</username>
        <id>179216</id>
      </contributor>
      <origin>3575428</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1417" sha1="f52tox8yzpx21ly83lwm0xc0hyhq7ac" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2022}}
{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2022}}

'''Ақ сепаратизм''' — сепаратистік [[саяси қозғалыс]], ол ақ адамдар үшін жеке [[экономика]]лық және мәдени дамуды құруға тырысады.

Көптеген ақ сепаратистер [[нәсіл]]дік сепаратизмнің нәсілдік артықшылықтан айырмашылығы сепаратистер барлық нәсілдер мен этникалық топтардың өз мәдениетін бөлек дамытуға құқығы бар және кез келген нәсіл екіншісіне үстемдік етпеуі керек деп санайтынын мәлімдейді . Олар нәсілдік айырмашылықтарды құрметтеу керек деп санайды және нәсілдік араласуға үзілді-кесілді қарсы.

Сыншылар ақ сепаратизм ақ үстемшілдердің «қоғамдық қасбеті» ғана екенін көрсетеді. &lt;ref&gt; Dobratz, Betty A.; Shanks-Meile, Stephanie L. The Strategy of White Separatism (неопр.) // Journal of Political and Military Sociology. — Т. 34. — С. 49—80. &lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==</text>
      <sha1>f52tox8yzpx21ly83lwm0xc0hyhq7ac</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бластуляция</title>
    <ns>0</ns>
    <id>682633</id>
    <revision>
      <id>3575442</id>
      <parentid>3033827</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T12:24:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ақжарқын Шыңғысбаева</username>
        <id>179216</id>
      </contributor>
      <origin>3575442</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2071" sha1="79ii67arc71o4t564f2bjonf5wg235v" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2022}}
{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2022}}


'''Бластуляция''' ( {{Lang-grc|blastós}} - «эмбрион, өскін») — [[Көп жасушалы ағзалар|көп жасушалы]] жұмыртқаны ұсақтау процесінің соңғы кезеңі, оның барысында [[бластула]] пайда болады.

Бластуляция кезеңінде үстіңгі [[Бластомер|бластомерлер]] эпителий тәрізді қабат түзеді, орталық қуыс пайда болады - [[Бластоцель|бластокоэл]] . Жасушаның фрагментациясы асинхронды болады, [[Интерфаза|интерфазаның]] ұзаруына байланысты [[Митоз|митоздық]] циклдің ұзақтығы артады. Жасушалардың құрылымында өзгерістер болады: фазааралық ядроларда [[Ядрошық|ядрошықтар]] пайда болады, [[Митохондрия|митохондриялардың]] құрылымы күрделенеді, [[эндоплазмалық тор]] және арнайы жасушааралық байланыстар пайда болады. Ядроларда [[Ақпараттық РНҚ|хабаршы РНҚ]] синтезі белсендіріледі, бұл [[Гаструляция|гаструляцияға]] өтуді қамтамасыз етеді.

== Дереккөздер ==

* Бластуляция // Биологический энциклопедический словарь (рус.).
* Бластуляция // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред.  А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
[[Санат:Эмбриология]]
[[Санат:Pages with unreviewed translations]]</text>
      <sha1>79ii67arc71o4t564f2bjonf5wg235v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Генотеизм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>682647</id>
    <revision>
      <id>3575445</id>
      <parentid>3033837</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T12:26:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ақжарқын Шыңғысбаева</username>
        <id>179216</id>
      </contributor>
      <origin>3575445</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2137" sha1="ptyxcsam1ybcmz7vdnvsees5ow57kjm" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2022}}

'''Генотеизм''', '''энотеизм''' ( лат. henotheismus гр. ἑνόςἑνός нысаны εἱ̃ς «бір» + θεός «құдай») немесе '''кафенотеизм'''  — Макс Мюллер енгізген [[термин]], ең жоғары және құдіретті құдайлардың бірін құрметтейтін немесе пантеизмнен ерекшеленетін [[дін]]и сананың күйін білдіреді.

Генотеизмнің монотеизмнен ( μονος «жалғыз») айырмашылығы - ең құдіретті бір құдайды таңдау басқа құдайларды қастерлеу мен табынуды қазіргі [[пантеон]]нан алып тастамайды. Генотеизммен барлық құдайлардың бір нақты құдайда діни-[[философия]]лық бірігуін шатастырмау керек, оны біз, мысалы, [[Зевс]]ке кейінгі орфикалық гимндерде кездестіреміз  . Генотеизм политеизм мен монотеизмнің арасында аралық орынды алады. Ол политеизм мен монотеизм кезеңдері бойынша өтеді және біріншіге немесе екіншісіне қарай [[эволюция]]ға [[тенденция]]ларды қамтиды.

Дінтануда «генотеизм» ұғымымен қатар монолатизмнің бір құдайға табынуының қосымша айырмашылығы ретінде басқа құдайларға табынуға тыйым сала отырып, бір жоғарғы құдайға қызмет ету  - « монолатрия » ұғымы қолданылады. әлеуметтік топ көрсетілген.

==Дереккөздер==
*Генотеизм//Брокгауз бен Ефронның энциклопедиялық сөздігі</text>
      <sha1>ptyxcsam1ybcmz7vdnvsees5ow57kjm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алан Фред Тичмарш</title>
    <ns>0</ns>
    <id>682712</id>
    <revision>
      <id>3575438</id>
      <parentid>3082092</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T12:21:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ақжарқын Шыңғысбаева</username>
        <id>179216</id>
      </contributor>
      <origin>3575438</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3660" sha1="5luaymsvqi2kp723lkwcquoenwy5v93" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2022}}

'''Алан Фред Тичмарш''' (1949 жылы 2 мамырда туған) — ағылшын бағбаны, хабар таратушы, тележүргізуші, ақын және жазушы. Кәсіби бағбан және бағбандық журналист ретінде жұмыс істегеннен кейін ол теледидардағы бау-бақша бағдарламаларындағы көріністер арқылы өзін БАҚ тұлғасы ретінде көрсетті. Ол әр түрлі жазушылық және хабар тарату мансабын дамытты.
==Жеке өмірі==
Алан Фред Титчмарш  1949 жылы 2 мамырда Англияның Йоркширдегі Батыс Ридинг қаласындағы Илклиде дүниеге келген.   Ол тоқыма фабрикасының жұмысшысы Бессидің (қызы Хардисти ) және сантехник Алан Фред Титчмарштың ұлы.  1964 жылы мектепті 15 жасында бітіріп, өнерде бір O-деңгейі бар Титчмарш 1968 жылы 18 жасында Батыс Ридингтегі Шиплидегі Шипли өнер және технология институтына кетер алдында Ilkley Council-те бағбан болып жұмыс істеуге кетті. Йоркшир қала және бау-бақша гильдияларында оқу үшін. Титчмарш бау-бақша саласындағы ұлттық сертификат алу үшін Хертфордшир ауыл шаруашылығы және бау-бақша колледжінде оқуды жалғастырды, соңында Кью Корольдік ботаникалық баққа көшіп, бау-бақша саласындағы дипломға оқуға көшті.   Оқуды бітіргеннен кейін ол Кьюде қалды, супервайзер, кейінірек персонал жаттықтырушысы болып жұмыс істеді. Ол 1974 жылы журналистика саласында мансабын жалғастыру үшін кетті. Оның ағылшын әдебиеті мен жазуына деген қызығушылығы оны Hamlyn Publishing -те бау-бақша кітаптарының редакторының көмекшісі ретінде жұмысқа тұруға итермеледі және ол 1976 жылы өзінің алғашқы бағбандық кітаптарын шығара бастады.
==Басқа жобалар==
Titchmarsh Bulldog Tools құрал өндірушісімен бірлесіп әзірленген көгалдандыру құралдарының жеке спектрін іске қосты. Ол Digitalis Media компаниясымен бірге оның құралдарын және басқа да танымал бағбандық өнімдерін жеткізетін веб-сайтының онлайн-бөлшек бөлімшесі «Бағбандар аспанын» іске қосу үшін жұмыс істеді. Титчмарш 2019 жылы 29 мамырда BROS Theatre Company қойылымында Корнуоллдағы Минак театрында, Порткурно қаласындағы «Систр акт: The мюзикл » фильмінде Рим Папасын ойнады. Ол шоудың соңғы актісіне түсті.</text>
      <sha1>5luaymsvqi2kp723lkwcquoenwy5v93</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Леопон</title>
    <ns>0</ns>
    <id>682809</id>
    <revision>
      <id>3575455</id>
      <parentid>3551370</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T12:30:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ақжарқын Шыңғысбаева</username>
        <id>179216</id>
      </contributor>
      <origin>3575455</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2010" sha1="96row8ydxg3haowkim58n63f28k36k4" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2022}}

[[Сурет:Leopon01.jpg|thumb|200 px|Леопон]]
'''Леопон''' — еркек леопардтың аналық арыстанмен будандары .

[[Барыс]]тың басы [[арыстан]]дікіне ұқсайды, ал денесінің қалған бөлігі қабыланға ұқсайды. Өлшемі бойынша барыстар барыстардан үлкенірек, бірақ арыстандардан кішірек. Аталық леопондардың ұзындығы шамамен 20 см болатын жалы болуы мүмкін. Леопондардың қоңыр (сирек қара) дақтары және арыстан тәрізді түкті құйрықтары болады. &lt;ref&gt; http://bigcats.ru/index.php?bcif=gibrid-leopon.shtml|-Леопон &lt;/ref&gt;

Барыстың тууының [[құжат]]талған алғашқы оқиғасы 1910 жылы [[Үндістан]]да болды. Содан кейін [[Бомбей]]де екі лопон дүниеге келді. Олардың бірі 2,5 айлығында қайтыс болды. Бомбейдегі Табиғи тарих қоғамының хатшысы Милард жануардың [[тері]]сін 1912 жылы алғаш рет жануарды сипаттаған британдық зоолог Р.Пококқа жіберді. Покок жануардың [[қабылан]]ға ұқсайтынын, бірақ оның бүйірлеріндегі дақтар үнді барыстарына қарағанда кішірек және бір-біріне жақынырақ және жетілмеген арыстанның солғын дақтары сияқты қоңыр және анық емес екенін жазды. Бас, арқа, құрсақ және аяқтағы дақтар қара түсті және көлемі әр түрлі болды.</text>
      <sha1>96row8ydxg3haowkim58n63f28k36k4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Авар жазуы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>682820</id>
    <revision>
      <id>3575423</id>
      <parentid>3548387</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T12:15:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ақжарқын Шыңғысбаева</username>
        <id>179216</id>
      </contributor>
      <origin>3575423</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2117" sha1="tq6flmd9hu2863n1uqgssdu054lvbeb" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2022}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Біріктірілсін|Авар тілі|date=қаңтар 2026}}
'''Авар жазуы''' — нах-[[Дағыстан]] [[тіл]]дерінің [[авар]]-анди тобына енетін [[авар]] тілінің жазуы.  Таулы  [[Дағыстан]]да  тұратын  [[кавказ]]  [[халқы]]ның  [[жазуы]].  А.ж.  (аджам)  [[араб]] графикасы  негізінде  XVI  ғасырда  пайда  болған.  Аварлықтардың  Кавказдық [[Албания]]  кезінен  бастап  өзінің  жазуы  болған.  Авар  [[ұлттық]]  [[ғылым]]ының  негізін салушылардың бірі Кудутлядан Мусалав Магомед болды. 1928 жылы аварлықтар үшін  латынға  негізделген  [[әліпби]]  құрастырылып,  бекітілді.  1930  жылдан  бастап [[латын]]ға  негізделген  А.ж.  барлық  [[ресми]]  салаларда  қолданылды.  Бұл  әліпбидің алғашқы  нұсқасында  бас [[әріп]]тер  болған  жоқ.  1930  жылдың  соңында  [[КСРО]]-да жазуды [[кирилл]]ге көшіру үдерісі басталды. 1932 жылы әліпбиге [[реформа]] жасалып,  бас  әріп  пен  бірқатар  таңбалар  енгізілді.  1938  жылы  5-қаңтарда  [[Дағыстан]] халықтарының  [[әліпбиі]]  кириллге  көшірілді.  10-ақпанда  аварлардың  жаңа  әліпбиі «Дағыстан  жаңалықтары»  [[газет]]інде  жарияланды.  Әліпбиге  аздаған  өзгерістер енгізілді. Қазіргі А.ж. [[кирилл]] графикасына негізделген.</text>
      <sha1>tq6flmd9hu2863n1uqgssdu054lvbeb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Авеста әліпбиі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>682822</id>
    <revision>
      <id>3575430</id>
      <parentid>3035359</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T12:18:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ақжарқын Шыңғысбаева</username>
        <id>179216</id>
      </contributor>
      <origin>3575430</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2819" sha1="qbmbhb4s9a5od018nrdcxwd7z2hw4px" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2022}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Авеста әліпбиі''' —  солдан оңға қарай жазылатын [[Иран]]ның пехлеви канцеляриясының арамей жазуынан тараған әріптік [[жазуы]]. Сасанидтер [[дәуір]]інде [[авеста]] [[тіл]]індегі  мәтіндерді  дұрыс  жазу  үшін  жасалған.  Зороастриялық  [[дәстүр]]дегі мәтіндерде А.ә. dēn-dibīrīh ([[парсы]] тілінде [[«сенім жазуы»]] мағынасын білдіреді) деген  атпен  кездеседі.  А.ә.  [[пехлеви]]  әліпбиімен  салыстыру  ІІ  Шапура  билігі кезінде ІV [[ғасыр]]да канон түзіп, оны жазуға мүмкіндік берді. Тілдің жойылып кетуіне және іс-жүзінде түсініксіз бола бастауына байланысты канон жазбасында оның [[аударма]]лары, түсіндірмелері беріле бастады. Ол зенд деп аталды (авеста тілінде «түсіну»). Біздің [[дәуір]]імізге дейін жеткен қолжазбалар (яшт жазбасынан басқа)  орта  парсы  тіліндегі  А.ә.  мен  жазылған  түсіндірмелерге  ие.  А.ә.  нің негізі  пехлеви  жазуы  орта  парсы  тілдерінде  кең  қолданылған,  алайда  нақты [[діни]] мәтіндерге келгенде бұл [[әліпби]] алға шыға қоймады. А.ә. – консонантты-вокалдық,  яғни  [[дауысты]]  әрі  [[дауыссыз]]  [[дыбыс]]тардың  таңбасына  арналған [[әліпби]]. Әліпбиде сол себепті [[символ]] саны көп. Оның құрамында [[кітаби]] пехлеви жазуының [[символ]]дары (ā, γ), грек (ә), [[арамей]] әліпбилерінің (o) таңбалары, тіпті ойдан шығарылған [[таңба]]лар (ŋ́, ṇ, ẏ, v) да бар. Әліпбиде [[әріптер]] бөлек-бөлек әрі оңнан солға қарай жазылады. Ал лигатуралар өте сирек қолданылған. А.ә. 37  дауыссыз,  16  дауысты  дыбыс  [[таңба]]ларынан  тұрады.  Бұл  әліпби  Юникод стандартына 2009 жылы қосылған</text>
      <sha1>qbmbhb4s9a5od018nrdcxwd7z2hw4px</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Агван жазуы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>682838</id>
    <revision>
      <id>3575425</id>
      <parentid>3035433</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T12:17:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ақжарқын Шыңғысбаева</username>
        <id>179216</id>
      </contributor>
      <origin>3575425</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1089" sha1="jsd8nebhufdkw820op62qlayvbw6kgr" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2022}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Агван жазуы''' — Кавказ маңы елдеріндегі ежелгі фонетикалық жазу, шамамен 52 графемадан тұрады. Армян жазуы негізінде дамыған. Агван әліпбиі әріптерінің тәртібі армян әліпбиіне ұқсайды, бірақ агван графонимдері (алт, дан, эн, зох және т.б.) ерекше. Армян жазуындағыдай, агван әріптерінің сандық мәні болуы мүмкін. Бұл жазуды 5-9 ғасырларда Кавказ Албаниясының жергілікті монофизиттік шіркеуі қолданған. Бір армян дереккөзінде агван жазуын ойлап тапқан армян ағартушысы Месроп Маштоц болғандығы айтылған</text>
      <sha1>jsd8nebhufdkw820op62qlayvbw6kgr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Замфара</title>
    <ns>0</ns>
    <id>682911</id>
    <revision>
      <id>3575449</id>
      <parentid>3178391</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T12:28:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ақжарқын Шыңғысбаева</username>
        <id>179216</id>
      </contributor>
      <origin>3575449</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3184" sha1="51dvdts8050k244m6pcxpytwnr3kxyq" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2022}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Замфара''' (ағылш. ZamfaraState)—Нигериядағы штат, елдің солтүстік-батысында орналасқан. Алып жатқан жераумағы 39 762 км2 шамасында. Тұрғыны 3 278 873 адам (2006). Әкімшілік орталығы-Гусо қаласы.

== География ==
Солтүстігінде Нигер мемлекетімен, солтүстік-батысында және батысында Сокото штатымен, оңтүстігінде Нигер, Кадуна және Кебби штаттарымен, шығысында Кацин штатымен шектеседі.

== Тарихы ==
Замфара штаты 1996 жылы Сокото штатынан бөліну арқылы құрылды. Мемлекет заң деңгейінде шариғат нормаларын ресми түрде бекіткен.Нигерияның алғашқы аумағы болды.

== Билік ==
Штат жергілікті басқарудың 14 аумағына бөлінген. Губернатор -Абдулазиз Абубакар Яри.

== Экономика ==
Көрші мемлекеттердегідей, халықтың көпшілігі (80%) ауылшаруашылығымен айналысады. Аймақта өсірілетін негізгі дақылдар-жүгері, тары, жержаңғақ, күріш, мақта, темекіжәнет.б. 2000 жылдардан бастап Замфара билігі өнеркәсіптік секторды дамытуға инвестиция салу тұрғысынан кәсіпкерлерді (жергіліктіжәнешетелдік) ынталандыру саясатын жүргізіп келеді. Штатта тоқыма (ZamfaraTextileIndustriesLimited), өсімдікмайы (GusauOilMill) және т. б. өнеркәсіптік өндірісі жолға қойылған.

Замфара жерлері минералдарға бай. Мұнда алтын, гранит, слюда, кварц, хром жәнет.б. өндіріледі. Алайда пайдалы қазбаларды өндіру кейде жартылай заңды және заңсыз негізде жүргізіледі. Нәтижесінде табиғатқа ғана емес, сонымен қатар осы салада тікелей жұмыс істейтін адамдардың денсаулығына да зиян келеді.

== Туризм ==
Замфарда туристердің назарын аударатын бірқатар көрнекті орындар бар: ежелгі Джатақаласы, Кватаркваши сарқырамасы, Калале (су қоймасы — хиппомекендейтінжер) және тағы басқалар.
== Сілттемелер ==
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%97%D0%B0%D0%BC%D1%84%D0%B0%D1%80%D0%B0</text>
      <sha1>51dvdts8050k244m6pcxpytwnr3kxyq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Абай облысы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>683366</id>
    <revision>
      <id>3575640</id>
      <parentid>3548692</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T17:55:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Milenioscuro</username>
        <id>18230</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Abai Region in Kazakhstan.png]] → [[File:Abai in Kazakhstan.svg]] svg</comment>
      <origin>3575640</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19718" sha1="mf66tacvysri9n68kiu5kmnol2rf8cy" xml:space="preserve">{{Қазақстан облысы
 |облыстың атауы      = Абай облысы
 |елтаңба             =  Abai oblysy eltanba.jpg
 |карта               = Abai in Kazakhstan.svg
 |әкімшілік бірліктің картасы = 
  |lat_dir = N |lat_deg = 49 |lat_min = 0 |lat_sec = 
  |lon_dir = E |lon_deg = 80 |lon_min = 0 |lon_sec = 
  |region                         = KZ
 |облыс орталығы      = [[Сурет:Semey Coat of Arms.jpg|25px]] [[Семей]]
 |құрылған уақыты     = [[8 маусым]] [[2022 жыл]]
 |аудандар саны       = 10
 |ауылдық округтер саны   = 134
 |кенттік әкімдіктер саны = 2
 |қалалық әкімдіктер саны = 4
 |ауылдар саны       =  322
 |тұрғыны            = 601 849&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/region/ Халық саны (2025 жылғы 1 наурызға)]&lt;/ref&gt;
 |санақ жылы         =  2025
 |халық саны бойынша орны  =15  
 |тығыздығы          =  3,14
 |тығыздығы бойынша орны   =16  
 |ұлттық құрамы      =  {{nobr|[[қазақтар]] (78,78%)}}, {{nobr|[[орыстар]] (16,00%)}}, {{nobr| [[татарлар]] (1,84%)}}, {{nobr| [[немістер]] (1,39%)}}, {{nobr| [[украиндар]] (0,53%)}}, {{nobr|[[ұйғырлар]] (0,18%)}}, {{nobr|басқа ұлт өкілдері (1,28%)}}&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT482938 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2023 жыл басына)]&lt;/ref&gt;
 |жер аумағы         = 185,5 мың 
 |жер аумағы бойынша орны  = 6-шы
 |су ауданы          = 
 |ЖІӨ                = 
 |ЖІӨ бойынша орны   = 
 |ЖІӨ жылы           = 
 |жан басына шаққанда ЖІӨ   = 
 |экономикалық аудан        = [[Шығыс Қазақстан]]
 |ресми тілі         = 
 |әкімі              = [[Берік Уәли]]
 |add1n             = Әкімдіктің мекенжайы
 |add1               = Семей қаласы, Мұхамедханов көшесі, №8
 |ISO 3166-2 коды    =  
 |телефон коды       =  
 |пошта индекстері   =  
 |марапаттары        =
 |сайты              =  https://www.gov.kz/memleket/entities/abay?lang=kk Абай облысының әкімдігі
 |ортаққордағы санаты =  
}}
'''Абай облысы''' — 2022 жылы құрылған [[Шығыс Қазақстан|Қазақстанның шығысындағы]] [[Қазақстан әкімшілік бірліктері|облыс]]. Әкімшілік орталығы – [[Семей]] қаласы.

Абай облысы оңтүстігінде [[Жетісу облысы|Жетісу]], солтүстік-батысында [[Павлодар облысы|Павлодар]], батысында [[Қарағанды облысы|Қарағанды]], солтүстік-шығысында [[Шығыс Қазақстан облысы|Шығыс Қазақстан]] облыстарымен, оңтүстік-шығысында [[Қытай|Қытай Халық Республикасымен]], солтүстігінде [[Ресей|Ресей Федерациясымен]] шектеседі.

== Тарихы ==
XIX ғасырда Абай өңірінде Орта жүздің Найман (бұра, тәуке, қаратай, қаракерей, матай, садыр, төртуыл, терістанбал, ақнайман, байжігіт, жұмық, қарауылжасақ, сыбан), Арғын (Бәсентиін, Қаракесек, Тобықты), Тарақты, Керей және Уақ рулары мекендеген. 

Абай облысының ізашары [[Семей облысы (Қазақстан)|Семей облысы]] 1939 жылғы 14 қазанда құрылды. Құрамына Семей қаласы мен [[Абыралы ауданы|Абыралы]], [[Ақсуат ауданы|Ақсуат]], [[Аягөз ауданы|Аягөз]], [[Бородулиха ауданы|Белағаш]], [[Жаңасемей ауданы|Жаңасемей]], [[Жаңа Шүлбі ауданы|Жаңа Шүлбі]], [[Жарма ауданы|Жарма]], [[Көкпекті ауданы|Көкпекті]], [[Мақаншы ауданы|Мақаншы]], [[Үржар ауданы|Үржар]], [[Шұбартау ауданы|Шұбартау]], [[Абай ауданы (Абай облысы)|Шыңғыстау]] аудандары кірді.

1939 жылғы 16 қазанда [[Шар ауданы]] құрылды.

1940 жылы Шыңғыстау ауданы Абай ауданы болып өзгертілді.

1944 жылы Белағаш ауданы Бородулиха болып өзгертіліп, [[Жаңа Покров ауданы]] құрылды.

1955 жылы Абыралы, 1957 жылы Жаңасемей аудандары таратылды.

1959 жылы [[Бесқарағай ауданы]] [[Павлодар облысы]]нан Семей облысына берілді.

1962 жылы Бородулиха ауданы таратылды.

1963 жылы бұрынғы әкімшілік аудандардың орнына Абай, Аягөз, Бесқарағай, Бородулиха, Жарма, Көкпекті және Үржар ауылдық аудандары құрылды. Солармен бірге Шар өнеркәсіптік ауданы құрылды. Аягөз облыстық бағыныстағы қалаға айналды.

1964 жылдың соңында Шар өнеркәсіптік ауданы таратылып, Ақсуат және Шұбартау аудандары құрылды.

1966 жылы Жаңасемей, 1969 жылы Мақаншы, 1970 жылы Жаңа Шүлбі, 1972 жылы Шар, 1980 жылы Таскескен, 1990 жылы Абыралы аудандары құрылды.

1996 жылы Жаңасемей және Таскескен аудандары таратылды.

1997 жылғы 23 қаңтарда Жаңа Шүлбі ауданы таратылды.

1997 жылғы 3 мамырда Семей облысы таратылып, аумағы түгелдей Шығыс Қазақстан облысына берілді&lt;ref&gt;https://stat.gov.kz/region/abay/&lt;/ref&gt;.

2022 жылғы 8 маусымда бұрынғы Семей облысының аумағында Абай облысы құрылды. Құрамына Шығыс Қазақстан облысынан [[Абай ауданы (Абай облысы)|Абай]], [[Аягөз ауданы|Аягөз]], [[Бесқарағай ауданы|Бесқарағай]], [[Бородулиха ауданы|Бородулиха]], [[Жарма ауданы|Жарма]], [[Көкпекті ауданы|Көкпекті]], [[Үржар ауданы|Үржар]] аудандары берілді. Сонымен бірге [[Тарбағатай ауданы]]нан [[Ақсуат ауданы]] бөлініп, бөлек аудан болып қайта құрылды.

2024 жылғы 1 қаңтарда жаңадан [[Жаңасемей ауданы|Жаңасемей]], [[Мақаншы ауданы|Мақаншы]] аудандары құрылды.

== Халық саны және көші-қоны ==
2024 жылғы 1 қарашаға облыс халқының саны 603,8 мың адамды құрады, соның ішінде қала тұрғындары – 373,6 мың адам (61,9%), ауыл тұрғындары – 230,2 мың адам (38,1%).&lt;ref&gt;https://stat.gov.kz/region/abay/&lt;/ref&gt;

Халықтың табиғи өсімі 2024 жылғы қаңтар-қазанда 3477 адамды құрады (өткен жылдың сәйкес кезеңінде 4002 адам).

2024 жылғы қаңтар–қазан айларында туылғандар саны 8396 адамды құрады (2023 жылғы қаңтар-қазанға 4,9% кем), қайтыс болғандар саны 4560 адамды құрады (2023 жылғы қаңтар- қазанға сәйкес 3,8% көбейді).

2024 жылғы қаңтар–қазан айларында көші-қонның айырмасы теріс қалыптасты және - 7274 адамды құрады (2023 жылғы қаңтар- қазанда - -5954 адам), оның ішінде сыртқы көші-қонда – -401 адам (-336), ішкі көші қонда – -6873 адам (-5618).

== Экономикасы ==
2024 жылғы қаңтар–маусыммен жалпы өңірлік өнім көлемі қолданыстағы бағамен 1299791,4 миллион теңгені құрады. 2023 жылғы қаңтар-маусыммен салыстырғанда нақты ЖӨӨ 3,2% өсті. ЖӨӨ құрылымында тауарларды өндіру үлесі 50,5%, қызметтер көрсету – 42,8% құрады.

Тұтыну баға индексі 2024 жылдың қарашасында 2023 жылғы желтоқсанмен салыстырғанда 108% құрады.

Азық-түлік тауарларының бағасы 5,3%, азық-түлік емес тауарлардың–7,8%, халыққа көрсетілетін ақылы қызметтердің бағасы–12% өсті.

2023 жылғы желтоқсанмен салыстырғанда 2024 жылғы қарашада өндіруші кәсіпорындардың өнеркәсіп өнімдерінің бағалары 24,3% қымбаттады.

2024 жылғы қаңтар-қарашасында бөлшек сауда көлемі 528349,1 миллион теңгені құрады немесе 2023 жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 12,2% көп.

2024 жылғы қаңтар–қарашада көтерме сауда көлемі 336501,3 млн. теңгені құрады немесе 2023 жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 112,6% құрады.

Алдын ала деректер бойынша 2024 жылғы қаңтар–қазан ЕАЭО елдерімен өзара сауда 530251,1 мың АҚШ долларын құрап, 2023 жылғы қаңтар–қазанмен салыстырғанда 71,9% азайды, оның ішінде экспорт – 188730,0 мың АҚШ долларын (53,9% азайды), импорт – 341521,0 мың АҚШ долларын құрады (4,1% көбейді).

== Еңбек және табыс ==
2024 жылғы III тоқсанда жұмыссыздар саны 14,3 мың адамды құрады.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=|бөлімі=|бөлім сілтемесі=|тақырыбы=Семей облысының әкімшілік-аумақтық құрылымының тарихы бойынша анықтамалық|шынайы атауы=|сілтеме=|уикитека=|жауапты=|басылым=|орны=Семей|баспасы=|жыл=2006|томы=|беттері=|барлық беті=|сериясы=|isbn=|тиражы=}}&lt;/ref&gt;

Жұмыссыздық деңгейі жұмыс күшіне қарағанда 4,7% құрады.

2024 жылғы 1 желтоқсанда жұмыспен қамту органдарында жұмыссыздар ретінде тіркелгендер саны 18,7 мың адамды құрады немесе жұмыс күшінің санына 5,8% болып қалыптасты.

2024 жылғы III тоқсанда қызметкерлерге есептелген (кәсіпкерлік қызметпен айналысатын, шағын кәсіпорындарсыз), орташа айлық атаулы жалақы 334507 теңгені құрады, өсім 2023 жылғы III тоқсанға 14,2% құрады.

2024 жылғы III тоқсанда нақты жалақы индексі 105,4% болып қалыптасты.

2024 жылғы II тоқсанда облыс халқының  орташа жан басына шаққандағы атаулы ақшалай табысы бағалау бойынша 176974 теңгені құрады. 2023 жылғы II тоқсанға қарағанда 9,3% жоғары, аталған кезеңге нақты ақшалай табыстың өсу қарқыны – 101,2%

== Ішкі саясаты ==
=== Әкімдігі ===
{{Толық мақала|Абай облыстық әкімдігі}}
Абай облысы әкімінің аппараты облыс әкімдігі мен әкімінің қызметін басқаруды және бақылауды, ұйымдастырушылық, құқықтық, ақпараттық-талдау, консультативтік және материалдық-техникалық қамтамасыз етуді жүзеге асыратын орган.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.gov.kz/memleket/entities/abay/about?lang=kk |title= Жалпы ақпарат |lang= kk |publisher= [[Абай облыстық әкімдігі]]нің ресми сайты |accessdate= 2025-01-06}}&lt;/ref&gt;

=== Мәслихаты ===
{{Толық мақала|Абай облыстық мәслихаты}}
[[Абай облыстық мәслихаты]] — Абай облысының жергілікті бірпалаталы заң шығарушы органы, сайланбалы орган.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.gov.kz/memleket/entities/maslihat-abay/about?lang=kk |title= Жалпы ақпарат |lang= kk |publisher= [[Абай облыстық мәслихаты]]ның ресми сайты |accessdate= 2025-01-06}}&lt;/ref&gt;

== Әкімшілік-аумақтық құрылысы ==
[[Сурет:Abay Province (map) 2024.png|200px|нобай|Облыстың 2022 жылғы әкімшілік бөлінісі]]
Абай облысы 2 облыстық маңызы бар қала мен 10 ауданға бөлінген:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Халқының саны (2009, 2021)&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]&lt;/ref&gt;
|-
! Облыс аудандары мен қалалары !! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен
|-
| [[Абай ауданы (Абай облысы)|Абай ауданы]] || 15258 ||{{құлдырау}}14240 || 93,3 || 7600 || {{құлдырау}}7143 || 94 ||7658 || {{құлдырау}}7097 || 92,7
|-
| [[Ақсуат ауданы]] || 21276 || {{құлдырау}}19916 || 93,6 || 10822  || {{құлдырау}}10209  || 94,3  || 10454  ||  {{құлдырау}}9707 ||  92,9
|-
| [[Аягөз ауданы]] || 74572 || {{құлдырау}}66956 || 89,8|| 36968 ||{{құлдырау}}33678 || 91,1 || 37604 ||{{құлдырау}}33278 || 88,5
|-
| [[Бесқарағай ауданы]] || 22210 ||{{құлдырау}}18296 || 82,4 || 10873 ||{{құлдырау}}9056 || 83,3 || 11337 ||{{құлдырау}}9240 || 81,5
|-
| [[Бородулиха ауданы]] || 40167 ||{{құлдырау}}33647 || 83,8 || 19601 ||{{құлдырау}}16495 || 84,2 || 20566 ||{{құлдырау}}17152 || 83,4
|-
| [[Жаңасемей ауданы]] ||25228 ||{{құлдырау}}20868 ||82,7 ||12456 ||{{құлдырау}}10524 ||84,5 ||12772 ||{{құлдырау}}10344 ||81
|-
| [[Жарма ауданы]] || 44770 ||{{құлдырау}}37460 || 83,7 || 22359 ||{{құлдырау}}18951 || 84,8 || 22411 ||{{құлдырау}}18509 || 82,6
|-
| [[Көкпекті ауданы]] || 18375 ||{{құлдырау}}13932 || 75,8 || 9256 ||{{құлдырау}}7116 || 76,9 || 9119 ||{{құлдырау}}6816 || 74,8
|-
| [[Мақаншы ауданы]] || 32135||{{құлдырау}}27467|| 85,5|| 16008||{{құлдырау}}13850|| 86,5|| 16127||{{құлдырау}}13617|| 84,4
|-
| [[Үржар ауданы]] || 51039||{{құлдырау}}43643|| 85,5|| 25446||{{құлдырау}}21961|| 86,3|| 25593||{{құлдырау}}21682|| 84,7
|-
| [[Курчатов]] қаласы || 10127 ||{{өсім}}10411 || 102,8 || 4817 ||{{өсім}}5084 || 105,5 || 5310 ||{{өсім}}5327 || 100,3
|-
| '''[[Семей]]''' қаласы || 299264 ||{{өсім}}303210 || 101,3 || 137702 ||{{өсім}}144221 || 104,7 || 161562 ||{{құлдырау}}158989 || 98,4
|-
| '''Жалпы''' || 629193 || {{құлдырау}}589358 || 93,7 || 301452 || {{құлдырау}}287764 || || 327741 || {{құлдырау}}301594 || 92
|}
{{ПозКарта+|Қазақстан Абай облысы|width=380|float=right|caption=Абай облысының қалалары
|places=
{{ПозКарта~|Қазақстан Абай облысы
 |label   = [[Семей]]
 |lat_deg = 50 |lat_min = 24
 |lon_deg = 80 |lon_min = 13
 |width   = 300
 |float   = right
 |mark =
 |mark size = 10
}}
{{ПозКарта~|Қазақстан Абай облысы
 |label   = [[Курчатов]]
 |lat_deg = 50 |lat_min = 45
 |lon_deg = 78 |lon_min = 32
 |width   = 300
 |float   = right
 |mark =
 |mark size = 10
}}
{{ПозКарта~|Қазақстан Абай облысы
 |label   = [[Аягөз]]
 |lat_deg = 47 |lat_min = 58
 |lon_deg = 80 |lon_min = 26
 |width   = 300
 |float   = right
 |mark =
 |mark size = 10
}}
{{ПозКарта~|Қазақстан Абай облысы
 |label   = [[Шар (қала)|Шар]]
 |lat_deg = 49 |lat_min = 35
 |lon_deg = 81 |lon_min = 02
 |width   = 300
 |float   = right
 |mark =
 |mark size = 10
}}
}}
Абай облысының құрылу барысында [[Шығыс Қазақстан облысы]] құрамындағы екі аудан шағындалып, облыстар құрамдарына бөлінді: 
* [[Тарбағатай ауданы]]: әкімшілік орталығы [[Ақжар (Шығыс Қазақстан облысы)|Ақжар]] ауылы болып Тарбағатай ауданы [[Шығыс Қазақстан облысы]]ның құрамында қалдырылды; әкімшілік орталығы [[Ақсуат (Абай облысы)|Ақсуат]] ауылы болып Ақсуат ауданы құрылып, Абай облысы құрамына енді.
* [[Көкпекті ауданы]]: Шығыс Қазақстан облысы құрамына [[Самар (ауыл)|Самар]] ауылы орталығы болып Самар ауданы, орталығы [[Көкпекті (Абай облысы)|Көкпекті]] ауылы болған Көкпекті ауданы Абай облысы құрамына енді.&lt;ref&gt;https://sputnik.kz/20220408/shygys-qazaqstan-oblysy-qalay-bolinedi-24082717.html&lt;/ref&gt;

== Әкімдері ==
# [[Нұрлан Телманұлы Ұранхаев]] (11 маусым 2022 – 14 ақпан 2025)
# [[Берік Уәли]] (14 ақпан 2025 бастап)

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Қазақстан Республикасының әкімшілік аумақтары}}
{{Абай облысы}}
[[Санат:Абай облысы]]</text>
      <sha1>mf66tacvysri9n68kiu5kmnol2rf8cy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ұлытау облысы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>683391</id>
    <revision>
      <id>3575724</id>
      <parentid>3534973</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T19:51:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Milenioscuro</username>
        <id>18230</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Ulytau Region in Kazakhstan.png]] → [[File:Ulytau in Kazakhstan.svg]] svg</comment>
      <origin>3575724</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12886" sha1="cwtocvzh8beaqbqf0h0tx6uzpoyvevh" xml:space="preserve">{{Қазақстан облысы
 |облыстың атауы      = Ұлытау облысы
 |елтаңба             =  
 |карта               = Ulytau in Kazakhstan.svg
 |әкімшілік бірліктің картасы = 
  |lat_dir = N |lat_deg =  |lat_min =  |lat_sec = 
  |lon_dir = E |lon_deg =  |lon_min =  |lon_sec = 
  |region                         = KZ
 |облыс орталығы      = [[Жезқазған]]
 |құрылған уақыты     = [[8 маусым]] [[2022 жыл]]
 |аудандар саны       = 2
 |ауылдық округтер саны   = 33
 |кенттік әкімдіктер саны = 2
 |қалалық әкімдіктер саны = 3
 |ауылдар саны       =  72
 |тұрғыны            = 220 886  &lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/region/ Халық саны (2025 жылғы 1 наурызға)]&lt;/ref&gt;
 |санақ жылы         =  2025
 |халық саны бойынша орны  =17  
 |тығыздығы          =1,17  
 |тығыздығы бойынша орны   =17  
 |ұлттық құрамы      =  {{nobr|[[қазақтар]] (76,16%)}}, {{nobr|[[орыстар]] (14,29%)}}, {{nobr| [[украиндар]] (2,96%)}}, {{nobr| [[немістер]] (1,25%)}}, {{nobr| [[татарлар]] (1,21%)}},  {{nobr|[[беларустар]] (0,59%)}}, {{nobr| [[корейлер]] (0,48%)}}, {{nobr|басқа ұлт өкілдері (3,06%)}}&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT482938 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2023 жыл басына)]&lt;/ref&gt;
 |жер аумағы         = 188,9 мың
 |жер аумағы бойынша орны  =  5-
 |су ауданы          = 
 |ЖІӨ                = 
 |ЖІӨ бойынша орны   = 
 |ЖІӨ жылы           = 
 |жан басына шаққанда ЖІӨ   = 
 |экономикалық аудан        =  
 |ресми тілі         = 
 |әкімі              =  [[Дастан Адайұлы Рыспеков|Дастан Рыспеков]]
 |add1n             = Әкімдіктің мекенжайы
 |add1               = Жезқазған қаласы, Алаш алаңы, №1
 |ISO 3166-2 коды    =  
 |телефон коды       =  
 |пошта индекстері   =  
 |марапаттары        =
 |сайты              =  https://www.gov.kz/memleket/entities/ulytau?lang=kk Ұлытау облысының әкімдігі
 |ортаққордағы санаты =  
}}
'''Ұлытау облысы''' — 2022 жылғы 8 маусымда құрылған [[Орталық Қазақстан|Қазақстанның орталығындағы]] [[Қазақстан әкімшілік бірліктері|облыс]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://kaz.nur.kz/politics/1973095-toqaevtyn-us-zana-oblystyn-quru-turaly-zarlygy-kusine-endi/ |title= Қазақстанда ресми түрде үш жаңа облыс құрылды |lang= kk}}&lt;/ref&gt; Әкімшілік орталығы — [[Жезқазған]] қаласы.

Ұлытау облысы оңтүстігінде [[Түркістан облысы|Түркістан]], оңтүстік-батысында [[Қызылорда облысы|Қызылорда]], оңтүстік-шығысында [[Жамбыл облысы|Жамбыл]], батысында [[Ақтөбе облысы|Ақтөбе]], солтүстік-батысында [[Қостанай облысы|Қостанай]], солтүстігінде және шығысында [[Қарағанды облысы|Қарағанды]] облыстарымен шектеседі.

== Тарихы ==
2022 жылғы 16 наурызда [[Қазақстан президенті]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] парламент палаталарының бірлескен отырысындағы Қазақстан халқына жолдауында [[Қарағанды облысы]]ның бөлігінен Ұлытау облысының құрылатынын айтты.

{{дәйексөз|Бұрынғы Жезқазған облысының аумағында Ұлытау облысын құру қажет. Жезқазған қаласы қайтадан облыс орталығы болады. Бұл аймақта дербес облыс құру – экономикалық қана емес, рухани жағынан да маңызды шешім.|Қасым-Жомарт Тоқаев}}

Облыс Қазақстан президентінің жарлығына сәйкес 2022 жылғы 8 маусымда құрылды. Айта кетерлігі, оның аумағы бұрынғы Жезқазған облысының аумағынан кішірек (1997 жылға дейін Шет, Ақтоғай аудандары, Балқаш және Приозерск қалалары да енген).

== Әкімшілік-аумақтық құрылысы ==
[[File:Улытауская область.png|400px|thumb|Облыстың әкімшілік бөлінісі (2022 жыл)]]
Облыс 2 аудан мен 3 облыстық маңызы бар қаладан тұрады:
{| class=&quot;wikitable&quot;
! № !! Әкімшілік бірлік !! Аумағы&lt;br&gt;км²&lt;br&gt;(1 қараша 2019)&lt;ref&gt;[https://saryarqanews.kz/sites/default/files/inline-images/B7AE9480-E725-4122-96B7-EF5DE5C917C8.jpeg Ұлытау облысының картасы]{{Deadlink|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; !! Халық&lt;br&gt;саны&lt;br&gt;(1 қаңтар 2022)&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT452449&amp;lang=ru 2022 жылдың басына қарай Қарағанды облысының халық саны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220504170749/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT452449&amp;lang=ru |date=2022-05-04 }}&lt;/ref&gt; !! Халық&lt;br&gt;тығыздығы&lt;br&gt;адам/км²
|-
| 1 || [[Жаңаарқа ауданы]] || 62 347,81 || 34 758 || 0,56
|-
| 2 || [[Ұлытау ауданы]] || 122 931,05 || 12 351 || 0,10
|-
| 3 || [[Жезқазған]] қаласы || 1 760,97 || 91 619 || 52,03
|-
| 4 || [[Қаражал (қала)|Қаражал]] қаласы || 792,43 || 18 699 || 23,60
|-
| 5 || [[Сәтбаев (қала)|Сәтбаев]] қаласы || 1 104,35 || 69 571 || 63,00
|-
|  ||  '''Барлығы''' || '''188 936,61''' || '''226 998''' || '''1,20'''
|}
2024 жылғы 1 қарашаға облыс халқының саны 221,3 мың адамды құрады, соның ішінде қалалықтар – 175,5 мың адам (79,3%), ауылдықтар –45,8 мың адам (20,7%).&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;https://stat.gov.kz/region/ulytau/&lt;/ref&gt;

Халықтың табиғи өсімі 2024 жылғы қаңтар-қазанға 1916 адамды құрады (өткен жылдың сәйкес кезеңінде 2199 адам).&lt;ref&gt;https://stat.gov.kz/region/ulytau/&lt;/ref&gt;

2024 жылғы қаңтар-қазанда туылғандар саны 3488 адамды құрады (2023 жылғы қаңтар-қазанда 6,7% аз), қайтыс болғандар саны 1572 адамды құрады (2023 жылғы қаңтар-қазанда 2,1% көп).

Теріс көші-қонның айырмасы қалыптасты және -2138 адамды құрады (2023 жылғы қаңтар-қазанда– -2020адам), оның ішінде сыртқы көші-қонда– -8 адам (-134), ішкі көші-қонда – - 2130 адам (-1886).

2025 жылғы 1 қарашаға облыс халқының саны 219,5 мың адамды құрады, соның ішінде қалалықтар – 174,4 мың адам (79,5%), ауылдықтар – 45,1 мың адам (20,5%).&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Халықтың табиғи өсімі 2025 жылғы қаңтар-қазанға 1495 адамды құрады (өткен жылдың сәйкес кезеңінде 1916 адам).&lt;ref&gt;https://stat.gov.kz/region/ulytau/&lt;/ref&gt;

2025 жылғы қаңтар-қазанда туылғандар саны 2996 адамды құрады (2024 жылғы қаңтар-қазаннан 14,1% аз), қайтыс болғандар саны 1501 адамды құрады (2024 жылғы қаңтар-қазаннан 4,5% аз).&lt;ref&gt;https://stat.gov.kz/region/ulytau/&lt;/ref&gt;

Көші-қонның теріс айырмасы қалыптасты және -3330 адамды құрады (2024 жылғы қаңтар-қазанда – -2138 адам), оның ішінде сыртқы көші-қонда – -30 адам (-8), ішкі көші-қонда – -3300 адам (-2130). &lt;ref&gt;https://stat.gov.kz/region/ulytau/&lt;/ref&gt;

== Еңбек және табыс ==
2024 жылғы IІI тоқсанда жұмыссыздар саны 4088 адамды құрады.

Жұмыссыздық деңгейі жұмыс күшіне қарағанда 4,1% құрады.

2024 жылдың 1 қарашаға жұмыспен қамту органдарында жұмыссыздар ретінде тіркелгендер саны 2211 адамды құрады немесе жұмыс күшінің санына 2,2% болып қалыптасты.

2024 жылғы IІI тоқсанда қызметкерлерге есептелген (кәсіпкерлік қызметпен айналысатын, шағын кәсіпорындарсыз), орташа айлық атаулы жалақы 515 543 теңгені құрады, өсім 2023 жылғы IІI тоқсанға 9,4% құрады.

2024 жылғы IІI тоқсанда нақты жалақы индексі 102,7% болып қалыптасты.

2024 жылғы II тоқсанда облыс халқының  орташа жан басына шаққандағы атаулы ақшалай табысы бағалау бойынша 283 878 теңгені құрады. 2023 жылғы II тоқсанға қарағанда 14,8%-ға жоғары, аталған кезеңге нақты ақшалай табыстың өсу қарқыны – 6,8%.

== Экономика ==
2024 жылғы қаңтар-маусымда жалпы өңірлік өнім көлемі қолданыстағы бағамен 798 910,2 млн. теңгені құрады. 2023 жылғы қаңтар-маусыммен салыстырғанда нақты ЖӨӨ 3,1% өсті. ЖӨӨ құрылымында тауарларды өндіру үлесі 68%, қызметтер көрсету – 25,3% құрады.

Тұтыну бағасының индексі 2024 жылдың қарашасында 2023 жылғы желтоқсанмен салыстырғанда 106,6% құрады.

Азық-түлік тауарларының бағасы 3,1%, азық-түлік емес тауарлардың бағасы – 7,6%, халыққа көрсетілетін ақылы қызметтердің бағасы – 11,3% өсті.

2023 жылдың желтоқсанмен салыстырғанда 2024 жылдың қарашасында өндіруші кәсіпорындардың өнеркәсіп өнімдерінің бағалары 1,9% арзандады.

2024 жылғы қаңтар-қарашада бөлшек сауда көлемі 100 565,7 млн.теңгені құрады немесе 2023 жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 1,5%-ға көп.

2024 жылғы қаңтар-қарашада көтерме сауда көлемі 110 875,2 млн. теңгені құрады немесе 2023 жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 2,3%құрады.

Алдын ала деректер бойынша 2024 жылғы қаңтар-қазанда ЕАЭО елдерімен өзара сауда 50,8 млн. АҚШ долларын құрап, 2023 жылғы қаңтар-қазанмен салыстырғанда 32,7% азайды, оның ішінде экспорт – 14,3 млн. АҚШ долларын (54,5% аз), импорт – 36,5 млн. АҚШ долларын құрады (17,2% азайды).    

== Әкімдерінің тізімі ==
# [[Берік Әбдіғалиұлы]] (11 маусым 2022 – 9 қазан 2024)
# [[Дастан Адайұлы Рыспеков]] (9 қазан 2024 жылдан бастап)

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

{{Қазақстан Республикасының әкімшілік аумақтары}}
{{Ұлытау облысы}}
[[Санат:Ұлытау облысы]]</text>
      <sha1>cwtocvzh8beaqbqf0h0tx6uzpoyvevh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жетісу облысы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>683398</id>
    <revision>
      <id>3575787</id>
      <parentid>3534974</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T20:39:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Milenioscuro</username>
        <id>18230</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Jetisu Region in Kazakhstan.png]] → [[File:Jetisu in Kazakhstan.svg]] svg</comment>
      <origin>3575787</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15282" sha1="2z0xb47pkom77vurp2jzgawh3d5wlz3" xml:space="preserve">{{Қазақстан облысы
 |облыстың атауы      = Жетісу облысы
 |елтаңба             =  Jetisu Region Emblem.jpg
 |карта               = Jetisu in Kazakhstan.svg
 |әкімшілік бірліктің картасы = 
  |lat_dir = N |lat_deg =  |lat_min =  |lat_sec = 
  |lon_dir = E |lon_deg =  |lon_min =  |lon_sec = 
  |region                         = KZ
 |облыс орталығы      = {{байрақ|Талдықорған}}
 |құрылған уақыты     = [[8 маусым]] [[2022 жыл]]
 |аудандар саны       = 8
 |ауылдық округтер саны   = 113
 |кенттік әкімдіктер саны = 
 |қалалық әкімдіктер саны = 6
 |ауылдар саны       =  352
 |тұрғыны            = 692 948 &lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/region/ Халық саны (2025 жылғы 1 наурызға)]&lt;/ref&gt;
 |санақ жылы         =  2025
 |халық саны бойынша орны  =14  
 |тығыздығы          =5.84  
 |тығыздығы бойынша орны   =7  
 |ұлттық құрамы      =  {{nobr|[[қазақтар]] (76,21%)}}, {{nobr|[[орыстар]] (11,91%)}}, {{nobr| [[ұйғырлар]] (6,30%)}}, {{nobr| [[корейлер]] (1,37%)}}, {{nobr| [[татарлар]] (0,99%)}}, {{nobr|басқа ұлт өкілдері (3,22%)}}&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT482938 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2023 жыл басына)]&lt;/ref&gt;
 |жер аумағы         = 118 648
 |жер аумағы бойынша орны  =  12-ші
 |су ауданы          = 
 |ЖІӨ                = 
 |ЖІӨ бойынша орны   = 
 |ЖІӨ жылы           = 
 |жан басына шаққанда ЖІӨ   = 
 |экономикалық аудан        =  
 |ресми тілі         = 
 |әкімі              =  [[Бейбіт Өксікбайұлы Исабаев|Бейбіт Исабаев]]&lt;ref&gt;[https://egemen.kz/article/315059-zhetisu-oblysynynh-akimi-bolyp-beybit-isabaev-taghayyndaldy Жетісу облысының әкімі болып Бейбіт Исабаев тағайындалды]&lt;/ref&gt;
 |add1n             = Әкімдіктің мекенжайы
 |add1               = Талдықорған қаласы, Назарбаев даңғылы, №38
 |ISO 3166-2 коды    =  
 |телефон коды       =  
 |пошта индекстері   =  
 |марапаттары        =
 |сайты              =  https://www.gov.kz/memleket/entities/zhetysu-oblysy?lang=kk Жетісу облысының әкімдігі
 |ортаққордағы санаты =  
}}
'''Жетісу облысы''' — [[2022 жыл|2022 жылдың]] [[8 маусым]]ында құрылған Қазақстанның оңтүстік-шығысындағы [[Қазақстан әкімшілік бірліктері|облысы]].&lt;ref&gt;[https://kaz.nur.kz/politics/1973095-toqaevtyn-us-zana-oblystyn-quru-turaly-zarlygy-kusine-endi/ Қазақстанда ресми түрде үш жаңа облыс құрылды]&lt;/ref&gt; Әкімшілік орталығы – [[Талдықорған]] қаласы.

Жетісу облысы оңтүстігінде [[Алматы облысы|Алматы]], солтүстік-батысында [[Балқаш|Балқаш көлі]] арқылы [[Қарағанды облысы|Қарағанды]], солтүстігінде [[Абай облысы|Абай]] облыстарымен, шығысында [[Қытай|Қытай Халық Республикасы]]мен шектеседі.

== Тарихы ==
2022 жылғы 16 наурызда [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Республикасының Президенті]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] палаталардың бірлескен отырысында Қазақстан халқына Жолдауын жеткізді. Ол  [[Алматы|Алма-Ата]]  қаласын агломерациялауға қатысты проблемалардың бар екеніне тоқталып, [[Алматы облысы|Алматы облысы]] Жетісу және Алматы облыстары болып екіге бөлуді ұсынды&lt;ref&gt;{{Cite web| url=https://www.zakon.kz/6009478-v-kazakhstane- poiaviatsia-abaiskaia-ulytauskaia-i-zhetysuskaia-oblasti.html|title=Қазақстанда Абай, Ұлытау және Жетісу облыстары пайда болады|автор=Мадина Мамырханова| website=zakon.kz|date=2022-03-16|access-date=2022 -03-16|archive-date=2022-03-16|archive-url=https://web.archive.org/web/ 20220316105326/https://www.zakon.kz/6009478-v-kazakhstane-poiaviatsia -abaiskaia-ulytauskaia-i-zhetysuskaia-oblasti.html|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;

Облыс 2022 жылғы 8 маусымда Қазақстан Президентінің 2022 жылғы 4 мамырдағы Жарлығына сәйкес құрылған.

Оның орыс тіліне аударылған атауы «Жетісу» дегенді білдіреді және Ресей империясының [[Жетісу облысы|Жетісу облысы]].

Жетісу облысы өз шекарасында 1997 жылы таратылған бұрынғы [[Талдықорған облысы]] сәйкес келеді.

== Еңбек және табыс ==
2024 жылғы ІII тоқсанында жұмыссыздар саны 15070 адамды құрады.

Жұмыссыздық деңгейі жұмыс күшіне қарағанда 4,8% құрады.

2024 жылдың 1 желтоқсанында жұмыспен қамту органдарында жұмыссыздар ретінде тіркелгендер саны 13668 адамды құрады немесе жұмыс күшінің санына 4,4 % болып қалыптасты.

2024 жылғы IIІ тоқсанында қызметкерлерге есептелген (кәсіпкерлік қызметпен айналысатын, шағын кәсіпорындарсыз), орташа айлық атаулы жалақы 280464 теңгені құрады, өсім 2023 жылғы IІI тоқсанға 8,0% құрады.

2024 жылғы IIІ тоқсанда нақты жалақы индексі 99,6% болып қалыптасты.

2024 жылғы IІ тоқсанда облыс халқының  орташа жан басына шаққандағы атаулы ақшалай табысы бағалау бойынша 135535 теңгені құрады. 2023 жылғы IІ тоқсанға қарағанда 9,1%-ға жоғары, аталған кезеңге нақты ақшалай табыстың өсу қарқыны – 100,2%.

== Әкімшілік бөлінісі, халқының саны ==
[[File:Жетысуская область.png|200px|thumb|Облыстың әкімшілік бөлінісі (2022 жыл)]]
2024 жылғы 1 қарашаға облыс халқының саны 695,6 мың адамды құрады, соның ішінде қалалықтар 311,6 мың адам (44,8%) , ауылдықтар 384,0 мың адам (55,2%).&lt;ref&gt;https://stat.gov.kz/region/zhetisu/&lt;/ref&gt;

Халықтың табиғи өсімі 2024 жылғы қаңтар-қазанға 6222 адамды құрады (өткен жылдың сәйкес кезеңінде 7532 адам).

2024 жылғы қаңтар – қазанда туылғандар саны 10414 адамды құрады (2023 жылғы қаңтар – қазанға сәйкес 8,3 % азайды), қайтыс болғандар саны 4192 адамды құрады (2023 жылғы қаңтар - қазанға сәйкес 1,7 % көбейді).

Теріс көші-қонның айырмасы қалыптасты және -8600 адамды құрады (2023 жылғы қаңтар - қазанға -7380 адам), оның ішінде сыртқы көші-қонда 17 адам (62), ішкі көші қонда -8617 (-7442).

Облыс 8 аудан мен 2 облыстық бағыныстағы қаладан тұрады:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Халқының саны (2009, 2021)&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]&lt;/ref&gt;
|-
! Облыс аудандары мен қалалары!! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен
|-
| [[Ақсу ауданы]]||38839 ||{{құлдырау}}37473 ||96,5 ||19604 ||{{құлдырау}}19096 ||97,4 ||19235 ||{{құлдырау}}18377 ||95,5
|-
| [[Алакөл ауданы]]||69398 ||{{өсім}}75554 ||108,9 ||34836 ||{{өсім}}38321 ||110 ||34562 ||{{өсім}}37233 ||107,7
|-
| [[Ескелді ауданы]]||50082 ||{{өсім}}52362 ||104,6 ||24587 ||{{өсім}}26208 ||106,6 ||25495 ||{{өсім}}26154 ||102,6
|-
| [[Кербұлақ ауданы]]||47992 ||{{құлдырау}}45336 ||94,5 ||23903 ||{{құлдырау}}23304 ||97,5 ||24089 ||{{құлдырау}}22032 ||91,5
|-
| [[Көксу ауданы]]||38417 ||{{өсім}}41898 ||109,1 ||19008 ||{{өсім}}20909 ||110 ||19409 ||{{өсім}}20989 ||108,1
|-
| [[Қаратал ауданы]]||47824 ||{{құлдырау}}40525 ||84,7 ||23338 ||{{құлдырау}}20680 ||88,6 ||24486 ||{{құлдырау}}19845 ||81
|-
| [[Панфилов ауданы]]||113059 ||{{өсім}}132941 ||117,6 ||56266 ||{{өсім}}67229 ||119,5 ||56793 ||{{өсім}}65712 ||115,7
|-
| [[Сарқан ауданы]]||41016 ||{{құлдырау}}40259 ||98,2 ||20463 ||{{құлдырау}}20271 ||99,1 ||20553 ||{{құлдырау}}19988 ||97,3
|-
| [[Талдықорған қалалық әкімдігі]]||146844 ||{{өсім}}196181 ||133,6 ||68086 ||{{өсім}}92771 ||136,3 ||78758 ||{{өсім}}103410 ||131,3
|-
| [[Текелі қалалық әкімдігі]]||27122 ||{{өсім}}30269 ||111,6 ||12793 ||{{өсім}}13832 ||108,1 ||14329 ||{{өсім}}16437 ||114,7
|-
| '''ЖАЛПЫ САНЫ'''||620593 ||{{өсім}}692798 ||111,6 ||302884 ||{{өсім}}342621||113,1 ||317709 ||{{өсім}}350177 ||110,2
|}

== Экономика ==
2024 жылғы қаңтар-маусымдағы жалпы өңірлік өнім көлемі қолданыстағы бағамен 781 003,4 млн. теңгені құрады. 2023 жылғы қаңтар-маусыммен салыстырғанда нақты ЖӨӨ 6,2 % өсті. ЖӨӨ құрылымында тауарларды өндіру үлесі 33,5%, қызметтер көрсету – 53,1% құрады.&lt;ref&gt;https://stat.gov.kz/region/zhetisu/&lt;/ref&gt;

Тұтыну баға индексі 2024 жылдың қарашасын 2023 жылдың желтоқсанымен салыстырғанда 107,5% құрады.

Азық-түлік тауарларының бағасы – 6,8%, азық-түлік емес тауарлардың – 4,7%, халыққа көрсетілетін ақылы қызметтердің бағасы – 12,8% өсті.

2024 жылдың қарашасын 2023 жылдың желтоқсанмен салыстырғанда өндіруші кәсіпорындардың өнеркәсіп өнімдерінің бағалары 4,0%.-өсті.

2024 жылғы қаңтар- қарашада бөлшек сауда көлемі 257 344,0 млн.теңгені құрады немесе 2023 жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 20,4%-ға көп.

2024 жылғы қаңтар- қарашада көтерме сауда көлемі 525 308,9 млн. теңгені құрады немесе 2023 жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 34,8% көп.

Алдын ала деректер бойынша 2024 жылғы қаңтар- қазанда ЕАЭО елдерімен өзара 111 648,8 млн. АҚШ долларын құрап, 2023 жылғы қаңтар- қазанмен салыстырғанда 11,9% азайды, оның ішінде экспорт – 63 953,7 млн. АҚШ долларын (22,2% аз), импорт – 47 695,1 млн. АҚШ долларын құрады (7,0% көп).

2025 жылғы қаңтар-маусымдағы жалпы өңірлік өнім көлемі қолданыстағы бағамен 957421,0 млн. теңгені құрады. 2024 жылғы қаңтар-маусыммен салыстырғанда нақты ЖӨӨ 8,7% өсті. ЖӨӨ құрылымында тауарларды өндіру үлесі 31,9%, қызметтер көрсету – 58,5% құрады.&lt;ref&gt;https://stat.gov.kz/region/zhetisu/&lt;/ref&gt;

Тұтыну баға индексі 2025 жыл қарашаны 2024 жылдың желтоқсанымен салыстырғанда 111,7% құрады.&lt;ref&gt;https://stat.gov.kz/region/zhetisu/&lt;/ref&gt;

Азық-түлік тауарларының бағасы – 12,1%, азық-түлік емес тауарлардың – 12,4%, халыққа көрсетілетін ақылы қызметтердің бағасы –10,0% өсті.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;https://stat.gov.kz/region/zhetisu/&lt;/ref&gt;

2025 жыл қарашаны   2024 жылдың желтоқсанымен салыстырғанда өндіруші кәсіпорындардың өнеркәсіп өнімдерінің бағалары 7,2%-өсті.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

2025 жылғы қаңтар-қарашада бөлшек сауда көлемі 293 844,9 млн. теңгені құрады немесе 2024 жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 4,5% -ға көп.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

2025 жылғы қаңтар-қарашада көтерме сауда көлемі 570 411,5 млн. теңгені құрады немесе 2024 жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 0,4% -ға көп&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Алдын ала деректер бойынша 2025 жылғы қаңтар-қазанда ЕАЭО елдерімен өзара сауда 107 893,6 мың АҚШ долларын құрап, 2024 жылғы қаңтар-қазанда салыстырғанда 5,1% азайды, оның ішінде экспорт – 54 256,8 мың АҚШ долларын (17,3% төмен), импорт – 53 636,8 мың АҚШ долларын құрады (10,3% төмен).&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Әкімдері ==
# Бейбіт Өксікбайұлы Исабаев (11.06.2022 бастап)

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Қазақстан Республикасының әкімшілік аумақтары}}
{{Жетісу облысы}}

[[Санат:Жетісу облысы]]</text>
      <sha1>2z0xb47pkom77vurp2jzgawh3d5wlz3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Il’han Ihsan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>702589</id>
    <revision>
      <id>3575574</id>
      <parentid>3543665</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T15:31:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheNomadEditor</username>
        <id>120280</id>
      </contributor>
      <origin>3575574</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7928" sha1="p76xqdpteesx62witckg758hvsr4hwg" xml:space="preserve">{{Музыкант|Сурет=Ilhan Ihsan.jpg|Сурет ені=150px|Шынайы есімі=Ильхан Ихсан|Толық аты=Ильхан Аяпбергенұлы Ихсан|Туған күні=16.07.2002|Туған жері=[[Батыс Қазақстан облысы]], [[Қазақстан]]|Мемлекет={{KAZ}}|Мамандығы={{әнші|Қазақстан}} және [[музыкант]]|Аспаптары=Гитара|Жанры=[[Поп-музыка|Поп]], RNB|Қызметтес болған=[[Sadraddin]], Серик Ибрагимов|Лейблы=Turan media|Белсенділік жылдары=[[2011 жыл|2011]] — осы уақытқа дейін|Дауыс түрі=Лирикалық тенор}}
'''Il’han''' (шынайы есімі '''Ильхан Аяпбергенұлы Ихсан'''; [[16 шілде]] [[2002 жыл|2002 жылы]] туған, [[Жаңақазан ауылдық округі|Жаңақазан ауылы]], [[Батыс Қазақстан облысы]], [[Қазақстан]]) — қазақстандық жас [[әнші]] және [[музыкант]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://weproject.media/articles/detail/12-novykh-imen-v-muzykalnoy-i-kinoindustrii-tsentralnoy-azii/|title=12 новых имен в музыкальной и киноиндустрии Центральной Азии|author=|date=2024-05-14|work=|publisher=weproject.media|accessdate=2025-05-05|lang=ru}}&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Ильхан [[2002 жыл|2002 жылдың]] [[16 шілде|16 шілдесіне]] [[Батыс Қазақстан облысы]] [[Жаңақала ауданы]] [[Жаңақазан|Жаңақазан ауылына]] дүниеге келген. Әкесімен 3-4 жасынан бастап ауылдағы мәдениет үйіне барған. Отбасы бәрі өнерге жақын. 10 жылға жуық музыкалық білім алады.&lt;ref&gt;[https://atpress.kz/ru/news/eto-interesno/posle-poezdki-v-atyrau-ya-prishel-v-sebya-kazakhstanskij-pevets-ilkhan-ikhsanov «ПОСЛЕ ПОЕЗДКИ В АТЫРАУ Я ПРИШЕЛ В СЕБЯ» - КАЗАХСТАНСКИЙ ПЕВЕЦ ИЛЬХАН ИХСАНОВ]&lt;/ref&gt;

=== Білімі ===
Жүсіпбек Елебеков атындағы Республикалық Эстрада цирк колледжі. Ұрмалы аспап (барабан, дирижер оркестра) мамандығын бітірген.

== Шығармашылық жолы ==
Ербол Ақбасов, Нұрлан Байкөзов және Қуат Әбілов әншінің ұстаздары. 2020 жылы алғаш «Айналайын» әні жарық көрді. 2021 жыл 9 маусымда Той Думан арнасына «Сүйкімді» әні шықты.&lt;ref&gt;{{YouTube|IL’HAN - Сүйкімді | Lyric Video}}&lt;/ref&gt; 2022 жыл 21 қарашада «Неге арман» әні танымалдыққа ие болды.&lt;ref&gt;{{YouTube|Il’HAN - NEGE ARMAN (Seni kunde koru) / MOOD VIDEO}}&lt;/ref&gt; Бұл әнді Садраддин мен бірге жазған.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Almaty TV арнасы «ТАҢҒЫ studio» және НТК арнасының «OZMZғой» бағдарламаларына әнін айтты.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{YouTube|&quot;Неге арман?&quot; әнінің шығу тарихы | Илхан Ихсанов}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{YouTube|Ильханға ақша ұсынып жүргендер кім? | OZMZғой}}&lt;/ref&gt; «Әп-әдемі» әні 2022 жыл 2 желтоқсанда шықты және 2023 жыл 7 маусымда [[YouTube]] желісіндегі LIKE-ТЫ ӘН бағдарламасына Серік Ибрагимов пен бірге орындады.&lt;ref&gt;{{YouTube|Ильхан Ихсан - LIKE-ТЫ ӘН, Серік Ибрагимовпен}}&lt;/ref&gt; Тағыда 2023 жыл 5 ақпанда «ŪMYTU QİYN», 12 мамыр «MGS», 16 маусым «Sezbediń» әндері қойылымда болды. 2024 жыл 3 ақпада «Вальс» әні жарық көрді. 2024 мамыр 16 мамыр күні «1001 түн» бағдарламасында [[Қайрат Нұртас]], [[Sadraddin|Sadrаddin]] және басқа әншілерге жазып берген әндерін өзі гитарамен ойнады.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://golos-naroda.kz/32316-khitmeiker-raskryl-za-kakuiu-summu-pishet-pesni-dlia-kairata-nurtasa-i-sadraddina-1715857453/|title=Хитмейкер раскрыл, за какую сумму пишет песни для Кайрата Нуртаса и Садраддина|author=Асия Марат|date=2024-05-16|work=|publisher=Голос Народа|accessdate=2024-11-28|lang=ru}}&lt;/ref&gt; 2025 жыл 24 мамырда Алматыдағы [[Алматы Арена]]да концерт өткізді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://kz.kursiv.media/2025-05-26/lfst-rtgm-ilhan/|title=Молодой певец Ильхан Ихсанов собрал солд-аут на Almaty Arena|author=|date=2025-05-26|work=|publisher=kursiv.media|accessdate=2025-07-29|lang=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ntk.kz/kz/revu/2025-06-04/revuenews-12773|title=Хитмен Ильхан Ихсан алғашқы соло концертін аншлагпен өткізді!|author=|date=2025-06-04|work=|publisher=ntk.kz|accessdate=2025-07-29|lang=kk}}&lt;/ref&gt;

== Дискографиясы ==

=== Синглдері ===
* Сүйкімді (2022)
* Nege arman (2022)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://weproject.media/articles/detail/blackpink-john-legend-i-miras-zhugunusov-novye-albomy-treki-i-klipy-kotorye-vy-mogli-propustit/|title=Blackpink, John Legend и Мирас Жугунусов — новые альбомы, треки и клипы, которые вы могли пропустить|author=|date=2022-10-14|work=|publisher=weproject.media|accessdate=2025-05-05|lang=ru}}&lt;/ref&gt;
* Әп-әдемі (2022)
* Qyz ben jigit dos bola ma? (2023)
* Alys qala (2023)
* Mars (2023)
* Val’s  (2024)
* Sen jaily (2024)
* Aman bolsy suigenim (2024)
* Eski suret (2024)
* Pai-pai (2024)
* Bir ayda (2024)
* Qalqam (2024)

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!Жыл
!Атауы
!Альбом
|-
| rowspan=&quot;21&quot; |&lt;center&gt; 2025
|&lt;center&gt;«Auyl balasy»
| rowspan=&quot;7&quot; {{n/a|1}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ntk.kz/ru/revu/2025-04-07/revuenews-12690|title=Белгілі хитмэн Ильхан Ихсан тұңғыш альбомының тұсауын кесті!|author=|date=2025-04-07|work=|publisher=ntk.kz|accessdate=2025-07-29|lang=kk}}&lt;/ref&gt;
|-
|&lt;center&gt;«Ayaulym»
|-
|&lt;center&gt;«Country»
|-
|&lt;center&gt;«Unsiz»
|-
|&lt;center&gt;«Buryngym»
|-
|&lt;center&gt;«Oqiga»
|-
|&lt;center&gt;«Ake»
|-
|}

== Бейнебаяндары ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!'''Жылы'''
!'''Бейнебаян'''
!'''Сілтеме'''
|-
|2022
|Nege arman
|{{youtube|fL_ID5zrtZo}}
|-
|2023
|Mars 
|{{youtube|1gfWavELEBM}}
|-
|2024
|Val’s 
|{{youtube|Pez8F2pgeVs}}
|-
|2024
|Sen jaily
|{{youtube|cqNDGQhg0M4}}
|-
|2024
|Aman bolsy suigenim
|{{youtube|duJn7E52L-Q}}
|-
|2024
|Eski suret
|{{youtube|oQHq-Vk54Ds}}
|-
|2024
|Bir ayda 
|{{youtube|KxXTB-4fipc}}
|-
|2024
|Qalqam
|{{youtube|Jl8nFjMRQpw}}
|}

== Жеке өмірі ==
Әкесі: Аяпберген Муханов, әйелі: Аружан Каримжан, анасы: Эльвира Сисекешева, ағасы: Серік Ихсан. 2024 жыл 24 мамыр күні үйленді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://instagram.com/ilhan.ihsanov?igshid=MzRlODBiNWFlZA== Instagram парақшасы]
* [https://www.youtube.com/@ilhanihsanov7882/featured YouTube парақшасы]

[[Санат:Жаңақала ауданында туғандар]]
[[Санат:YouTube күміс батырма иелері]]</text>
      <sha1>p76xqdpteesx62witckg758hvsr4hwg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Халықаралық Ташкент әуежайы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>710337</id>
    <revision>
      <id>3575965</id>
      <parentid>3226391</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T06:40:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3575965</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4116" sha1="6iwxs1b0eeya7xq5oikvtefxgo3oxkq" xml:space="preserve">{{Әуежай|name=Халықаралық Ташкент әуежайы|nativename={{lang|uz|''Islom Karimov Toshkent Xalqaro Aeroporti''}}|image2=Tashkent Airport Wallner.jpg|image2-width=250|IATA=TAS|ICAO=UTTT|type=Азаматтық|owner={{UZB}} үкіметі|operator=[[Өзбекстан әуе жолдары]]|city-served=[[Ташкент]]|location=[[Ташкент]], {{UZB}}|hub=[[Өзбекстан әуе жолдары]]|elevation-f=1,417|elevation-m=432|coordinates={{coord|41|15|28.3|N|69|16|52.27|E|type:airport}}|website=[https://www.uzairways.com/en/flights/international-airport-tashkent www.uzairways.com]|r1-number=08L/26R|r1-length-f=13,123|r1-length-m=4,000|r1-surface=[[Бетон]]|r2-number=08R/26L|r2-length-f=12,812|r2-length-m=3,905|r2-surface=[[Асфальт]]|stat1-header=Жолаушылар|stat1-data=2,996,000|stat-year=2014|stat2-header=Ұшақтар|footnotes=[[Өзбекстан әуе жолдары]]&lt;ref name=&quot;AIP&quot;&gt;[http://www.ead.eurocontrol.int/eadcms/eadsite/index.php%3Foption=com_content&amp;task=blogcategory&amp;id=25&amp;Itemid=3.html AIP]&lt;/ref&gt;}}

'''Ислам Каримов атындағы Ташкент халықаралық әуежайы''' ({{Lang-uz|Islom Karimov nomidagi Toshkent xalqaro aeroporti}}) - [[Өзбекстан|Өзбекстанның]] ең заманауи және ірі [[Әуежай|әуежайларының]] бірі болып табылады. Оның тағы бір үлкен жетістігі – әуежай әлемнің барлық ірі және коммерциялық қалаларымен дерлік әуе байланысын орнатып, кез келген ұшақ түрін қабылдай алады. Әуежайдың қазіргі жолаушы өткізу қабілеті сағатына 1300 жолаушыға жетеді және ол ИКАО II санатына жатқызылған.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20160404133526/https://www.uzairways.com/uz/flights/toshkent-xalqaro-aeroporti Ташкент халықаралық әуежайы.] Түпнұсқадан 2016 жылдың 4 сәуірінде мұрағатталған. Тексерілді, 26 наурыз 2016 ж.&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Халықаралық атауы бар бұл әуежайдың тарихы [[20 ғасыр]]дың басынан басталады. [[1924 жыл]]ы алғаш рет осы әуежайдан ұшақ көтерілді. Ол кезде жолаушылар [[Ташкент]] - [[Бішкек|Пішпек]] - [[Алматы]] бағыты бойымен діттеген жерлеріне жеткізілді. Сол жылдың соңында ұшақ 1000-ға жуық жолаушыны тасымалдап, 200 келі пошта мен тағы бес тонна жүкті тасымалдады. Содан бері компания тарапынан көптеген өзгерістер енгізілді, жаңа ұшақтар мен басқа да техникалар алынды.&lt;ref&gt;[http://daryo.uz/2014/03/31/toshkent-aeroporti-rossiya-va-mdhning-eng-yaxshi-aeroportlari-ontaligiga-kirdi/ „„Toshkent“ aeroporti Rossiya va MDHning eng yaxshi aeroportlari oʻntaligiga kirdi“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160414160203/http://daryo.uz/2014/03/31/toshkent-aeroporti-rossiya-va-mdhning-eng-yaxshi-aeroportlari-ontaligiga-kirdi/ |date=2016-04-14 }}&lt;/ref&gt; [[2017 жыл|2017 жылы]] [[25 қаңтар|25 қаңтарда]] [[Өзбекстан президенті|Өзбекстанның Тұңғыш Президенті]] [[Ислам Әбдіғаниұлы Кәрімов|Ислам Каримовтың]] есімі берілді

== Қызметтері ==
* Жүк сақтау
* Жүктерді өңдеу
* Жүк иелеріне хабарлама
* Жүк туралы ақпаратпен танысу

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Өзбекстан әуежайлары]]
[[Санат:Ислам Кәрімов атындағы нысандар]]</text>
      <sha1>6iwxs1b0eeya7xq5oikvtefxgo3oxkq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Талдықорған әуежайы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>712593</id>
    <revision>
      <id>3575592</id>
      <parentid>3574953</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T16:08:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3575592</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6225" sha1="5bh2kxkbzuynh0qm98zfqou7fyxxauy" xml:space="preserve">{{Infobox Airport
| name         = &lt;center&gt;Талдықорған әуежайы&lt;/center&gt;&lt;center&gt;{{lang-kk|[[Латын тілі|лат]]. Taldyqorğan áýejaıy}}&lt;/center&gt;
| nativename-a = 
| nativename-r = 
| image        =
| image-width  = 500
| caption      = Талдықорған әуежайы ғимараты
| IATA         = TDK
| ICAO         = UAAT
| type         = Қоғамдық / Әскери
| owner        = JSC “Zhetysu Aircompany”
| operator     = [[Жетісу Әуекомпаниясы|Жетісу]], [[Qazaq Air]]
| city-served  = [[Талдықорған]], [[Қазақстан]]
| location     = [[Жетісу облысы]], Талдықорған қаласынан солтүстік-батысқа қарай 12 км
| elevation-f  = 1,741
| elevation-m  = 595
| coordinates  =
| website      = 
| metric-elev  = yes
| metric-rwy   = yes
| r1-number    = 02/20
| r1-length-f  = 9,842
| r1-length-m  = 3,001
| r1-surface   = [[Бетон]]
| stat-year    = 2025
| stat1-header = Жолаушы
| stat1-data   = {{өсім}}42 768 адам
| footnotes    = Дереккөз: [[Аэронавигациялық ақпаратты жариялау|ААЖ]]&lt;ref name=&quot;AIP&quot;&gt;[http://goszakup.ans.kz/AIP/index/Start_en.htm AIP Kazakhstan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160630035940/http://goszakup.ans.kz/AIP/index/Start_en.htm |date=2016-06-30 }}&lt;/ref&gt;

&lt;!-- Карталар — инфобокс соңында --&gt;
&lt;center&gt;{{Location map|Қазақстан|width=500|float=center
|caption=
|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10
|label=TDK|position=right
|lat_deg=45|lat_min=07|lat_sec=21|lat_dir=N
|lon_deg=078|lon_min=26|lon_sec=34|lon_dir=E
}}&lt;small&gt;Әуежайдың [[Қазақстан]] аумағындағы орны&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;

&lt;center&gt;{{Location map|Қазақстан Жетісу облысы|width=500|float=center
|caption=
|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10
|label=TDK|position=right
|lat_deg=45|lat_min=07|lat_sec=21|lat_dir=N
|lon_deg=078|lon_min=26|lon_sec=34|lon_dir=E
}}&lt;small&gt;Әуежайдың [[Жетісу облысы]] аумағындағы орны&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;
}}
'''Талдықорған әуежайы''' — [[Талдықорған]] қаласындағы халықаралық әуежай. [[Жетісу облысы]]ның басты әуе қақпасы болып саналады. Қоғамдық және әскери мақсатта қолданылады.

== Тарихы ==
Әуежай [[1946 жыл]]ы ашылды. Бастапқыда ұшу-қону жолағы топырақпен жабылған болатын, және күніне тек екі ұшақ ұшатын. Кейінірек ЯК-12, АН-2 ұшақтары қызмет көрсете бастады.

1974 жылы жаңа әуежай кешенінің құрылысы аяқталып, қазіргі орналасқан орнына көшірілді. Бұл кезде ЯК-40 және АН-24 ұшақтарын қабылдауға мүмкіндік туды. 1981 жылдан бастап ТУ-134 типіндегі әуе кемелері де ұшып-қонуға кірісті.

2004 жылы жолаушылар терминалына күрделі жөндеу жүргізіліп, сағатына 100 жолаушыны қабылдай алатын заманауи жабдықтармен қамтылды.

== Әуе компаниялары мен бағыттар ==
2025 жылдың шілдесіндегі мәлімет бойынша, Талдықорған әуежайынан келесі бағыттарда тұрақты рейстер орындалады:

'''Күнделікті рейстер:'''
* {{flagicon|Қазақстан}} [[Qazaq Air]] → [[Астана]], [[Түркістан]]
* {{flagicon|Қазақстан}} [[Жетісу (әуекомпания)|Жетісу]] → [[Астана]]

== Қабылдайтын әуе кемелері ==
{{Автонөмірлеу
  | Бағаналар   = 3
  | Тіркеу = wikitable sortable
  | Тақырып2 = Атауы
  | Тақырып1 = 
  | Тақырып3 = Түрі
  | Туралау1 = center
  | Туралау2 = center
  | Туралау3 = center
|| {{flagicon|Қазақстан}} [[Qazaq Air]] | [[Dash-8]]
|| {{flagicon|Қазақстан}} [[Жетісу Әуекомпаниясы]] | [[Антонов Ан-24]]
|| {{flagicon|Қазақстан}} [[Жетісу Әуекомпаниясы]] | [[Туполев Ту-134]]
}}

== Әскери авиация ==
Әуежайда [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері|ҚР Қарулы күштерінің]] әскери ұшақтары мен тікұшақтары орналасқан. Қабылдай алатын кейбір әскери әуе көліктері:

* Ан-12, Ан-24, Ан-26, Ан-28, Ан-30, Ан-32
* Ан-72, Ан-74, Ил-76
* Ту-134, Ту-154, Як-40, Як-42
* Барлық тікұшақ түрлері

Әуе кемесінің максималды ұшу салмағы — 87 тонна. Ұшу-қону жолағының жіктеу нөмірі (PCN): 15/R/A/X/T.

== Жолаушылар саны ==
Талдықорған әуежайының жолаушылардың өсімі әдеттегідей оның танымалдылығы мен арзандығы. Немесе Талдықорғанның адам саны өсуімен бірдей болып саналады.
* 2015 — 24 295 адам&lt;ref name=&quot;жолаушы&quot;&gt;http://www.kase.kz/files/emitters/ARAL/aralp_2016_rus.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201127174747/http://www.kase.kz/files/emitters/ARAL/aralp_2016_rus.pdf |date=2020-11-27 }} Республика әуежайларындағы жолаушылар саны (2015 ж.).&lt;/ref&gt;
* 2025 — {{өсім}}42 768 адам&lt;ref name=&quot;жолаушы&quot; /&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

{{Қазақстан әуежайлары}}

[[Санат:Қазақстан әуежайлары]]
[[Санат:Талдықорған]]
[[Санат:Жетісу облысы әуежайлары]]</text>
      <sha1>5bh2kxkbzuynh0qm98zfqou7fyxxauy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575593</id>
      <parentid>3575592</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T16:09:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3575593</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6240" sha1="qvcj5as4ysqs3y4jj5w52n7p8bq8v7e" xml:space="preserve">{{Infobox Airport
| name         = &lt;center&gt;Талдықорған әуежайы&lt;/center&gt;&lt;center&gt;{{lang-kk|[[Латын тілі|лат]]. Taldyqorğan áýejaıy}}&lt;/center&gt;
| nativename-a = 
| nativename-r = 
| image        =
| image-width  = 500
| caption      = Талдықорған әуежайы ғимараты
| IATA         = TDK
| ICAO         = UAAT
| type         = Қоғамдық / Әскери
| owner        = JSC “Zhetysu Aircompany”
| operator     = [[Жетісу Әуекомпаниясы|Жетісу]], [[Qazaq Air]]
| city-served  = [[Талдықорған]], [[Қазақстан]]
| location     = [[Жетісу облысы]], Талдықорған қаласынан солтүстік-батысқа қарай 12 км
| elevation-f  = 1,741
| elevation-m  = 595
| coordinates  =
| website      = 
| metric-elev  = yes
| metric-rwy   = yes
| r1-number    = 02/20
| r1-length-f  = 9,842
| r1-length-m  = 3,001
| r1-surface   = [[Бетон]]
| stat-year    = 2025
| stat1-header = Жолаушы
| stat1-data   = {{өсім}}42 768 адам
| footnotes    = Дереккөз: [[Аэронавигациялық ақпаратты жариялау|ААЖ]]&lt;ref name=&quot;AIP&quot;&gt;[http://goszakup.ans.kz/AIP/index/Start_en.htm AIP Kazakhstan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160630035940/http://goszakup.ans.kz/AIP/index/Start_en.htm |date=2016-06-30 }}&lt;/ref&gt;

&lt;!-- Карталар — инфобокс соңында --&gt;
&lt;center&gt;{{Location map|Қазақстан|width=500|float=center
|caption=
|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10
|label=TDK|position=right
|lat_deg=45|lat_min=07|lat_sec=21|lat_dir=N
|lon_deg=078|lon_min=26|lon_sec=34|lon_dir=E
}}&lt;small&gt;Әуежайдың [[Қазақстан]] аумағындағы орны&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;

&lt;center&gt;{{Location map|Қазақстан Жетісу облысы|width=500|float=center
|caption=
|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10
|label=TDK|position=right
|lat_deg=45|lat_min=07|lat_sec=21|lat_dir=N
|lon_deg=078|lon_min=26|lon_sec=34|lon_dir=E
}}&lt;small&gt;Әуежайдың [[Жетісу облысы]] аумағындағы орны&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;
}}
'''Талдықорған әуежайы''' — [[Талдықорған]] қаласындағы халықаралық әуежай. [[Жетісу облысы]]ның басты әуе қақпасы болып саналады. Қоғамдық және әскери мақсатта қолданылады.

== Тарихы ==
Әуежай [[1946 жыл]]ы ашылды. Бастапқыда ұшу-қону жолағы топырақпен жабылған болатын, және күніне тек екі ұшақ ұшатын. Кейінірек Яковлев Як-12, АН-2 ұшақтары қызмет көрсете бастады.

1974 жылы жаңа әуежай кешенінің құрылысы аяқталып, қазіргі орналасқан орнына көшірілді. Бұл кезде ЯК-40 және АН-24 ұшақтарын қабылдауға мүмкіндік туды. 1981 жылдан бастап ТУ-134 типіндегі әуе кемелері де ұшып-қонуға кірісті.

2004 жылы жолаушылар терминалына күрделі жөндеу жүргізіліп, сағатына 100 жолаушыны қабылдай алатын заманауи жабдықтармен қамтылды.

== Әуе компаниялары мен бағыттар ==
2025 жылдың шілдесіндегі мәлімет бойынша, Талдықорған әуежайынан келесі бағыттарда тұрақты рейстер орындалады:

'''Күнделікті рейстер:'''
* {{flagicon|Қазақстан}} [[Qazaq Air]] → [[Астана]], [[Түркістан]]
* {{flagicon|Қазақстан}} [[Жетісу (әуекомпания)|Жетісу]] → [[Астана]]

== Қабылдайтын әуе кемелері ==
{{Автонөмірлеу
  | Бағаналар   = 3
  | Тіркеу = wikitable sortable
  | Тақырып2 = Атауы
  | Тақырып1 = 
  | Тақырып3 = Түрі
  | Туралау1 = center
  | Туралау2 = center
  | Туралау3 = center
|| {{flagicon|Қазақстан}} [[Qazaq Air]] | [[Dash-8]]
|| {{flagicon|Қазақстан}} [[Жетісу Әуекомпаниясы]] | [[Антонов Ан-24]]
|| {{flagicon|Қазақстан}} [[Жетісу Әуекомпаниясы]] | [[Туполев Ту-134]]
}}

== Әскери авиация ==
Әуежайда [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері|ҚР Қарулы күштерінің]] әскери ұшақтары мен тікұшақтары орналасқан. Қабылдай алатын кейбір әскери әуе көліктері:

* Ан-12, Ан-24, Ан-26, Ан-28, Ан-30, Ан-32
* Ан-72, Ан-74, Ил-76
* Ту-134, Ту-154, Як-40, Як-42
* Барлық тікұшақ түрлері

Әуе кемесінің максималды ұшу салмағы — 87 тонна. Ұшу-қону жолағының жіктеу нөмірі (PCN): 15/R/A/X/T.

== Жолаушылар саны ==
Талдықорған әуежайының жолаушылардың өсімі әдеттегідей оның танымалдылығы мен арзандығы. Немесе Талдықорғанның адам саны өсуімен бірдей болып саналады.
* 2015 — 24 295 адам&lt;ref name=&quot;жолаушы&quot;&gt;http://www.kase.kz/files/emitters/ARAL/aralp_2016_rus.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201127174747/http://www.kase.kz/files/emitters/ARAL/aralp_2016_rus.pdf |date=2020-11-27 }} Республика әуежайларындағы жолаушылар саны (2015 ж.).&lt;/ref&gt;
* 2025 — {{өсім}}42 768 адам&lt;ref name=&quot;жолаушы&quot; /&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

{{Қазақстан әуежайлары}}

[[Санат:Қазақстан әуежайлары]]
[[Санат:Талдықорған]]
[[Санат:Жетісу облысы әуежайлары]]</text>
      <sha1>qvcj5as4ysqs3y4jj5w52n7p8bq8v7e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575594</id>
      <parentid>3575593</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T16:09:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3575594</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6255" sha1="hehmxs2wvprkq20r5ta635l78dcrs7o" xml:space="preserve">{{Infobox Airport
| name         = &lt;center&gt;Талдықорған әуежайы&lt;/center&gt;&lt;center&gt;{{lang-kk|[[Латын тілі|лат]]. Taldyqorğan áýejaıy}}&lt;/center&gt;
| nativename-a = 
| nativename-r = 
| image        =
| image-width  = 500
| caption      = Талдықорған әуежайы ғимараты
| IATA         = TDK
| ICAO         = UAAT
| type         = Қоғамдық / Әскери
| owner        = JSC “Zhetysu Aircompany”
| operator     = [[Жетісу Әуекомпаниясы|Жетісу]], [[Qazaq Air]]
| city-served  = [[Талдықорған]], [[Қазақстан]]
| location     = [[Жетісу облысы]], Талдықорған қаласынан солтүстік-батысқа қарай 12 км
| elevation-f  = 1,741
| elevation-m  = 595
| coordinates  =
| website      = 
| metric-elev  = yes
| metric-rwy   = yes
| r1-number    = 02/20
| r1-length-f  = 9,842
| r1-length-m  = 3,001
| r1-surface   = [[Бетон]]
| stat-year    = 2025
| stat1-header = Жолаушы
| stat1-data   = {{өсім}}42 768 адам
| footnotes    = Дереккөз: [[Аэронавигациялық ақпаратты жариялау|ААЖ]]&lt;ref name=&quot;AIP&quot;&gt;[http://goszakup.ans.kz/AIP/index/Start_en.htm AIP Kazakhstan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160630035940/http://goszakup.ans.kz/AIP/index/Start_en.htm |date=2016-06-30 }}&lt;/ref&gt;

&lt;!-- Карталар — инфобокс соңында --&gt;
&lt;center&gt;{{Location map|Қазақстан|width=500|float=center
|caption=
|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10
|label=TDK|position=right
|lat_deg=45|lat_min=07|lat_sec=21|lat_dir=N
|lon_deg=078|lon_min=26|lon_sec=34|lon_dir=E
}}&lt;small&gt;Әуежайдың [[Қазақстан]] аумағындағы орны&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;

&lt;center&gt;{{Location map|Қазақстан Жетісу облысы|width=500|float=center
|caption=
|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10
|label=TDK|position=right
|lat_deg=45|lat_min=07|lat_sec=21|lat_dir=N
|lon_deg=078|lon_min=26|lon_sec=34|lon_dir=E
}}&lt;small&gt;Әуежайдың [[Жетісу облысы]] аумағындағы орны&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;
}}
'''Талдықорған әуежайы''' — [[Талдықорған]] қаласындағы халықаралық әуежай. [[Жетісу облысы]]ның басты әуе қақпасы болып саналады. Қоғамдық және әскери мақсатта қолданылады.

== Тарихы ==
Әуежай [[1946 жыл]]ы ашылды. Бастапқыда ұшу-қону жолағы топырақпен жабылған болатын, және күніне тек екі ұшақ ұшатын. Кейінірек Яковлев Як-12, Антонов Ан-2 ұшақтары қызмет көрсете бастады.

1974 жылы жаңа әуежай кешенінің құрылысы аяқталып, қазіргі орналасқан орнына көшірілді. Бұл кезде ЯК-40 және АН-24 ұшақтарын қабылдауға мүмкіндік туды. 1981 жылдан бастап ТУ-134 типіндегі әуе кемелері де ұшып-қонуға кірісті.

2004 жылы жолаушылар терминалына күрделі жөндеу жүргізіліп, сағатына 100 жолаушыны қабылдай алатын заманауи жабдықтармен қамтылды.

== Әуе компаниялары мен бағыттар ==
2025 жылдың шілдесіндегі мәлімет бойынша, Талдықорған әуежайынан келесі бағыттарда тұрақты рейстер орындалады:

'''Күнделікті рейстер:'''
* {{flagicon|Қазақстан}} [[Qazaq Air]] → [[Астана]], [[Түркістан]]
* {{flagicon|Қазақстан}} [[Жетісу (әуекомпания)|Жетісу]] → [[Астана]]

== Қабылдайтын әуе кемелері ==
{{Автонөмірлеу
  | Бағаналар   = 3
  | Тіркеу = wikitable sortable
  | Тақырып2 = Атауы
  | Тақырып1 = 
  | Тақырып3 = Түрі
  | Туралау1 = center
  | Туралау2 = center
  | Туралау3 = center
|| {{flagicon|Қазақстан}} [[Qazaq Air]] | [[Dash-8]]
|| {{flagicon|Қазақстан}} [[Жетісу Әуекомпаниясы]] | [[Антонов Ан-24]]
|| {{flagicon|Қазақстан}} [[Жетісу Әуекомпаниясы]] | [[Туполев Ту-134]]
}}

== Әскери авиация ==
Әуежайда [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері|ҚР Қарулы күштерінің]] әскери ұшақтары мен тікұшақтары орналасқан. Қабылдай алатын кейбір әскери әуе көліктері:

* Ан-12, Ан-24, Ан-26, Ан-28, Ан-30, Ан-32
* Ан-72, Ан-74, Ил-76
* Ту-134, Ту-154, Як-40, Як-42
* Барлық тікұшақ түрлері

Әуе кемесінің максималды ұшу салмағы — 87 тонна. Ұшу-қону жолағының жіктеу нөмірі (PCN): 15/R/A/X/T.

== Жолаушылар саны ==
Талдықорған әуежайының жолаушылардың өсімі әдеттегідей оның танымалдылығы мен арзандығы. Немесе Талдықорғанның адам саны өсуімен бірдей болып саналады.
* 2015 — 24 295 адам&lt;ref name=&quot;жолаушы&quot;&gt;http://www.kase.kz/files/emitters/ARAL/aralp_2016_rus.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201127174747/http://www.kase.kz/files/emitters/ARAL/aralp_2016_rus.pdf |date=2020-11-27 }} Республика әуежайларындағы жолаушылар саны (2015 ж.).&lt;/ref&gt;
* 2025 — {{өсім}}42 768 адам&lt;ref name=&quot;жолаушы&quot; /&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

{{Қазақстан әуежайлары}}

[[Санат:Қазақстан әуежайлары]]
[[Санат:Талдықорған]]
[[Санат:Жетісу облысы әуежайлары]]</text>
      <sha1>hehmxs2wvprkq20r5ta635l78dcrs7o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575595</id>
      <parentid>3575594</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T16:09:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3575595</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6259" sha1="2wt10r7834amhresqe4co9qfs9yyd3o" xml:space="preserve">{{Infobox Airport
| name         = &lt;center&gt;Талдықорған әуежайы&lt;/center&gt;&lt;center&gt;{{lang-kk|[[Латын тілі|лат]]. Taldyqorğan áýejaıy}}&lt;/center&gt;
| nativename-a = 
| nativename-r = 
| image        =
| image-width  = 500
| caption      = Талдықорған әуежайы ғимараты
| IATA         = TDK
| ICAO         = UAAT
| type         = Қоғамдық / Әскери
| owner        = JSC “Zhetysu Aircompany”
| operator     = [[Жетісу Әуекомпаниясы|Жетісу]], [[Qazaq Air]]
| city-served  = [[Талдықорған]], [[Қазақстан]]
| location     = [[Жетісу облысы]], Талдықорған қаласынан солтүстік-батысқа қарай 12 км
| elevation-f  = 1,741
| elevation-m  = 595
| coordinates  =
| website      = 
| metric-elev  = yes
| metric-rwy   = yes
| r1-number    = 02/20
| r1-length-f  = 9,842
| r1-length-m  = 3,001
| r1-surface   = [[Бетон]]
| stat-year    = 2025
| stat1-header = Жолаушы
| stat1-data   = {{өсім}}42 768 адам
| footnotes    = Дереккөз: [[Аэронавигациялық ақпаратты жариялау|ААЖ]]&lt;ref name=&quot;AIP&quot;&gt;[http://goszakup.ans.kz/AIP/index/Start_en.htm AIP Kazakhstan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160630035940/http://goszakup.ans.kz/AIP/index/Start_en.htm |date=2016-06-30 }}&lt;/ref&gt;

&lt;!-- Карталар — инфобокс соңында --&gt;
&lt;center&gt;{{Location map|Қазақстан|width=500|float=center
|caption=
|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10
|label=TDK|position=right
|lat_deg=45|lat_min=07|lat_sec=21|lat_dir=N
|lon_deg=078|lon_min=26|lon_sec=34|lon_dir=E
}}&lt;small&gt;Әуежайдың [[Қазақстан]] аумағындағы орны&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;

&lt;center&gt;{{Location map|Қазақстан Жетісу облысы|width=500|float=center
|caption=
|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10
|label=TDK|position=right
|lat_deg=45|lat_min=07|lat_sec=21|lat_dir=N
|lon_deg=078|lon_min=26|lon_sec=34|lon_dir=E
}}&lt;small&gt;Әуежайдың [[Жетісу облысы]] аумағындағы орны&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;
}}
'''Талдықорған әуежайы''' — [[Талдықорған]] қаласындағы халықаралық әуежай. [[Жетісу облысы]]ның басты әуе қақпасы болып саналады. Қоғамдық және әскери мақсатта қолданылады.

== Тарихы ==
Әуежай [[1946 жыл]]ы ашылды. Бастапқыда ұшу-қону жолағы топырақпен жабылған болатын, және күніне тек екі ұшақ ұшатын. Кейінірек Яковлев Як-12, Антонов Ан-2 ұшақтары қызмет көрсете бастады.

[[1974 жыл]]ы жаңа әуежай кешенінің құрылысы аяқталып, қазіргі орналасқан орнына көшірілді. Бұл кезде ЯК-40 және АН-24 ұшақтарын қабылдауға мүмкіндік туды. 1981 жылдан бастап ТУ-134 типіндегі әуе кемелері де ұшып-қонуға кірісті.

2004 жылы жолаушылар терминалына күрделі жөндеу жүргізіліп, сағатына 100 жолаушыны қабылдай алатын заманауи жабдықтармен қамтылды.

== Әуе компаниялары мен бағыттар ==
2025 жылдың шілдесіндегі мәлімет бойынша, Талдықорған әуежайынан келесі бағыттарда тұрақты рейстер орындалады:

'''Күнделікті рейстер:'''
* {{flagicon|Қазақстан}} [[Qazaq Air]] → [[Астана]], [[Түркістан]]
* {{flagicon|Қазақстан}} [[Жетісу (әуекомпания)|Жетісу]] → [[Астана]]

== Қабылдайтын әуе кемелері ==
{{Автонөмірлеу
  | Бағаналар   = 3
  | Тіркеу = wikitable sortable
  | Тақырып2 = Атауы
  | Тақырып1 = 
  | Тақырып3 = Түрі
  | Туралау1 = center
  | Туралау2 = center
  | Туралау3 = center
|| {{flagicon|Қазақстан}} [[Qazaq Air]] | [[Dash-8]]
|| {{flagicon|Қазақстан}} [[Жетісу Әуекомпаниясы]] | [[Антонов Ан-24]]
|| {{flagicon|Қазақстан}} [[Жетісу Әуекомпаниясы]] | [[Туполев Ту-134]]
}}

== Әскери авиация ==
Әуежайда [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері|ҚР Қарулы күштерінің]] әскери ұшақтары мен тікұшақтары орналасқан. Қабылдай алатын кейбір әскери әуе көліктері:

* Ан-12, Ан-24, Ан-26, Ан-28, Ан-30, Ан-32
* Ан-72, Ан-74, Ил-76
* Ту-134, Ту-154, Як-40, Як-42
* Барлық тікұшақ түрлері

Әуе кемесінің максималды ұшу салмағы — 87 тонна. Ұшу-қону жолағының жіктеу нөмірі (PCN): 15/R/A/X/T.

== Жолаушылар саны ==
Талдықорған әуежайының жолаушылардың өсімі әдеттегідей оның танымалдылығы мен арзандығы. Немесе Талдықорғанның адам саны өсуімен бірдей болып саналады.
* 2015 — 24 295 адам&lt;ref name=&quot;жолаушы&quot;&gt;http://www.kase.kz/files/emitters/ARAL/aralp_2016_rus.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201127174747/http://www.kase.kz/files/emitters/ARAL/aralp_2016_rus.pdf |date=2020-11-27 }} Республика әуежайларындағы жолаушылар саны (2015 ж.).&lt;/ref&gt;
* 2025 — {{өсім}}42 768 адам&lt;ref name=&quot;жолаушы&quot; /&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

{{Қазақстан әуежайлары}}

[[Санат:Қазақстан әуежайлары]]
[[Санат:Талдықорған]]
[[Санат:Жетісу облысы әуежайлары]]</text>
      <sha1>2wt10r7834amhresqe4co9qfs9yyd3o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575596</id>
      <parentid>3575595</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T16:10:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3575596</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6263" sha1="nmduaclr8nwbk76iy59j3g7e65tnuu8" xml:space="preserve">{{Infobox Airport
| name         = &lt;center&gt;Талдықорған әуежайы&lt;/center&gt;&lt;center&gt;{{lang-kk|[[Латын тілі|лат]]. Taldyqorğan áýejaıy}}&lt;/center&gt;
| nativename-a = 
| nativename-r = 
| image        =
| image-width  = 500
| caption      = Талдықорған әуежайы ғимараты
| IATA         = TDK
| ICAO         = UAAT
| type         = Қоғамдық / Әскери
| owner        = JSC “Zhetysu Aircompany”
| operator     = [[Жетісу Әуекомпаниясы|Жетісу]], [[Qazaq Air]]
| city-served  = [[Талдықорған]], [[Қазақстан]]
| location     = [[Жетісу облысы]], Талдықорған қаласынан солтүстік-батысқа қарай 12 км
| elevation-f  = 1,741
| elevation-m  = 595
| coordinates  =
| website      = 
| metric-elev  = yes
| metric-rwy   = yes
| r1-number    = 02/20
| r1-length-f  = 9,842
| r1-length-m  = 3,001
| r1-surface   = [[Бетон]]
| stat-year    = 2025
| stat1-header = Жолаушы
| stat1-data   = {{өсім}}42 768 адам
| footnotes    = Дереккөз: [[Аэронавигациялық ақпаратты жариялау|ААЖ]]&lt;ref name=&quot;AIP&quot;&gt;[http://goszakup.ans.kz/AIP/index/Start_en.htm AIP Kazakhstan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160630035940/http://goszakup.ans.kz/AIP/index/Start_en.htm |date=2016-06-30 }}&lt;/ref&gt;

&lt;!-- Карталар — инфобокс соңында --&gt;
&lt;center&gt;{{Location map|Қазақстан|width=500|float=center
|caption=
|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10
|label=TDK|position=right
|lat_deg=45|lat_min=07|lat_sec=21|lat_dir=N
|lon_deg=078|lon_min=26|lon_sec=34|lon_dir=E
}}&lt;small&gt;Әуежайдың [[Қазақстан]] аумағындағы орны&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;

&lt;center&gt;{{Location map|Қазақстан Жетісу облысы|width=500|float=center
|caption=
|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10
|label=TDK|position=right
|lat_deg=45|lat_min=07|lat_sec=21|lat_dir=N
|lon_deg=078|lon_min=26|lon_sec=34|lon_dir=E
}}&lt;small&gt;Әуежайдың [[Жетісу облысы]] аумағындағы орны&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;
}}
'''Талдықорған әуежайы''' — [[Талдықорған]] қаласындағы халықаралық әуежай. [[Жетісу облысы]]ның басты әуе қақпасы болып саналады. Қоғамдық және әскери мақсатта қолданылады.

== Тарихы ==
Әуежай [[1946 жыл]]ы ашылды. Бастапқыда ұшу-қону жолағы топырақпен жабылған болатын, және күніне тек екі ұшақ ұшатын. Кейінірек Яковлев Як-12, Антонов Ан-2 ұшақтары қызмет көрсете бастады.

[[1974 жыл]]ы жаңа әуежай кешенінің құрылысы аяқталып, қазіргі орналасқан орнына көшірілді. Бұл кезде ЯК-40 және АН-24 ұшақтарын қабылдауға мүмкіндік туды. [[1981 жыл]]дан бастап ТУ-134 типіндегі әуе кемелері де ұшып-қонуға кірісті.

2004 жылы жолаушылар терминалына күрделі жөндеу жүргізіліп, сағатына 100 жолаушыны қабылдай алатын заманауи жабдықтармен қамтылды.

== Әуе компаниялары мен бағыттар ==
2025 жылдың шілдесіндегі мәлімет бойынша, Талдықорған әуежайынан келесі бағыттарда тұрақты рейстер орындалады:

'''Күнделікті рейстер:'''
* {{flagicon|Қазақстан}} [[Qazaq Air]] → [[Астана]], [[Түркістан]]
* {{flagicon|Қазақстан}} [[Жетісу (әуекомпания)|Жетісу]] → [[Астана]]

== Қабылдайтын әуе кемелері ==
{{Автонөмірлеу
  | Бағаналар   = 3
  | Тіркеу = wikitable sortable
  | Тақырып2 = Атауы
  | Тақырып1 = 
  | Тақырып3 = Түрі
  | Туралау1 = center
  | Туралау2 = center
  | Туралау3 = center
|| {{flagicon|Қазақстан}} [[Qazaq Air]] | [[Dash-8]]
|| {{flagicon|Қазақстан}} [[Жетісу Әуекомпаниясы]] | [[Антонов Ан-24]]
|| {{flagicon|Қазақстан}} [[Жетісу Әуекомпаниясы]] | [[Туполев Ту-134]]
}}

== Әскери авиация ==
Әуежайда [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері|ҚР Қарулы күштерінің]] әскери ұшақтары мен тікұшақтары орналасқан. Қабылдай алатын кейбір әскери әуе көліктері:

* Ан-12, Ан-24, Ан-26, Ан-28, Ан-30, Ан-32
* Ан-72, Ан-74, Ил-76
* Ту-134, Ту-154, Як-40, Як-42
* Барлық тікұшақ түрлері

Әуе кемесінің максималды ұшу салмағы — 87 тонна. Ұшу-қону жолағының жіктеу нөмірі (PCN): 15/R/A/X/T.

== Жолаушылар саны ==
Талдықорған әуежайының жолаушылардың өсімі әдеттегідей оның танымалдылығы мен арзандығы. Немесе Талдықорғанның адам саны өсуімен бірдей болып саналады.
* 2015 — 24 295 адам&lt;ref name=&quot;жолаушы&quot;&gt;http://www.kase.kz/files/emitters/ARAL/aralp_2016_rus.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201127174747/http://www.kase.kz/files/emitters/ARAL/aralp_2016_rus.pdf |date=2020-11-27 }} Республика әуежайларындағы жолаушылар саны (2015 ж.).&lt;/ref&gt;
* 2025 — {{өсім}}42 768 адам&lt;ref name=&quot;жолаушы&quot; /&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

{{Қазақстан әуежайлары}}

[[Санат:Қазақстан әуежайлары]]
[[Санат:Талдықорған]]
[[Санат:Жетісу облысы әуежайлары]]</text>
      <sha1>nmduaclr8nwbk76iy59j3g7e65tnuu8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575597</id>
      <parentid>3575596</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T16:10:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3575597</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6282" sha1="7nomqx3ssj3os9h8rh1rc05e08ieenq" xml:space="preserve">{{Infobox Airport
| name         = &lt;center&gt;Талдықорған әуежайы&lt;/center&gt;&lt;center&gt;{{lang-kk|[[Латын тілі|лат]]. Taldyqorğan áýejaıy}}&lt;/center&gt;
| nativename-a = 
| nativename-r = 
| image        =
| image-width  = 500
| caption      = Талдықорған әуежайы ғимараты
| IATA         = TDK
| ICAO         = UAAT
| type         = Қоғамдық / Әскери
| owner        = JSC “Zhetysu Aircompany”
| operator     = [[Жетісу Әуекомпаниясы|Жетісу]], [[Qazaq Air]]
| city-served  = [[Талдықорған]], [[Қазақстан]]
| location     = [[Жетісу облысы]], Талдықорған қаласынан солтүстік-батысқа қарай 12 км
| elevation-f  = 1,741
| elevation-m  = 595
| coordinates  =
| website      = 
| metric-elev  = yes
| metric-rwy   = yes
| r1-number    = 02/20
| r1-length-f  = 9,842
| r1-length-m  = 3,001
| r1-surface   = [[Бетон]]
| stat-year    = 2025
| stat1-header = Жолаушы
| stat1-data   = {{өсім}}42 768 адам
| footnotes    = Дереккөз: [[Аэронавигациялық ақпаратты жариялау|ААЖ]]&lt;ref name=&quot;AIP&quot;&gt;[http://goszakup.ans.kz/AIP/index/Start_en.htm AIP Kazakhstan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160630035940/http://goszakup.ans.kz/AIP/index/Start_en.htm |date=2016-06-30 }}&lt;/ref&gt;

&lt;!-- Карталар — инфобокс соңында --&gt;
&lt;center&gt;{{Location map|Қазақстан|width=500|float=center
|caption=
|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10
|label=TDK|position=right
|lat_deg=45|lat_min=07|lat_sec=21|lat_dir=N
|lon_deg=078|lon_min=26|lon_sec=34|lon_dir=E
}}&lt;small&gt;Әуежайдың [[Қазақстан]] аумағындағы орны&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;

&lt;center&gt;{{Location map|Қазақстан Жетісу облысы|width=500|float=center
|caption=
|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10
|label=TDK|position=right
|lat_deg=45|lat_min=07|lat_sec=21|lat_dir=N
|lon_deg=078|lon_min=26|lon_sec=34|lon_dir=E
}}&lt;small&gt;Әуежайдың [[Жетісу облысы]] аумағындағы орны&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;
}}
'''Талдықорған әуежайы''' — [[Талдықорған]] қаласындағы халықаралық әуежай. [[Жетісу облысы]]ның басты әуе қақпасы болып саналады. Қоғамдық және әскери мақсатта қолданылады.

== Тарихы ==
Әуежай [[1946 жыл]]ы ашылды. Бастапқыда ұшу-қону жолағы топырақпен жабылған болатын, және күніне тек екі ұшақ ұшатын. Кейінірек Яковлев Як-12, Антонов Ан-2 ұшақтары қызмет көрсете бастады.

[[1974 жыл]]ы жаңа әуежай кешенінің құрылысы аяқталып, қазіргі орналасқан орнына көшірілді. Бұл кезде [[Яковлев Як-40]] және АН-24 ұшақтарын қабылдауға мүмкіндік туды. [[1981 жыл]]дан бастап ТУ-134 типіндегі әуе кемелері де ұшып-қонуға кірісті.

2004 жылы жолаушылар терминалына күрделі жөндеу жүргізіліп, сағатына 100 жолаушыны қабылдай алатын заманауи жабдықтармен қамтылды.

== Әуе компаниялары мен бағыттар ==
2025 жылдың шілдесіндегі мәлімет бойынша, Талдықорған әуежайынан келесі бағыттарда тұрақты рейстер орындалады:

'''Күнделікті рейстер:'''
* {{flagicon|Қазақстан}} [[Qazaq Air]] → [[Астана]], [[Түркістан]]
* {{flagicon|Қазақстан}} [[Жетісу (әуекомпания)|Жетісу]] → [[Астана]]

== Қабылдайтын әуе кемелері ==
{{Автонөмірлеу
  | Бағаналар   = 3
  | Тіркеу = wikitable sortable
  | Тақырып2 = Атауы
  | Тақырып1 = 
  | Тақырып3 = Түрі
  | Туралау1 = center
  | Туралау2 = center
  | Туралау3 = center
|| {{flagicon|Қазақстан}} [[Qazaq Air]] | [[Dash-8]]
|| {{flagicon|Қазақстан}} [[Жетісу Әуекомпаниясы]] | [[Антонов Ан-24]]
|| {{flagicon|Қазақстан}} [[Жетісу Әуекомпаниясы]] | [[Туполев Ту-134]]
}}

== Әскери авиация ==
Әуежайда [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері|ҚР Қарулы күштерінің]] әскери ұшақтары мен тікұшақтары орналасқан. Қабылдай алатын кейбір әскери әуе көліктері:

* Ан-12, Ан-24, Ан-26, Ан-28, Ан-30, Ан-32
* Ан-72, Ан-74, Ил-76
* Ту-134, Ту-154, Як-40, Як-42
* Барлық тікұшақ түрлері

Әуе кемесінің максималды ұшу салмағы — 87 тонна. Ұшу-қону жолағының жіктеу нөмірі (PCN): 15/R/A/X/T.

== Жолаушылар саны ==
Талдықорған әуежайының жолаушылардың өсімі әдеттегідей оның танымалдылығы мен арзандығы. Немесе Талдықорғанның адам саны өсуімен бірдей болып саналады.
* 2015 — 24 295 адам&lt;ref name=&quot;жолаушы&quot;&gt;http://www.kase.kz/files/emitters/ARAL/aralp_2016_rus.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201127174747/http://www.kase.kz/files/emitters/ARAL/aralp_2016_rus.pdf |date=2020-11-27 }} Республика әуежайларындағы жолаушылар саны (2015 ж.).&lt;/ref&gt;
* 2025 — {{өсім}}42 768 адам&lt;ref name=&quot;жолаушы&quot; /&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

{{Қазақстан әуежайлары}}

[[Санат:Қазақстан әуежайлары]]
[[Санат:Талдықорған]]
[[Санат:Жетісу облысы әуежайлары]]</text>
      <sha1>7nomqx3ssj3os9h8rh1rc05e08ieenq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575598</id>
      <parentid>3575597</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T16:12:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3575598</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6301" sha1="ruaseavmvj9z8l0b7cynnrdqbn0z2qh" xml:space="preserve">{{Infobox Airport
| name         = &lt;center&gt;Талдықорған әуежайы&lt;/center&gt;&lt;center&gt;{{lang-kk|[[Латын тілі|лат]]. Taldyqorğan áýejaıy}}&lt;/center&gt;
| nativename-a = 
| nativename-r = 
| image        =
| image-width  = 500
| caption      = Талдықорған әуежайы ғимараты
| IATA         = TDK
| ICAO         = UAAT
| type         = Қоғамдық / Әскери
| owner        = JSC “Zhetysu Aircompany”
| operator     = [[Жетісу Әуекомпаниясы|Жетісу]], [[Qazaq Air]]
| city-served  = [[Талдықорған]], [[Қазақстан]]
| location     = [[Жетісу облысы]], Талдықорған қаласынан солтүстік-батысқа қарай 12 км
| elevation-f  = 1,741
| elevation-m  = 595
| coordinates  =
| website      = 
| metric-elev  = yes
| metric-rwy   = yes
| r1-number    = 02/20
| r1-length-f  = 9,842
| r1-length-m  = 3,001
| r1-surface   = [[Бетон]]
| stat-year    = 2025
| stat1-header = Жолаушы
| stat1-data   = {{өсім}}42 768 адам
| footnotes    = Дереккөз: [[Аэронавигациялық ақпаратты жариялау|ААЖ]]&lt;ref name=&quot;AIP&quot;&gt;[http://goszakup.ans.kz/AIP/index/Start_en.htm AIP Kazakhstan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160630035940/http://goszakup.ans.kz/AIP/index/Start_en.htm |date=2016-06-30 }}&lt;/ref&gt;

&lt;!-- Карталар — инфобокс соңында --&gt;
&lt;center&gt;{{Location map|Қазақстан|width=500|float=center
|caption=
|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10
|label=TDK|position=right
|lat_deg=45|lat_min=07|lat_sec=21|lat_dir=N
|lon_deg=078|lon_min=26|lon_sec=34|lon_dir=E
}}&lt;small&gt;Әуежайдың [[Қазақстан]] аумағындағы орны&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;

&lt;center&gt;{{Location map|Қазақстан Жетісу облысы|width=500|float=center
|caption=
|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10
|label=TDK|position=right
|lat_deg=45|lat_min=07|lat_sec=21|lat_dir=N
|lon_deg=078|lon_min=26|lon_sec=34|lon_dir=E
}}&lt;small&gt;Әуежайдың [[Жетісу облысы]] аумағындағы орны&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;
}}
'''Талдықорған әуежайы''' — [[Талдықорған]] қаласындағы халықаралық әуежай. [[Жетісу облысы]]ның басты әуе қақпасы болып саналады. Қоғамдық және әскери мақсатта қолданылады.

== Тарихы ==
Әуежай [[1946 жыл]]ы ашылды. Бастапқыда ұшу-қону жолағы топырақпен жабылған болатын, және күніне тек екі ұшақ ұшатын. Кейінірек Яковлев Як-12, Антонов Ан-2 ұшақтары қызмет көрсете бастады.

[[1974 жыл]]ы жаңа әуежай кешенінің құрылысы аяқталып, қазіргі орналасқан орнына көшірілді. Бұл кезде [[Яковлев Як-40]] және [[Антонов Ан-24]] ұшақтарын қабылдауға мүмкіндік туды. [[1981 жыл]]дан бастап ТУ-134 типіндегі әуе кемелері де ұшып-қонуға кірісті.

2004 жылы жолаушылар терминалына күрделі жөндеу жүргізіліп, сағатына 100 жолаушыны қабылдай алатын заманауи жабдықтармен қамтылды.

== Әуе компаниялары мен бағыттар ==
2025 жылдың шілдесіндегі мәлімет бойынша, Талдықорған әуежайынан келесі бағыттарда тұрақты рейстер орындалады:

'''Күнделікті рейстер:'''
* {{flagicon|Қазақстан}} [[Qazaq Air]] → [[Астана]], [[Түркістан]]
* {{flagicon|Қазақстан}} [[Жетісу (әуекомпания)|Жетісу]] → [[Астана]]

== Қабылдайтын әуе кемелері ==
{{Автонөмірлеу
  | Бағаналар   = 3
  | Тіркеу = wikitable sortable
  | Тақырып2 = Атауы
  | Тақырып1 = 
  | Тақырып3 = Түрі
  | Туралау1 = center
  | Туралау2 = center
  | Туралау3 = center
|| {{flagicon|Қазақстан}} [[Qazaq Air]] | [[Dash-8]]
|| {{flagicon|Қазақстан}} [[Жетісу Әуекомпаниясы]] | [[Антонов Ан-24]]
|| {{flagicon|Қазақстан}} [[Жетісу Әуекомпаниясы]] | [[Туполев Ту-134]]
}}

== Әскери авиация ==
Әуежайда [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері|ҚР Қарулы күштерінің]] әскери ұшақтары мен тікұшақтары орналасқан. Қабылдай алатын кейбір әскери әуе көліктері:

* Ан-12, Ан-24, Ан-26, Ан-28, Ан-30, Ан-32
* Ан-72, Ан-74, Ил-76
* Ту-134, Ту-154, Як-40, Як-42
* Барлық тікұшақ түрлері

Әуе кемесінің максималды ұшу салмағы — 87 тонна. Ұшу-қону жолағының жіктеу нөмірі (PCN): 15/R/A/X/T.

== Жолаушылар саны ==
Талдықорған әуежайының жолаушылардың өсімі әдеттегідей оның танымалдылығы мен арзандығы. Немесе Талдықорғанның адам саны өсуімен бірдей болып саналады.
* 2015 — 24 295 адам&lt;ref name=&quot;жолаушы&quot;&gt;http://www.kase.kz/files/emitters/ARAL/aralp_2016_rus.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201127174747/http://www.kase.kz/files/emitters/ARAL/aralp_2016_rus.pdf |date=2020-11-27 }} Республика әуежайларындағы жолаушылар саны (2015 ж.).&lt;/ref&gt;
* 2025 — {{өсім}}42 768 адам&lt;ref name=&quot;жолаушы&quot; /&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

{{Қазақстан әуежайлары}}

[[Санат:Қазақстан әуежайлары]]
[[Санат:Талдықорған]]
[[Санат:Жетісу облысы әуежайлары]]</text>
      <sha1>ruaseavmvj9z8l0b7cynnrdqbn0z2qh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575599</id>
      <parentid>3575598</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T16:13:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3575599</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6316" sha1="lw6hkxtxkdnlrfjkiobs90k27jjfnim" xml:space="preserve">{{Infobox Airport
| name         = &lt;center&gt;Талдықорған әуежайы&lt;/center&gt;&lt;center&gt;{{lang-kk|[[Латын тілі|лат]]. Taldyqorğan áýejaıy}}&lt;/center&gt;
| nativename-a = 
| nativename-r = 
| image        =
| image-width  = 500
| caption      = Талдықорған әуежайы ғимараты
| IATA         = TDK
| ICAO         = UAAT
| type         = Қоғамдық / Әскери
| owner        = JSC “Zhetysu Aircompany”
| operator     = [[Жетісу Әуекомпаниясы|Жетісу]], [[Qazaq Air]]
| city-served  = [[Талдықорған]], [[Қазақстан]]
| location     = [[Жетісу облысы]], Талдықорған қаласынан солтүстік-батысқа қарай 12 км
| elevation-f  = 1,741
| elevation-m  = 595
| coordinates  =
| website      = 
| metric-elev  = yes
| metric-rwy   = yes
| r1-number    = 02/20
| r1-length-f  = 9,842
| r1-length-m  = 3,001
| r1-surface   = [[Бетон]]
| stat-year    = 2025
| stat1-header = Жолаушы
| stat1-data   = {{өсім}}42 768 адам
| footnotes    = Дереккөз: [[Аэронавигациялық ақпаратты жариялау|ААЖ]]&lt;ref name=&quot;AIP&quot;&gt;[http://goszakup.ans.kz/AIP/index/Start_en.htm AIP Kazakhstan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160630035940/http://goszakup.ans.kz/AIP/index/Start_en.htm |date=2016-06-30 }}&lt;/ref&gt;

&lt;!-- Карталар — инфобокс соңында --&gt;
&lt;center&gt;{{Location map|Қазақстан|width=500|float=center
|caption=
|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10
|label=TDK|position=right
|lat_deg=45|lat_min=07|lat_sec=21|lat_dir=N
|lon_deg=078|lon_min=26|lon_sec=34|lon_dir=E
}}&lt;small&gt;Әуежайдың [[Қазақстан]] аумағындағы орны&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;

&lt;center&gt;{{Location map|Қазақстан Жетісу облысы|width=500|float=center
|caption=
|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10
|label=TDK|position=right
|lat_deg=45|lat_min=07|lat_sec=21|lat_dir=N
|lon_deg=078|lon_min=26|lon_sec=34|lon_dir=E
}}&lt;small&gt;Әуежайдың [[Жетісу облысы]] аумағындағы орны&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;
}}
'''Талдықорған әуежайы''' — [[Талдықорған]] қаласындағы халықаралық әуежай. [[Жетісу облысы]]ның басты әуе қақпасы болып саналады. Қоғамдық және әскери мақсатта қолданылады.

== Тарихы ==
Әуежай [[1946 жыл]]ы ашылды. Бастапқыда ұшу-қону жолағы топырақпен жабылған болатын, және күніне тек екі ұшақ ұшатын. Кейінірек Яковлев Як-12, Антонов Ан-2 ұшақтары қызмет көрсете бастады.

[[1974 жыл]]ы жаңа әуежай кешенінің құрылысы аяқталып, қазіргі орналасқан орнына көшірілді. Бұл кезде [[Яковлев Як-40]] және [[Антонов Ан-24]] ұшақтарын қабылдауға мүмкіндік туды. [[1981 жыл]]дан бастап Туполев Ту-134 типіндегі әуе кемелері де ұшып-қонуға кірісті.

2004 жылы жолаушылар терминалына күрделі жөндеу жүргізіліп, сағатына 100 жолаушыны қабылдай алатын заманауи жабдықтармен қамтылды.

== Әуе компаниялары мен бағыттар ==
2025 жылдың шілдесіндегі мәлімет бойынша, Талдықорған әуежайынан келесі бағыттарда тұрақты рейстер орындалады:

'''Күнделікті рейстер:'''
* {{flagicon|Қазақстан}} [[Qazaq Air]] → [[Астана]], [[Түркістан]]
* {{flagicon|Қазақстан}} [[Жетісу (әуекомпания)|Жетісу]] → [[Астана]]

== Қабылдайтын әуе кемелері ==
{{Автонөмірлеу
  | Бағаналар   = 3
  | Тіркеу = wikitable sortable
  | Тақырып2 = Атауы
  | Тақырып1 = 
  | Тақырып3 = Түрі
  | Туралау1 = center
  | Туралау2 = center
  | Туралау3 = center
|| {{flagicon|Қазақстан}} [[Qazaq Air]] | [[Dash-8]]
|| {{flagicon|Қазақстан}} [[Жетісу Әуекомпаниясы]] | [[Антонов Ан-24]]
|| {{flagicon|Қазақстан}} [[Жетісу Әуекомпаниясы]] | [[Туполев Ту-134]]
}}

== Әскери авиация ==
Әуежайда [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері|ҚР Қарулы күштерінің]] әскери ұшақтары мен тікұшақтары орналасқан. Қабылдай алатын кейбір әскери әуе көліктері:

* Ан-12, Ан-24, Ан-26, Ан-28, Ан-30, Ан-32
* Ан-72, Ан-74, Ил-76
* Ту-134, Ту-154, Як-40, Як-42
* Барлық тікұшақ түрлері

Әуе кемесінің максималды ұшу салмағы — 87 тонна. Ұшу-қону жолағының жіктеу нөмірі (PCN): 15/R/A/X/T.

== Жолаушылар саны ==
Талдықорған әуежайының жолаушылардың өсімі әдеттегідей оның танымалдылығы мен арзандығы. Немесе Талдықорғанның адам саны өсуімен бірдей болып саналады.
* 2015 — 24 295 адам&lt;ref name=&quot;жолаушы&quot;&gt;http://www.kase.kz/files/emitters/ARAL/aralp_2016_rus.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201127174747/http://www.kase.kz/files/emitters/ARAL/aralp_2016_rus.pdf |date=2020-11-27 }} Республика әуежайларындағы жолаушылар саны (2015 ж.).&lt;/ref&gt;
* 2025 — {{өсім}}42 768 адам&lt;ref name=&quot;жолаушы&quot; /&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

{{Қазақстан әуежайлары}}

[[Санат:Қазақстан әуежайлары]]
[[Санат:Талдықорған]]
[[Санат:Жетісу облысы әуежайлары]]</text>
      <sha1>lw6hkxtxkdnlrfjkiobs90k27jjfnim</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575600</id>
      <parentid>3575599</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T16:13:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3575600</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6320" sha1="0tyq6ypueojvpwg6xulu6f7n5owyhxj" xml:space="preserve">{{Infobox Airport
| name         = &lt;center&gt;Талдықорған әуежайы&lt;/center&gt;&lt;center&gt;{{lang-kk|[[Латын тілі|лат]]. Taldyqorğan áýejaıy}}&lt;/center&gt;
| nativename-a = 
| nativename-r = 
| image        =
| image-width  = 500
| caption      = Талдықорған әуежайы ғимараты
| IATA         = TDK
| ICAO         = UAAT
| type         = Қоғамдық / Әскери
| owner        = JSC “Zhetysu Aircompany”
| operator     = [[Жетісу Әуекомпаниясы|Жетісу]], [[Qazaq Air]]
| city-served  = [[Талдықорған]], [[Қазақстан]]
| location     = [[Жетісу облысы]], Талдықорған қаласынан солтүстік-батысқа қарай 12 км
| elevation-f  = 1,741
| elevation-m  = 595
| coordinates  =
| website      = 
| metric-elev  = yes
| metric-rwy   = yes
| r1-number    = 02/20
| r1-length-f  = 9,842
| r1-length-m  = 3,001
| r1-surface   = [[Бетон]]
| stat-year    = 2025
| stat1-header = Жолаушы
| stat1-data   = {{өсім}}42 768 адам
| footnotes    = Дереккөз: [[Аэронавигациялық ақпаратты жариялау|ААЖ]]&lt;ref name=&quot;AIP&quot;&gt;[http://goszakup.ans.kz/AIP/index/Start_en.htm AIP Kazakhstan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160630035940/http://goszakup.ans.kz/AIP/index/Start_en.htm |date=2016-06-30 }}&lt;/ref&gt;

&lt;!-- Карталар — инфобокс соңында --&gt;
&lt;center&gt;{{Location map|Қазақстан|width=500|float=center
|caption=
|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10
|label=TDK|position=right
|lat_deg=45|lat_min=07|lat_sec=21|lat_dir=N
|lon_deg=078|lon_min=26|lon_sec=34|lon_dir=E
}}&lt;small&gt;Әуежайдың [[Қазақстан]] аумағындағы орны&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;

&lt;center&gt;{{Location map|Қазақстан Жетісу облысы|width=500|float=center
|caption=
|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10
|label=TDK|position=right
|lat_deg=45|lat_min=07|lat_sec=21|lat_dir=N
|lon_deg=078|lon_min=26|lon_sec=34|lon_dir=E
}}&lt;small&gt;Әуежайдың [[Жетісу облысы]] аумағындағы орны&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;
}}
'''Талдықорған әуежайы''' — [[Талдықорған]] қаласындағы халықаралық әуежай. [[Жетісу облысы]]ның басты әуе қақпасы болып саналады. Қоғамдық және әскери мақсатта қолданылады.

== Тарихы ==
Әуежай [[1946 жыл]]ы ашылды. Бастапқыда ұшу-қону жолағы топырақпен жабылған болатын, және күніне тек екі ұшақ ұшатын. Кейінірек Яковлев Як-12, Антонов Ан-2 ұшақтары қызмет көрсете бастады.

[[1974 жыл]]ы жаңа әуежай кешенінің құрылысы аяқталып, қазіргі орналасқан орнына көшірілді. Бұл кезде [[Яковлев Як-40]] және [[Антонов Ан-24]] ұшақтарын қабылдауға мүмкіндік туды. [[1981 жыл]]дан бастап Туполев Ту-134 типіндегі әуе кемелері де ұшып-қонуға кірісті.

[[2004 жыл]]ы жолаушылар терминалына күрделі жөндеу жүргізіліп, сағатына 100 жолаушыны қабылдай алатын заманауи жабдықтармен қамтылды.

== Әуе компаниялары мен бағыттар ==
2025 жылдың шілдесіндегі мәлімет бойынша, Талдықорған әуежайынан келесі бағыттарда тұрақты рейстер орындалады:

'''Күнделікті рейстер:'''
* {{flagicon|Қазақстан}} [[Qazaq Air]] → [[Астана]], [[Түркістан]]
* {{flagicon|Қазақстан}} [[Жетісу (әуекомпания)|Жетісу]] → [[Астана]]

== Қабылдайтын әуе кемелері ==
{{Автонөмірлеу
  | Бағаналар   = 3
  | Тіркеу = wikitable sortable
  | Тақырып2 = Атауы
  | Тақырып1 = 
  | Тақырып3 = Түрі
  | Туралау1 = center
  | Туралау2 = center
  | Туралау3 = center
|| {{flagicon|Қазақстан}} [[Qazaq Air]] | [[Dash-8]]
|| {{flagicon|Қазақстан}} [[Жетісу Әуекомпаниясы]] | [[Антонов Ан-24]]
|| {{flagicon|Қазақстан}} [[Жетісу Әуекомпаниясы]] | [[Туполев Ту-134]]
}}

== Әскери авиация ==
Әуежайда [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері|ҚР Қарулы күштерінің]] әскери ұшақтары мен тікұшақтары орналасқан. Қабылдай алатын кейбір әскери әуе көліктері:

* Ан-12, Ан-24, Ан-26, Ан-28, Ан-30, Ан-32
* Ан-72, Ан-74, Ил-76
* Ту-134, Ту-154, Як-40, Як-42
* Барлық тікұшақ түрлері

Әуе кемесінің максималды ұшу салмағы — 87 тонна. Ұшу-қону жолағының жіктеу нөмірі (PCN): 15/R/A/X/T.

== Жолаушылар саны ==
Талдықорған әуежайының жолаушылардың өсімі әдеттегідей оның танымалдылығы мен арзандығы. Немесе Талдықорғанның адам саны өсуімен бірдей болып саналады.
* 2015 — 24 295 адам&lt;ref name=&quot;жолаушы&quot;&gt;http://www.kase.kz/files/emitters/ARAL/aralp_2016_rus.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201127174747/http://www.kase.kz/files/emitters/ARAL/aralp_2016_rus.pdf |date=2020-11-27 }} Республика әуежайларындағы жолаушылар саны (2015 ж.).&lt;/ref&gt;
* 2025 — {{өсім}}42 768 адам&lt;ref name=&quot;жолаушы&quot; /&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

{{Қазақстан әуежайлары}}

[[Санат:Қазақстан әуежайлары]]
[[Санат:Талдықорған]]
[[Санат:Жетісу облысы әуежайлары]]</text>
      <sha1>0tyq6ypueojvpwg6xulu6f7n5owyhxj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575601</id>
      <parentid>3575600</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T16:14:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Әуе компаниялары мен бағыттар */</comment>
      <origin>3575601</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6328" sha1="jlp68pa04kz616j6jk2ihxqjzdqvjzf" xml:space="preserve">{{Infobox Airport
| name         = &lt;center&gt;Талдықорған әуежайы&lt;/center&gt;&lt;center&gt;{{lang-kk|[[Латын тілі|лат]]. Taldyqorğan áýejaıy}}&lt;/center&gt;
| nativename-a = 
| nativename-r = 
| image        =
| image-width  = 500
| caption      = Талдықорған әуежайы ғимараты
| IATA         = TDK
| ICAO         = UAAT
| type         = Қоғамдық / Әскери
| owner        = JSC “Zhetysu Aircompany”
| operator     = [[Жетісу Әуекомпаниясы|Жетісу]], [[Qazaq Air]]
| city-served  = [[Талдықорған]], [[Қазақстан]]
| location     = [[Жетісу облысы]], Талдықорған қаласынан солтүстік-батысқа қарай 12 км
| elevation-f  = 1,741
| elevation-m  = 595
| coordinates  =
| website      = 
| metric-elev  = yes
| metric-rwy   = yes
| r1-number    = 02/20
| r1-length-f  = 9,842
| r1-length-m  = 3,001
| r1-surface   = [[Бетон]]
| stat-year    = 2025
| stat1-header = Жолаушы
| stat1-data   = {{өсім}}42 768 адам
| footnotes    = Дереккөз: [[Аэронавигациялық ақпаратты жариялау|ААЖ]]&lt;ref name=&quot;AIP&quot;&gt;[http://goszakup.ans.kz/AIP/index/Start_en.htm AIP Kazakhstan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160630035940/http://goszakup.ans.kz/AIP/index/Start_en.htm |date=2016-06-30 }}&lt;/ref&gt;

&lt;!-- Карталар — инфобокс соңында --&gt;
&lt;center&gt;{{Location map|Қазақстан|width=500|float=center
|caption=
|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10
|label=TDK|position=right
|lat_deg=45|lat_min=07|lat_sec=21|lat_dir=N
|lon_deg=078|lon_min=26|lon_sec=34|lon_dir=E
}}&lt;small&gt;Әуежайдың [[Қазақстан]] аумағындағы орны&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;

&lt;center&gt;{{Location map|Қазақстан Жетісу облысы|width=500|float=center
|caption=
|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10
|label=TDK|position=right
|lat_deg=45|lat_min=07|lat_sec=21|lat_dir=N
|lon_deg=078|lon_min=26|lon_sec=34|lon_dir=E
}}&lt;small&gt;Әуежайдың [[Жетісу облысы]] аумағындағы орны&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;
}}
'''Талдықорған әуежайы''' — [[Талдықорған]] қаласындағы халықаралық әуежай. [[Жетісу облысы]]ның басты әуе қақпасы болып саналады. Қоғамдық және әскери мақсатта қолданылады.

== Тарихы ==
Әуежай [[1946 жыл]]ы ашылды. Бастапқыда ұшу-қону жолағы топырақпен жабылған болатын, және күніне тек екі ұшақ ұшатын. Кейінірек Яковлев Як-12, Антонов Ан-2 ұшақтары қызмет көрсете бастады.

[[1974 жыл]]ы жаңа әуежай кешенінің құрылысы аяқталып, қазіргі орналасқан орнына көшірілді. Бұл кезде [[Яковлев Як-40]] және [[Антонов Ан-24]] ұшақтарын қабылдауға мүмкіндік туды. [[1981 жыл]]дан бастап Туполев Ту-134 типіндегі әуе кемелері де ұшып-қонуға кірісті.

[[2004 жыл]]ы жолаушылар терминалына күрделі жөндеу жүргізіліп, сағатына 100 жолаушыны қабылдай алатын заманауи жабдықтармен қамтылды.

== Әуе компаниялары мен бағыттар ==
[[2025 жыл]]дың [[шілде]]сіндегі мәлімет бойынша, Талдықорған әуежайынан келесі бағыттарда тұрақты рейстер орындалады:

'''Күнделікті рейстер:'''
* {{flagicon|Қазақстан}} [[Qazaq Air]] → [[Астана]], [[Түркістан]]
* {{flagicon|Қазақстан}} [[Жетісу (әуекомпания)|Жетісу]] → [[Астана]]

== Қабылдайтын әуе кемелері ==
{{Автонөмірлеу
  | Бағаналар   = 3
  | Тіркеу = wikitable sortable
  | Тақырып2 = Атауы
  | Тақырып1 = 
  | Тақырып3 = Түрі
  | Туралау1 = center
  | Туралау2 = center
  | Туралау3 = center
|| {{flagicon|Қазақстан}} [[Qazaq Air]] | [[Dash-8]]
|| {{flagicon|Қазақстан}} [[Жетісу Әуекомпаниясы]] | [[Антонов Ан-24]]
|| {{flagicon|Қазақстан}} [[Жетісу Әуекомпаниясы]] | [[Туполев Ту-134]]
}}

== Әскери авиация ==
Әуежайда [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері|ҚР Қарулы күштерінің]] әскери ұшақтары мен тікұшақтары орналасқан. Қабылдай алатын кейбір әскери әуе көліктері:

* Ан-12, Ан-24, Ан-26, Ан-28, Ан-30, Ан-32
* Ан-72, Ан-74, Ил-76
* Ту-134, Ту-154, Як-40, Як-42
* Барлық тікұшақ түрлері

Әуе кемесінің максималды ұшу салмағы — 87 тонна. Ұшу-қону жолағының жіктеу нөмірі (PCN): 15/R/A/X/T.

== Жолаушылар саны ==
Талдықорған әуежайының жолаушылардың өсімі әдеттегідей оның танымалдылығы мен арзандығы. Немесе Талдықорғанның адам саны өсуімен бірдей болып саналады.
* 2015 — 24 295 адам&lt;ref name=&quot;жолаушы&quot;&gt;http://www.kase.kz/files/emitters/ARAL/aralp_2016_rus.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201127174747/http://www.kase.kz/files/emitters/ARAL/aralp_2016_rus.pdf |date=2020-11-27 }} Республика әуежайларындағы жолаушылар саны (2015 ж.).&lt;/ref&gt;
* 2025 — {{өсім}}42 768 адам&lt;ref name=&quot;жолаушы&quot; /&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

{{Қазақстан әуежайлары}}

[[Санат:Қазақстан әуежайлары]]
[[Санат:Талдықорған]]
[[Санат:Жетісу облысы әуежайлары]]</text>
      <sha1>jlp68pa04kz616j6jk2ihxqjzdqvjzf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575602</id>
      <parentid>3575601</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T16:14:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Әскери авиация */</comment>
      <origin>3575602</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6343" sha1="pti71m11ridk0x65u2rjsw3z8e85xu1" xml:space="preserve">{{Infobox Airport
| name         = &lt;center&gt;Талдықорған әуежайы&lt;/center&gt;&lt;center&gt;{{lang-kk|[[Латын тілі|лат]]. Taldyqorğan áýejaıy}}&lt;/center&gt;
| nativename-a = 
| nativename-r = 
| image        =
| image-width  = 500
| caption      = Талдықорған әуежайы ғимараты
| IATA         = TDK
| ICAO         = UAAT
| type         = Қоғамдық / Әскери
| owner        = JSC “Zhetysu Aircompany”
| operator     = [[Жетісу Әуекомпаниясы|Жетісу]], [[Qazaq Air]]
| city-served  = [[Талдықорған]], [[Қазақстан]]
| location     = [[Жетісу облысы]], Талдықорған қаласынан солтүстік-батысқа қарай 12 км
| elevation-f  = 1,741
| elevation-m  = 595
| coordinates  =
| website      = 
| metric-elev  = yes
| metric-rwy   = yes
| r1-number    = 02/20
| r1-length-f  = 9,842
| r1-length-m  = 3,001
| r1-surface   = [[Бетон]]
| stat-year    = 2025
| stat1-header = Жолаушы
| stat1-data   = {{өсім}}42 768 адам
| footnotes    = Дереккөз: [[Аэронавигациялық ақпаратты жариялау|ААЖ]]&lt;ref name=&quot;AIP&quot;&gt;[http://goszakup.ans.kz/AIP/index/Start_en.htm AIP Kazakhstan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160630035940/http://goszakup.ans.kz/AIP/index/Start_en.htm |date=2016-06-30 }}&lt;/ref&gt;

&lt;!-- Карталар — инфобокс соңында --&gt;
&lt;center&gt;{{Location map|Қазақстан|width=500|float=center
|caption=
|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10
|label=TDK|position=right
|lat_deg=45|lat_min=07|lat_sec=21|lat_dir=N
|lon_deg=078|lon_min=26|lon_sec=34|lon_dir=E
}}&lt;small&gt;Әуежайдың [[Қазақстан]] аумағындағы орны&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;

&lt;center&gt;{{Location map|Қазақстан Жетісу облысы|width=500|float=center
|caption=
|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10
|label=TDK|position=right
|lat_deg=45|lat_min=07|lat_sec=21|lat_dir=N
|lon_deg=078|lon_min=26|lon_sec=34|lon_dir=E
}}&lt;small&gt;Әуежайдың [[Жетісу облысы]] аумағындағы орны&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;
}}
'''Талдықорған әуежайы''' — [[Талдықорған]] қаласындағы халықаралық әуежай. [[Жетісу облысы]]ның басты әуе қақпасы болып саналады. Қоғамдық және әскери мақсатта қолданылады.

== Тарихы ==
Әуежай [[1946 жыл]]ы ашылды. Бастапқыда ұшу-қону жолағы топырақпен жабылған болатын, және күніне тек екі ұшақ ұшатын. Кейінірек Яковлев Як-12, Антонов Ан-2 ұшақтары қызмет көрсете бастады.

[[1974 жыл]]ы жаңа әуежай кешенінің құрылысы аяқталып, қазіргі орналасқан орнына көшірілді. Бұл кезде [[Яковлев Як-40]] және [[Антонов Ан-24]] ұшақтарын қабылдауға мүмкіндік туды. [[1981 жыл]]дан бастап Туполев Ту-134 типіндегі әуе кемелері де ұшып-қонуға кірісті.

[[2004 жыл]]ы жолаушылар терминалына күрделі жөндеу жүргізіліп, сағатына 100 жолаушыны қабылдай алатын заманауи жабдықтармен қамтылды.

== Әуе компаниялары мен бағыттар ==
[[2025 жыл]]дың [[шілде]]сіндегі мәлімет бойынша, Талдықорған әуежайынан келесі бағыттарда тұрақты рейстер орындалады:

'''Күнделікті рейстер:'''
* {{flagicon|Қазақстан}} [[Qazaq Air]] → [[Астана]], [[Түркістан]]
* {{flagicon|Қазақстан}} [[Жетісу (әуекомпания)|Жетісу]] → [[Астана]]

== Қабылдайтын әуе кемелері ==
{{Автонөмірлеу
  | Бағаналар   = 3
  | Тіркеу = wikitable sortable
  | Тақырып2 = Атауы
  | Тақырып1 = 
  | Тақырып3 = Түрі
  | Туралау1 = center
  | Туралау2 = center
  | Туралау3 = center
|| {{flagicon|Қазақстан}} [[Qazaq Air]] | [[Dash-8]]
|| {{flagicon|Қазақстан}} [[Жетісу Әуекомпаниясы]] | [[Антонов Ан-24]]
|| {{flagicon|Қазақстан}} [[Жетісу Әуекомпаниясы]] | [[Туполев Ту-134]]
}}

== Әскери авиация ==
Әуежайда [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері|ҚР Қарулы күштерінің]] әскери ұшақтары мен тікұшақтары орналасқан. Қабылдай алатын кейбір әскери әуе көліктері:

* Антонов Ан-12, Ан-24, Ан-26, Ан-28, Ан-30, Ан-32
* Ан-72, Ан-74, Ил-76
* Ту-134, Ту-154, Як-40, Як-42
* Барлық тікұшақ түрлері

Әуе кемесінің максималды ұшу салмағы — 87 тонна. Ұшу-қону жолағының жіктеу нөмірі (PCN): 15/R/A/X/T.

== Жолаушылар саны ==
Талдықорған әуежайының жолаушылардың өсімі әдеттегідей оның танымалдылығы мен арзандығы. Немесе Талдықорғанның адам саны өсуімен бірдей болып саналады.
* 2015 — 24 295 адам&lt;ref name=&quot;жолаушы&quot;&gt;http://www.kase.kz/files/emitters/ARAL/aralp_2016_rus.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201127174747/http://www.kase.kz/files/emitters/ARAL/aralp_2016_rus.pdf |date=2020-11-27 }} Республика әуежайларындағы жолаушылар саны (2015 ж.).&lt;/ref&gt;
* 2025 — {{өсім}}42 768 адам&lt;ref name=&quot;жолаушы&quot; /&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

{{Қазақстан әуежайлары}}

[[Санат:Қазақстан әуежайлары]]
[[Санат:Талдықорған]]
[[Санат:Жетісу облысы әуежайлары]]</text>
      <sha1>pti71m11ridk0x65u2rjsw3z8e85xu1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575604</id>
      <parentid>3575602</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T16:15:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Әскери авиация */</comment>
      <origin>3575604</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6362" sha1="pe9lmf1gxejrwxizsguu9eoj09zxhdd" xml:space="preserve">{{Infobox Airport
| name         = &lt;center&gt;Талдықорған әуежайы&lt;/center&gt;&lt;center&gt;{{lang-kk|[[Латын тілі|лат]]. Taldyqorğan áýejaıy}}&lt;/center&gt;
| nativename-a = 
| nativename-r = 
| image        =
| image-width  = 500
| caption      = Талдықорған әуежайы ғимараты
| IATA         = TDK
| ICAO         = UAAT
| type         = Қоғамдық / Әскери
| owner        = JSC “Zhetysu Aircompany”
| operator     = [[Жетісу Әуекомпаниясы|Жетісу]], [[Qazaq Air]]
| city-served  = [[Талдықорған]], [[Қазақстан]]
| location     = [[Жетісу облысы]], Талдықорған қаласынан солтүстік-батысқа қарай 12 км
| elevation-f  = 1,741
| elevation-m  = 595
| coordinates  =
| website      = 
| metric-elev  = yes
| metric-rwy   = yes
| r1-number    = 02/20
| r1-length-f  = 9,842
| r1-length-m  = 3,001
| r1-surface   = [[Бетон]]
| stat-year    = 2025
| stat1-header = Жолаушы
| stat1-data   = {{өсім}}42 768 адам
| footnotes    = Дереккөз: [[Аэронавигациялық ақпаратты жариялау|ААЖ]]&lt;ref name=&quot;AIP&quot;&gt;[http://goszakup.ans.kz/AIP/index/Start_en.htm AIP Kazakhstan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160630035940/http://goszakup.ans.kz/AIP/index/Start_en.htm |date=2016-06-30 }}&lt;/ref&gt;

&lt;!-- Карталар — инфобокс соңында --&gt;
&lt;center&gt;{{Location map|Қазақстан|width=500|float=center
|caption=
|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10
|label=TDK|position=right
|lat_deg=45|lat_min=07|lat_sec=21|lat_dir=N
|lon_deg=078|lon_min=26|lon_sec=34|lon_dir=E
}}&lt;small&gt;Әуежайдың [[Қазақстан]] аумағындағы орны&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;

&lt;center&gt;{{Location map|Қазақстан Жетісу облысы|width=500|float=center
|caption=
|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10
|label=TDK|position=right
|lat_deg=45|lat_min=07|lat_sec=21|lat_dir=N
|lon_deg=078|lon_min=26|lon_sec=34|lon_dir=E
}}&lt;small&gt;Әуежайдың [[Жетісу облысы]] аумағындағы орны&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;
}}
'''Талдықорған әуежайы''' — [[Талдықорған]] қаласындағы халықаралық әуежай. [[Жетісу облысы]]ның басты әуе қақпасы болып саналады. Қоғамдық және әскери мақсатта қолданылады.

== Тарихы ==
Әуежай [[1946 жыл]]ы ашылды. Бастапқыда ұшу-қону жолағы топырақпен жабылған болатын, және күніне тек екі ұшақ ұшатын. Кейінірек Яковлев Як-12, Антонов Ан-2 ұшақтары қызмет көрсете бастады.

[[1974 жыл]]ы жаңа әуежай кешенінің құрылысы аяқталып, қазіргі орналасқан орнына көшірілді. Бұл кезде [[Яковлев Як-40]] және [[Антонов Ан-24]] ұшақтарын қабылдауға мүмкіндік туды. [[1981 жыл]]дан бастап Туполев Ту-134 типіндегі әуе кемелері де ұшып-қонуға кірісті.

[[2004 жыл]]ы жолаушылар терминалына күрделі жөндеу жүргізіліп, сағатына 100 жолаушыны қабылдай алатын заманауи жабдықтармен қамтылды.

== Әуе компаниялары мен бағыттар ==
[[2025 жыл]]дың [[шілде]]сіндегі мәлімет бойынша, Талдықорған әуежайынан келесі бағыттарда тұрақты рейстер орындалады:

'''Күнделікті рейстер:'''
* {{flagicon|Қазақстан}} [[Qazaq Air]] → [[Астана]], [[Түркістан]]
* {{flagicon|Қазақстан}} [[Жетісу (әуекомпания)|Жетісу]] → [[Астана]]

== Қабылдайтын әуе кемелері ==
{{Автонөмірлеу
  | Бағаналар   = 3
  | Тіркеу = wikitable sortable
  | Тақырып2 = Атауы
  | Тақырып1 = 
  | Тақырып3 = Түрі
  | Туралау1 = center
  | Туралау2 = center
  | Туралау3 = center
|| {{flagicon|Қазақстан}} [[Qazaq Air]] | [[Dash-8]]
|| {{flagicon|Қазақстан}} [[Жетісу Әуекомпаниясы]] | [[Антонов Ан-24]]
|| {{flagicon|Қазақстан}} [[Жетісу Әуекомпаниясы]] | [[Туполев Ту-134]]
}}

== Әскери авиация ==
Әуежайда [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері|ҚР Қарулы күштерінің]] әскери ұшақтары мен тікұшақтары орналасқан. Қабылдай алатын кейбір әскери әуе көліктері:

* Антонов Ан-12, [[Антонов Ан-24]], Ан-26, Ан-28, Ан-30, Ан-32
* Ан-72, Ан-74, Ил-76
* Ту-134, Ту-154, Як-40, Як-42
* Барлық тікұшақ түрлері

Әуе кемесінің максималды ұшу салмағы — 87 тонна. Ұшу-қону жолағының жіктеу нөмірі (PCN): 15/R/A/X/T.

== Жолаушылар саны ==
Талдықорған әуежайының жолаушылардың өсімі әдеттегідей оның танымалдылығы мен арзандығы. Немесе Талдықорғанның адам саны өсуімен бірдей болып саналады.
* 2015 — 24 295 адам&lt;ref name=&quot;жолаушы&quot;&gt;http://www.kase.kz/files/emitters/ARAL/aralp_2016_rus.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201127174747/http://www.kase.kz/files/emitters/ARAL/aralp_2016_rus.pdf |date=2020-11-27 }} Республика әуежайларындағы жолаушылар саны (2015 ж.).&lt;/ref&gt;
* 2025 — {{өсім}}42 768 адам&lt;ref name=&quot;жолаушы&quot; /&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

{{Қазақстан әуежайлары}}

[[Санат:Қазақстан әуежайлары]]
[[Санат:Талдықорған]]
[[Санат:Жетісу облысы әуежайлары]]</text>
      <sha1>pe9lmf1gxejrwxizsguu9eoj09zxhdd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575605</id>
      <parentid>3575604</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T16:15:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Әскери авиация */</comment>
      <origin>3575605</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6381" sha1="r5jht1et9m4ssdzfg28itqeju99avri" xml:space="preserve">{{Infobox Airport
| name         = &lt;center&gt;Талдықорған әуежайы&lt;/center&gt;&lt;center&gt;{{lang-kk|[[Латын тілі|лат]]. Taldyqorğan áýejaıy}}&lt;/center&gt;
| nativename-a = 
| nativename-r = 
| image        =
| image-width  = 500
| caption      = Талдықорған әуежайы ғимараты
| IATA         = TDK
| ICAO         = UAAT
| type         = Қоғамдық / Әскери
| owner        = JSC “Zhetysu Aircompany”
| operator     = [[Жетісу Әуекомпаниясы|Жетісу]], [[Qazaq Air]]
| city-served  = [[Талдықорған]], [[Қазақстан]]
| location     = [[Жетісу облысы]], Талдықорған қаласынан солтүстік-батысқа қарай 12 км
| elevation-f  = 1,741
| elevation-m  = 595
| coordinates  =
| website      = 
| metric-elev  = yes
| metric-rwy   = yes
| r1-number    = 02/20
| r1-length-f  = 9,842
| r1-length-m  = 3,001
| r1-surface   = [[Бетон]]
| stat-year    = 2025
| stat1-header = Жолаушы
| stat1-data   = {{өсім}}42 768 адам
| footnotes    = Дереккөз: [[Аэронавигациялық ақпаратты жариялау|ААЖ]]&lt;ref name=&quot;AIP&quot;&gt;[http://goszakup.ans.kz/AIP/index/Start_en.htm AIP Kazakhstan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160630035940/http://goszakup.ans.kz/AIP/index/Start_en.htm |date=2016-06-30 }}&lt;/ref&gt;

&lt;!-- Карталар — инфобокс соңында --&gt;
&lt;center&gt;{{Location map|Қазақстан|width=500|float=center
|caption=
|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10
|label=TDK|position=right
|lat_deg=45|lat_min=07|lat_sec=21|lat_dir=N
|lon_deg=078|lon_min=26|lon_sec=34|lon_dir=E
}}&lt;small&gt;Әуежайдың [[Қазақстан]] аумағындағы орны&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;

&lt;center&gt;{{Location map|Қазақстан Жетісу облысы|width=500|float=center
|caption=
|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10
|label=TDK|position=right
|lat_deg=45|lat_min=07|lat_sec=21|lat_dir=N
|lon_deg=078|lon_min=26|lon_sec=34|lon_dir=E
}}&lt;small&gt;Әуежайдың [[Жетісу облысы]] аумағындағы орны&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;
}}
'''Талдықорған әуежайы''' — [[Талдықорған]] қаласындағы халықаралық әуежай. [[Жетісу облысы]]ның басты әуе қақпасы болып саналады. Қоғамдық және әскери мақсатта қолданылады.

== Тарихы ==
Әуежай [[1946 жыл]]ы ашылды. Бастапқыда ұшу-қону жолағы топырақпен жабылған болатын, және күніне тек екі ұшақ ұшатын. Кейінірек Яковлев Як-12, Антонов Ан-2 ұшақтары қызмет көрсете бастады.

[[1974 жыл]]ы жаңа әуежай кешенінің құрылысы аяқталып, қазіргі орналасқан орнына көшірілді. Бұл кезде [[Яковлев Як-40]] және [[Антонов Ан-24]] ұшақтарын қабылдауға мүмкіндік туды. [[1981 жыл]]дан бастап Туполев Ту-134 типіндегі әуе кемелері де ұшып-қонуға кірісті.

[[2004 жыл]]ы жолаушылар терминалына күрделі жөндеу жүргізіліп, сағатына 100 жолаушыны қабылдай алатын заманауи жабдықтармен қамтылды.

== Әуе компаниялары мен бағыттар ==
[[2025 жыл]]дың [[шілде]]сіндегі мәлімет бойынша, Талдықорған әуежайынан келесі бағыттарда тұрақты рейстер орындалады:

'''Күнделікті рейстер:'''
* {{flagicon|Қазақстан}} [[Qazaq Air]] → [[Астана]], [[Түркістан]]
* {{flagicon|Қазақстан}} [[Жетісу (әуекомпания)|Жетісу]] → [[Астана]]

== Қабылдайтын әуе кемелері ==
{{Автонөмірлеу
  | Бағаналар   = 3
  | Тіркеу = wikitable sortable
  | Тақырып2 = Атауы
  | Тақырып1 = 
  | Тақырып3 = Түрі
  | Туралау1 = center
  | Туралау2 = center
  | Туралау3 = center
|| {{flagicon|Қазақстан}} [[Qazaq Air]] | [[Dash-8]]
|| {{flagicon|Қазақстан}} [[Жетісу Әуекомпаниясы]] | [[Антонов Ан-24]]
|| {{flagicon|Қазақстан}} [[Жетісу Әуекомпаниясы]] | [[Туполев Ту-134]]
}}

== Әскери авиация ==
Әуежайда [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері|ҚР Қарулы күштерінің]] әскери ұшақтары мен тікұшақтары орналасқан. Қабылдай алатын кейбір әскери әуе көліктері:

* Антонов Ан-12, [[Антонов Ан-24]], [[Антонов Ан-26]], Ан-28, Ан-30, Ан-32
* Ан-72, Ан-74, Ил-76
* Ту-134, Ту-154, Як-40, Як-42
* Барлық тікұшақ түрлері

Әуе кемесінің максималды ұшу салмағы — 87 тонна. Ұшу-қону жолағының жіктеу нөмірі (PCN): 15/R/A/X/T.

== Жолаушылар саны ==
Талдықорған әуежайының жолаушылардың өсімі әдеттегідей оның танымалдылығы мен арзандығы. Немесе Талдықорғанның адам саны өсуімен бірдей болып саналады.
* 2015 — 24 295 адам&lt;ref name=&quot;жолаушы&quot;&gt;http://www.kase.kz/files/emitters/ARAL/aralp_2016_rus.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201127174747/http://www.kase.kz/files/emitters/ARAL/aralp_2016_rus.pdf |date=2020-11-27 }} Республика әуежайларындағы жолаушылар саны (2015 ж.).&lt;/ref&gt;
* 2025 — {{өсім}}42 768 адам&lt;ref name=&quot;жолаушы&quot; /&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

{{Қазақстан әуежайлары}}

[[Санат:Қазақстан әуежайлары]]
[[Санат:Талдықорған]]
[[Санат:Жетісу облысы әуежайлары]]</text>
      <sha1>r5jht1et9m4ssdzfg28itqeju99avri</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575606</id>
      <parentid>3575605</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T16:17:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Әскери авиация */</comment>
      <origin>3575606</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6396" sha1="tddpymdu0nh6rbkwrax2g3apqoby1m2" xml:space="preserve">{{Infobox Airport
| name         = &lt;center&gt;Талдықорған әуежайы&lt;/center&gt;&lt;center&gt;{{lang-kk|[[Латын тілі|лат]]. Taldyqorğan áýejaıy}}&lt;/center&gt;
| nativename-a = 
| nativename-r = 
| image        =
| image-width  = 500
| caption      = Талдықорған әуежайы ғимараты
| IATA         = TDK
| ICAO         = UAAT
| type         = Қоғамдық / Әскери
| owner        = JSC “Zhetysu Aircompany”
| operator     = [[Жетісу Әуекомпаниясы|Жетісу]], [[Qazaq Air]]
| city-served  = [[Талдықорған]], [[Қазақстан]]
| location     = [[Жетісу облысы]], Талдықорған қаласынан солтүстік-батысқа қарай 12 км
| elevation-f  = 1,741
| elevation-m  = 595
| coordinates  =
| website      = 
| metric-elev  = yes
| metric-rwy   = yes
| r1-number    = 02/20
| r1-length-f  = 9,842
| r1-length-m  = 3,001
| r1-surface   = [[Бетон]]
| stat-year    = 2025
| stat1-header = Жолаушы
| stat1-data   = {{өсім}}42 768 адам
| footnotes    = Дереккөз: [[Аэронавигациялық ақпаратты жариялау|ААЖ]]&lt;ref name=&quot;AIP&quot;&gt;[http://goszakup.ans.kz/AIP/index/Start_en.htm AIP Kazakhstan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160630035940/http://goszakup.ans.kz/AIP/index/Start_en.htm |date=2016-06-30 }}&lt;/ref&gt;

&lt;!-- Карталар — инфобокс соңында --&gt;
&lt;center&gt;{{Location map|Қазақстан|width=500|float=center
|caption=
|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10
|label=TDK|position=right
|lat_deg=45|lat_min=07|lat_sec=21|lat_dir=N
|lon_deg=078|lon_min=26|lon_sec=34|lon_dir=E
}}&lt;small&gt;Әуежайдың [[Қазақстан]] аумағындағы орны&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;

&lt;center&gt;{{Location map|Қазақстан Жетісу облысы|width=500|float=center
|caption=
|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10
|label=TDK|position=right
|lat_deg=45|lat_min=07|lat_sec=21|lat_dir=N
|lon_deg=078|lon_min=26|lon_sec=34|lon_dir=E
}}&lt;small&gt;Әуежайдың [[Жетісу облысы]] аумағындағы орны&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;
}}
'''Талдықорған әуежайы''' — [[Талдықорған]] қаласындағы халықаралық әуежай. [[Жетісу облысы]]ның басты әуе қақпасы болып саналады. Қоғамдық және әскери мақсатта қолданылады.

== Тарихы ==
Әуежай [[1946 жыл]]ы ашылды. Бастапқыда ұшу-қону жолағы топырақпен жабылған болатын, және күніне тек екі ұшақ ұшатын. Кейінірек Яковлев Як-12, Антонов Ан-2 ұшақтары қызмет көрсете бастады.

[[1974 жыл]]ы жаңа әуежай кешенінің құрылысы аяқталып, қазіргі орналасқан орнына көшірілді. Бұл кезде [[Яковлев Як-40]] және [[Антонов Ан-24]] ұшақтарын қабылдауға мүмкіндік туды. [[1981 жыл]]дан бастап Туполев Ту-134 типіндегі әуе кемелері де ұшып-қонуға кірісті.

[[2004 жыл]]ы жолаушылар терминалына күрделі жөндеу жүргізіліп, сағатына 100 жолаушыны қабылдай алатын заманауи жабдықтармен қамтылды.

== Әуе компаниялары мен бағыттар ==
[[2025 жыл]]дың [[шілде]]сіндегі мәлімет бойынша, Талдықорған әуежайынан келесі бағыттарда тұрақты рейстер орындалады:

'''Күнделікті рейстер:'''
* {{flagicon|Қазақстан}} [[Qazaq Air]] → [[Астана]], [[Түркістан]]
* {{flagicon|Қазақстан}} [[Жетісу (әуекомпания)|Жетісу]] → [[Астана]]

== Қабылдайтын әуе кемелері ==
{{Автонөмірлеу
  | Бағаналар   = 3
  | Тіркеу = wikitable sortable
  | Тақырып2 = Атауы
  | Тақырып1 = 
  | Тақырып3 = Түрі
  | Туралау1 = center
  | Туралау2 = center
  | Туралау3 = center
|| {{flagicon|Қазақстан}} [[Qazaq Air]] | [[Dash-8]]
|| {{flagicon|Қазақстан}} [[Жетісу Әуекомпаниясы]] | [[Антонов Ан-24]]
|| {{flagicon|Қазақстан}} [[Жетісу Әуекомпаниясы]] | [[Туполев Ту-134]]
}}

== Әскери авиация ==
Әуежайда [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері|ҚР Қарулы күштерінің]] әскери ұшақтары мен тікұшақтары орналасқан. Қабылдай алатын кейбір әскери әуе көліктері:

* Антонов Ан-12, [[Антонов Ан-24]], [[Антонов Ан-26]], Антонов Ан-28, Ан-30, Ан-32
* Ан-72, Ан-74, Ил-76
* Ту-134, Ту-154, Як-40, Як-42
* Барлық тікұшақ түрлері

Әуе кемесінің максималды ұшу салмағы — 87 тонна. Ұшу-қону жолағының жіктеу нөмірі (PCN): 15/R/A/X/T.

== Жолаушылар саны ==
Талдықорған әуежайының жолаушылардың өсімі әдеттегідей оның танымалдылығы мен арзандығы. Немесе Талдықорғанның адам саны өсуімен бірдей болып саналады.
* 2015 — 24 295 адам&lt;ref name=&quot;жолаушы&quot;&gt;http://www.kase.kz/files/emitters/ARAL/aralp_2016_rus.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201127174747/http://www.kase.kz/files/emitters/ARAL/aralp_2016_rus.pdf |date=2020-11-27 }} Республика әуежайларындағы жолаушылар саны (2015 ж.).&lt;/ref&gt;
* 2025 — {{өсім}}42 768 адам&lt;ref name=&quot;жолаушы&quot; /&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

{{Қазақстан әуежайлары}}

[[Санат:Қазақстан әуежайлары]]
[[Санат:Талдықорған]]
[[Санат:Жетісу облысы әуежайлары]]</text>
      <sha1>tddpymdu0nh6rbkwrax2g3apqoby1m2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575607</id>
      <parentid>3575606</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T16:17:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Әскери авиация */</comment>
      <origin>3575607</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6411" sha1="ijbim3wmdb4ptdukaxf5s5zdfzi0wnc" xml:space="preserve">{{Infobox Airport
| name         = &lt;center&gt;Талдықорған әуежайы&lt;/center&gt;&lt;center&gt;{{lang-kk|[[Латын тілі|лат]]. Taldyqorğan áýejaıy}}&lt;/center&gt;
| nativename-a = 
| nativename-r = 
| image        =
| image-width  = 500
| caption      = Талдықорған әуежайы ғимараты
| IATA         = TDK
| ICAO         = UAAT
| type         = Қоғамдық / Әскери
| owner        = JSC “Zhetysu Aircompany”
| operator     = [[Жетісу Әуекомпаниясы|Жетісу]], [[Qazaq Air]]
| city-served  = [[Талдықорған]], [[Қазақстан]]
| location     = [[Жетісу облысы]], Талдықорған қаласынан солтүстік-батысқа қарай 12 км
| elevation-f  = 1,741
| elevation-m  = 595
| coordinates  =
| website      = 
| metric-elev  = yes
| metric-rwy   = yes
| r1-number    = 02/20
| r1-length-f  = 9,842
| r1-length-m  = 3,001
| r1-surface   = [[Бетон]]
| stat-year    = 2025
| stat1-header = Жолаушы
| stat1-data   = {{өсім}}42 768 адам
| footnotes    = Дереккөз: [[Аэронавигациялық ақпаратты жариялау|ААЖ]]&lt;ref name=&quot;AIP&quot;&gt;[http://goszakup.ans.kz/AIP/index/Start_en.htm AIP Kazakhstan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160630035940/http://goszakup.ans.kz/AIP/index/Start_en.htm |date=2016-06-30 }}&lt;/ref&gt;

&lt;!-- Карталар — инфобокс соңында --&gt;
&lt;center&gt;{{Location map|Қазақстан|width=500|float=center
|caption=
|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10
|label=TDK|position=right
|lat_deg=45|lat_min=07|lat_sec=21|lat_dir=N
|lon_deg=078|lon_min=26|lon_sec=34|lon_dir=E
}}&lt;small&gt;Әуежайдың [[Қазақстан]] аумағындағы орны&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;

&lt;center&gt;{{Location map|Қазақстан Жетісу облысы|width=500|float=center
|caption=
|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10
|label=TDK|position=right
|lat_deg=45|lat_min=07|lat_sec=21|lat_dir=N
|lon_deg=078|lon_min=26|lon_sec=34|lon_dir=E
}}&lt;small&gt;Әуежайдың [[Жетісу облысы]] аумағындағы орны&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;
}}
'''Талдықорған әуежайы''' — [[Талдықорған]] қаласындағы халықаралық әуежай. [[Жетісу облысы]]ның басты әуе қақпасы болып саналады. Қоғамдық және әскери мақсатта қолданылады.

== Тарихы ==
Әуежай [[1946 жыл]]ы ашылды. Бастапқыда ұшу-қону жолағы топырақпен жабылған болатын, және күніне тек екі ұшақ ұшатын. Кейінірек Яковлев Як-12, Антонов Ан-2 ұшақтары қызмет көрсете бастады.

[[1974 жыл]]ы жаңа әуежай кешенінің құрылысы аяқталып, қазіргі орналасқан орнына көшірілді. Бұл кезде [[Яковлев Як-40]] және [[Антонов Ан-24]] ұшақтарын қабылдауға мүмкіндік туды. [[1981 жыл]]дан бастап Туполев Ту-134 типіндегі әуе кемелері де ұшып-қонуға кірісті.

[[2004 жыл]]ы жолаушылар терминалына күрделі жөндеу жүргізіліп, сағатына 100 жолаушыны қабылдай алатын заманауи жабдықтармен қамтылды.

== Әуе компаниялары мен бағыттар ==
[[2025 жыл]]дың [[шілде]]сіндегі мәлімет бойынша, Талдықорған әуежайынан келесі бағыттарда тұрақты рейстер орындалады:

'''Күнделікті рейстер:'''
* {{flagicon|Қазақстан}} [[Qazaq Air]] → [[Астана]], [[Түркістан]]
* {{flagicon|Қазақстан}} [[Жетісу (әуекомпания)|Жетісу]] → [[Астана]]

== Қабылдайтын әуе кемелері ==
{{Автонөмірлеу
  | Бағаналар   = 3
  | Тіркеу = wikitable sortable
  | Тақырып2 = Атауы
  | Тақырып1 = 
  | Тақырып3 = Түрі
  | Туралау1 = center
  | Туралау2 = center
  | Туралау3 = center
|| {{flagicon|Қазақстан}} [[Qazaq Air]] | [[Dash-8]]
|| {{flagicon|Қазақстан}} [[Жетісу Әуекомпаниясы]] | [[Антонов Ан-24]]
|| {{flagicon|Қазақстан}} [[Жетісу Әуекомпаниясы]] | [[Туполев Ту-134]]
}}

== Әскери авиация ==
Әуежайда [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері|ҚР Қарулы күштерінің]] әскери ұшақтары мен тікұшақтары орналасқан. Қабылдай алатын кейбір әскери әуе көліктері:

* Антонов Ан-12, [[Антонов Ан-24]], [[Антонов Ан-26]], Антонов Ан-28, Антонов Ан-30, Ан-32
* Ан-72, Ан-74, Ил-76
* Ту-134, Ту-154, Як-40, Як-42
* Барлық тікұшақ түрлері

Әуе кемесінің максималды ұшу салмағы — 87 тонна. Ұшу-қону жолағының жіктеу нөмірі (PCN): 15/R/A/X/T.

== Жолаушылар саны ==
Талдықорған әуежайының жолаушылардың өсімі әдеттегідей оның танымалдылығы мен арзандығы. Немесе Талдықорғанның адам саны өсуімен бірдей болып саналады.
* 2015 — 24 295 адам&lt;ref name=&quot;жолаушы&quot;&gt;http://www.kase.kz/files/emitters/ARAL/aralp_2016_rus.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201127174747/http://www.kase.kz/files/emitters/ARAL/aralp_2016_rus.pdf |date=2020-11-27 }} Республика әуежайларындағы жолаушылар саны (2015 ж.).&lt;/ref&gt;
* 2025 — {{өсім}}42 768 адам&lt;ref name=&quot;жолаушы&quot; /&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

{{Қазақстан әуежайлары}}

[[Санат:Қазақстан әуежайлары]]
[[Санат:Талдықорған]]
[[Санат:Жетісу облысы әуежайлары]]</text>
      <sha1>ijbim3wmdb4ptdukaxf5s5zdfzi0wnc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575608</id>
      <parentid>3575607</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T16:17:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Әскери авиация */</comment>
      <origin>3575608</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6426" sha1="nnjes4sh6xr2aohg8wu40y7mynaacvg" xml:space="preserve">{{Infobox Airport
| name         = &lt;center&gt;Талдықорған әуежайы&lt;/center&gt;&lt;center&gt;{{lang-kk|[[Латын тілі|лат]]. Taldyqorğan áýejaıy}}&lt;/center&gt;
| nativename-a = 
| nativename-r = 
| image        =
| image-width  = 500
| caption      = Талдықорған әуежайы ғимараты
| IATA         = TDK
| ICAO         = UAAT
| type         = Қоғамдық / Әскери
| owner        = JSC “Zhetysu Aircompany”
| operator     = [[Жетісу Әуекомпаниясы|Жетісу]], [[Qazaq Air]]
| city-served  = [[Талдықорған]], [[Қазақстан]]
| location     = [[Жетісу облысы]], Талдықорған қаласынан солтүстік-батысқа қарай 12 км
| elevation-f  = 1,741
| elevation-m  = 595
| coordinates  =
| website      = 
| metric-elev  = yes
| metric-rwy   = yes
| r1-number    = 02/20
| r1-length-f  = 9,842
| r1-length-m  = 3,001
| r1-surface   = [[Бетон]]
| stat-year    = 2025
| stat1-header = Жолаушы
| stat1-data   = {{өсім}}42 768 адам
| footnotes    = Дереккөз: [[Аэронавигациялық ақпаратты жариялау|ААЖ]]&lt;ref name=&quot;AIP&quot;&gt;[http://goszakup.ans.kz/AIP/index/Start_en.htm AIP Kazakhstan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160630035940/http://goszakup.ans.kz/AIP/index/Start_en.htm |date=2016-06-30 }}&lt;/ref&gt;

&lt;!-- Карталар — инфобокс соңында --&gt;
&lt;center&gt;{{Location map|Қазақстан|width=500|float=center
|caption=
|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10
|label=TDK|position=right
|lat_deg=45|lat_min=07|lat_sec=21|lat_dir=N
|lon_deg=078|lon_min=26|lon_sec=34|lon_dir=E
}}&lt;small&gt;Әуежайдың [[Қазақстан]] аумағындағы орны&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;

&lt;center&gt;{{Location map|Қазақстан Жетісу облысы|width=500|float=center
|caption=
|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10
|label=TDK|position=right
|lat_deg=45|lat_min=07|lat_sec=21|lat_dir=N
|lon_deg=078|lon_min=26|lon_sec=34|lon_dir=E
}}&lt;small&gt;Әуежайдың [[Жетісу облысы]] аумағындағы орны&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;
}}
'''Талдықорған әуежайы''' — [[Талдықорған]] қаласындағы халықаралық әуежай. [[Жетісу облысы]]ның басты әуе қақпасы болып саналады. Қоғамдық және әскери мақсатта қолданылады.

== Тарихы ==
Әуежай [[1946 жыл]]ы ашылды. Бастапқыда ұшу-қону жолағы топырақпен жабылған болатын, және күніне тек екі ұшақ ұшатын. Кейінірек Яковлев Як-12, Антонов Ан-2 ұшақтары қызмет көрсете бастады.

[[1974 жыл]]ы жаңа әуежай кешенінің құрылысы аяқталып, қазіргі орналасқан орнына көшірілді. Бұл кезде [[Яковлев Як-40]] және [[Антонов Ан-24]] ұшақтарын қабылдауға мүмкіндік туды. [[1981 жыл]]дан бастап Туполев Ту-134 типіндегі әуе кемелері де ұшып-қонуға кірісті.

[[2004 жыл]]ы жолаушылар терминалына күрделі жөндеу жүргізіліп, сағатына 100 жолаушыны қабылдай алатын заманауи жабдықтармен қамтылды.

== Әуе компаниялары мен бағыттар ==
[[2025 жыл]]дың [[шілде]]сіндегі мәлімет бойынша, Талдықорған әуежайынан келесі бағыттарда тұрақты рейстер орындалады:

'''Күнделікті рейстер:'''
* {{flagicon|Қазақстан}} [[Qazaq Air]] → [[Астана]], [[Түркістан]]
* {{flagicon|Қазақстан}} [[Жетісу (әуекомпания)|Жетісу]] → [[Астана]]

== Қабылдайтын әуе кемелері ==
{{Автонөмірлеу
  | Бағаналар   = 3
  | Тіркеу = wikitable sortable
  | Тақырып2 = Атауы
  | Тақырып1 = 
  | Тақырып3 = Түрі
  | Туралау1 = center
  | Туралау2 = center
  | Туралау3 = center
|| {{flagicon|Қазақстан}} [[Qazaq Air]] | [[Dash-8]]
|| {{flagicon|Қазақстан}} [[Жетісу Әуекомпаниясы]] | [[Антонов Ан-24]]
|| {{flagicon|Қазақстан}} [[Жетісу Әуекомпаниясы]] | [[Туполев Ту-134]]
}}

== Әскери авиация ==
Әуежайда [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері|ҚР Қарулы күштерінің]] әскери ұшақтары мен тікұшақтары орналасқан. Қабылдай алатын кейбір әскери әуе көліктері:

* Антонов Ан-12, [[Антонов Ан-24]], [[Антонов Ан-26]], Антонов Ан-28, Антонов Ан-30, Антонов Ан-32
* Ан-72, Ан-74, Ил-76
* Ту-134, Ту-154, Як-40, Як-42
* Барлық тікұшақ түрлері

Әуе кемесінің максималды ұшу салмағы — 87 тонна. Ұшу-қону жолағының жіктеу нөмірі (PCN): 15/R/A/X/T.

== Жолаушылар саны ==
Талдықорған әуежайының жолаушылардың өсімі әдеттегідей оның танымалдылығы мен арзандығы. Немесе Талдықорғанның адам саны өсуімен бірдей болып саналады.
* 2015 — 24 295 адам&lt;ref name=&quot;жолаушы&quot;&gt;http://www.kase.kz/files/emitters/ARAL/aralp_2016_rus.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201127174747/http://www.kase.kz/files/emitters/ARAL/aralp_2016_rus.pdf |date=2020-11-27 }} Республика әуежайларындағы жолаушылар саны (2015 ж.).&lt;/ref&gt;
* 2025 — {{өсім}}42 768 адам&lt;ref name=&quot;жолаушы&quot; /&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

{{Қазақстан әуежайлары}}

[[Санат:Қазақстан әуежайлары]]
[[Санат:Талдықорған]]
[[Санат:Жетісу облысы әуежайлары]]</text>
      <sha1>nnjes4sh6xr2aohg8wu40y7mynaacvg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575609</id>
      <parentid>3575608</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T16:17:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Әскери авиация */</comment>
      <origin>3575609</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6441" sha1="fp88l30ef4ihawkr5ftnu0hpjka04ue" xml:space="preserve">{{Infobox Airport
| name         = &lt;center&gt;Талдықорған әуежайы&lt;/center&gt;&lt;center&gt;{{lang-kk|[[Латын тілі|лат]]. Taldyqorğan áýejaıy}}&lt;/center&gt;
| nativename-a = 
| nativename-r = 
| image        =
| image-width  = 500
| caption      = Талдықорған әуежайы ғимараты
| IATA         = TDK
| ICAO         = UAAT
| type         = Қоғамдық / Әскери
| owner        = JSC “Zhetysu Aircompany”
| operator     = [[Жетісу Әуекомпаниясы|Жетісу]], [[Qazaq Air]]
| city-served  = [[Талдықорған]], [[Қазақстан]]
| location     = [[Жетісу облысы]], Талдықорған қаласынан солтүстік-батысқа қарай 12 км
| elevation-f  = 1,741
| elevation-m  = 595
| coordinates  =
| website      = 
| metric-elev  = yes
| metric-rwy   = yes
| r1-number    = 02/20
| r1-length-f  = 9,842
| r1-length-m  = 3,001
| r1-surface   = [[Бетон]]
| stat-year    = 2025
| stat1-header = Жолаушы
| stat1-data   = {{өсім}}42 768 адам
| footnotes    = Дереккөз: [[Аэронавигациялық ақпаратты жариялау|ААЖ]]&lt;ref name=&quot;AIP&quot;&gt;[http://goszakup.ans.kz/AIP/index/Start_en.htm AIP Kazakhstan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160630035940/http://goszakup.ans.kz/AIP/index/Start_en.htm |date=2016-06-30 }}&lt;/ref&gt;

&lt;!-- Карталар — инфобокс соңында --&gt;
&lt;center&gt;{{Location map|Қазақстан|width=500|float=center
|caption=
|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10
|label=TDK|position=right
|lat_deg=45|lat_min=07|lat_sec=21|lat_dir=N
|lon_deg=078|lon_min=26|lon_sec=34|lon_dir=E
}}&lt;small&gt;Әуежайдың [[Қазақстан]] аумағындағы орны&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;

&lt;center&gt;{{Location map|Қазақстан Жетісу облысы|width=500|float=center
|caption=
|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10
|label=TDK|position=right
|lat_deg=45|lat_min=07|lat_sec=21|lat_dir=N
|lon_deg=078|lon_min=26|lon_sec=34|lon_dir=E
}}&lt;small&gt;Әуежайдың [[Жетісу облысы]] аумағындағы орны&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;
}}
'''Талдықорған әуежайы''' — [[Талдықорған]] қаласындағы халықаралық әуежай. [[Жетісу облысы]]ның басты әуе қақпасы болып саналады. Қоғамдық және әскери мақсатта қолданылады.

== Тарихы ==
Әуежай [[1946 жыл]]ы ашылды. Бастапқыда ұшу-қону жолағы топырақпен жабылған болатын, және күніне тек екі ұшақ ұшатын. Кейінірек Яковлев Як-12, Антонов Ан-2 ұшақтары қызмет көрсете бастады.

[[1974 жыл]]ы жаңа әуежай кешенінің құрылысы аяқталып, қазіргі орналасқан орнына көшірілді. Бұл кезде [[Яковлев Як-40]] және [[Антонов Ан-24]] ұшақтарын қабылдауға мүмкіндік туды. [[1981 жыл]]дан бастап Туполев Ту-134 типіндегі әуе кемелері де ұшып-қонуға кірісті.

[[2004 жыл]]ы жолаушылар терминалына күрделі жөндеу жүргізіліп, сағатына 100 жолаушыны қабылдай алатын заманауи жабдықтармен қамтылды.

== Әуе компаниялары мен бағыттар ==
[[2025 жыл]]дың [[шілде]]сіндегі мәлімет бойынша, Талдықорған әуежайынан келесі бағыттарда тұрақты рейстер орындалады:

'''Күнделікті рейстер:'''
* {{flagicon|Қазақстан}} [[Qazaq Air]] → [[Астана]], [[Түркістан]]
* {{flagicon|Қазақстан}} [[Жетісу (әуекомпания)|Жетісу]] → [[Астана]]

== Қабылдайтын әуе кемелері ==
{{Автонөмірлеу
  | Бағаналар   = 3
  | Тіркеу = wikitable sortable
  | Тақырып2 = Атауы
  | Тақырып1 = 
  | Тақырып3 = Түрі
  | Туралау1 = center
  | Туралау2 = center
  | Туралау3 = center
|| {{flagicon|Қазақстан}} [[Qazaq Air]] | [[Dash-8]]
|| {{flagicon|Қазақстан}} [[Жетісу Әуекомпаниясы]] | [[Антонов Ан-24]]
|| {{flagicon|Қазақстан}} [[Жетісу Әуекомпаниясы]] | [[Туполев Ту-134]]
}}

== Әскери авиация ==
Әуежайда [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері|ҚР Қарулы күштерінің]] әскери ұшақтары мен тікұшақтары орналасқан. Қабылдай алатын кейбір әскери әуе көліктері:

* Антонов Ан-12, [[Антонов Ан-24]], [[Антонов Ан-26]], Антонов Ан-28, Антонов Ан-30, Антонов Ан-32
* Антонов Ан-72, Ан-74, Ил-76
* Ту-134, Ту-154, Як-40, Як-42
* Барлық тікұшақ түрлері

Әуе кемесінің максималды ұшу салмағы — 87 тонна. Ұшу-қону жолағының жіктеу нөмірі (PCN): 15/R/A/X/T.

== Жолаушылар саны ==
Талдықорған әуежайының жолаушылардың өсімі әдеттегідей оның танымалдылығы мен арзандығы. Немесе Талдықорғанның адам саны өсуімен бірдей болып саналады.
* 2015 — 24 295 адам&lt;ref name=&quot;жолаушы&quot;&gt;http://www.kase.kz/files/emitters/ARAL/aralp_2016_rus.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201127174747/http://www.kase.kz/files/emitters/ARAL/aralp_2016_rus.pdf |date=2020-11-27 }} Республика әуежайларындағы жолаушылар саны (2015 ж.).&lt;/ref&gt;
* 2025 — {{өсім}}42 768 адам&lt;ref name=&quot;жолаушы&quot; /&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

{{Қазақстан әуежайлары}}

[[Санат:Қазақстан әуежайлары]]
[[Санат:Талдықорған]]
[[Санат:Жетісу облысы әуежайлары]]</text>
      <sha1>fp88l30ef4ihawkr5ftnu0hpjka04ue</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575610</id>
      <parentid>3575609</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T16:18:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Әскери авиация */</comment>
      <origin>3575610</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6456" sha1="3d42vozyu6u92wh5hdea4xllso4y1kk" xml:space="preserve">{{Infobox Airport
| name         = &lt;center&gt;Талдықорған әуежайы&lt;/center&gt;&lt;center&gt;{{lang-kk|[[Латын тілі|лат]]. Taldyqorğan áýejaıy}}&lt;/center&gt;
| nativename-a = 
| nativename-r = 
| image        =
| image-width  = 500
| caption      = Талдықорған әуежайы ғимараты
| IATA         = TDK
| ICAO         = UAAT
| type         = Қоғамдық / Әскери
| owner        = JSC “Zhetysu Aircompany”
| operator     = [[Жетісу Әуекомпаниясы|Жетісу]], [[Qazaq Air]]
| city-served  = [[Талдықорған]], [[Қазақстан]]
| location     = [[Жетісу облысы]], Талдықорған қаласынан солтүстік-батысқа қарай 12 км
| elevation-f  = 1,741
| elevation-m  = 595
| coordinates  =
| website      = 
| metric-elev  = yes
| metric-rwy   = yes
| r1-number    = 02/20
| r1-length-f  = 9,842
| r1-length-m  = 3,001
| r1-surface   = [[Бетон]]
| stat-year    = 2025
| stat1-header = Жолаушы
| stat1-data   = {{өсім}}42 768 адам
| footnotes    = Дереккөз: [[Аэронавигациялық ақпаратты жариялау|ААЖ]]&lt;ref name=&quot;AIP&quot;&gt;[http://goszakup.ans.kz/AIP/index/Start_en.htm AIP Kazakhstan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160630035940/http://goszakup.ans.kz/AIP/index/Start_en.htm |date=2016-06-30 }}&lt;/ref&gt;

&lt;!-- Карталар — инфобокс соңында --&gt;
&lt;center&gt;{{Location map|Қазақстан|width=500|float=center
|caption=
|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10
|label=TDK|position=right
|lat_deg=45|lat_min=07|lat_sec=21|lat_dir=N
|lon_deg=078|lon_min=26|lon_sec=34|lon_dir=E
}}&lt;small&gt;Әуежайдың [[Қазақстан]] аумағындағы орны&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;

&lt;center&gt;{{Location map|Қазақстан Жетісу облысы|width=500|float=center
|caption=
|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10
|label=TDK|position=right
|lat_deg=45|lat_min=07|lat_sec=21|lat_dir=N
|lon_deg=078|lon_min=26|lon_sec=34|lon_dir=E
}}&lt;small&gt;Әуежайдың [[Жетісу облысы]] аумағындағы орны&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;
}}
'''Талдықорған әуежайы''' — [[Талдықорған]] қаласындағы халықаралық әуежай. [[Жетісу облысы]]ның басты әуе қақпасы болып саналады. Қоғамдық және әскери мақсатта қолданылады.

== Тарихы ==
Әуежай [[1946 жыл]]ы ашылды. Бастапқыда ұшу-қону жолағы топырақпен жабылған болатын, және күніне тек екі ұшақ ұшатын. Кейінірек Яковлев Як-12, Антонов Ан-2 ұшақтары қызмет көрсете бастады.

[[1974 жыл]]ы жаңа әуежай кешенінің құрылысы аяқталып, қазіргі орналасқан орнына көшірілді. Бұл кезде [[Яковлев Як-40]] және [[Антонов Ан-24]] ұшақтарын қабылдауға мүмкіндік туды. [[1981 жыл]]дан бастап Туполев Ту-134 типіндегі әуе кемелері де ұшып-қонуға кірісті.

[[2004 жыл]]ы жолаушылар терминалына күрделі жөндеу жүргізіліп, сағатына 100 жолаушыны қабылдай алатын заманауи жабдықтармен қамтылды.

== Әуе компаниялары мен бағыттар ==
[[2025 жыл]]дың [[шілде]]сіндегі мәлімет бойынша, Талдықорған әуежайынан келесі бағыттарда тұрақты рейстер орындалады:

'''Күнделікті рейстер:'''
* {{flagicon|Қазақстан}} [[Qazaq Air]] → [[Астана]], [[Түркістан]]
* {{flagicon|Қазақстан}} [[Жетісу (әуекомпания)|Жетісу]] → [[Астана]]

== Қабылдайтын әуе кемелері ==
{{Автонөмірлеу
  | Бағаналар   = 3
  | Тіркеу = wikitable sortable
  | Тақырып2 = Атауы
  | Тақырып1 = 
  | Тақырып3 = Түрі
  | Туралау1 = center
  | Туралау2 = center
  | Туралау3 = center
|| {{flagicon|Қазақстан}} [[Qazaq Air]] | [[Dash-8]]
|| {{flagicon|Қазақстан}} [[Жетісу Әуекомпаниясы]] | [[Антонов Ан-24]]
|| {{flagicon|Қазақстан}} [[Жетісу Әуекомпаниясы]] | [[Туполев Ту-134]]
}}

== Әскери авиация ==
Әуежайда [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері|ҚР Қарулы күштерінің]] әскери ұшақтары мен тікұшақтары орналасқан. Қабылдай алатын кейбір әскери әуе көліктері:

* Антонов Ан-12, [[Антонов Ан-24]], [[Антонов Ан-26]], Антонов Ан-28, Антонов Ан-30, Антонов Ан-32
* Антонов Ан-72, Антонов Ан-74, Ил-76
* Ту-134, Ту-154, Як-40, Як-42
* Барлық тікұшақ түрлері

Әуе кемесінің максималды ұшу салмағы — 87 тонна. Ұшу-қону жолағының жіктеу нөмірі (PCN): 15/R/A/X/T.

== Жолаушылар саны ==
Талдықорған әуежайының жолаушылардың өсімі әдеттегідей оның танымалдылығы мен арзандығы. Немесе Талдықорғанның адам саны өсуімен бірдей болып саналады.
* 2015 — 24 295 адам&lt;ref name=&quot;жолаушы&quot;&gt;http://www.kase.kz/files/emitters/ARAL/aralp_2016_rus.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201127174747/http://www.kase.kz/files/emitters/ARAL/aralp_2016_rus.pdf |date=2020-11-27 }} Республика әуежайларындағы жолаушылар саны (2015 ж.).&lt;/ref&gt;
* 2025 — {{өсім}}42 768 адам&lt;ref name=&quot;жолаушы&quot; /&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

{{Қазақстан әуежайлары}}

[[Санат:Қазақстан әуежайлары]]
[[Санат:Талдықорған]]
[[Санат:Жетісу облысы әуежайлары]]</text>
      <sha1>3d42vozyu6u92wh5hdea4xllso4y1kk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575611</id>
      <parentid>3575610</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T16:18:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Әскери авиация */</comment>
      <origin>3575611</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6469" sha1="2509lb3t8tido15wvzdo5kbrcxui82x" xml:space="preserve">{{Infobox Airport
| name         = &lt;center&gt;Талдықорған әуежайы&lt;/center&gt;&lt;center&gt;{{lang-kk|[[Латын тілі|лат]]. Taldyqorğan áýejaıy}}&lt;/center&gt;
| nativename-a = 
| nativename-r = 
| image        =
| image-width  = 500
| caption      = Талдықорған әуежайы ғимараты
| IATA         = TDK
| ICAO         = UAAT
| type         = Қоғамдық / Әскери
| owner        = JSC “Zhetysu Aircompany”
| operator     = [[Жетісу Әуекомпаниясы|Жетісу]], [[Qazaq Air]]
| city-served  = [[Талдықорған]], [[Қазақстан]]
| location     = [[Жетісу облысы]], Талдықорған қаласынан солтүстік-батысқа қарай 12 км
| elevation-f  = 1,741
| elevation-m  = 595
| coordinates  =
| website      = 
| metric-elev  = yes
| metric-rwy   = yes
| r1-number    = 02/20
| r1-length-f  = 9,842
| r1-length-m  = 3,001
| r1-surface   = [[Бетон]]
| stat-year    = 2025
| stat1-header = Жолаушы
| stat1-data   = {{өсім}}42 768 адам
| footnotes    = Дереккөз: [[Аэронавигациялық ақпаратты жариялау|ААЖ]]&lt;ref name=&quot;AIP&quot;&gt;[http://goszakup.ans.kz/AIP/index/Start_en.htm AIP Kazakhstan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160630035940/http://goszakup.ans.kz/AIP/index/Start_en.htm |date=2016-06-30 }}&lt;/ref&gt;

&lt;!-- Карталар — инфобокс соңында --&gt;
&lt;center&gt;{{Location map|Қазақстан|width=500|float=center
|caption=
|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10
|label=TDK|position=right
|lat_deg=45|lat_min=07|lat_sec=21|lat_dir=N
|lon_deg=078|lon_min=26|lon_sec=34|lon_dir=E
}}&lt;small&gt;Әуежайдың [[Қазақстан]] аумағындағы орны&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;

&lt;center&gt;{{Location map|Қазақстан Жетісу облысы|width=500|float=center
|caption=
|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10
|label=TDK|position=right
|lat_deg=45|lat_min=07|lat_sec=21|lat_dir=N
|lon_deg=078|lon_min=26|lon_sec=34|lon_dir=E
}}&lt;small&gt;Әуежайдың [[Жетісу облысы]] аумағындағы орны&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;
}}
'''Талдықорған әуежайы''' — [[Талдықорған]] қаласындағы халықаралық әуежай. [[Жетісу облысы]]ның басты әуе қақпасы болып саналады. Қоғамдық және әскери мақсатта қолданылады.

== Тарихы ==
Әуежай [[1946 жыл]]ы ашылды. Бастапқыда ұшу-қону жолағы топырақпен жабылған болатын, және күніне тек екі ұшақ ұшатын. Кейінірек Яковлев Як-12, Антонов Ан-2 ұшақтары қызмет көрсете бастады.

[[1974 жыл]]ы жаңа әуежай кешенінің құрылысы аяқталып, қазіргі орналасқан орнына көшірілді. Бұл кезде [[Яковлев Як-40]] және [[Антонов Ан-24]] ұшақтарын қабылдауға мүмкіндік туды. [[1981 жыл]]дан бастап Туполев Ту-134 типіндегі әуе кемелері де ұшып-қонуға кірісті.

[[2004 жыл]]ы жолаушылар терминалына күрделі жөндеу жүргізіліп, сағатына 100 жолаушыны қабылдай алатын заманауи жабдықтармен қамтылды.

== Әуе компаниялары мен бағыттар ==
[[2025 жыл]]дың [[шілде]]сіндегі мәлімет бойынша, Талдықорған әуежайынан келесі бағыттарда тұрақты рейстер орындалады:

'''Күнделікті рейстер:'''
* {{flagicon|Қазақстан}} [[Qazaq Air]] → [[Астана]], [[Түркістан]]
* {{flagicon|Қазақстан}} [[Жетісу (әуекомпания)|Жетісу]] → [[Астана]]

== Қабылдайтын әуе кемелері ==
{{Автонөмірлеу
  | Бағаналар   = 3
  | Тіркеу = wikitable sortable
  | Тақырып2 = Атауы
  | Тақырып1 = 
  | Тақырып3 = Түрі
  | Туралау1 = center
  | Туралау2 = center
  | Туралау3 = center
|| {{flagicon|Қазақстан}} [[Qazaq Air]] | [[Dash-8]]
|| {{flagicon|Қазақстан}} [[Жетісу Әуекомпаниясы]] | [[Антонов Ан-24]]
|| {{flagicon|Қазақстан}} [[Жетісу Әуекомпаниясы]] | [[Туполев Ту-134]]
}}

== Әскери авиация ==
Әуежайда [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері|ҚР Қарулы күштерінің]] әскери ұшақтары мен тікұшақтары орналасқан. Қабылдай алатын кейбір әскери әуе көліктері:

* Антонов Ан-12, [[Антонов Ан-24]], [[Антонов Ан-26]], Антонов Ан-28, Антонов Ан-30, Антонов Ан-32
* Антонов Ан-72, Антонов Ан-74, Илюшин Ил-76
* Ту-134, Ту-154, Як-40, Як-42
* Барлық тікұшақ түрлері

Әуе кемесінің максималды ұшу салмағы — 87 тонна. Ұшу-қону жолағының жіктеу нөмірі (PCN): 15/R/A/X/T.

== Жолаушылар саны ==
Талдықорған әуежайының жолаушылардың өсімі әдеттегідей оның танымалдылығы мен арзандығы. Немесе Талдықорғанның адам саны өсуімен бірдей болып саналады.
* 2015 — 24 295 адам&lt;ref name=&quot;жолаушы&quot;&gt;http://www.kase.kz/files/emitters/ARAL/aralp_2016_rus.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201127174747/http://www.kase.kz/files/emitters/ARAL/aralp_2016_rus.pdf |date=2020-11-27 }} Республика әуежайларындағы жолаушылар саны (2015 ж.).&lt;/ref&gt;
* 2025 — {{өсім}}42 768 адам&lt;ref name=&quot;жолаушы&quot; /&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

{{Қазақстан әуежайлары}}

[[Санат:Қазақстан әуежайлары]]
[[Санат:Талдықорған]]
[[Санат:Жетісу облысы әуежайлары]]</text>
      <sha1>2509lb3t8tido15wvzdo5kbrcxui82x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575612</id>
      <parentid>3575611</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T16:19:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Әскери авиация */</comment>
      <origin>3575612</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6484" sha1="b82pddfcl7n51k4fpg9dkj2ammrany3" xml:space="preserve">{{Infobox Airport
| name         = &lt;center&gt;Талдықорған әуежайы&lt;/center&gt;&lt;center&gt;{{lang-kk|[[Латын тілі|лат]]. Taldyqorğan áýejaıy}}&lt;/center&gt;
| nativename-a = 
| nativename-r = 
| image        =
| image-width  = 500
| caption      = Талдықорған әуежайы ғимараты
| IATA         = TDK
| ICAO         = UAAT
| type         = Қоғамдық / Әскери
| owner        = JSC “Zhetysu Aircompany”
| operator     = [[Жетісу Әуекомпаниясы|Жетісу]], [[Qazaq Air]]
| city-served  = [[Талдықорған]], [[Қазақстан]]
| location     = [[Жетісу облысы]], Талдықорған қаласынан солтүстік-батысқа қарай 12 км
| elevation-f  = 1,741
| elevation-m  = 595
| coordinates  =
| website      = 
| metric-elev  = yes
| metric-rwy   = yes
| r1-number    = 02/20
| r1-length-f  = 9,842
| r1-length-m  = 3,001
| r1-surface   = [[Бетон]]
| stat-year    = 2025
| stat1-header = Жолаушы
| stat1-data   = {{өсім}}42 768 адам
| footnotes    = Дереккөз: [[Аэронавигациялық ақпаратты жариялау|ААЖ]]&lt;ref name=&quot;AIP&quot;&gt;[http://goszakup.ans.kz/AIP/index/Start_en.htm AIP Kazakhstan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160630035940/http://goszakup.ans.kz/AIP/index/Start_en.htm |date=2016-06-30 }}&lt;/ref&gt;

&lt;!-- Карталар — инфобокс соңында --&gt;
&lt;center&gt;{{Location map|Қазақстан|width=500|float=center
|caption=
|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10
|label=TDK|position=right
|lat_deg=45|lat_min=07|lat_sec=21|lat_dir=N
|lon_deg=078|lon_min=26|lon_sec=34|lon_dir=E
}}&lt;small&gt;Әуежайдың [[Қазақстан]] аумағындағы орны&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;

&lt;center&gt;{{Location map|Қазақстан Жетісу облысы|width=500|float=center
|caption=
|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10
|label=TDK|position=right
|lat_deg=45|lat_min=07|lat_sec=21|lat_dir=N
|lon_deg=078|lon_min=26|lon_sec=34|lon_dir=E
}}&lt;small&gt;Әуежайдың [[Жетісу облысы]] аумағындағы орны&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;
}}
'''Талдықорған әуежайы''' — [[Талдықорған]] қаласындағы халықаралық әуежай. [[Жетісу облысы]]ның басты әуе қақпасы болып саналады. Қоғамдық және әскери мақсатта қолданылады.

== Тарихы ==
Әуежай [[1946 жыл]]ы ашылды. Бастапқыда ұшу-қону жолағы топырақпен жабылған болатын, және күніне тек екі ұшақ ұшатын. Кейінірек Яковлев Як-12, Антонов Ан-2 ұшақтары қызмет көрсете бастады.

[[1974 жыл]]ы жаңа әуежай кешенінің құрылысы аяқталып, қазіргі орналасқан орнына көшірілді. Бұл кезде [[Яковлев Як-40]] және [[Антонов Ан-24]] ұшақтарын қабылдауға мүмкіндік туды. [[1981 жыл]]дан бастап Туполев Ту-134 типіндегі әуе кемелері де ұшып-қонуға кірісті.

[[2004 жыл]]ы жолаушылар терминалына күрделі жөндеу жүргізіліп, сағатына 100 жолаушыны қабылдай алатын заманауи жабдықтармен қамтылды.

== Әуе компаниялары мен бағыттар ==
[[2025 жыл]]дың [[шілде]]сіндегі мәлімет бойынша, Талдықорған әуежайынан келесі бағыттарда тұрақты рейстер орындалады:

'''Күнделікті рейстер:'''
* {{flagicon|Қазақстан}} [[Qazaq Air]] → [[Астана]], [[Түркістан]]
* {{flagicon|Қазақстан}} [[Жетісу (әуекомпания)|Жетісу]] → [[Астана]]

== Қабылдайтын әуе кемелері ==
{{Автонөмірлеу
  | Бағаналар   = 3
  | Тіркеу = wikitable sortable
  | Тақырып2 = Атауы
  | Тақырып1 = 
  | Тақырып3 = Түрі
  | Туралау1 = center
  | Туралау2 = center
  | Туралау3 = center
|| {{flagicon|Қазақстан}} [[Qazaq Air]] | [[Dash-8]]
|| {{flagicon|Қазақстан}} [[Жетісу Әуекомпаниясы]] | [[Антонов Ан-24]]
|| {{flagicon|Қазақстан}} [[Жетісу Әуекомпаниясы]] | [[Туполев Ту-134]]
}}

== Әскери авиация ==
Әуежайда [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері|ҚР Қарулы күштерінің]] әскери ұшақтары мен тікұшақтары орналасқан. Қабылдай алатын кейбір әскери әуе көліктері:

* Антонов Ан-12, [[Антонов Ан-24]], [[Антонов Ан-26]], Антонов Ан-28, Антонов Ан-30, Антонов Ан-32
* Антонов Ан-72, Антонов Ан-74, Илюшин Ил-76
* Туполев Ту-134, Ту-154, Як-40, Як-42
* Барлық тікұшақ түрлері

Әуе кемесінің максималды ұшу салмағы — 87 тонна. Ұшу-қону жолағының жіктеу нөмірі (PCN): 15/R/A/X/T.

== Жолаушылар саны ==
Талдықорған әуежайының жолаушылардың өсімі әдеттегідей оның танымалдылығы мен арзандығы. Немесе Талдықорғанның адам саны өсуімен бірдей болып саналады.
* 2015 — 24 295 адам&lt;ref name=&quot;жолаушы&quot;&gt;http://www.kase.kz/files/emitters/ARAL/aralp_2016_rus.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201127174747/http://www.kase.kz/files/emitters/ARAL/aralp_2016_rus.pdf |date=2020-11-27 }} Республика әуежайларындағы жолаушылар саны (2015 ж.).&lt;/ref&gt;
* 2025 — {{өсім}}42 768 адам&lt;ref name=&quot;жолаушы&quot; /&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

{{Қазақстан әуежайлары}}

[[Санат:Қазақстан әуежайлары]]
[[Санат:Талдықорған]]
[[Санат:Жетісу облысы әуежайлары]]</text>
      <sha1>b82pddfcl7n51k4fpg9dkj2ammrany3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575613</id>
      <parentid>3575612</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T16:19:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Әскери авиация */</comment>
      <origin>3575613</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6503" sha1="t89aujhq26wm8v0depx5b2uro4iuxca" xml:space="preserve">{{Infobox Airport
| name         = &lt;center&gt;Талдықорған әуежайы&lt;/center&gt;&lt;center&gt;{{lang-kk|[[Латын тілі|лат]]. Taldyqorğan áýejaıy}}&lt;/center&gt;
| nativename-a = 
| nativename-r = 
| image        =
| image-width  = 500
| caption      = Талдықорған әуежайы ғимараты
| IATA         = TDK
| ICAO         = UAAT
| type         = Қоғамдық / Әскери
| owner        = JSC “Zhetysu Aircompany”
| operator     = [[Жетісу Әуекомпаниясы|Жетісу]], [[Qazaq Air]]
| city-served  = [[Талдықорған]], [[Қазақстан]]
| location     = [[Жетісу облысы]], Талдықорған қаласынан солтүстік-батысқа қарай 12 км
| elevation-f  = 1,741
| elevation-m  = 595
| coordinates  =
| website      = 
| metric-elev  = yes
| metric-rwy   = yes
| r1-number    = 02/20
| r1-length-f  = 9,842
| r1-length-m  = 3,001
| r1-surface   = [[Бетон]]
| stat-year    = 2025
| stat1-header = Жолаушы
| stat1-data   = {{өсім}}42 768 адам
| footnotes    = Дереккөз: [[Аэронавигациялық ақпаратты жариялау|ААЖ]]&lt;ref name=&quot;AIP&quot;&gt;[http://goszakup.ans.kz/AIP/index/Start_en.htm AIP Kazakhstan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160630035940/http://goszakup.ans.kz/AIP/index/Start_en.htm |date=2016-06-30 }}&lt;/ref&gt;

&lt;!-- Карталар — инфобокс соңында --&gt;
&lt;center&gt;{{Location map|Қазақстан|width=500|float=center
|caption=
|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10
|label=TDK|position=right
|lat_deg=45|lat_min=07|lat_sec=21|lat_dir=N
|lon_deg=078|lon_min=26|lon_sec=34|lon_dir=E
}}&lt;small&gt;Әуежайдың [[Қазақстан]] аумағындағы орны&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;

&lt;center&gt;{{Location map|Қазақстан Жетісу облысы|width=500|float=center
|caption=
|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10
|label=TDK|position=right
|lat_deg=45|lat_min=07|lat_sec=21|lat_dir=N
|lon_deg=078|lon_min=26|lon_sec=34|lon_dir=E
}}&lt;small&gt;Әуежайдың [[Жетісу облысы]] аумағындағы орны&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;
}}
'''Талдықорған әуежайы''' — [[Талдықорған]] қаласындағы халықаралық әуежай. [[Жетісу облысы]]ның басты әуе қақпасы болып саналады. Қоғамдық және әскери мақсатта қолданылады.

== Тарихы ==
Әуежай [[1946 жыл]]ы ашылды. Бастапқыда ұшу-қону жолағы топырақпен жабылған болатын, және күніне тек екі ұшақ ұшатын. Кейінірек Яковлев Як-12, Антонов Ан-2 ұшақтары қызмет көрсете бастады.

[[1974 жыл]]ы жаңа әуежай кешенінің құрылысы аяқталып, қазіргі орналасқан орнына көшірілді. Бұл кезде [[Яковлев Як-40]] және [[Антонов Ан-24]] ұшақтарын қабылдауға мүмкіндік туды. [[1981 жыл]]дан бастап Туполев Ту-134 типіндегі әуе кемелері де ұшып-қонуға кірісті.

[[2004 жыл]]ы жолаушылар терминалына күрделі жөндеу жүргізіліп, сағатына 100 жолаушыны қабылдай алатын заманауи жабдықтармен қамтылды.

== Әуе компаниялары мен бағыттар ==
[[2025 жыл]]дың [[шілде]]сіндегі мәлімет бойынша, Талдықорған әуежайынан келесі бағыттарда тұрақты рейстер орындалады:

'''Күнделікті рейстер:'''
* {{flagicon|Қазақстан}} [[Qazaq Air]] → [[Астана]], [[Түркістан]]
* {{flagicon|Қазақстан}} [[Жетісу (әуекомпания)|Жетісу]] → [[Астана]]

== Қабылдайтын әуе кемелері ==
{{Автонөмірлеу
  | Бағаналар   = 3
  | Тіркеу = wikitable sortable
  | Тақырып2 = Атауы
  | Тақырып1 = 
  | Тақырып3 = Түрі
  | Туралау1 = center
  | Туралау2 = center
  | Туралау3 = center
|| {{flagicon|Қазақстан}} [[Qazaq Air]] | [[Dash-8]]
|| {{flagicon|Қазақстан}} [[Жетісу Әуекомпаниясы]] | [[Антонов Ан-24]]
|| {{flagicon|Қазақстан}} [[Жетісу Әуекомпаниясы]] | [[Туполев Ту-134]]
}}

== Әскери авиация ==
Әуежайда [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері|ҚР Қарулы күштерінің]] әскери ұшақтары мен тікұшақтары орналасқан. Қабылдай алатын кейбір әскери әуе көліктері:

* Антонов Ан-12, [[Антонов Ан-24]], [[Антонов Ан-26]], Антонов Ан-28, Антонов Ан-30, Антонов Ан-32
* Антонов Ан-72, Антонов Ан-74, Илюшин Ил-76
* Туполев Ту-134, [[Туполев Ту-154]], Як-40, Як-42
* Барлық тікұшақ түрлері

Әуе кемесінің максималды ұшу салмағы — 87 тонна. Ұшу-қону жолағының жіктеу нөмірі (PCN): 15/R/A/X/T.

== Жолаушылар саны ==
Талдықорған әуежайының жолаушылардың өсімі әдеттегідей оның танымалдылығы мен арзандығы. Немесе Талдықорғанның адам саны өсуімен бірдей болып саналады.
* 2015 — 24 295 адам&lt;ref name=&quot;жолаушы&quot;&gt;http://www.kase.kz/files/emitters/ARAL/aralp_2016_rus.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201127174747/http://www.kase.kz/files/emitters/ARAL/aralp_2016_rus.pdf |date=2020-11-27 }} Республика әуежайларындағы жолаушылар саны (2015 ж.).&lt;/ref&gt;
* 2025 — {{өсім}}42 768 адам&lt;ref name=&quot;жолаушы&quot; /&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

{{Қазақстан әуежайлары}}

[[Санат:Қазақстан әуежайлары]]
[[Санат:Талдықорған]]
[[Санат:Жетісу облысы әуежайлары]]</text>
      <sha1>t89aujhq26wm8v0depx5b2uro4iuxca</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575614</id>
      <parentid>3575613</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T16:19:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Әскери авиация */</comment>
      <origin>3575614</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6522" sha1="gifumnzi0xln7q2t5ivvpcl55ankvy0" xml:space="preserve">{{Infobox Airport
| name         = &lt;center&gt;Талдықорған әуежайы&lt;/center&gt;&lt;center&gt;{{lang-kk|[[Латын тілі|лат]]. Taldyqorğan áýejaıy}}&lt;/center&gt;
| nativename-a = 
| nativename-r = 
| image        =
| image-width  = 500
| caption      = Талдықорған әуежайы ғимараты
| IATA         = TDK
| ICAO         = UAAT
| type         = Қоғамдық / Әскери
| owner        = JSC “Zhetysu Aircompany”
| operator     = [[Жетісу Әуекомпаниясы|Жетісу]], [[Qazaq Air]]
| city-served  = [[Талдықорған]], [[Қазақстан]]
| location     = [[Жетісу облысы]], Талдықорған қаласынан солтүстік-батысқа қарай 12 км
| elevation-f  = 1,741
| elevation-m  = 595
| coordinates  =
| website      = 
| metric-elev  = yes
| metric-rwy   = yes
| r1-number    = 02/20
| r1-length-f  = 9,842
| r1-length-m  = 3,001
| r1-surface   = [[Бетон]]
| stat-year    = 2025
| stat1-header = Жолаушы
| stat1-data   = {{өсім}}42 768 адам
| footnotes    = Дереккөз: [[Аэронавигациялық ақпаратты жариялау|ААЖ]]&lt;ref name=&quot;AIP&quot;&gt;[http://goszakup.ans.kz/AIP/index/Start_en.htm AIP Kazakhstan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160630035940/http://goszakup.ans.kz/AIP/index/Start_en.htm |date=2016-06-30 }}&lt;/ref&gt;

&lt;!-- Карталар — инфобокс соңында --&gt;
&lt;center&gt;{{Location map|Қазақстан|width=500|float=center
|caption=
|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10
|label=TDK|position=right
|lat_deg=45|lat_min=07|lat_sec=21|lat_dir=N
|lon_deg=078|lon_min=26|lon_sec=34|lon_dir=E
}}&lt;small&gt;Әуежайдың [[Қазақстан]] аумағындағы орны&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;

&lt;center&gt;{{Location map|Қазақстан Жетісу облысы|width=500|float=center
|caption=
|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10
|label=TDK|position=right
|lat_deg=45|lat_min=07|lat_sec=21|lat_dir=N
|lon_deg=078|lon_min=26|lon_sec=34|lon_dir=E
}}&lt;small&gt;Әуежайдың [[Жетісу облысы]] аумағындағы орны&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;
}}
'''Талдықорған әуежайы''' — [[Талдықорған]] қаласындағы халықаралық әуежай. [[Жетісу облысы]]ның басты әуе қақпасы болып саналады. Қоғамдық және әскери мақсатта қолданылады.

== Тарихы ==
Әуежай [[1946 жыл]]ы ашылды. Бастапқыда ұшу-қону жолағы топырақпен жабылған болатын, және күніне тек екі ұшақ ұшатын. Кейінірек Яковлев Як-12, Антонов Ан-2 ұшақтары қызмет көрсете бастады.

[[1974 жыл]]ы жаңа әуежай кешенінің құрылысы аяқталып, қазіргі орналасқан орнына көшірілді. Бұл кезде [[Яковлев Як-40]] және [[Антонов Ан-24]] ұшақтарын қабылдауға мүмкіндік туды. [[1981 жыл]]дан бастап Туполев Ту-134 типіндегі әуе кемелері де ұшып-қонуға кірісті.

[[2004 жыл]]ы жолаушылар терминалына күрделі жөндеу жүргізіліп, сағатына 100 жолаушыны қабылдай алатын заманауи жабдықтармен қамтылды.

== Әуе компаниялары мен бағыттар ==
[[2025 жыл]]дың [[шілде]]сіндегі мәлімет бойынша, Талдықорған әуежайынан келесі бағыттарда тұрақты рейстер орындалады:

'''Күнделікті рейстер:'''
* {{flagicon|Қазақстан}} [[Qazaq Air]] → [[Астана]], [[Түркістан]]
* {{flagicon|Қазақстан}} [[Жетісу (әуекомпания)|Жетісу]] → [[Астана]]

== Қабылдайтын әуе кемелері ==
{{Автонөмірлеу
  | Бағаналар   = 3
  | Тіркеу = wikitable sortable
  | Тақырып2 = Атауы
  | Тақырып1 = 
  | Тақырып3 = Түрі
  | Туралау1 = center
  | Туралау2 = center
  | Туралау3 = center
|| {{flagicon|Қазақстан}} [[Qazaq Air]] | [[Dash-8]]
|| {{flagicon|Қазақстан}} [[Жетісу Әуекомпаниясы]] | [[Антонов Ан-24]]
|| {{flagicon|Қазақстан}} [[Жетісу Әуекомпаниясы]] | [[Туполев Ту-134]]
}}

== Әскери авиация ==
Әуежайда [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері|ҚР Қарулы күштерінің]] әскери ұшақтары мен тікұшақтары орналасқан. Қабылдай алатын кейбір әскери әуе көліктері:

* Антонов Ан-12, [[Антонов Ан-24]], [[Антонов Ан-26]], Антонов Ан-28, Антонов Ан-30, Антонов Ан-32
* Антонов Ан-72, Антонов Ан-74, Илюшин Ил-76
* Туполев Ту-134, [[Туполев Ту-154]], [[Яковлев Як-40]], Як-42
* Барлық тікұшақ түрлері

Әуе кемесінің максималды ұшу салмағы — 87 тонна. Ұшу-қону жолағының жіктеу нөмірі (PCN): 15/R/A/X/T.

== Жолаушылар саны ==
Талдықорған әуежайының жолаушылардың өсімі әдеттегідей оның танымалдылығы мен арзандығы. Немесе Талдықорғанның адам саны өсуімен бірдей болып саналады.
* 2015 — 24 295 адам&lt;ref name=&quot;жолаушы&quot;&gt;http://www.kase.kz/files/emitters/ARAL/aralp_2016_rus.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201127174747/http://www.kase.kz/files/emitters/ARAL/aralp_2016_rus.pdf |date=2020-11-27 }} Республика әуежайларындағы жолаушылар саны (2015 ж.).&lt;/ref&gt;
* 2025 — {{өсім}}42 768 адам&lt;ref name=&quot;жолаушы&quot; /&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

{{Қазақстан әуежайлары}}

[[Санат:Қазақстан әуежайлары]]
[[Санат:Талдықорған]]
[[Санат:Жетісу облысы әуежайлары]]</text>
      <sha1>gifumnzi0xln7q2t5ivvpcl55ankvy0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575615</id>
      <parentid>3575614</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T16:20:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Әскери авиация */</comment>
      <origin>3575615</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6541" sha1="mfcbojbqxo8xo84keeqw73v6y3flfz0" xml:space="preserve">{{Infobox Airport
| name         = &lt;center&gt;Талдықорған әуежайы&lt;/center&gt;&lt;center&gt;{{lang-kk|[[Латын тілі|лат]]. Taldyqorğan áýejaıy}}&lt;/center&gt;
| nativename-a = 
| nativename-r = 
| image        =
| image-width  = 500
| caption      = Талдықорған әуежайы ғимараты
| IATA         = TDK
| ICAO         = UAAT
| type         = Қоғамдық / Әскери
| owner        = JSC “Zhetysu Aircompany”
| operator     = [[Жетісу Әуекомпаниясы|Жетісу]], [[Qazaq Air]]
| city-served  = [[Талдықорған]], [[Қазақстан]]
| location     = [[Жетісу облысы]], Талдықорған қаласынан солтүстік-батысқа қарай 12 км
| elevation-f  = 1,741
| elevation-m  = 595
| coordinates  =
| website      = 
| metric-elev  = yes
| metric-rwy   = yes
| r1-number    = 02/20
| r1-length-f  = 9,842
| r1-length-m  = 3,001
| r1-surface   = [[Бетон]]
| stat-year    = 2025
| stat1-header = Жолаушы
| stat1-data   = {{өсім}}42 768 адам
| footnotes    = Дереккөз: [[Аэронавигациялық ақпаратты жариялау|ААЖ]]&lt;ref name=&quot;AIP&quot;&gt;[http://goszakup.ans.kz/AIP/index/Start_en.htm AIP Kazakhstan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160630035940/http://goszakup.ans.kz/AIP/index/Start_en.htm |date=2016-06-30 }}&lt;/ref&gt;

&lt;!-- Карталар — инфобокс соңында --&gt;
&lt;center&gt;{{Location map|Қазақстан|width=500|float=center
|caption=
|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10
|label=TDK|position=right
|lat_deg=45|lat_min=07|lat_sec=21|lat_dir=N
|lon_deg=078|lon_min=26|lon_sec=34|lon_dir=E
}}&lt;small&gt;Әуежайдың [[Қазақстан]] аумағындағы орны&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;

&lt;center&gt;{{Location map|Қазақстан Жетісу облысы|width=500|float=center
|caption=
|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10
|label=TDK|position=right
|lat_deg=45|lat_min=07|lat_sec=21|lat_dir=N
|lon_deg=078|lon_min=26|lon_sec=34|lon_dir=E
}}&lt;small&gt;Әуежайдың [[Жетісу облысы]] аумағындағы орны&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;
}}
'''Талдықорған әуежайы''' — [[Талдықорған]] қаласындағы халықаралық әуежай. [[Жетісу облысы]]ның басты әуе қақпасы болып саналады. Қоғамдық және әскери мақсатта қолданылады.

== Тарихы ==
Әуежай [[1946 жыл]]ы ашылды. Бастапқыда ұшу-қону жолағы топырақпен жабылған болатын, және күніне тек екі ұшақ ұшатын. Кейінірек Яковлев Як-12, Антонов Ан-2 ұшақтары қызмет көрсете бастады.

[[1974 жыл]]ы жаңа әуежай кешенінің құрылысы аяқталып, қазіргі орналасқан орнына көшірілді. Бұл кезде [[Яковлев Як-40]] және [[Антонов Ан-24]] ұшақтарын қабылдауға мүмкіндік туды. [[1981 жыл]]дан бастап Туполев Ту-134 типіндегі әуе кемелері де ұшып-қонуға кірісті.

[[2004 жыл]]ы жолаушылар терминалына күрделі жөндеу жүргізіліп, сағатына 100 жолаушыны қабылдай алатын заманауи жабдықтармен қамтылды.

== Әуе компаниялары мен бағыттар ==
[[2025 жыл]]дың [[шілде]]сіндегі мәлімет бойынша, Талдықорған әуежайынан келесі бағыттарда тұрақты рейстер орындалады:

'''Күнделікті рейстер:'''
* {{flagicon|Қазақстан}} [[Qazaq Air]] → [[Астана]], [[Түркістан]]
* {{flagicon|Қазақстан}} [[Жетісу (әуекомпания)|Жетісу]] → [[Астана]]

== Қабылдайтын әуе кемелері ==
{{Автонөмірлеу
  | Бағаналар   = 3
  | Тіркеу = wikitable sortable
  | Тақырып2 = Атауы
  | Тақырып1 = 
  | Тақырып3 = Түрі
  | Туралау1 = center
  | Туралау2 = center
  | Туралау3 = center
|| {{flagicon|Қазақстан}} [[Qazaq Air]] | [[Dash-8]]
|| {{flagicon|Қазақстан}} [[Жетісу Әуекомпаниясы]] | [[Антонов Ан-24]]
|| {{flagicon|Қазақстан}} [[Жетісу Әуекомпаниясы]] | [[Туполев Ту-134]]
}}

== Әскери авиация ==
Әуежайда [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері|ҚР Қарулы күштерінің]] әскери ұшақтары мен тікұшақтары орналасқан. Қабылдай алатын кейбір әскери әуе көліктері:

* Антонов Ан-12, [[Антонов Ан-24]], [[Антонов Ан-26]], Антонов Ан-28, Антонов Ан-30, Антонов Ан-32
* Антонов Ан-72, Антонов Ан-74, Илюшин Ил-76
* Туполев Ту-134, [[Туполев Ту-154]], [[Яковлев Як-40]], [[Яковлев Як-42]]
* Барлық тікұшақ түрлері

Әуе кемесінің максималды ұшу салмағы — 87 тонна. Ұшу-қону жолағының жіктеу нөмірі (PCN): 15/R/A/X/T.

== Жолаушылар саны ==
Талдықорған әуежайының жолаушылардың өсімі әдеттегідей оның танымалдылығы мен арзандығы. Немесе Талдықорғанның адам саны өсуімен бірдей болып саналады.
* 2015 — 24 295 адам&lt;ref name=&quot;жолаушы&quot;&gt;http://www.kase.kz/files/emitters/ARAL/aralp_2016_rus.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201127174747/http://www.kase.kz/files/emitters/ARAL/aralp_2016_rus.pdf |date=2020-11-27 }} Республика әуежайларындағы жолаушылар саны (2015 ж.).&lt;/ref&gt;
* 2025 — {{өсім}}42 768 адам&lt;ref name=&quot;жолаушы&quot; /&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

{{Қазақстан әуежайлары}}

[[Санат:Қазақстан әуежайлары]]
[[Санат:Талдықорған]]
[[Санат:Жетісу облысы әуежайлары]]</text>
      <sha1>mfcbojbqxo8xo84keeqw73v6y3flfz0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Екібастұз әуежайы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>713686</id>
    <revision>
      <id>3575746</id>
      <parentid>3493005</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T20:18:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3575746</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2905" sha1="2hzar20m9kf49zergf62g8wmb3ag3o8" xml:space="preserve">{{Әуежай
| name = Екібастұз әуежайы
| nativename =
| image =
| image-width = 396
| IATA = EKB
| ICAO = UASB
| type = Қоғамдық
| owner = 
| operator = 
| city-served = [[Екібастұз]], {{байрақ|Қазақстан}}
| location = [[Екібастұз]] қаласынан солтүстікке қарай
| elevation-m = 241
| elevation-f = 791
| metric-elev = Y
| coordinates = {{coord|51|44|00|N|075|17|00|E|region:KZ|display=inline,title}}
| pushpin_map = Kazakhstan
| pushpin_label = EKB
| pushpin_map_caption = Қазақстандағы орны
| website = 
| metric-rwy = Y
| r1-number = 05/23
| r1-length-m = 2 539
| r1-surface =  8 330
| stat1-data = 
| footnotes = 
&lt;center&gt;{{Location map|Қазақстан|width=340|float=center  
|caption=Әуежайдың Қазақстандағы орналасуы  
|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10  
|label=EKB|position=right  
|lat_deg=51|lat_min=44|lat_sec=00|lat_dir=N  
|lon_deg=75|lon_min=17|lon_sec=00|lon_dir=E  
}}&lt;/center&gt;

&lt;center&gt;{{Location map|Қазақстан Павлодар облысы|width=340|float=center  
|caption=Әуежайдың Павлодар облысындағы орналасуы  
|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10  
|label=EKB|position=right  
|lat_deg=51|lat_min=44|lat_sec=00|lat_dir=N  
|lon_deg=75|lon_min=17|lon_sec=00|lon_dir=E  
}}&lt;/center&gt;
}}

'''Екібастұз әуежайы''' — [[Павлодар облысы|Павлодар облысындағы]] [[Екібастұз]] қаласында орналасқан жергілікті маңызы бар әуежай. Қазіргі уақытта бұл әуежайда жолаушыларды тасымалдау бойынша тұрақты рейстер жоқ.

== Тарихы ==
Кеңес дәуірінде Екібастұз қаласының маңында әуеқатынас үшін пайдаланылған ұшу алаңы болған. Бірақ кейінгі жылдары тұрақты рейстер тоқтатылған. 2020 жылдары әуежайды қалпына келтіру және қайта жаңарту туралы бастамалар көтерілгенімен, нақты құрылыс жұмыстары басталғаны туралы дерек жоқ.

== Жағдайы ==
Қазіргі уақытта Екібастұз әуежайы тұрақты жолаушылар рейстерін қабылдамайды. Жоба бойынша болашақта әуежайды қайта жаңғыртып, аймақтық рейстерге қызмет көрсететіндей етіп ашу көзделген.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Қазақстан әуежайлары}}

[[Санат:Қазақстан әуежайлары]]
[[Санат:Екібастұз]]</text>
      <sha1>2hzar20m9kf49zergf62g8wmb3ag3o8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үржар әуежайы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>713690</id>
    <revision>
      <id>3575735</id>
      <parentid>3506499</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T20:13:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3575735</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4560" sha1="cdne6314p71sfhzdtl8rajmipc56z8x" xml:space="preserve">{{Infobox Airport 
| name         = &lt;center&gt;Үржар әуежайы&lt;/center&gt;&lt;center&gt;{{lang-kk|[[Латын тілі|лат]]. Úrjar áýejaıy}}&lt;/center&gt;
| nativename-a = 
| nativename-r = 
| image        = Urzhar Airport.JPG
| image-width  = 300
| IATA         = UZR
| ICAO         = UASU
&lt;center&gt;{{Location map|Қазақстан Абай облысы|width=300|float=center
|caption=|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10
|label=UZR|position=right
|lat_deg=47|lat_min=05|lat_sec=00|lat_dir=N
|lon_deg=081|lon_min=36|lon_sec=00|lon_dir=E
}}&lt;small&gt;Әуежайдың [[Абай облысы]]нда орналасуы&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;
| type         = Мемлекеттік
| owner        = [[Қазақстан Республикасы Көлік министрлігі]]
| operator     = [[SCAT]] әуекомпаниясы, [[Qazaq Air]]
| city-served  = [[Үржар (ауыл)]], [[Қазақстан]]
| elevation-f  = 1,821
| elevation-m  = 555
| coordinates  = {{Coord|47|05|00|N|081|36|00|E|type:airport}}
| website      = 
| metric-elev  = yes
| metric-rwy   = yes
| r1-number    = 12/30
| r1-length-f  = 6,562
| r1-length-m  = 2,000
| r1-surface   = [[Асфальт]]
| stat-year    = 2025
| stat1-header = Жолаушы
| stat1-data   = {{өсім}} 18 396 адам (2025)
| stat2-header = 
| stat2-data   = 
| footnotes    = 
}}
'''Үржар әуежайы''' — Үржар ауылының әуежайы, [[Алакөл]] көлінің жанында.

== Тарихы ==
Әуежай [[2008 жыл]]ы жұмысын бастады &lt;ref name=&quot;arna&quot;&gt;https://www.arnapress.kz/transport-i-perevozki/220252-urdzharskiy-aeroport-zarabotaet-k-nachalu-tursezona-na-alakole&lt;/ref&gt;.

2021 жылдың көктемінде әуежай 4,7 млрд теңгеге қайта жаңартуға жабылды https://kaztag.kz/ru/news/aeroport-urdzhar-zakryvaetsya-na-rekonstruktsiyu-vzletno-posadochnoy-polosy-s-1-maya&lt;/ref&gt;https://informburo.kz/novosti/kogda-zaversat-rekonstrukciyu-aeroportov-urdzara. 

Жаңартудан кейін әуежай заманауи [[Embraer 190]], [[Bombardier Q Series|Bombardier Q-400]], CRJ-200 ұшақтарын, соның ішінде түнде қабылдай алады деп күтілген. Жұмыс жоспары 2021 жылдың соңына дейін аяқталуы керек еді, бірақ мерзім 2022 жылдың жазына ауыстырылды&lt;ref name=&quot;arna&quot;/&gt;&lt;ref&gt;https://www.caravan.kz/news/v-aehroportakh-na-alakole-prodolzhayutsya-remontnye-raboty-848321/&lt;/ref&gt;. 

Нәтижесінде қайта құру тек 2022 жылдың қарашасында аяқталды. Ұшу-қону жолағының ұзындығы мен алжапқыштың ауданы ұлғайды. Сондай ақ терминалды қайта құру жоспарлануда https://liter.kz/u-aeroportov-trekh-gorodov-kazakhstana-poiaviatsia-novye-terminaly-1674039180/

2022 жылы Конкурс қорытындысы бойынша Южное Небо компаниясы [[Алматы]] және [[Астана]] бағыттарында тасымалдаушы болды&lt;ref&gt;https://kapital.kz/gosudarstvo/107263/kogda-zavershit-sya-rekonstruktsiya-aeroportov-usharala-i-urdzhara.html&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://el.kz/ru/otdykh_na_alakole-_kogda_zakonchatsya_raboty_v_aeroportakh_usharala_i_urdzhara_44454/&lt;/ref&gt;.

== Әуе компаниялары мен бағыттар ==
2025 жылдың шілде айындағы мәлімет бойынша Үржар әуежайынан басқа қалаға ұшатын рейс түрі. (Кейбіреуі сирек болады)

===Күнделікті рейс===
[[Үржар (ауыл)|Үржар]] → [[Алматы]]&lt;br&gt;
[[Алматы]] →  [[Үржар (ауыл)|Үржар]]&lt;br&gt;
[[Үржар (ауыл)|Үржар]] → [[Астана]]&lt;br&gt;
[[Астана]] → [[Үржар (ауыл)|Үржар]].
===Сирек рейс===
[[Үржар (ауыл)|Үржар]] →  [[Семей]]

== Қабылдайтын [[әуе көлігі]] түрлері ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Әуежай аты !! Әуежайға ұшатын түрі !! Ел
|-
| [[Qazaq Air]]|| [[Dash-8]]|| {{байрақ|Қазақстан}}
|-
| [[SCAT]] || [[Bombardier CRJ|Bombarider CRJ-200]] || {{байрақ|Қазақстан}}
|-
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан әуежайлары]]
[[Санат:Абай облысы әуежайлары]]</text>
      <sha1>cdne6314p71sfhzdtl8rajmipc56z8x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575736</id>
      <parentid>3575735</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T20:14:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3575736</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4586" sha1="qv560rli3besp5f96hhcckgqub3bhnl" xml:space="preserve">{{Infobox Airport 
| name         = &lt;center&gt;Үржар әуежайы&lt;/center&gt;&lt;center&gt;{{lang-kk|[[Латын тілі|лат]]. Úrjar áýejaıy}}&lt;/center&gt;
| nativename-a = 
| nativename-r = 
| image        = Urzhar Airport.JPG
| image-width  = 300
| IATA         = UZR
| ICAO         = UASU
&lt;center&gt;{{Location map|Қазақстан Абай облысы|width=300|float=center
|caption=|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10
|label=UZR|position=right
|lat_deg=47|lat_min=05|lat_sec=00|lat_dir=N
|lon_deg=081|lon_min=36|lon_sec=00|lon_dir=E
}}&lt;small&gt;Әуежайдың [[Абай облысы]]нда орналасуы&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;
| type         = Мемлекеттік
| owner        = [[Қазақстан Республикасы Көлік министрлігі]]
| operator     = [[SCAT]] әуекомпаниясы, [[Qazaq Air]]
| city-served  = [[Үржар (ауыл)]], [[Қазақстан]]
| elevation-f  = 1,821
| elevation-m  = 555
| coordinates  = {{Coord|47|05|00|N|081|36|00|E|type:airport}}
| website      = 
| metric-elev  = yes
| metric-rwy   = yes
| r1-number    = 12/30
| r1-length-f  = 6,562
| r1-length-m  = 2,000
| r1-surface   = [[Асфальт]]
| stat-year    = 2025
| stat1-header = Жолаушы
| stat1-data   = {{өсім}} 18 396 адам (2025)
| stat2-header = 
| stat2-data   = 
| footnotes    = 
}}
'''Үржар әуежайы''' — [[Үржар (ауыл)|Үржар ауылының]] әуежайы, [[Алакөл]] көлінің жанында.

== Тарихы ==
Әуежай [[2008 жыл]]ы жұмысын бастады &lt;ref name=&quot;arna&quot;&gt;https://www.arnapress.kz/transport-i-perevozki/220252-urdzharskiy-aeroport-zarabotaet-k-nachalu-tursezona-na-alakole&lt;/ref&gt;.

2021 жылдың көктемінде әуежай 4,7 млрд теңгеге қайта жаңартуға жабылды https://kaztag.kz/ru/news/aeroport-urdzhar-zakryvaetsya-na-rekonstruktsiyu-vzletno-posadochnoy-polosy-s-1-maya&lt;/ref&gt;https://informburo.kz/novosti/kogda-zaversat-rekonstrukciyu-aeroportov-urdzara. 

Жаңартудан кейін әуежай заманауи [[Embraer 190]], [[Bombardier Q Series|Bombardier Q-400]], CRJ-200 ұшақтарын, соның ішінде түнде қабылдай алады деп күтілген. Жұмыс жоспары 2021 жылдың соңына дейін аяқталуы керек еді, бірақ мерзім 2022 жылдың жазына ауыстырылды&lt;ref name=&quot;arna&quot;/&gt;&lt;ref&gt;https://www.caravan.kz/news/v-aehroportakh-na-alakole-prodolzhayutsya-remontnye-raboty-848321/&lt;/ref&gt;. 

Нәтижесінде қайта құру тек 2022 жылдың қарашасында аяқталды. Ұшу-қону жолағының ұзындығы мен алжапқыштың ауданы ұлғайды. Сондай ақ терминалды қайта құру жоспарлануда https://liter.kz/u-aeroportov-trekh-gorodov-kazakhstana-poiaviatsia-novye-terminaly-1674039180/

2022 жылы Конкурс қорытындысы бойынша Южное Небо компаниясы [[Алматы]] және [[Астана]] бағыттарында тасымалдаушы болды&lt;ref&gt;https://kapital.kz/gosudarstvo/107263/kogda-zavershit-sya-rekonstruktsiya-aeroportov-usharala-i-urdzhara.html&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://el.kz/ru/otdykh_na_alakole-_kogda_zakonchatsya_raboty_v_aeroportakh_usharala_i_urdzhara_44454/&lt;/ref&gt;.

== Әуе компаниялары мен бағыттар ==
2025 жылдың шілде айындағы мәлімет бойынша Үржар әуежайынан басқа қалаға ұшатын рейс түрі. (Кейбіреуі сирек болады)

===Күнделікті рейс===
[[Үржар (ауыл)|Үржар]] → [[Алматы]]&lt;br&gt;
[[Алматы]] →  [[Үржар (ауыл)|Үржар]]&lt;br&gt;
[[Үржар (ауыл)|Үржар]] → [[Астана]]&lt;br&gt;
[[Астана]] → [[Үржар (ауыл)|Үржар]].
===Сирек рейс===
[[Үржар (ауыл)|Үржар]] →  [[Семей]]

== Қабылдайтын [[әуе көлігі]] түрлері ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Әуежай аты !! Әуежайға ұшатын түрі !! Ел
|-
| [[Qazaq Air]]|| [[Dash-8]]|| {{байрақ|Қазақстан}}
|-
| [[SCAT]] || [[Bombardier CRJ|Bombarider CRJ-200]] || {{байрақ|Қазақстан}}
|-
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан әуежайлары]]
[[Санат:Абай облысы әуежайлары]]</text>
      <sha1>qv560rli3besp5f96hhcckgqub3bhnl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575737</id>
      <parentid>3575736</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T20:14:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3575737</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4590" sha1="hzmtl0msyvq4zwkrsx78ahwrsfki1z7" xml:space="preserve">{{Infobox Airport 
| name         = &lt;center&gt;Үржар әуежайы&lt;/center&gt;&lt;center&gt;{{lang-kk|[[Латын тілі|лат]]. Úrjar áýejaıy}}&lt;/center&gt;
| nativename-a = 
| nativename-r = 
| image        = Urzhar Airport.JPG
| image-width  = 300
| IATA         = UZR
| ICAO         = UASU
&lt;center&gt;{{Location map|Қазақстан Абай облысы|width=300|float=center
|caption=|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10
|label=UZR|position=right
|lat_deg=47|lat_min=05|lat_sec=00|lat_dir=N
|lon_deg=081|lon_min=36|lon_sec=00|lon_dir=E
}}&lt;small&gt;Әуежайдың [[Абай облысы]]нда орналасуы&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;
| type         = Мемлекеттік
| owner        = [[Қазақстан Республикасы Көлік министрлігі]]
| operator     = [[SCAT]] әуекомпаниясы, [[Qazaq Air]]
| city-served  = [[Үржар (ауыл)]], [[Қазақстан]]
| elevation-f  = 1,821
| elevation-m  = 555
| coordinates  = {{Coord|47|05|00|N|081|36|00|E|type:airport}}
| website      = 
| metric-elev  = yes
| metric-rwy   = yes
| r1-number    = 12/30
| r1-length-f  = 6,562
| r1-length-m  = 2,000
| r1-surface   = [[Асфальт]]
| stat-year    = 2025
| stat1-header = Жолаушы
| stat1-data   = {{өсім}} 18 396 адам (2025)
| stat2-header = 
| stat2-data   = 
| footnotes    = 
}}
'''Үржар әуежайы''' — [[Үржар (ауыл)|Үржар ауылының]] әуежайы, [[Алакөл]] көлінің жанында.

== Тарихы ==
Әуежай [[2008 жыл]]ы жұмысын бастады &lt;ref name=&quot;arna&quot;&gt;https://www.arnapress.kz/transport-i-perevozki/220252-urdzharskiy-aeroport-zarabotaet-k-nachalu-tursezona-na-alakole&lt;/ref&gt;.

[[2021 жыл]]дың көктемінде әуежай 4,7 млрд теңгеге қайта жаңартуға жабылды https://kaztag.kz/ru/news/aeroport-urdzhar-zakryvaetsya-na-rekonstruktsiyu-vzletno-posadochnoy-polosy-s-1-maya&lt;/ref&gt;https://informburo.kz/novosti/kogda-zaversat-rekonstrukciyu-aeroportov-urdzara. 

Жаңартудан кейін әуежай заманауи [[Embraer 190]], [[Bombardier Q Series|Bombardier Q-400]], CRJ-200 ұшақтарын, соның ішінде түнде қабылдай алады деп күтілген. Жұмыс жоспары 2021 жылдың соңына дейін аяқталуы керек еді, бірақ мерзім 2022 жылдың жазына ауыстырылды&lt;ref name=&quot;arna&quot;/&gt;&lt;ref&gt;https://www.caravan.kz/news/v-aehroportakh-na-alakole-prodolzhayutsya-remontnye-raboty-848321/&lt;/ref&gt;. 

Нәтижесінде қайта құру тек 2022 жылдың қарашасында аяқталды. Ұшу-қону жолағының ұзындығы мен алжапқыштың ауданы ұлғайды. Сондай ақ терминалды қайта құру жоспарлануда https://liter.kz/u-aeroportov-trekh-gorodov-kazakhstana-poiaviatsia-novye-terminaly-1674039180/

2022 жылы Конкурс қорытындысы бойынша Южное Небо компаниясы [[Алматы]] және [[Астана]] бағыттарында тасымалдаушы болды&lt;ref&gt;https://kapital.kz/gosudarstvo/107263/kogda-zavershit-sya-rekonstruktsiya-aeroportov-usharala-i-urdzhara.html&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://el.kz/ru/otdykh_na_alakole-_kogda_zakonchatsya_raboty_v_aeroportakh_usharala_i_urdzhara_44454/&lt;/ref&gt;.

== Әуе компаниялары мен бағыттар ==
2025 жылдың шілде айындағы мәлімет бойынша Үржар әуежайынан басқа қалаға ұшатын рейс түрі. (Кейбіреуі сирек болады)

===Күнделікті рейс===
[[Үржар (ауыл)|Үржар]] → [[Алматы]]&lt;br&gt;
[[Алматы]] →  [[Үржар (ауыл)|Үржар]]&lt;br&gt;
[[Үржар (ауыл)|Үржар]] → [[Астана]]&lt;br&gt;
[[Астана]] → [[Үржар (ауыл)|Үржар]].
===Сирек рейс===
[[Үржар (ауыл)|Үржар]] →  [[Семей]]

== Қабылдайтын [[әуе көлігі]] түрлері ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Әуежай аты !! Әуежайға ұшатын түрі !! Ел
|-
| [[Qazaq Air]]|| [[Dash-8]]|| {{байрақ|Қазақстан}}
|-
| [[SCAT]] || [[Bombardier CRJ|Bombarider CRJ-200]] || {{байрақ|Қазақстан}}
|-
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан әуежайлары]]
[[Санат:Абай облысы әуежайлары]]</text>
      <sha1>hzmtl0msyvq4zwkrsx78ahwrsfki1z7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575738</id>
      <parentid>3575737</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T20:15:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3575738</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4605" sha1="gf9temowvbxq2hooo6r54oupdb4u6a8" xml:space="preserve">{{Infobox Airport 
| name         = &lt;center&gt;Үржар әуежайы&lt;/center&gt;&lt;center&gt;{{lang-kk|[[Латын тілі|лат]]. Úrjar áýejaıy}}&lt;/center&gt;
| nativename-a = 
| nativename-r = 
| image        = Urzhar Airport.JPG
| image-width  = 300
| IATA         = UZR
| ICAO         = UASU
&lt;center&gt;{{Location map|Қазақстан Абай облысы|width=300|float=center
|caption=|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10
|label=UZR|position=right
|lat_deg=47|lat_min=05|lat_sec=00|lat_dir=N
|lon_deg=081|lon_min=36|lon_sec=00|lon_dir=E
}}&lt;small&gt;Әуежайдың [[Абай облысы]]нда орналасуы&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;
| type         = Мемлекеттік
| owner        = [[Қазақстан Республикасы Көлік министрлігі]]
| operator     = [[SCAT]] әуекомпаниясы, [[Qazaq Air]]
| city-served  = [[Үржар (ауыл)]], [[Қазақстан]]
| elevation-f  = 1,821
| elevation-m  = 555
| coordinates  = {{Coord|47|05|00|N|081|36|00|E|type:airport}}
| website      = 
| metric-elev  = yes
| metric-rwy   = yes
| r1-number    = 12/30
| r1-length-f  = 6,562
| r1-length-m  = 2,000
| r1-surface   = [[Асфальт]]
| stat-year    = 2025
| stat1-header = Жолаушы
| stat1-data   = {{өсім}} 18 396 адам (2025)
| stat2-header = 
| stat2-data   = 
| footnotes    = 
}}
'''Үржар әуежайы''' — [[Үржар (ауыл)|Үржар ауылының]] әуежайы, [[Алакөл]] көлінің жанында.

== Тарихы ==
Әуежай [[2008 жыл]]ы жұмысын бастады &lt;ref name=&quot;arna&quot;&gt;https://www.arnapress.kz/transport-i-perevozki/220252-urdzharskiy-aeroport-zarabotaet-k-nachalu-tursezona-na-alakole&lt;/ref&gt;.

[[2021 жыл]]дың көктемінде әуежай 4,7 млрд теңгеге қайта жаңартуға жабылды https://kaztag.kz/ru/news/aeroport-urdzhar-zakryvaetsya-na-rekonstruktsiyu-vzletno-posadochnoy-polosy-s-1-maya&lt;/ref&gt;https://informburo.kz/novosti/kogda-zaversat-rekonstrukciyu-aeroportov-urdzara. 

Жаңартудан кейін әуежай заманауи [[Embraer 190]], [[Bombardier Q Series|Bombardier Q-400]], [[Bombardier|CRJ-200]] ұшақтарын, соның ішінде түнде қабылдай алады деп күтілген. Жұмыс жоспары 2021 жылдың соңына дейін аяқталуы керек еді, бірақ мерзім 2022 жылдың жазына ауыстырылды&lt;ref name=&quot;arna&quot;/&gt;&lt;ref&gt;https://www.caravan.kz/news/v-aehroportakh-na-alakole-prodolzhayutsya-remontnye-raboty-848321/&lt;/ref&gt;. 

Нәтижесінде қайта құру тек 2022 жылдың қарашасында аяқталды. Ұшу-қону жолағының ұзындығы мен алжапқыштың ауданы ұлғайды. Сондай ақ терминалды қайта құру жоспарлануда https://liter.kz/u-aeroportov-trekh-gorodov-kazakhstana-poiaviatsia-novye-terminaly-1674039180/

2022 жылы Конкурс қорытындысы бойынша Южное Небо компаниясы [[Алматы]] және [[Астана]] бағыттарында тасымалдаушы болды&lt;ref&gt;https://kapital.kz/gosudarstvo/107263/kogda-zavershit-sya-rekonstruktsiya-aeroportov-usharala-i-urdzhara.html&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://el.kz/ru/otdykh_na_alakole-_kogda_zakonchatsya_raboty_v_aeroportakh_usharala_i_urdzhara_44454/&lt;/ref&gt;.

== Әуе компаниялары мен бағыттар ==
2025 жылдың шілде айындағы мәлімет бойынша Үржар әуежайынан басқа қалаға ұшатын рейс түрі. (Кейбіреуі сирек болады)

===Күнделікті рейс===
[[Үржар (ауыл)|Үржар]] → [[Алматы]]&lt;br&gt;
[[Алматы]] →  [[Үржар (ауыл)|Үржар]]&lt;br&gt;
[[Үржар (ауыл)|Үржар]] → [[Астана]]&lt;br&gt;
[[Астана]] → [[Үржар (ауыл)|Үржар]].
===Сирек рейс===
[[Үржар (ауыл)|Үржар]] →  [[Семей]]

== Қабылдайтын [[әуе көлігі]] түрлері ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Әуежай аты !! Әуежайға ұшатын түрі !! Ел
|-
| [[Qazaq Air]]|| [[Dash-8]]|| {{байрақ|Қазақстан}}
|-
| [[SCAT]] || [[Bombardier CRJ|Bombarider CRJ-200]] || {{байрақ|Қазақстан}}
|-
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан әуежайлары]]
[[Санат:Абай облысы әуежайлары]]</text>
      <sha1>gf9temowvbxq2hooo6r54oupdb4u6a8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575739</id>
      <parentid>3575738</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T20:15:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3575739</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4616" sha1="hw3s0grwjel0bkiak95xdjv6kwukkjo" xml:space="preserve">{{Infobox Airport 
| name         = &lt;center&gt;Үржар әуежайы&lt;/center&gt;&lt;center&gt;{{lang-kk|[[Латын тілі|лат]]. Úrjar áýejaıy}}&lt;/center&gt;
| nativename-a = 
| nativename-r = 
| image        = Urzhar Airport.JPG
| image-width  = 300
| IATA         = UZR
| ICAO         = UASU
&lt;center&gt;{{Location map|Қазақстан Абай облысы|width=300|float=center
|caption=|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10
|label=UZR|position=right
|lat_deg=47|lat_min=05|lat_sec=00|lat_dir=N
|lon_deg=081|lon_min=36|lon_sec=00|lon_dir=E
}}&lt;small&gt;Әуежайдың [[Абай облысы]]нда орналасуы&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;
| type         = Мемлекеттік
| owner        = [[Қазақстан Республикасы Көлік министрлігі]]
| operator     = [[SCAT]] әуекомпаниясы, [[Qazaq Air]]
| city-served  = [[Үржар (ауыл)]], [[Қазақстан]]
| elevation-f  = 1,821
| elevation-m  = 555
| coordinates  = {{Coord|47|05|00|N|081|36|00|E|type:airport}}
| website      = 
| metric-elev  = yes
| metric-rwy   = yes
| r1-number    = 12/30
| r1-length-f  = 6,562
| r1-length-m  = 2,000
| r1-surface   = [[Асфальт]]
| stat-year    = 2025
| stat1-header = Жолаушы
| stat1-data   = {{өсім}} 18 396 адам (2025)
| stat2-header = 
| stat2-data   = 
| footnotes    = 
}}
'''Үржар әуежайы''' — [[Үржар (ауыл)|Үржар ауылының]] әуежайы, [[Алакөл]] көлінің жанында.

== Тарихы ==
Әуежай [[2008 жыл]]ы жұмысын бастады &lt;ref name=&quot;arna&quot;&gt;https://www.arnapress.kz/transport-i-perevozki/220252-urdzharskiy-aeroport-zarabotaet-k-nachalu-tursezona-na-alakole&lt;/ref&gt;.

[[2021 жыл]]дың көктемінде әуежай 4,7 млрд теңгеге қайта жаңартуға жабылды https://kaztag.kz/ru/news/aeroport-urdzhar-zakryvaetsya-na-rekonstruktsiyu-vzletno-posadochnoy-polosy-s-1-maya&lt;/ref&gt;https://informburo.kz/novosti/kogda-zaversat-rekonstrukciyu-aeroportov-urdzara. 

Жаңартудан кейін әуежай заманауи [[Embraer 190]], [[Bombardier Q Series|Bombardier Q-400]], [[Bombardier|Bombardier CRJ-200]] ұшақтарын, соның ішінде түнде қабылдай алады деп күтілген. Жұмыс жоспары 2021 жылдың соңына дейін аяқталуы керек еді, бірақ мерзім 2022 жылдың жазына ауыстырылды&lt;ref name=&quot;arna&quot;/&gt;&lt;ref&gt;https://www.caravan.kz/news/v-aehroportakh-na-alakole-prodolzhayutsya-remontnye-raboty-848321/&lt;/ref&gt;. 

Нәтижесінде қайта құру тек 2022 жылдың қарашасында аяқталды. Ұшу-қону жолағының ұзындығы мен алжапқыштың ауданы ұлғайды. Сондай ақ терминалды қайта құру жоспарлануда https://liter.kz/u-aeroportov-trekh-gorodov-kazakhstana-poiaviatsia-novye-terminaly-1674039180/

2022 жылы Конкурс қорытындысы бойынша Южное Небо компаниясы [[Алматы]] және [[Астана]] бағыттарында тасымалдаушы болды&lt;ref&gt;https://kapital.kz/gosudarstvo/107263/kogda-zavershit-sya-rekonstruktsiya-aeroportov-usharala-i-urdzhara.html&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://el.kz/ru/otdykh_na_alakole-_kogda_zakonchatsya_raboty_v_aeroportakh_usharala_i_urdzhara_44454/&lt;/ref&gt;.

== Әуе компаниялары мен бағыттар ==
2025 жылдың шілде айындағы мәлімет бойынша Үржар әуежайынан басқа қалаға ұшатын рейс түрі. (Кейбіреуі сирек болады)

===Күнделікті рейс===
[[Үржар (ауыл)|Үржар]] → [[Алматы]]&lt;br&gt;
[[Алматы]] →  [[Үржар (ауыл)|Үржар]]&lt;br&gt;
[[Үржар (ауыл)|Үржар]] → [[Астана]]&lt;br&gt;
[[Астана]] → [[Үржар (ауыл)|Үржар]].
===Сирек рейс===
[[Үржар (ауыл)|Үржар]] →  [[Семей]]

== Қабылдайтын [[әуе көлігі]] түрлері ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Әуежай аты !! Әуежайға ұшатын түрі !! Ел
|-
| [[Qazaq Air]]|| [[Dash-8]]|| {{байрақ|Қазақстан}}
|-
| [[SCAT]] || [[Bombardier CRJ|Bombarider CRJ-200]] || {{байрақ|Қазақстан}}
|-
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан әуежайлары]]
[[Санат:Абай облысы әуежайлары]]</text>
      <sha1>hw3s0grwjel0bkiak95xdjv6kwukkjo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575740</id>
      <parentid>3575739</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T20:15:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3575740</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4620" sha1="0rd4rrmddpf3ytr221f7mfdyyxrrvnc" xml:space="preserve">{{Infobox Airport 
| name         = &lt;center&gt;Үржар әуежайы&lt;/center&gt;&lt;center&gt;{{lang-kk|[[Латын тілі|лат]]. Úrjar áýejaıy}}&lt;/center&gt;
| nativename-a = 
| nativename-r = 
| image        = Urzhar Airport.JPG
| image-width  = 300
| IATA         = UZR
| ICAO         = UASU
&lt;center&gt;{{Location map|Қазақстан Абай облысы|width=300|float=center
|caption=|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10
|label=UZR|position=right
|lat_deg=47|lat_min=05|lat_sec=00|lat_dir=N
|lon_deg=081|lon_min=36|lon_sec=00|lon_dir=E
}}&lt;small&gt;Әуежайдың [[Абай облысы]]нда орналасуы&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;
| type         = Мемлекеттік
| owner        = [[Қазақстан Республикасы Көлік министрлігі]]
| operator     = [[SCAT]] әуекомпаниясы, [[Qazaq Air]]
| city-served  = [[Үржар (ауыл)]], [[Қазақстан]]
| elevation-f  = 1,821
| elevation-m  = 555
| coordinates  = {{Coord|47|05|00|N|081|36|00|E|type:airport}}
| website      = 
| metric-elev  = yes
| metric-rwy   = yes
| r1-number    = 12/30
| r1-length-f  = 6,562
| r1-length-m  = 2,000
| r1-surface   = [[Асфальт]]
| stat-year    = 2025
| stat1-header = Жолаушы
| stat1-data   = {{өсім}} 18 396 адам (2025)
| stat2-header = 
| stat2-data   = 
| footnotes    = 
}}
'''Үржар әуежайы''' — [[Үржар (ауыл)|Үржар ауылының]] әуежайы, [[Алакөл]] көлінің жанында.

== Тарихы ==
Әуежай [[2008 жыл]]ы жұмысын бастады &lt;ref name=&quot;arna&quot;&gt;https://www.arnapress.kz/transport-i-perevozki/220252-urdzharskiy-aeroport-zarabotaet-k-nachalu-tursezona-na-alakole&lt;/ref&gt;.

[[2021 жыл]]дың көктемінде әуежай 4,7 млрд теңгеге қайта жаңартуға жабылды https://kaztag.kz/ru/news/aeroport-urdzhar-zakryvaetsya-na-rekonstruktsiyu-vzletno-posadochnoy-polosy-s-1-maya&lt;/ref&gt;https://informburo.kz/novosti/kogda-zaversat-rekonstrukciyu-aeroportov-urdzara. 

Жаңартудан кейін әуежай заманауи [[Embraer 190]], [[Bombardier Q Series|Bombardier Q-400]], [[Bombardier|Bombardier CRJ-200]] ұшақтарын, соның ішінде түнде қабылдай алады деп күтілген. Жұмыс жоспары 2021 жылдың соңына дейін аяқталуы керек еді, бірақ мерзім 2022 жылдың жазына ауыстырылды&lt;ref name=&quot;arna&quot;/&gt;&lt;ref&gt;https://www.caravan.kz/news/v-aehroportakh-na-alakole-prodolzhayutsya-remontnye-raboty-848321/&lt;/ref&gt;. 

Нәтижесінде қайта құру тек [[2022 жыл]]дың қарашасында аяқталды. Ұшу-қону жолағының ұзындығы мен алжапқыштың ауданы ұлғайды. Сондай ақ терминалды қайта құру жоспарлануда https://liter.kz/u-aeroportov-trekh-gorodov-kazakhstana-poiaviatsia-novye-terminaly-1674039180/

2022 жылы Конкурс қорытындысы бойынша Южное Небо компаниясы [[Алматы]] және [[Астана]] бағыттарында тасымалдаушы болды&lt;ref&gt;https://kapital.kz/gosudarstvo/107263/kogda-zavershit-sya-rekonstruktsiya-aeroportov-usharala-i-urdzhara.html&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://el.kz/ru/otdykh_na_alakole-_kogda_zakonchatsya_raboty_v_aeroportakh_usharala_i_urdzhara_44454/&lt;/ref&gt;.

== Әуе компаниялары мен бағыттар ==
2025 жылдың шілде айындағы мәлімет бойынша Үржар әуежайынан басқа қалаға ұшатын рейс түрі. (Кейбіреуі сирек болады)

===Күнделікті рейс===
[[Үржар (ауыл)|Үржар]] → [[Алматы]]&lt;br&gt;
[[Алматы]] →  [[Үржар (ауыл)|Үржар]]&lt;br&gt;
[[Үржар (ауыл)|Үржар]] → [[Астана]]&lt;br&gt;
[[Астана]] → [[Үржар (ауыл)|Үржар]].
===Сирек рейс===
[[Үржар (ауыл)|Үржар]] →  [[Семей]]

== Қабылдайтын [[әуе көлігі]] түрлері ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Әуежай аты !! Әуежайға ұшатын түрі !! Ел
|-
| [[Qazaq Air]]|| [[Dash-8]]|| {{байрақ|Қазақстан}}
|-
| [[SCAT]] || [[Bombardier CRJ|Bombarider CRJ-200]] || {{байрақ|Қазақстан}}
|-
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан әуежайлары]]
[[Санат:Абай облысы әуежайлары]]</text>
      <sha1>0rd4rrmddpf3ytr221f7mfdyyxrrvnc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575741</id>
      <parentid>3575740</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T20:15:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3575741</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4624" sha1="1g72rwfthgtgu9zzvibulc56547l5iz" xml:space="preserve">{{Infobox Airport 
| name         = &lt;center&gt;Үржар әуежайы&lt;/center&gt;&lt;center&gt;{{lang-kk|[[Латын тілі|лат]]. Úrjar áýejaıy}}&lt;/center&gt;
| nativename-a = 
| nativename-r = 
| image        = Urzhar Airport.JPG
| image-width  = 300
| IATA         = UZR
| ICAO         = UASU
&lt;center&gt;{{Location map|Қазақстан Абай облысы|width=300|float=center
|caption=|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10
|label=UZR|position=right
|lat_deg=47|lat_min=05|lat_sec=00|lat_dir=N
|lon_deg=081|lon_min=36|lon_sec=00|lon_dir=E
}}&lt;small&gt;Әуежайдың [[Абай облысы]]нда орналасуы&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;
| type         = Мемлекеттік
| owner        = [[Қазақстан Республикасы Көлік министрлігі]]
| operator     = [[SCAT]] әуекомпаниясы, [[Qazaq Air]]
| city-served  = [[Үржар (ауыл)]], [[Қазақстан]]
| elevation-f  = 1,821
| elevation-m  = 555
| coordinates  = {{Coord|47|05|00|N|081|36|00|E|type:airport}}
| website      = 
| metric-elev  = yes
| metric-rwy   = yes
| r1-number    = 12/30
| r1-length-f  = 6,562
| r1-length-m  = 2,000
| r1-surface   = [[Асфальт]]
| stat-year    = 2025
| stat1-header = Жолаушы
| stat1-data   = {{өсім}} 18 396 адам (2025)
| stat2-header = 
| stat2-data   = 
| footnotes    = 
}}
'''Үржар әуежайы''' — [[Үржар (ауыл)|Үржар ауылының]] әуежайы, [[Алакөл]] көлінің жанында.

== Тарихы ==
Әуежай [[2008 жыл]]ы жұмысын бастады &lt;ref name=&quot;arna&quot;&gt;https://www.arnapress.kz/transport-i-perevozki/220252-urdzharskiy-aeroport-zarabotaet-k-nachalu-tursezona-na-alakole&lt;/ref&gt;.

[[2021 жыл]]дың көктемінде әуежай 4,7 млрд теңгеге қайта жаңартуға жабылды https://kaztag.kz/ru/news/aeroport-urdzhar-zakryvaetsya-na-rekonstruktsiyu-vzletno-posadochnoy-polosy-s-1-maya&lt;/ref&gt;https://informburo.kz/novosti/kogda-zaversat-rekonstrukciyu-aeroportov-urdzara. 

Жаңартудан кейін әуежай заманауи [[Embraer 190]], [[Bombardier Q Series|Bombardier Q-400]], [[Bombardier|Bombardier CRJ-200]] ұшақтарын, соның ішінде түнде қабылдай алады деп күтілген. Жұмыс жоспары [[2021 жыл]]дың соңына дейін аяқталуы керек еді, бірақ мерзім 2022 жылдың жазына ауыстырылды&lt;ref name=&quot;arna&quot;/&gt;&lt;ref&gt;https://www.caravan.kz/news/v-aehroportakh-na-alakole-prodolzhayutsya-remontnye-raboty-848321/&lt;/ref&gt;. 

Нәтижесінде қайта құру тек [[2022 жыл]]дың қарашасында аяқталды. Ұшу-қону жолағының ұзындығы мен алжапқыштың ауданы ұлғайды. Сондай ақ терминалды қайта құру жоспарлануда https://liter.kz/u-aeroportov-trekh-gorodov-kazakhstana-poiaviatsia-novye-terminaly-1674039180/

2022 жылы Конкурс қорытындысы бойынша Южное Небо компаниясы [[Алматы]] және [[Астана]] бағыттарында тасымалдаушы болды&lt;ref&gt;https://kapital.kz/gosudarstvo/107263/kogda-zavershit-sya-rekonstruktsiya-aeroportov-usharala-i-urdzhara.html&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://el.kz/ru/otdykh_na_alakole-_kogda_zakonchatsya_raboty_v_aeroportakh_usharala_i_urdzhara_44454/&lt;/ref&gt;.

== Әуе компаниялары мен бағыттар ==
2025 жылдың шілде айындағы мәлімет бойынша Үржар әуежайынан басқа қалаға ұшатын рейс түрі. (Кейбіреуі сирек болады)

===Күнделікті рейс===
[[Үржар (ауыл)|Үржар]] → [[Алматы]]&lt;br&gt;
[[Алматы]] →  [[Үржар (ауыл)|Үржар]]&lt;br&gt;
[[Үржар (ауыл)|Үржар]] → [[Астана]]&lt;br&gt;
[[Астана]] → [[Үржар (ауыл)|Үржар]].
===Сирек рейс===
[[Үржар (ауыл)|Үржар]] →  [[Семей]]

== Қабылдайтын [[әуе көлігі]] түрлері ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Әуежай аты !! Әуежайға ұшатын түрі !! Ел
|-
| [[Qazaq Air]]|| [[Dash-8]]|| {{байрақ|Қазақстан}}
|-
| [[SCAT]] || [[Bombardier CRJ|Bombarider CRJ-200]] || {{байрақ|Қазақстан}}
|-
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан әуежайлары]]
[[Санат:Абай облысы әуежайлары]]</text>
      <sha1>1g72rwfthgtgu9zzvibulc56547l5iz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575742</id>
      <parentid>3575741</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T20:16:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3575742</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4628" sha1="4gv2f04fr7txwbx9g75sldrucc69bps" xml:space="preserve">{{Infobox Airport 
| name         = &lt;center&gt;Үржар әуежайы&lt;/center&gt;&lt;center&gt;{{lang-kk|[[Латын тілі|лат]]. Úrjar áýejaıy}}&lt;/center&gt;
| nativename-a = 
| nativename-r = 
| image        = Urzhar Airport.JPG
| image-width  = 300
| IATA         = UZR
| ICAO         = UASU
&lt;center&gt;{{Location map|Қазақстан Абай облысы|width=300|float=center
|caption=|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10
|label=UZR|position=right
|lat_deg=47|lat_min=05|lat_sec=00|lat_dir=N
|lon_deg=081|lon_min=36|lon_sec=00|lon_dir=E
}}&lt;small&gt;Әуежайдың [[Абай облысы]]нда орналасуы&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;
| type         = Мемлекеттік
| owner        = [[Қазақстан Республикасы Көлік министрлігі]]
| operator     = [[SCAT]] әуекомпаниясы, [[Qazaq Air]]
| city-served  = [[Үржар (ауыл)]], [[Қазақстан]]
| elevation-f  = 1,821
| elevation-m  = 555
| coordinates  = {{Coord|47|05|00|N|081|36|00|E|type:airport}}
| website      = 
| metric-elev  = yes
| metric-rwy   = yes
| r1-number    = 12/30
| r1-length-f  = 6,562
| r1-length-m  = 2,000
| r1-surface   = [[Асфальт]]
| stat-year    = 2025
| stat1-header = Жолаушы
| stat1-data   = {{өсім}} 18 396 адам (2025)
| stat2-header = 
| stat2-data   = 
| footnotes    = 
}}
'''Үржар әуежайы''' — [[Үржар (ауыл)|Үржар ауылының]] әуежайы, [[Алакөл]] көлінің жанында.

== Тарихы ==
Әуежай [[2008 жыл]]ы жұмысын бастады &lt;ref name=&quot;arna&quot;&gt;https://www.arnapress.kz/transport-i-perevozki/220252-urdzharskiy-aeroport-zarabotaet-k-nachalu-tursezona-na-alakole&lt;/ref&gt;.

[[2021 жыл]]дың көктемінде әуежай 4,7 млрд теңгеге қайта жаңартуға жабылды https://kaztag.kz/ru/news/aeroport-urdzhar-zakryvaetsya-na-rekonstruktsiyu-vzletno-posadochnoy-polosy-s-1-maya&lt;/ref&gt;https://informburo.kz/novosti/kogda-zaversat-rekonstrukciyu-aeroportov-urdzara. 

Жаңартудан кейін әуежай заманауи [[Embraer 190]], [[Bombardier Q Series|Bombardier Q-400]], [[Bombardier|Bombardier CRJ-200]] ұшақтарын, соның ішінде түнде қабылдай алады деп күтілген. Жұмыс жоспары [[2021 жыл]]дың соңына дейін аяқталуы керек еді, бірақ мерзім [[2022 жыл]]дың жазына ауыстырылды&lt;ref name=&quot;arna&quot;/&gt;&lt;ref&gt;https://www.caravan.kz/news/v-aehroportakh-na-alakole-prodolzhayutsya-remontnye-raboty-848321/&lt;/ref&gt;. 

Нәтижесінде қайта құру тек [[2022 жыл]]дың қарашасында аяқталды. Ұшу-қону жолағының ұзындығы мен алжапқыштың ауданы ұлғайды. Сондай ақ терминалды қайта құру жоспарлануда https://liter.kz/u-aeroportov-trekh-gorodov-kazakhstana-poiaviatsia-novye-terminaly-1674039180/

2022 жылы Конкурс қорытындысы бойынша Южное Небо компаниясы [[Алматы]] және [[Астана]] бағыттарында тасымалдаушы болды&lt;ref&gt;https://kapital.kz/gosudarstvo/107263/kogda-zavershit-sya-rekonstruktsiya-aeroportov-usharala-i-urdzhara.html&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://el.kz/ru/otdykh_na_alakole-_kogda_zakonchatsya_raboty_v_aeroportakh_usharala_i_urdzhara_44454/&lt;/ref&gt;.

== Әуе компаниялары мен бағыттар ==
2025 жылдың шілде айындағы мәлімет бойынша Үржар әуежайынан басқа қалаға ұшатын рейс түрі. (Кейбіреуі сирек болады)

===Күнделікті рейс===
[[Үржар (ауыл)|Үржар]] → [[Алматы]]&lt;br&gt;
[[Алматы]] →  [[Үржар (ауыл)|Үржар]]&lt;br&gt;
[[Үржар (ауыл)|Үржар]] → [[Астана]]&lt;br&gt;
[[Астана]] → [[Үржар (ауыл)|Үржар]].
===Сирек рейс===
[[Үржар (ауыл)|Үржар]] →  [[Семей]]

== Қабылдайтын [[әуе көлігі]] түрлері ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Әуежай аты !! Әуежайға ұшатын түрі !! Ел
|-
| [[Qazaq Air]]|| [[Dash-8]]|| {{байрақ|Қазақстан}}
|-
| [[SCAT]] || [[Bombardier CRJ|Bombarider CRJ-200]] || {{байрақ|Қазақстан}}
|-
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан әуежайлары]]
[[Санат:Абай облысы әуежайлары]]</text>
      <sha1>4gv2f04fr7txwbx9g75sldrucc69bps</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575743</id>
      <parentid>3575742</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T20:16:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3575743</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4632" sha1="hi0sxwunqvpfdiplim97k197xgng4qv" xml:space="preserve">{{Infobox Airport 
| name         = &lt;center&gt;Үржар әуежайы&lt;/center&gt;&lt;center&gt;{{lang-kk|[[Латын тілі|лат]]. Úrjar áýejaıy}}&lt;/center&gt;
| nativename-a = 
| nativename-r = 
| image        = Urzhar Airport.JPG
| image-width  = 300
| IATA         = UZR
| ICAO         = UASU
&lt;center&gt;{{Location map|Қазақстан Абай облысы|width=300|float=center
|caption=|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10
|label=UZR|position=right
|lat_deg=47|lat_min=05|lat_sec=00|lat_dir=N
|lon_deg=081|lon_min=36|lon_sec=00|lon_dir=E
}}&lt;small&gt;Әуежайдың [[Абай облысы]]нда орналасуы&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;
| type         = Мемлекеттік
| owner        = [[Қазақстан Республикасы Көлік министрлігі]]
| operator     = [[SCAT]] әуекомпаниясы, [[Qazaq Air]]
| city-served  = [[Үржар (ауыл)]], [[Қазақстан]]
| elevation-f  = 1,821
| elevation-m  = 555
| coordinates  = {{Coord|47|05|00|N|081|36|00|E|type:airport}}
| website      = 
| metric-elev  = yes
| metric-rwy   = yes
| r1-number    = 12/30
| r1-length-f  = 6,562
| r1-length-m  = 2,000
| r1-surface   = [[Асфальт]]
| stat-year    = 2025
| stat1-header = Жолаушы
| stat1-data   = {{өсім}} 18 396 адам (2025)
| stat2-header = 
| stat2-data   = 
| footnotes    = 
}}
'''Үржар әуежайы''' — [[Үржар (ауыл)|Үржар ауылының]] әуежайы, [[Алакөл]] көлінің жанында.

== Тарихы ==
Әуежай [[2008 жыл]]ы жұмысын бастады &lt;ref name=&quot;arna&quot;&gt;https://www.arnapress.kz/transport-i-perevozki/220252-urdzharskiy-aeroport-zarabotaet-k-nachalu-tursezona-na-alakole&lt;/ref&gt;.

[[2021 жыл]]дың көктемінде әуежай 4,7 млрд теңгеге қайта жаңартуға жабылды https://kaztag.kz/ru/news/aeroport-urdzhar-zakryvaetsya-na-rekonstruktsiyu-vzletno-posadochnoy-polosy-s-1-maya&lt;/ref&gt;https://informburo.kz/novosti/kogda-zaversat-rekonstrukciyu-aeroportov-urdzara. 

Жаңартудан кейін әуежай заманауи [[Embraer 190]], [[Bombardier Q Series|Bombardier Q-400]], [[Bombardier|Bombardier CRJ-200]] ұшақтарын, соның ішінде түнде қабылдай алады деп күтілген. Жұмыс жоспары [[2021 жыл]]дың соңына дейін аяқталуы керек еді, бірақ мерзім [[2022 жыл]]дың жазына ауыстырылды&lt;ref name=&quot;arna&quot;/&gt;&lt;ref&gt;https://www.caravan.kz/news/v-aehroportakh-na-alakole-prodolzhayutsya-remontnye-raboty-848321/&lt;/ref&gt;. 

Нәтижесінде қайта құру тек [[2022 жыл]]дың [[қараша]]сында аяқталды. Ұшу-қону жолағының ұзындығы мен алжапқыштың ауданы ұлғайды. Сондай ақ терминалды қайта құру жоспарлануда https://liter.kz/u-aeroportov-trekh-gorodov-kazakhstana-poiaviatsia-novye-terminaly-1674039180/

2022 жылы Конкурс қорытындысы бойынша Южное Небо компаниясы [[Алматы]] және [[Астана]] бағыттарында тасымалдаушы болды&lt;ref&gt;https://kapital.kz/gosudarstvo/107263/kogda-zavershit-sya-rekonstruktsiya-aeroportov-usharala-i-urdzhara.html&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://el.kz/ru/otdykh_na_alakole-_kogda_zakonchatsya_raboty_v_aeroportakh_usharala_i_urdzhara_44454/&lt;/ref&gt;.

== Әуе компаниялары мен бағыттар ==
2025 жылдың шілде айындағы мәлімет бойынша Үржар әуежайынан басқа қалаға ұшатын рейс түрі. (Кейбіреуі сирек болады)

===Күнделікті рейс===
[[Үржар (ауыл)|Үржар]] → [[Алматы]]&lt;br&gt;
[[Алматы]] →  [[Үржар (ауыл)|Үржар]]&lt;br&gt;
[[Үржар (ауыл)|Үржар]] → [[Астана]]&lt;br&gt;
[[Астана]] → [[Үржар (ауыл)|Үржар]].
===Сирек рейс===
[[Үржар (ауыл)|Үржар]] →  [[Семей]]

== Қабылдайтын [[әуе көлігі]] түрлері ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Әуежай аты !! Әуежайға ұшатын түрі !! Ел
|-
| [[Qazaq Air]]|| [[Dash-8]]|| {{байрақ|Қазақстан}}
|-
| [[SCAT]] || [[Bombardier CRJ|Bombarider CRJ-200]] || {{байрақ|Қазақстан}}
|-
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан әуежайлары]]
[[Санат:Абай облысы әуежайлары]]</text>
      <sha1>hi0sxwunqvpfdiplim97k197xgng4qv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575744</id>
      <parentid>3575743</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T20:16:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Әуе компаниялары мен бағыттар */</comment>
      <origin>3575744</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4636" sha1="7fyc7giymnv7zwt01vicyax500duss3" xml:space="preserve">{{Infobox Airport 
| name         = &lt;center&gt;Үржар әуежайы&lt;/center&gt;&lt;center&gt;{{lang-kk|[[Латын тілі|лат]]. Úrjar áýejaıy}}&lt;/center&gt;
| nativename-a = 
| nativename-r = 
| image        = Urzhar Airport.JPG
| image-width  = 300
| IATA         = UZR
| ICAO         = UASU
&lt;center&gt;{{Location map|Қазақстан Абай облысы|width=300|float=center
|caption=|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10
|label=UZR|position=right
|lat_deg=47|lat_min=05|lat_sec=00|lat_dir=N
|lon_deg=081|lon_min=36|lon_sec=00|lon_dir=E
}}&lt;small&gt;Әуежайдың [[Абай облысы]]нда орналасуы&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;
| type         = Мемлекеттік
| owner        = [[Қазақстан Республикасы Көлік министрлігі]]
| operator     = [[SCAT]] әуекомпаниясы, [[Qazaq Air]]
| city-served  = [[Үржар (ауыл)]], [[Қазақстан]]
| elevation-f  = 1,821
| elevation-m  = 555
| coordinates  = {{Coord|47|05|00|N|081|36|00|E|type:airport}}
| website      = 
| metric-elev  = yes
| metric-rwy   = yes
| r1-number    = 12/30
| r1-length-f  = 6,562
| r1-length-m  = 2,000
| r1-surface   = [[Асфальт]]
| stat-year    = 2025
| stat1-header = Жолаушы
| stat1-data   = {{өсім}} 18 396 адам (2025)
| stat2-header = 
| stat2-data   = 
| footnotes    = 
}}
'''Үржар әуежайы''' — [[Үржар (ауыл)|Үржар ауылының]] әуежайы, [[Алакөл]] көлінің жанында.

== Тарихы ==
Әуежай [[2008 жыл]]ы жұмысын бастады &lt;ref name=&quot;arna&quot;&gt;https://www.arnapress.kz/transport-i-perevozki/220252-urdzharskiy-aeroport-zarabotaet-k-nachalu-tursezona-na-alakole&lt;/ref&gt;.

[[2021 жыл]]дың көктемінде әуежай 4,7 млрд теңгеге қайта жаңартуға жабылды https://kaztag.kz/ru/news/aeroport-urdzhar-zakryvaetsya-na-rekonstruktsiyu-vzletno-posadochnoy-polosy-s-1-maya&lt;/ref&gt;https://informburo.kz/novosti/kogda-zaversat-rekonstrukciyu-aeroportov-urdzara. 

Жаңартудан кейін әуежай заманауи [[Embraer 190]], [[Bombardier Q Series|Bombardier Q-400]], [[Bombardier|Bombardier CRJ-200]] ұшақтарын, соның ішінде түнде қабылдай алады деп күтілген. Жұмыс жоспары [[2021 жыл]]дың соңына дейін аяқталуы керек еді, бірақ мерзім [[2022 жыл]]дың жазына ауыстырылды&lt;ref name=&quot;arna&quot;/&gt;&lt;ref&gt;https://www.caravan.kz/news/v-aehroportakh-na-alakole-prodolzhayutsya-remontnye-raboty-848321/&lt;/ref&gt;. 

Нәтижесінде қайта құру тек [[2022 жыл]]дың [[қараша]]сында аяқталды. Ұшу-қону жолағының ұзындығы мен алжапқыштың ауданы ұлғайды. Сондай ақ терминалды қайта құру жоспарлануда https://liter.kz/u-aeroportov-trekh-gorodov-kazakhstana-poiaviatsia-novye-terminaly-1674039180/

2022 жылы Конкурс қорытындысы бойынша Южное Небо компаниясы [[Алматы]] және [[Астана]] бағыттарында тасымалдаушы болды&lt;ref&gt;https://kapital.kz/gosudarstvo/107263/kogda-zavershit-sya-rekonstruktsiya-aeroportov-usharala-i-urdzhara.html&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://el.kz/ru/otdykh_na_alakole-_kogda_zakonchatsya_raboty_v_aeroportakh_usharala_i_urdzhara_44454/&lt;/ref&gt;.

== Әуе компаниялары мен бағыттар ==
[[2025 жыл]]дың шілде айындағы мәлімет бойынша Үржар әуежайынан басқа қалаға ұшатын рейс түрі. (Кейбіреуі сирек болады)

===Күнделікті рейс===
[[Үржар (ауыл)|Үржар]] → [[Алматы]]&lt;br&gt;
[[Алматы]] →  [[Үржар (ауыл)|Үржар]]&lt;br&gt;
[[Үржар (ауыл)|Үржар]] → [[Астана]]&lt;br&gt;
[[Астана]] → [[Үржар (ауыл)|Үржар]].
===Сирек рейс===
[[Үржар (ауыл)|Үржар]] →  [[Семей]]

== Қабылдайтын [[әуе көлігі]] түрлері ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Әуежай аты !! Әуежайға ұшатын түрі !! Ел
|-
| [[Qazaq Air]]|| [[Dash-8]]|| {{байрақ|Қазақстан}}
|-
| [[SCAT]] || [[Bombardier CRJ|Bombarider CRJ-200]] || {{байрақ|Қазақстан}}
|-
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан әуежайлары]]
[[Санат:Абай облысы әуежайлары]]</text>
      <sha1>7fyc7giymnv7zwt01vicyax500duss3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575745</id>
      <parentid>3575744</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T20:17:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Әуе компаниялары мен бағыттар */</comment>
      <origin>3575745</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4640" sha1="m2y0isgnnt34zwfkj4wy7u9a53ruprt" xml:space="preserve">{{Infobox Airport 
| name         = &lt;center&gt;Үржар әуежайы&lt;/center&gt;&lt;center&gt;{{lang-kk|[[Латын тілі|лат]]. Úrjar áýejaıy}}&lt;/center&gt;
| nativename-a = 
| nativename-r = 
| image        = Urzhar Airport.JPG
| image-width  = 300
| IATA         = UZR
| ICAO         = UASU
&lt;center&gt;{{Location map|Қазақстан Абай облысы|width=300|float=center
|caption=|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10
|label=UZR|position=right
|lat_deg=47|lat_min=05|lat_sec=00|lat_dir=N
|lon_deg=081|lon_min=36|lon_sec=00|lon_dir=E
}}&lt;small&gt;Әуежайдың [[Абай облысы]]нда орналасуы&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;
| type         = Мемлекеттік
| owner        = [[Қазақстан Республикасы Көлік министрлігі]]
| operator     = [[SCAT]] әуекомпаниясы, [[Qazaq Air]]
| city-served  = [[Үржар (ауыл)]], [[Қазақстан]]
| elevation-f  = 1,821
| elevation-m  = 555
| coordinates  = {{Coord|47|05|00|N|081|36|00|E|type:airport}}
| website      = 
| metric-elev  = yes
| metric-rwy   = yes
| r1-number    = 12/30
| r1-length-f  = 6,562
| r1-length-m  = 2,000
| r1-surface   = [[Асфальт]]
| stat-year    = 2025
| stat1-header = Жолаушы
| stat1-data   = {{өсім}} 18 396 адам (2025)
| stat2-header = 
| stat2-data   = 
| footnotes    = 
}}
'''Үржар әуежайы''' — [[Үржар (ауыл)|Үржар ауылының]] әуежайы, [[Алакөл]] көлінің жанында.

== Тарихы ==
Әуежай [[2008 жыл]]ы жұмысын бастады &lt;ref name=&quot;arna&quot;&gt;https://www.arnapress.kz/transport-i-perevozki/220252-urdzharskiy-aeroport-zarabotaet-k-nachalu-tursezona-na-alakole&lt;/ref&gt;.

[[2021 жыл]]дың көктемінде әуежай 4,7 млрд теңгеге қайта жаңартуға жабылды https://kaztag.kz/ru/news/aeroport-urdzhar-zakryvaetsya-na-rekonstruktsiyu-vzletno-posadochnoy-polosy-s-1-maya&lt;/ref&gt;https://informburo.kz/novosti/kogda-zaversat-rekonstrukciyu-aeroportov-urdzara. 

Жаңартудан кейін әуежай заманауи [[Embraer 190]], [[Bombardier Q Series|Bombardier Q-400]], [[Bombardier|Bombardier CRJ-200]] ұшақтарын, соның ішінде түнде қабылдай алады деп күтілген. Жұмыс жоспары [[2021 жыл]]дың соңына дейін аяқталуы керек еді, бірақ мерзім [[2022 жыл]]дың жазына ауыстырылды&lt;ref name=&quot;arna&quot;/&gt;&lt;ref&gt;https://www.caravan.kz/news/v-aehroportakh-na-alakole-prodolzhayutsya-remontnye-raboty-848321/&lt;/ref&gt;. 

Нәтижесінде қайта құру тек [[2022 жыл]]дың [[қараша]]сында аяқталды. Ұшу-қону жолағының ұзындығы мен алжапқыштың ауданы ұлғайды. Сондай ақ терминалды қайта құру жоспарлануда https://liter.kz/u-aeroportov-trekh-gorodov-kazakhstana-poiaviatsia-novye-terminaly-1674039180/

2022 жылы Конкурс қорытындысы бойынша Южное Небо компаниясы [[Алматы]] және [[Астана]] бағыттарында тасымалдаушы болды&lt;ref&gt;https://kapital.kz/gosudarstvo/107263/kogda-zavershit-sya-rekonstruktsiya-aeroportov-usharala-i-urdzhara.html&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://el.kz/ru/otdykh_na_alakole-_kogda_zakonchatsya_raboty_v_aeroportakh_usharala_i_urdzhara_44454/&lt;/ref&gt;.

== Әуе компаниялары мен бағыттар ==
[[2025 жыл]]дың [[шілде]] айындағы мәлімет бойынша Үржар әуежайынан басқа қалаға ұшатын рейс түрі. (Кейбіреуі сирек болады)

===Күнделікті рейс===
[[Үржар (ауыл)|Үржар]] → [[Алматы]]&lt;br&gt;
[[Алматы]] →  [[Үржар (ауыл)|Үржар]]&lt;br&gt;
[[Үржар (ауыл)|Үржар]] → [[Астана]]&lt;br&gt;
[[Астана]] → [[Үржар (ауыл)|Үржар]].
===Сирек рейс===
[[Үржар (ауыл)|Үржар]] →  [[Семей]]

== Қабылдайтын [[әуе көлігі]] түрлері ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Әуежай аты !! Әуежайға ұшатын түрі !! Ел
|-
| [[Qazaq Air]]|| [[Dash-8]]|| {{байрақ|Қазақстан}}
|-
| [[SCAT]] || [[Bombardier CRJ|Bombarider CRJ-200]] || {{байрақ|Қазақстан}}
|-
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан әуежайлары]]
[[Санат:Абай облысы әуежайлары]]</text>
      <sha1>m2y0isgnnt34zwfkj4wy7u9a53ruprt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Портал:Сәулет/Жаңа мақалалар</title>
    <ns>100</ns>
    <id>717563</id>
    <revision>
      <id>3575506</id>
      <parentid>3442215</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T13:39:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ерден Карсыбеков</username>
        <id>3744</id>
      </contributor>
      <origin>3575506</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="189" sha1="oij49hsmzw5uz0efl6jkjuyoha306q5" xml:space="preserve">* [[Тарту обсерваториясы]]
* [[Фараб кітапханасы]]
* [[Невзоровтар отбасы атындағы бейнелеу өнері мұражайы]]</text>
      <sha1>oij49hsmzw5uz0efl6jkjuyoha306q5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Суперқаһармандар фильмі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>717688</id>
    <revision>
      <id>3576009</id>
      <parentid>3562931</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T07:29:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheWikipedian1250</username>
        <id>88966</id>
      </contributor>
      <origin>3576009</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5552" sha1="eqjbm5jfb4cmlydnkjsl6ra3jkztlst" xml:space="preserve">[[File:CaptainMarvelLobbyCard002A.jpg|thumb|[[DC Comics]] сол атты кейіпкеріне негізделген 1941 жылдағы сериялық фильм «Капитан Марвелдің шытырман оқиғалары» сахнасы.]]
'''Суперқаһармандар фильмі''' (кейде '''Суперқаһармандар жайлы фильм''') — [[суперқаһармандар]] мен олардың істері жайлы баяндайтын фильм. Суперқаһармандар деп адамға тән емес қабілеттері бар ойдан шығарылған адам кейіпкерлерді атайды. Олар жайлы фильмдерде көбінесе [[Ғылыми фантастика фильмдері|ғылыми фантастика]], [[Атыс-шабыс фильм|атыс-шабыс]], [[шытырман оқиғалы фильм]], [[Фэнтези фильмі|фэнтези]] жанрларының элементтері болады.

Суперқаһарман фильмдерінің көпшілігі [[комикс]]терге негізделген, бірақ сонда да [[Робокоп (франшиза)|Робокоп]] пен [[Darkman]] сынды тек фильм үшін ойдан шығарылған кейіпкерлер де бар.

== Тарихы ==
[[Сурет:Batsuit from The Dark Knight Rises film - closer view.jpg|нобай|солға|150px|[[Қара сері]] (2008) суперқаһарман фильміндегі [[Бэтмен]]нің костюмі. Фильмді үздік суперқаһарман фильмі деп атайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ign.com/articles/2018/08/17/the-25-best-superhero-movies?page=2|title=The 25 Best Superhero Movies|lang=en|publisher=[[IGN]]|date=2018-08-17|accessdate=2023-11-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.denofgeek.com/us/movies/batman/274957/why-the-dark-knight-is-still-the-best-superhero-movie|title=Why The Dark Knight Is Still the Best Superhero Movie|lang=en|publisher=Den of Geek|author=Crow, David|date=2018-06-18|accessdate=2023-11-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lifehacker.ru/filmy-pro-supergeroev/|title=25 отличных фильмов про супергероев|lang=ru|publisher=ЛАЙФХАКЕР|author=Хромов, Алексей|date=2020-10-07|accessdate=2023-11-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cinemablend.com/new/30-Best-Superhero-Movies-Ranked-128797.html|title=30 Best Superhero Movies, Ranked|lang=en|publisher=Cinema Blend|author=Eisenberg, Eric; Holmes, Adam; O'Connell, Sean және Schwerdtfeger, Connor|date=2019-06-08|accessdate=2023-11-08}}&lt;/ref&gt;]]
Суперқаһарман фильмдері негізінен [[Америка Құрама Штаттары]]нда 1930 жылдардың соңынан бастап шығарылады. Бастапқыда олар балалар мен жасөспірімдерге арналған, бірақ уақыт өте келе олар барлық көрермендерге түсірілетін болды. 2000 жылдардан бастап [[Голливуд]]тағы суперқаһармандық фильмдер қарқынды дамып келеді, жыл сайын осы жанрда бірнеше фильмдер шығады. Суперқаһарман жанрындағы ең ірі киножобалар қатарына [[Marvel кинематографиялық әлемі]], [[Кеңейтілген DC Ғаламы]], [[Икс Адамдар (фильмдер сериясы)|Икс Адамдар]] фильмдер сериясы, [[Кинодағы Өрмекші-адам|Өрмекші-адам]], [[Кинодағы Бэтмен|Бэтмен]] және [[Супермен (фильм)|Супермен]] жатқызылады.

Кейбір суперқаһарман фильмдері арнайы эффектілер үшін ғана емес, өнер туындысы ретінде танылды және беделді марапаттарға ие болды. Осылайша, [[Хит Леджер]] «[[Қара сері]]» фильміндегі зұлым [[Джокер]] рөлі үшін «[[Оскар сыйлығы]]» жүлдесін алды,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://massaget.kz/layfstayl/madeniet/persona/16312/|title=Хит Леджер немесе Джокер|lang=kk|publisher=massaget|date=2014-01-22|accessdate=2023-11-08}}&lt;/ref&gt; ал «[[Логан (фильм)|Логан]]» фильмі ең үздік сценарий үшін Оскар сыйлығыға номинация алды. Суперқаһарман фильмдері мен кейіпкерлері тіпті өзінің жанрынан тыс фильмдерді шабыттандырды, мысалы, Оскар сыйлығы алған «[[Джокер (фильм, 2019)|Джокер]]» қылмыстық драмасы.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://time.com/5694280/joker-movies-history-origin-story/|title=The Joker Has Always Been a Controversial Character. This Time, It’s Different|lang=en|publisher=[[Time]]|author=Dockterman, Eliana|date=2019-10-08|accessdate=2023-11-08}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Суперқаһармандар туралы фильмдер|*]]
[[Санат:Кино жанрлары]]
[[Санат:Жанрлары бойынша атыс-шабыс фильмдер]]</text>
      <sha1>eqjbm5jfb4cmlydnkjsl6ra3jkztlst</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3576010</id>
      <parentid>3576009</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T07:30:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheWikipedian1250</username>
        <id>88966</id>
      </contributor>
      <origin>3576010</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5564" sha1="difzhaagbqsm5e5vwbo5uzhqshv26b5" xml:space="preserve">[[Сурет:CaptainMarvelLobbyCard002A.jpg|thumb|right|[[DC Comics]] сол атты кейіпкеріне негізделген 1941 жылдағы сериялық фильм «Капитан Марвелдің шытырман оқиғалары» сахнасы.]]
'''Суперқаһармандар фильмі''' (кейде '''Суперқаһармандар жайлы фильм''') — [[суперқаһармандар]] мен олардың істері жайлы баяндайтын фильм. Суперқаһармандар деп адамға тән емес қабілеттері бар ойдан шығарылған адам кейіпкерлерді атайды. Олар жайлы фильмдерде көбінесе [[Ғылыми фантастика фильмдері|ғылыми фантастика]], [[Атыс-шабыс фильм|атыс-шабыс]], [[шытырман оқиғалы фильм]], [[Фэнтези фильмі|фэнтези]] жанрларының элементтері болады.

Суперқаһарман фильмдерінің көпшілігі [[комикс]]терге негізделген, бірақ сонда да [[Робокоп (франшиза)|Робокоп]] пен [[Darkman]] сынды тек фильм үшін ойдан шығарылған кейіпкерлер де бар.

== Тарихы ==
[[Сурет:Batsuit from The Dark Knight Rises film - closer view.jpg|нобай|солға|150px|[[Қара сері]] (2008) суперқаһарман фильміндегі [[Бэтмен]]нің костюмі. Фильмді үздік суперқаһарман фильмі деп атайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ign.com/articles/2018/08/17/the-25-best-superhero-movies?page=2|title=The 25 Best Superhero Movies|lang=en|publisher=[[IGN]]|date=2018-08-17|accessdate=2023-11-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.denofgeek.com/us/movies/batman/274957/why-the-dark-knight-is-still-the-best-superhero-movie|title=Why The Dark Knight Is Still the Best Superhero Movie|lang=en|publisher=Den of Geek|author=Crow, David|date=2018-06-18|accessdate=2023-11-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lifehacker.ru/filmy-pro-supergeroev/|title=25 отличных фильмов про супергероев|lang=ru|publisher=ЛАЙФХАКЕР|author=Хромов, Алексей|date=2020-10-07|accessdate=2023-11-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cinemablend.com/new/30-Best-Superhero-Movies-Ranked-128797.html|title=30 Best Superhero Movies, Ranked|lang=en|publisher=Cinema Blend|author=Eisenberg, Eric; Holmes, Adam; O'Connell, Sean және Schwerdtfeger, Connor|date=2019-06-08|accessdate=2023-11-08}}&lt;/ref&gt;]]
Суперқаһарман фильмдері негізінен [[Америка Құрама Штаттары]]нда 1930 жылдардың соңынан бастап шығарылады. Бастапқыда олар балалар мен жасөспірімдерге арналған, бірақ уақыт өте келе олар барлық көрермендерге түсірілетін болды. 2000 жылдардан бастап [[Голливуд]]тағы суперқаһармандық фильмдер қарқынды дамып келеді, жыл сайын осы жанрда бірнеше фильмдер шығады. Суперқаһарман жанрындағы ең ірі киножобалар қатарына [[Marvel кинематографиялық әлемі]], [[Кеңейтілген DC Ғаламы]], [[Икс Адамдар (фильмдер сериясы)|Икс Адамдар]] фильмдер сериясы, [[Кинодағы Өрмекші-адам|Өрмекші-адам]], [[Кинодағы Бэтмен|Бэтмен]] және [[Супермен (фильм)|Супермен]] жатқызылады.

Кейбір суперқаһарман фильмдері арнайы эффектілер үшін ғана емес, өнер туындысы ретінде танылды және беделді марапаттарға ие болды. Осылайша, [[Хит Леджер]] «[[Қара сері]]» фильміндегі зұлым [[Джокер]] рөлі үшін «[[Оскар сыйлығы]]» жүлдесін алды,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://massaget.kz/layfstayl/madeniet/persona/16312/|title=Хит Леджер немесе Джокер|lang=kk|publisher=massaget|date=2014-01-22|accessdate=2023-11-08}}&lt;/ref&gt; ал «[[Логан (фильм)|Логан]]» фильмі ең үздік сценарий үшін Оскар сыйлығыға номинация алды. Суперқаһарман фильмдері мен кейіпкерлері тіпті өзінің жанрынан тыс фильмдерді шабыттандырды, мысалы, Оскар сыйлығы алған «[[Джокер (фильм, 2019)|Джокер]]» қылмыстық драмасы.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://time.com/5694280/joker-movies-history-origin-story/|title=The Joker Has Always Been a Controversial Character. This Time, It’s Different|lang=en|publisher=[[Time]]|author=Dockterman, Eliana|date=2019-10-08|accessdate=2023-11-08}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Суперқаһармандар туралы фильмдер|*]]
[[Санат:Кино жанрлары]]
[[Санат:Жанрлары бойынша атыс-шабыс фильмдер]]</text>
      <sha1>difzhaagbqsm5e5vwbo5uzhqshv26b5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3576033</id>
      <parentid>3576010</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T07:55:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheWikipedian1250</username>
        <id>88966</id>
      </contributor>
      <origin>3576033</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5608" sha1="9gjjjpp60zqnz6ytec17osmsldedl7p" xml:space="preserve">[[Сурет:CaptainMarvelLobbyCard002A.jpg|thumb|right|[[DC Comics]] сол атты кейіпкеріне негізделген 1941 жылдағы сериялық фильм «Капитан Марвелдің шытырман оқиғалары» сахнасы.]]
'''Суперқаһармандар фильмі''' (кейде '''Суперқаһармандар жайлы фильм''') — [[суперқаһармандар]] мен олардың істері жайлы баяндайтын фильм. Суперқаһармандар деп адамға тән емес қабілеттері бар ойдан шығарылған адам кейіпкерлерді атайды. Олар жайлы фильмдерде көбінесе [[Ғылыми фантастика фильмдері|ғылыми фантастика]], [[Атыс-шабыс фильм|атыс-шабыс]], [[шытырман оқиғалы фильм]], [[Фэнтези фильмі|фэнтези]] жанрларының элементтері болады.

Суперқаһарман фильмдерінің көпшілігі [[комикс]]терге негізделген, бірақ сонда да [[Робокоп (франшиза)|Робокоп]], [[Хэнкок (фильм)|Хэнкок]] пен [[Darkman]] сынды тек фильм үшін ойдан шығарылған кейіпкерлер де бар.

== Тарихы ==
[[Сурет:Batsuit from The Dark Knight Rises film - closer view.jpg|нобай|солға|150px|[[Қара сері]] (2008) суперқаһарман фильміндегі [[Бэтмен]]нің костюмі. Фильмді үздік суперқаһарман фильмі деп атайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ign.com/articles/2018/08/17/the-25-best-superhero-movies?page=2|title=The 25 Best Superhero Movies|lang=en|publisher=[[IGN]]|date=2018-08-17|accessdate=2023-11-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.denofgeek.com/us/movies/batman/274957/why-the-dark-knight-is-still-the-best-superhero-movie|title=Why The Dark Knight Is Still the Best Superhero Movie|lang=en|publisher=Den of Geek|author=Crow, David|date=2018-06-18|accessdate=2023-11-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lifehacker.ru/filmy-pro-supergeroev/|title=25 отличных фильмов про супергероев|lang=ru|publisher=ЛАЙФХАКЕР|author=Хромов, Алексей|date=2020-10-07|accessdate=2023-11-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cinemablend.com/new/30-Best-Superhero-Movies-Ranked-128797.html|title=30 Best Superhero Movies, Ranked|lang=en|publisher=Cinema Blend|author=Eisenberg, Eric; Holmes, Adam; O'Connell, Sean және Schwerdtfeger, Connor|date=2019-06-08|accessdate=2023-11-08}}&lt;/ref&gt;]]
Суперқаһарман фильмдері негізінен [[Америка Құрама Штаттары]]нда 1930 жылдардың соңынан бастап шығарылады. Бастапқыда олар балалар мен жасөспірімдерге арналған, бірақ уақыт өте келе олар барлық көрермендерге түсірілетін болды. 2000 жылдардан бастап [[Голливуд]]тағы суперқаһармандық фильмдер қарқынды дамып келеді, жыл сайын осы жанрда бірнеше фильмдер шығады. Суперқаһарман жанрындағы ең ірі киножобалар қатарына [[Marvel кинематографиялық әлемі]], [[Кеңейтілген DC Ғаламы]], [[Икс Адамдар (фильмдер сериясы)|Икс Адамдар]] фильмдер сериясы, [[Кинодағы Өрмекші-адам|Өрмекші-адам]], [[Кинодағы Бэтмен|Бэтмен]] және [[Супермен (фильм)|Супермен]] жатқызылады.

Кейбір суперқаһарман фильмдері арнайы эффектілер үшін ғана емес, өнер туындысы ретінде танылды және беделді марапаттарға ие болды. Осылайша, [[Хит Леджер]] «[[Қара сері]]» фильміндегі зұлым [[Джокер]] рөлі үшін «[[Оскар сыйлығы]]» жүлдесін алды,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://massaget.kz/layfstayl/madeniet/persona/16312/|title=Хит Леджер немесе Джокер|lang=kk|publisher=massaget|date=2014-01-22|accessdate=2023-11-08}}&lt;/ref&gt; ал «[[Логан (фильм)|Логан]]» фильмі ең үздік сценарий үшін Оскар сыйлығыға номинация алды. Суперқаһарман фильмдері мен кейіпкерлері тіпті өзінің жанрынан тыс фильмдерді шабыттандырды, мысалы, Оскар сыйлығы алған «[[Джокер (фильм, 2019)|Джокер]]» қылмыстық драмасы.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://time.com/5694280/joker-movies-history-origin-story/|title=The Joker Has Always Been a Controversial Character. This Time, It’s Different|lang=en|publisher=[[Time]]|author=Dockterman, Eliana|date=2019-10-08|accessdate=2023-11-08}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Суперқаһармандар туралы фильмдер|*]]
[[Санат:Кино жанрлары]]
[[Санат:Жанрлары бойынша атыс-шабыс фильмдер]]</text>
      <sha1>9gjjjpp60zqnz6ytec17osmsldedl7p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Иркутск облысы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>717933</id>
    <revision>
      <id>3575806</id>
      <parentid>3304874</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T22:13:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>MuratbekErkebulan [[Иркутск облысы]] бетін [[Үркіт облысы]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>3304874</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61870" sha1="4p9bqiiq0vyc52901k4pjzooqj0sabg" xml:space="preserve">{{Ресей Федерациясының субъекті
 |KkNm            = Иркутск облысы
 |RuNm            = {{lang-ru|Иркутская область}}
 |OfNms           = 
 |FSFlag          = [[Сурет:Flag of Irkutsk Oblast.svg|150px|border]]
 |FSCoA           = [[Сурет:Coat of arms of Irkutsk Oblast.svg|center|100px]]
 |FlagLnk         = Байрағы
 |CoALnk          = Елтаңбасы
 |FSMap           = Irkutsk in Russia.svg
 |FSMapNameNOAUTO = 
 |FSCtrWhat       = Елордасы
 |FSCtrNm         = [[Иркутск]]
 |AreaRnk         = 4-орында
 |TotArea         = 774,846
 |WaterPrcnt      = 
 |PopRnk          = 21-орында
 |PopQty          = {{құлдырау}} 2,344,360&lt;ref name=&quot;pop2023&quot;&gt;{{Cite web|url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Bul_MO_2023.xlsx|title=Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2023 года (с учётом итогов Всероссийской переписи населения 2020 г.)|lang=ru|date=2023-01-01|accessdate=2023-11-05}}&lt;/ref&gt;
 |PopCtDate       = 2023
 |PopDens         = 3.03
 |GDP             = 1,392.9&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/vvp/vrp98-18.xlsx|title=Валовой региональный продукт по субъектам Российской Федерации в 1998-2018гг|lang=ru|publisher=[[Росстат]]}}&lt;/ref&gt;
 |GDPCtDate       = 2018
 |GDP(PPP)        = 580.2&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/vvp/dusha98-18.xlsx|title=Валовый региональный продукт на душу населения по субъектам Российской Федерации в 1998-2018гг.|lang=ru|publisher=[[Росстат]]}}&lt;/ref&gt;
 |GDPRnk          = 17-орында
 |FedDistrNm      = [[Сібір федералды округі|Сібір]]
 |EcRegNm         = [[Шығыс Сібір экономикалық ауданы|Шығыс Сібір]]
 |OfLangs         = [[орыс тілі]]
 |FSAnthem        = 
 |CadNo           = 38
 |ViceTtl         = 
 |ViceNm          = 
 |HeadTtl         = Губернаторы
 |HeadNm          = [[Игорь Иванович Кобзев (саясаткер)|Игорь Кобзев]]
 |LegislTtl       = 
 |LegislNm        = 
 |MSKS            = +5
 |OfSite          = [https://irkobl.ru/ irkobl.ru/]
}}
'''Иркутск облысы''' ({{lang-ru|Иркутская область}}, {{IPA-ru|ɪrˈkut͡skəɪ̯ə ˈobɫəsʲtʲ}}, {{lang-bua|Эрхүү можо}}) — [[Ресей|Ресей Федерациясы]] құрамындағы [[Ресейдің әкімшілік-аумақтық құрылымы|субъектісі]], [[Ресей облыстары|облыс]]. Облыс [[Сібір]]дің оңтүстік-шығысында, [[Ангара]], [[Лена]] және [[Төменгі Тунгуска]] өзендерінің алаптарында орналасқан, оның әкімшілік орталығы — [[Иркутск]] қаласы және 2023 жылғы санақ бойынша халық саны 2,344,360 адамға тең.&lt;ref name=&quot;pop2023&quot; /&gt;

== Географиясы ==
[[Сурет:Вид от музея на Ангару.jpg|нобай|солға|[[Ангара]] өзеніне көрініс, [[Иркутск ауданы]]]]
Иркутск облысы оңтүстігі мен оңтүстік-шығысында [[Бурятия]] және [[Тыва]] республикаларымен, батысында [[Красноярск өлкесі]]мен, солтүстік-шығысында [[Саха Республикасы]]мен және шығысында [[Забайкалье өлкесі]]мен шектеседі.

Әлемге әйгілі [[Байкал]] көлі облыстың оңтүстік-шығысында орналасқан. Ол жерден [[Ангара]] өзені бастауын алады; ағыс жылдамдығы Иркутск ГЭС бақыланады. [[Лена]] Иркутск облысында да бастау алады және солтүстік-шығысқа қарай көршілес [[Саха Республикасы]]на құяды.

Иркутск облысы негізінен [[Орталық Сібір үстірті]]нің төбелері мен кең аңғарларынан, [[Лена-Ангара үстірті]]нен тұрады. Облыстың ең биік нүктесі — Тофалария шыңы (2,892 м).

=== Климаты ===
Климаты оңтүстіктегі жылы жазғы [[Континенттік климат|континенттік]]тен солтүстік бөлігіндегі континентальды-субарктикалыққа дейін өзгереді. Жылдың жартысы дерлік, қазан айының ортасынан сәуірдің басына дейін орташа температура 0&amp;nbsp;°C төмен.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.icc.ru/fed/climat.html|title=&quot;WWW Irkutsk: The climate of Irkutsk&quot;|lang=en}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20060827213235/http://www.icc.ru/fed/climat.html}}&lt;/ref&gt; Қысы өте суық, [[Иркутск]]іде орташа жоғары температура −14.9&amp;nbsp;°C және орташа төменгі температура қаңтарда −25,3&amp;nbsp;°C құрайды. Жазы жылы, бірақ қысқа: шілдеде орташа ең жоғары +24,5&amp;nbsp;°C және орташа ең төменгі +11,2&amp;nbsp;°C құрайды. Дегенмен, қыркүйекке қарай ауа-райы орташа тәуліктік ең жоғары +15,3&amp;nbsp;°C және орташа тәуліктік ең төменгі +2,5&amp;nbsp;°C дейін айтарлықтай салқындайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.worldclimate.com/cgi-bin/data.pl?ref=N52E104+1200+0048321G2|title=IRKUTSK, Weather History and Climate Data|lang=en|accessdate=2023-11-05}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20160304122450/http://www.worldclimate.com/cgi-bin/data.pl?ref=N52E104+1200+0048321G2}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
=== Ежелгі тарихы ===
Қазіргі [[Бурятия]] территориясы [[Ғұндар мемлекеті]]нің (б.з.б. 209 – б.з. 93), Моңғол [[Сәнби]] мемлекетінің (93–234), [[Жужан қағанаты]]ның (330–555), [[Түрік қағанаты]]ның (555–603), [[Шығыс Түрік қағанаты]] (603–744), [[Ұйғыр қағанаты]] (744–847), [[Енисей қырғыздары]] (847–1219), [[Моңғол империясы]] (1206–1368) және [[Солтүстік Юань]] (1368–1691) құрамына өтті. Бурятияны орта ғасырлық моңғол [[меркіт]], [[баяттар]], [[барғұттар]] және [[түметтер]] рулары мекендеген. Облыс аумағында бүгіннің өзінде де бурят-монғолдар тұрады.

Бұл аймақта Ресейдің ықпалы [[XVII ғасыр]]дан басталды: [[орыс патшалығы]] шығысқа қарай кеңейді, 1582 жылы [[Сібір хандығы]]н жаулап алды. XVII ғасырдың аяғында [[Иркутск]] шағын қалаға айналды, монастырьлар салынды, қала маңы және ауылшаруашылық елді мекендері қалыптаса бастады.

=== XVIII ғасыр ===
[[XVIII ғасыр]]дан бастап кәсіп пен қолөнер дамып, алтын-күміс ұсталары пайда болды. Ресей мемлекеті Иркутсктің шығысына қарай кеңейген кезде қала [[Енисей]] өзенінен [[Тынық мұхит]]ына дейінгі орасан зор аумақтардың астанасы болды және Ресей үшін кең-байтақ Шығыс Сібір және [[Қиыр Шығыс]] аумақтарын барлауда маңызды рөл атқарды. Бірте-бірте Иркутск Шығыс Сібірдің негізгі көлік және сауда орталығы ретінде маңызға ие болды, [[Камчатка]], [[Чукотка]], [[Саха Республикасы|Саха]]дан [[Моңғолия]]ға, [[Қытай]]ға апаратын сауда жолдарының орталығына айналды. Қаланың әкімшілік маңызы да артып, ол Сібір губернияларының бестен бірінің орталығына айналды, 1764 жылы [[Иркутск губерниясы]]ның орталығы болды.

Иркутск үшін XVIII ғасыр зерттеу экспедицияларының уақыты болды. [[Витус Ионассен Беринг|Витус Беринг]]тің Камчатка жағалауына бірінші (1725–1730) және екінші (1733-1743) экспедицияларын ұйымдастырудың бөлігі Иркутск қаласында орын алды.

XVIII ғасырда Иркутскіде мектептер, кәсіптік-техникалық оқу орындары, ғылыми мұражайлар, кітапханалар, театрлар, кітап баспаханалары дамыды. Білім және мәдениет ұйымдары ашылды. 1725 жылы Шығыс Сібірде {{iw|Вознесенский монастыры|Вознесенский монастырының|ru|Вознесенский монастырь (Иркутск)}} жанындағы (1672 жылы негізі қаланған) бірінші мектеп ашылды.

=== XIX ғасыр ===
XIX ғасырда қазіргі Иркутск облысының жері Ресейдің Қытаймен саудасының орталығына, ал 1830 жылдардан бастап Шығыс Сібірдің алтын өндіру орталығына айналды. 1803 жылы Иркутск [[Сібір генерал-губернаторлығы]]ның орталығына, ал 1822 жылы [[Шығыс Сібір генерал-губернаторлығы]]ның орталығына айналды.

ХІХ ғасырдың екінші жартысында Иркутскіде баспа өнері дамыды, «Иркутск губерниялық жаңалықтары» және «Амур» сияқты алғашқы газеттер пайда болды. 1851 жылы Шығыс Сібірде тұңғыш ғылыми ұйым – орыс географиялық қоғамының Сібір бөлімшесі ашылды. 1877 жылы ол Шығыс-Сібір тармағы деп аталды. Сібірдің геологтары, географтары және зерттеушілері {{iw|Владислав Иванович Дыбовский|Владислав Дыбовский|ru|Дыбовский, Владислав Иванович}}, {{iw|Александр Лаврентьевич Чекановский|Александр Чекановский|ru|Чекановский, Александр Лаврентьевич}}, [[Владимир Афанасьевич Обручев|Владимир Обручев]] Иркутск облысында [[Байкөл]] көлін мен [[Өлөне]] өзенін зерттеу жұмыстарын жүргізді.

1879 жылдың жазын Иркутск қаласының тарихындағы драмалық кезең деп санауға болады. 22–24 шілдедегі өрт кезінде қаланың барлық орталық бөліктері дерлік өртеніп, қала ғимараттарының үштен екі бөлігінен астамы қирады. Қала жаңа кейіпке еніп, жандана бастады. Өрттен кейін салынған тас және ағаш құрылыстар бүгінгі күнге дейін сақталған. 1898 жылы [[Сібір темір жолы]] арқылы Иркутск облысына алғашқы пойыздың келуі маңызды оқиға болды.

Саяси себептермен жер аударуға мәжбүр болған бірнеше қайраткерлер Иркутск қаласында тұратын. Жер аударылғандардың алғашқыларының ішінде [[Александр Николаевич Радищев|Александр Радищев]] Иркутскіде 3 айдан астам тұрған. 1830 жылдардан бастап [[желтоқсаншылар]] Иркутск облысындағы қоныстар мен колонияларда өмір сүрді. [[Сергей Григорьевич Волконский|Сергей Волконский]] мен [[Сергей Петрович Трубецкой|Сергей Трубецкой]]дың жер аударылған үйлері кейін мұражай-үйге айналды.

=== XX ғасыр ===
[[Сурет:Bratsk-1981-0008.JPG|нобай|оңға|[[Братск]]ідегі [[Владимир Ильич Ленин|Ленин]] мен Иркутск облысының белгілі тұлғалары бейнеленген пропагандалық биллборд, 1983 жыл]]
Қала ХХ ғасырдағы саяси оқиғалардың – [[Бірінші орыс төңкерісі]], 1917 жылғы [[Қазан төңкерісі]], [[Ресейдегі азамат соғысы|Азамат соғысы]] және [[Ұлы Отан соғысы]]ның әсерінен зардап шекті.

1930 жылдардан бастап қаланың өнеркәсіптік құрылысы басталды. Машина жасау зауыттары, кірпіш және бетон зауыттары, мата, тамақ өнеркәсібі зауыттары салынды. Қаланың экономикалық дамуы ғылым, білім және мәдениеттің дамуына ықпал етті. 1918 жылы Шығыс Сібірдегі алғашқы жоғары оқу орны, [[Иркутск мемлекеттік университеті]] құрылды. 1958 жылы телеорталық құрылды. Қаланың ірі аудандары мен шағын аудандарының құрылысы басталды. Байкал, Солнечный, Юбилейный, Приморский, Академгородок және т.б. жаңа аудандар құрылды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.manus.baikal.ru/eng/essay.htm|title=Essay about Irkutsk|lang=en|publisher=[[Иркутск мемлекеттік университеті]]|accessdate=2023-11-09}}&lt;/ref&gt;

== Әкімшілік құрылымы ==
[[Сурет:Map-Russia-Irkutsk-oblast-and-Ust-Orda-Buryatia(Areas).png|нобай|солға|Иркутск облысының әкімшілік бөлінісі; қара сандармен аудандары белгіленген, қызылмен салынған шекарамен [[Усть-Орда Бурят округі]]нің шекарасы белгіленген]]
Статистика бойынша Ресей Федерациясының комитетінің 2015 жылғы мәліметінше Иркутск облысының [[Ресей аудандары|33 ауданы]], [[Ресей қалалары|22 қаласы]], 51 кент бар.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc;base=LAW;n=107426#aiEo6vTGcyJKwHUI1|title=ОК 019-95|lang=ru|publisher=Ресей Федерациясының статистика бойынша комитеті|date=|accessdate=2023-11-09}}&lt;/ref&gt; «Иркутск облысының әкімшілікаудандық құрылымы туралы» 2-заңға және Иркутск облысының жарғысына сәйкес Иркутск облысы:&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/469415885 |title=Закон «Об административно-территориальном устройстве Иркутской области» |accessdate=2017-02-28}} {{Wayback|date=2020-09-26 |url=https://web.archive.org/web/20200926215049/http://docs.cntd.ru/document/469415885 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/895202855 |title=Устав Иркутской области |accessdate=2017-02-28}} {{Wayback|date=2021-04-19 |url=https://web.archive.org/web/20210419134145/https://docs.cntd.ru/document/895202855 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://irkobl.ru/authorities/mestnoe-samoupravlenie/reestr-atu/ |title=Реестр административно-территориальных образований Иркутской области |accessdate=2020-04-27}} {{Wayback|date=2019-12-21 |url=https://web.archive.org/web/20191221062524/https://irkobl.ru/authorities/mestnoe-samoupravlenie/reestr-atu/ |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;
* [[Ресей аудандары|облыс аудандары]]на;
* қала мен өзге қалалық елді-мекендерге;
* ауылдық елдімекендерге;
* облыс қалаларындағы аудандарға және
* [[Усть-Орда Бурят округі]]не болып бөлінеді.

Облыстың әкімшілік орталығы — [[Иркутск]] қаласы.

Иркутск облысының 33 ауданы бар: [[Аларский ауданы|Аларский]], [[Ангарск ауданы|Ангарск]], [[Балаганск ауданы|Балаганск]], [[Баяндай ауданы|Баяндай]], [[Бодайбо ауданы|Бодайбо]], [[Бохан ауданы|Бохан]], [[Братск ауданы|Братск]], [[Жигалово ауданы|Жигалово]], [[Залари ауданы|Залари]], [[Зима ауданы|Зима]], [[Иркутск ауданы|Иркутск]], [[Казачинско-Ленский ауданы|Казачинско-Ленский]], [[Катангский ауданы|Катангский]], [[Качуг ауданы|Качуг]], [[Киренск ауданы|Киренск]], [[Куйтун ауданы|Куйтун]], [[Мамско-Чуйский ауданы|Мамско-Чуйский]], [[Нижнеилимский ауданы|Нижнеилимский]], [[Нижнеудинск ауданы|Нижнеудинск]], [[Нукутский ауданы|Нукутский]], [[Ольхон ауданы|Ольхон]], [[Оса ауданы (Иркутск облысы)|Оса]], [[Слюдянка ауданы|Слюдянка]], [[Тайшет ауданы|Тайшет]], [[Тулун ауданы|Тулун]], [[Усольский ауданы (Иркутск облысы)|Усольский]], [[Усть-Илимск ауданы|Усть-Илимск]], [[Усть-Кут ауданы|Усть-Кут]], [[Усть-Уда ауданы|Усть-Уда]], [[Черемхово ауданы|Черемхово]], [[Чунский ауданы|Чунский]], [[Шелехов ауданы|Шелехов]] және [[Эхирит-Булагатский ауданы|Эхирит-Булагатский]].

2010 жылғы мәлімет бойынша облыстық бағыныстағы қалалардың (аудан құрамына енбейтін) саны 14: [[Алзамай]], [[Ангарск]], [[Байкальск]], [[Бирюсинск]], [[Бодайбо (қала)|Бодайбо]], [[Братск]], [[Вихоревка]], [[Железногорск-Илимский]], [[Зима]], [[Иркутск]], [[Киренск]], [[Нижнеудинск]], [[Саянск]], [[Свирск]], [[Слюдянка (қала)|Слюдянка]], [[Тайшет]], [[Тулун]], [[Усолье-Сибирское]], [[Усть-Илимск]], [[Усть-Кут]], [[Черемхово]] және [[Шелехов (қала)|Шелехов]].
;Облыс аудандары
{| class=&quot;standard sortable&quot;  style=&quot;text-align:center&quot;
|-
! Карта-&lt;br&gt;дағы&lt;br&gt;№
! Елтаңбасы
! Атауы
! [[ОКАТО]]&lt;br&gt;коды
! {{small|Халық саны,&lt;br&gt;адам&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/tab-5_VPN-2020.xlsx|title=Таблица 5. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, муниципальных округов, городских и сельских поселений, городских населенных пунктов, сельских населенных пунктов с населением 3000 человек и более|lang=ru|date=2021-10-01}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20220901194902/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/tab-5_VPN-2020.xlsx}}&lt;/ref&gt;}}
! {{small|Терри-&lt;br&gt;ториясы,&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;{{Cite web|url=http://irkutskstat.gks.ru/dg/dbinet.exe?pl=8006001|title=Иркутстат. Площадь МО|lang=ru}}&lt;/ref&gt; &lt;br&gt; км²}}
! {{small|Тығыздығы,&lt;br&gt;адам/км²}}
! Әкімшілік&lt;br&gt;орталығы
|- style=&quot;background:#ffefef;&quot;
| 1
| [[Сурет:Flag of Alarsky District.png|70px|border]]
| [[Аларский ауданы]]*
| &lt;small&gt;25205&lt;/small&gt;
| {{өсім}}22,135
| 2,700
| 8.2
| [[Кутулик]] ауылы
|-
| 2
| [[Сурет:Flag of Angarsk (2004).svg|70px|border]]
| [[Ангарск ауданы]]
| &lt;small&gt;25203&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}232,941
| 1,150
| 228.5
| [[Ангарск]] қаласы
|- style=&quot;background:#ffefef;&quot;
|- class=&quot;shadow&quot;
|-
| 3
| [[Сурет:Flag of Balagansky District.png|70px|border]]
| [[Балаганск ауданы]]
| &lt;small&gt;25201&lt;/small&gt;
| {{өсім}}8,747
| 6,600
| 1.6
| [[Балаганск]] ауылы
|- style=&quot;background:#ffefef;&quot;
| 4
| [[Сурет:Flag of Bayandaevsky rayon (Irkutsk oblast).png|70px|border]]
| [[Баяндай ауданы]]*
| &lt;small&gt;25207&lt;/small&gt;
| {{өсім}}11,655
| 3,760
| 3.1
| [[Баяндай (Иркутск облысы)|Баяндай]] ауылы
|-
| 5
| [[Сурет:Coat of Arms of Bodaibo (Irkutsk oblast).svg|45px]]
| [[Бодайбо ауданы]]
| &lt;small&gt;25202&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}14,411
| 92,000
| 0.3
| [[Бодайбо]] қаласы
|- style=&quot;background:#ffefef;&quot;
| 6
| [[Сурет:Flag of Bokhansky District.png|70px|border]]
| [[Бохан ауданы]]*
| &lt;small&gt;25209&lt;/small&gt;
| {{өсім}}25,050
| 3,700
| 7.3
| [[Бохан (ауыл)|Бохан]] ауылы
|-
| 7
| [[Сурет:Flag of Bratsky rayon (Irkutsk oblast).png|70px|border]]
| [[Братск ауданы]]
| &lt;small&gt;25204&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}49,052
| 33,660
| 1.9
| [[Братск]] қаласы
|-
| 8
| [[Сурет:Flag of Zhigalovsky rayon (Irkutsk oblast).png|70px|border]]
| [[Жигалово ауданы]]
| &lt;small&gt;25206&lt;/small&gt;
| {{өсім}}8,957
| 22,640
| 0.4
| [[Жигалово]] кенті
|-
| 9
| [[Сурет:Flag of Zalarinsky rayon (Irkutsk oblast).png|70px|border]]
| [[Залари ауданы]]
| &lt;small&gt;25208&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}26,549
| 7,540
| 3.52
| [[Залари]] кенті
|-
| 10
| [[Сурет:Flag of Ziminsky rayon (Irkutsk oblast).svg|70px|border]]
| [[Зима ауданы]]
| &lt;small&gt;25210&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}12,501
| 7,000
| 2.14
| [[Зима]] қаласы
|-
| 11
| [[Сурет:Flag of Irkutsky rayon (Irkutsk oblast).png|70px|border]]
| [[Иркутск ауданы]]
| &lt;small&gt;25212&lt;/small&gt;
| {{өсім}}162,716
| 9,200
| 7.5
| [[Иркутск]] қаласы
|-
| 12
| [[Сурет:Flag of Kazachinsko-Lensky rayon.svg|70px|border]]
| [[Казачинско-Ленский ауданы]]
| &lt;small&gt;25214&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}15,404
| 33,300
| 0.6
| [[Казачинское (Иркутск облысы)|Казачинское]] ауылы
|-
| 13
| [[Сурет:Flag of Katangsky rayon (Irkutsk oblast).png|70px|border]]
| [[Катангский ауданы]]
| &lt;small&gt;25216&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}3,089
| 139,000
| 0.03
| [[Ербогачён]] ауылы
|-
| 14
| [[Сурет:Flag of Kachugsky rayon (Irkutsk oblast).png|70px|border]]
| [[Качуг ауданы]]
| &lt;small&gt;25218&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}15,292
| 31,400
| 0.54
| [[Качуг (Иркутск облысы)|Качуг]] кенті
|-
| 15
| [[Сурет:Flag of Kirensky rayon.svg|70px|border]]
| [[Киренск ауданы]]
| &lt;small&gt;25220&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}16,219
| 43,800
| 0.37
| [[Киренск]] қаласы
|-
| 16
| [[Сурет:Flag of Kuytunsky rayon (Irkutsk oblast).png|70px|border]]
| [[Куйтун ауданы]]
| &lt;small&gt;25222&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}27,820
| 11,200
| 3.2
| [[Куйтун]] кенті
|-
| 17
| [[Сурет:Flag of Mamsko-Chuysky District.png|70px|border]]
| [[Мамско-Чуйский ауданы]]
| &lt;small&gt;25224&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}3,350
| 43,000
| 0.15
| [[Мама (Иркутск облысы)|Мама]] кенті
|-
| 18
| [[Сурет:Flag of Nizhneilimsky rayon (Irkutsk oblast).png|70px|border]]
| [[Нижнеилимский ауданы]]
| &lt;small&gt;25226&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}43,599
| 36,823
| 1.18
| [[Железногорск-Илимский]] қаласы
|-
| 19
| [[Сурет:Flag of Nizhneudinsky District.png|70px|border]]
| [[Нижнеудинск ауданы]]
| &lt;small&gt;25228&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}53,238
| 50,000
| 1.06
| [[Нижнеудинск]] қаласы
|- style=&quot;background:#ffefef;&quot;
| 20
| [[Сурет:Flag of Nukutsky District.png|70px|border]]
| [[Нукутский ауданы]]*
| &lt;small&gt;25229&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}15,119
| 2,400
| 6,3
| [[Новонукутский]] кенті
|-
| 21
| [[Сурет:Flag of Olhonsky rayon.png|70px|border]]
| [[Ольхон ауданы]]
| &lt;small&gt;25230&lt;/small&gt;
| {{өсім}}10,476
| 15,900
| 0.57
| [[Еланцы]] ауылы
|- style=&quot;background:#ffefef;&quot;
| 22
| [[Сурет:Flag of Osinsky District (Irkutsk Oblast).png|70px|border]]
| [[Оса ауданы (Иркутск облысы)|Оса ауданы]]*
| &lt;small&gt;25231&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}20,818
| 4,400
| 4.73
| [[Оса (Иркутск облысы)|Оса]] ауылы
|-
| 23
| [[Сурет:Flag of Slyudyansky rayon (Irkutsk oblast).gif|70px|border]]
| [[Слюдянка ауданы]]
| &lt;small&gt;25234&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}39,056
| 5,300
| 6.2
| [[Слюдянка (қала)|Слюдянка]] қаласы
|-
| 24
| [[Сурет:Flag of Tayshetsky District.png|70px|border]]
| [[Тайшет ауданы]]
| &lt;small&gt;25236&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}72,030
| 27,800
| 3.14
| [[Тайшет]] қаласы
|-
| 25
| [[Сурет:Flag of Tulunsky rayon.png|70px|border]]
| [[Тулун ауданы]]
| &lt;small&gt;25238&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}19,779
| 13,500
| 1.46
| [[Тулун]] қаласы
|-
| 26
| [[Сурет:Flag of Usolsky rayon (Irkutsk oblast).gif|70px|border]]
| [[Усольский ауданы (Иркутск облысы)|Усольский ауданы]]
| &lt;small&gt;25240&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}48,884
| 6,881.6
| 7.4
| [[Белореченский (Иркутск облысы)|Белореченский]] кенті
|-
| 27
| [[Сурет:Flag of Ust-Ilimsky rayon (Irkutsk oblast).png|70px|border]]
| [[Усть-Илимск ауданы]]
| &lt;small&gt;25242&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}
| 36,823
| 0.60
| [[Усть-Илимск]] қаласы
|-
| 28
| [[Сурет:Flag of Ust-Kut rayon.gif|70px|border]]
| [[Усть-Кут ауданы]]
| &lt;small&gt;25244&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}43,443
| 34,600
| 1.59
| [[Усть-Кут]] қаласы
|-
| 29
| [[Сурет:Flag of Ust-Udinsky District.png|70px|border]]
| [[Усть-Уда ауданы]]
| &lt;small&gt;25246&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}13,461
| 20,400
| 0.8
| [[Усть-Уда]] ауылы
|-
| 30
| [[Сурет:Flag of Cheremkhovsky rayon.svg|70px|border]]
| [[Черемхово ауданы]]
| &lt;small&gt;25248&lt;/small&gt;
| {{өсім}}28,781
| 9,900
| 2.91
| [[Черемхово]] қаласы
|-
| 31
| [[Сурет:Flag of Chunsky rayon (Irkutsk oblast).gif|70px|border]]
| [[Чунский ауданы]]
| &lt;small&gt;25250&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}27,851
| 25,800
| 1.32
| [[Чунский]] кенті
|-
| 32
| [[Сурет:Flag of Shelekhovsky District.png|70px|border]]
| [[Шелехов ауданы]]
| &lt;small&gt;25255&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}65,099
| 2,100
| 30.6
| [[Шелехов]] қаласы
|- style=&quot;background:#ffefef;&quot;
| 33
| [[Сурет:Flag of Ekhirit-Bulagatsky rayon (Irkutsk oblast).png|70px|border]]
| [[Эхирит-Булагатский ауданы]]*
| &lt;small&gt;25257&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}29,403
| 5,200
| 5.65
| [[Усть-Ордынский]] ауылы
|}
{{small|*Қызыл түспен Иркутск облысының да, Усть-Орда Бурят округінің де құрамына кіретін ерекше мәртебесі бар әкімшілік-аумақтық бірліктер белгіленген}}

== Халқы ==
2023 жылғы санақ бойынша Иркутск облысы халқының саны 2,344,360 адамға тең,&lt;ref name=&quot;pop2023&quot; /&gt; тығыздығы — 3,03 адам/км2 (2023) және қала халқы — &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/chisl_RF_01-01-2022_VPN-2020.xls|title=Численность населения по полу по субъектам Российской Федерации на 1 января 2022 года (с учётом итогов Всероссийской переписи населения 2020 г.)|lang=ru|date=2022-01-01}}&lt;/ref&gt; Облыс халқының [[өмір сүрудің болжалды ұзақтығы]] — 66.8 жыл (еркектер арасында — 61.9, әйелдер арасында — 71.69).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://rosstat.gov.ru/folder/210/document/13207|title=&quot;Демографический ежегодник России&quot; (Ресей демографиялық жылнамасы)|lang=ru|publisher=[[Росстат]]|accessdate=2023-11-10}}&lt;/ref&gt;

=== Ұлттық құрамы ===
Иркутск облысы халқының жылдар бойы ұлттық құрамы:
{|class=&quot;standard sortable&quot;																									
! || 1959&lt;br&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_59.php?reg=27 |title=Демоскоп. Всесоюзная перепись населения 1959 года. Национальный состав населения по регионам России: Иркутская область |accessdate=2012-09-01}} {{Wayback|date=2016-03-04 |url=https://web.archive.org/web/20160304212359/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_59.php?reg=27 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;адам || % || 1979&lt;br&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_79.php?reg=73 |title=Демоскоп. Всесоюзная перепись населения 1979 года. Национальный состав населения по регионам России: Иркутская область |access-date=2012-09-01}} {{Wayback|date=2018-11-10 |url=https://web.archive.org/web/20181110120201/http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_79.php?reg=73 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;адам || % || 1989&lt;br&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_89.php?reg=64 |title=Демоскоп. Всесоюзная перепись населения 1989 года. Национальный состав населения по регионам России: Иркутская область |access-date=2012-09-01}} {{Wayback|date=2016-03-04 |url=https://web.archive.org/web/20160304111003/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_89.php?reg=64 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;адам || % || 2002&lt;br&gt;&lt;ref&gt;[http://www.perepis2002.ru/index.html?id=11 Всероссийская перепись населения 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130421072430/http://www.perepis2002.ru/index.html?id=11 |date=2013-04-21 }}: [http://www.perepis2002.ru/ct/doc/TOM_04_03.xls Население по национальности и владению русским языком по субъектам РФ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061104083455/http://www.perepis2002.ru/ct/doc/TOM_04_03.xls |date=2006-11-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;адам || &lt;small&gt;Жалпыдан&lt;br&gt;үлесі (%)&lt;/small&gt; || &lt;small&gt;Ұлтын&lt;br&gt;айтқан-&lt;br&gt;дардың&lt;br&gt;жалпы-&lt;br&gt;дан&lt;br&gt;үлесі (%)&lt;/small&gt; || 2010&lt;br&gt;&lt;ref name=&quot;пер.2010&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/perepis_itogi1612.htm |title=Официальный сайт Всероссийской переписи населения 2010 года. Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года |access-date=2012-09-01}} {{Wayback|date=2020-04-30 |url=https://web.archive.org/web/20200430211642/https://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/perepis_itogi1612.htm |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ЭтноЯз.2010&quot;&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/results2.html Всероссийская перепись населения 2010 года. Официальные итоги с расширенными перечнями по национальному составу населения и по регионам.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211209035558/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/results2.html |date=2021-12-09 }}: [http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Materials/doklad2.rar см.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121018030348/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Materials/doklad2.rar |date=2012-10-18 }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;адам || % &lt;small&gt;Жалпыдан&lt;br&gt;үлесі (%)&lt;/small&gt; || &lt;small&gt;Ұлтын&lt;br&gt;айтқан-&lt;br&gt;дардың&lt;br&gt;жалпы-&lt;br&gt;дан&lt;br&gt;үлесі (%)&lt;/small&gt; || 2021&lt;br&gt;&lt;ref name=&quot;пер.2021&quot;&gt;{{Cite web |url=https://rosstat.gov.ru/vpn_popul |title=Официальный сайт Всероссийской переписи населения 2021 года |accessdate=2023-01-23}} {{Wayback|date=2020-01-24 |url=https://web.archive.org/web/20200124160257/http://rosstat.gov.ru/vpn_popul}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;адам || &lt;small&gt;Жалпыдан&lt;br&gt;үлесі (%)&lt;/small&gt; || &lt;small&gt;Ұлтын&lt;br&gt;айтқан-&lt;br&gt;дардың&lt;br&gt;жалпы-&lt;br&gt;дан&lt;br&gt;үлесі (%)&lt;/small&gt;
|-																									
| жалпы || align=&quot;right&quot;| 1976453 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 100,00 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2558020 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 100,00 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2824920 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 100,00 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2581705 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 100,00 % || align=&quot;right&quot;| || align=&quot;right&quot;| 2428750 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 100,00 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; || align=&quot;right&quot;| 2370102 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 100,00 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt;
|-																									
| [[Орыстар]] || align=&quot;right&quot;| 1661831 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 84,08 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2252063 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 88,04 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2499460 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 88,48 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2320493 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 89,88 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 90,27 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2144075 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 88,28 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 91,41 % || align=&quot;right&quot;| 1917265 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 80,89 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 92,20 %
|-																									
| [[Буряттар]] || align=&quot;right&quot;| 70529 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 3,57 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 71124 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 2,78 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 77330 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 2,74 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 80565 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 3,12 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 3,13 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 77667 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 3,20 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 3,31 % || align=&quot;right&quot;| 74746 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 3,15 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 3,59 %
|-																									
| [[Украиндар]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://socadaptukr.files.wordpress.com/2017/06/d182d0b0d0b1d0bbd0b8d186d0b0-14-d187d0b8d181d0bbd0b5d0bdd0bdd0bed181d182d18c-d183d0b4d0b5d0bbd18cd0bdd18bd0b9-d0b2d0b5d181-d0b8-d0bf.pdf |title=Таблица 14. Численность, удельный вес и половой состав украинского населения Иркутской области, 1897—2010 / Завьялов А. В. Социальная адаптация украинских иммигрантов : монография / А. В. Завьялов. — Иркутск : Изд-во ИГУ, 2017. — 179 с. |lang=ru|accessdate=2017-06-22}} {{Wayback|date=2021-08-25 |url=https://web.archive.org/web/20210825184356/https://socadaptukr.files.wordpress.com/2017/06/d182d0b0d0b1d0bbd0b8d186d0b0-14-d187d0b8d181d0bbd0b5d0bdd0bdd0bed181d182d18c-d183d0b4d0b5d0bbd18cd0bdd18bd0b9-d0b2d0b5d181-d0b8-d0bf.pdf |deadlink=no }}&lt;/ref&gt; || align=&quot;right&quot;| 97184 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 4,92 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 90767 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 3,55 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 97405 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 3,45 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 53631 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 2,08 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 2,09 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 30827&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://socadaptukr.files.wordpress.com/2017/06/d182d0b0d0b1d0bbd0b8d186d0b0-15-d180d0b0d181d181d0b5d0bbd0b5d0bdd0b8d0b5-d183d0bad180d0b0d0b8d0bdd186d0b5d0b2-d0b2-d0bcd183d0bdd0b8d186.pdf |title=Таблица 15. Расселение украинцев в муниципальных образованиях Иркутской области, 2010 г. / Завьялов А. В. Социальная адаптация украинских иммигрантов : монография / А. В. Завьялов. — Иркутск : Изд-во ИГУ, 2017. — 179 с. |access-date=2017-06-22 |lang=ru}} {{Wayback|date=2021-08-25 |url=https://web.archive.org/web/20210825005229/https://socadaptukr.files.wordpress.com/2017/06/d182d0b0d0b1d0bbd0b8d186d0b0-15-d180d0b0d181d181d0b5d0bbd0b5d0bdd0b8d0b5-d183d0bad180d0b0d0b8d0bdd186d0b5d0b2-d0b2-d0bcd183d0bdd0b8d186.pdf |deadlink=no }}&lt;/ref&gt; || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 1,27 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 1,31 % || align=&quot;right&quot;| 9506 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,40 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,46 %
|-																									
| [[Татарлар]] || align=&quot;right&quot;| 39061 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 1,98 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 41469 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 1,62 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 39609 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 1,40 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 31068 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 1,20 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 1,21 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 22882 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,94 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,98 % || align=&quot;right&quot;| 12130 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,51 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,58 %
|-																									
| [[Беларустар]] || align=&quot;right&quot;| 23277 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 1,18 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 25024 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,98 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 25713 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,91 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 14185 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,55 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,55 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 7929 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,33 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,34 % || align=&quot;right&quot;| 2434 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,10 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,12 %
|-																									
| [[Армяндар]] || align=&quot;right&quot;| 1482 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,07 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2078 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,08 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2833 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,10 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 6849 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,27 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,27 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 6558 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,27 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,28 % || align=&quot;right&quot;| 5238 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,22 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,25 %
|-																									
| [[Әзербайжандар]] || align=&quot;right&quot;| 1198 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,06 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2150 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,08 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 4741 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,17 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 6125 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,24 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,24 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 5384 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,22 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,23 % || align=&quot;right&quot;| 3147 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,13 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,15 %
|-																									
| [[Чуваштар]] || align=&quot;right&quot;| 10182 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,52 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 12101 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,47 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 11417 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,40 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 7295 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,28 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,28 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 4589 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,19 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,20 % || align=&quot;right&quot;| 1798 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,08 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,09 %
|-																									
| [[Қырғыздар]] || align=&quot;right&quot;| || align=&quot;right&quot;| || align=&quot;right&quot;| 542 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 869 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1332 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,05 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,05 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 4507 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,19 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,19 % || align=&quot;right&quot;| 3974 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,17 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,19 %
|-																									
| [[Өзбектер]] || align=&quot;right&quot;| 1869 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,09 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 3127 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,12 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 3517 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,12 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1904 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,07 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,07 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 4367 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,18 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,19 % || align=&quot;right&quot;| 5109 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,22 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,25 %
|-																									
| [[Тәжіктер]] || align=&quot;right&quot;| 506 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 511 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 852 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2576 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,10 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,10 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 4169 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,17 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,18 % || align=&quot;right&quot;| 7092 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,30 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,34 %
|-																									
| [[Немістер]] || align=&quot;right&quot;| 8051 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,41 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 7511 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,29 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 7616 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,27 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 6298 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,24 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,24 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 3725 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,15 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,16 % || align=&quot;right&quot;| 1389 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,06 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,07 %
|-																									
| [[Мордвалар]] || align=&quot;right&quot;| 6473 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,33 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 6824 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,27 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 6781 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,24 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 3879 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,15 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,15 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2119 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,09 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,09 % || align=&quot;right&quot;| 751 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,04 %
|-																									
| [[Тывалар]] || align=&quot;right&quot;| || align=&quot;right&quot;| || align=&quot;right&quot;| 356 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 554 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 513 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1674 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,07 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,07 % || align=&quot;right&quot;| 990 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,04 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,05 %
|-																									
| [[Башқұрттар]] || align=&quot;right&quot;| 2094 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,11 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 3081 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,12 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 3893 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,14 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2451 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,09 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,10 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1637 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,07 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,07 % || align=&quot;right&quot;| 797 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,04 %
|-																									
| [[Еврейлер]] || align=&quot;right&quot;| 10313 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,52 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 6619 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,26 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 4796 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,17 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2475 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,10 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,10 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1594 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,07 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,07 % || align=&quot;right&quot;| 791 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,04 %
|-																									
| [[Молдовандар]] || align=&quot;right&quot;| 1607 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,08 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1836 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,07 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 3044 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,11 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2064 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,08 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,08 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1465 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,06 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,06 % || align=&quot;right&quot;| 555 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 %
|-																									
| [[Поляктар]] || align=&quot;right&quot;| 4234 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,21 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 3561 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,14 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 3118 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,11 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2298 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,09 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,09 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1364 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,06 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,06 % || align=&quot;right&quot;| 657 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 %
|-																									
| [[Корейлер]] || align=&quot;right&quot;| 571 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1144 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,04 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1157 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,04 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1570 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,06 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,06 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1342 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,06 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,06 % || align=&quot;right&quot;| 617 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 %
|-																									
| [[Сығандар]] || align=&quot;right&quot;| 1453 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,07 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1450 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,06 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2012 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,07 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1639 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,06 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,06 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1305 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,05 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,06 % || align=&quot;right&quot;| 633 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 %
|-																									
| [[Эвенкілер]] || align=&quot;right&quot;| 1787 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,09 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1310 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,05 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1369 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,05 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1431 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,06 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,06 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1272 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,05 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,05 % || align=&quot;right&quot;| 1144 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,05 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,06 %
|-																									
| [[Ұдмұрттар]] || align=&quot;right&quot;| 1819 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,09 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 3131 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,12 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 3174 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,11 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1895 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,07 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,07 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1180 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,05 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,05 % || align=&quot;right&quot;| 416 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 %
|-																									
| [[Қытайлар]] || align=&quot;right&quot;| 1540 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,08 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 562 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 472 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1409 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,05 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,05 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1118 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,05 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,05 % || align=&quot;right&quot;| 504 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 %
|-																									
| [[Грузиндер]] || align=&quot;right&quot;| 1690 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,09 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1710 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,07 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1881 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,07 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1633 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,06 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,06 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1080 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,04 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,05 % || align=&quot;right&quot;| 625 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 %
|-																									
| [[Литвандар]] || align=&quot;right&quot;| 15625 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,79 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2969 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,12 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2634 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,09 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1669 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,06 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,06 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1046 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,04 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,04 % || align=&quot;right&quot;| 347 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 %
|-																									
| [[Қазақтар]] || align=&quot;right&quot;| 996 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,05 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1969 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,08 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2866 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,10 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1198 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,05 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,05 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 952 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,04 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,04 % || align=&quot;right&quot;| 842 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,04 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,04 %
|-																									
| [[Марийлер]] || align=&quot;right&quot;| 1251 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,06 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1905 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,07 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2172 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,08 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1439 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,06 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,06 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 931 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,04 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,04 % || align=&quot;right&quot;| 350 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 %
|-																									
| [[Моңғолдар]] || align=&quot;right&quot;| || align=&quot;right&quot;| || align=&quot;right&quot;| 557 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 568 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 472 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 867 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,04 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,04 % || align=&quot;right&quot;| 52 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,00 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,00 %
|-																									
| [[Сахалар]] || align=&quot;right&quot;| 1366 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,07 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1788 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,07 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2020 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,07 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 922 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,04 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,04 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 858 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,04 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,04 % || align=&quot;right&quot;| 468 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 %
|-																									
| [[Тофалар]] || align=&quot;right&quot;| 429 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 515 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 630 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 723 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 678 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 % || align=&quot;right&quot;| 659 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 %
|-																									
| [[Шешендер]] || align=&quot;right&quot;| || align=&quot;right&quot;| || align=&quot;right&quot;| 348 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 497 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 712 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 475 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % || align=&quot;right&quot;| 237 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 %
|-																									
| [[Лезгиндер]] || align=&quot;right&quot;| || align=&quot;right&quot;| || align=&quot;right&quot;| 213 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 575 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 630 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 447 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % || align=&quot;right&quot;| 166 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,00 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 %
|-																									
| [[Осетиндер]] || align=&quot;right&quot;| 504 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 624 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 884 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 610 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 423 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % || align=&quot;right&quot;| 237 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 %
|-																									
| [[Езидтер]] || align=&quot;right&quot;| || align=&quot;right&quot;| || align=&quot;right&quot;| || align=&quot;right&quot;| || align=&quot;right&quot;| || align=&quot;right&quot;| || align=&quot;right&quot;| 303 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 403 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % || align=&quot;right&quot;| 175 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 %
|-																									
| [[Ингуштар]] || align=&quot;right&quot;| || align=&quot;right&quot;| || align=&quot;right&quot;| 124 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,00 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 267 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 332 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 359 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % || align=&quot;right&quot;| 119 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,00 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 %
|-																									
| [[Коми-пермяктар]] || align=&quot;right&quot;| 412 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 654 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 755 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 579 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 313 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 % || align=&quot;right&quot;| 120 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,00 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 %
|-																									
| [[Хакастар]] || align=&quot;right&quot;| || align=&quot;right&quot;| || align=&quot;right&quot;| 462 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 563 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 397 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 298 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 % || align=&quot;right&quot;| 115 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,00 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 %
|-																									
| басқалар || align=&quot;right&quot;| 7083 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,36 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 5837 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,23 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 6747 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,24 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 5106 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,20 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,20 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 3756 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,15 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,16 % || align=&quot;right&quot;|  || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; %
|-																									
| ұлтын&lt;br&gt;айтқандар || align=&quot;right&quot;| 1976417 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 100,00 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2558016 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 100,00 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2824791 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 100,00 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2570670 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 99,57 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 100,00 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2345635 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 96,58 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 100,00 % || align=&quot;right&quot;| 2079287 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 87,73 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 100,00 %
|-																									
| ұлтын&lt;br&gt;айтпағандар || align=&quot;right&quot;| 36 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,00 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 4 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,00 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 129 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,00 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 11035 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,43 % || align=&quot;right&quot;| || align=&quot;right&quot;| 83115 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 3,42 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; || align=&quot;right&quot;| 290815 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 12,27 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt;
|}

=== Діни құрамы ===
[[Сурет:Церковь Слюдянки.JPG|нобай|солға|[[Слюдянка (қала)|Слюдянка]] шіркеуі, 2012]]
2012 жылғы санақ бойынша Иркутск облысы халқының діни құрамы:&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://sreda.org/en/arena|title=&quot;Arena: Atlas of Religions and Nationalities in Russia&quot;|lang=en}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20150922230056/http://sreda.org/en/arena|date=2015-09-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://c2.kommersant.ru/ISSUES.PHOTO/OGONIOK/2012/034/ogcyhjk2.jpg|title=2012 Arena Atlas Religion Maps|lang=en|publisher=Ogonek №34 (5243)}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20170421154615/http://c2.kommersant.ru/ISSUES.PHOTO/OGONIOK/2012/034/ogcyhjk2.jpg|date=2017-04-21}}&lt;/ref&gt;
* [[Орыс православ шіркеуі]] 28.1%
* Өзге [[Православ шіркеуі|православтар]] 5.7%
* Өзге [[Христиандық|христиандар]] 6.7%
* [[Ресейдегі ислам|Ислам]] 1.2%
* [[Орыс неопаганизмі|Родноверие]] және өзге де [[паганизм]] 2.2%
* Рухани, бірақ діни емес 37.2%
* [[Атеизм]] 17.5%
* Басқалар және жауап бермегендер 1.4%

== Саясаты ==
[[Сурет:Иркутск. Здание правительства..JPG|нобай|оңға|Иркутск облысы үкіметінің ғимараты, [[Иркутск]]]]
Облыстағы атқарушы билікке жауапты орган — Облыс үкіметі және заң шығарушы органы Иркутск облысының Заң шығарушы Жиналысы. Заң шығарушы жиналыс өз өкілеттігін заңдар, қаулылар және өзге де құқықтық актілерді қабылдау, өзі қабылдаған заңдар мен өзге де құқықтық актілердің орындалуы мен сақталуын қадағалау арқылы қызмет етеді. Атқарушы биліктің жоғары органы – облыстық үкімет, оның құрамына аудандық әкімшіліктер, комитеттер және облыстың күнделікті мәселелерін шешуге көмектесетін аумақтық атқарушы органдар кіреді. Облыс әкімшілігі жоғары лауазымды тұлға болып табылатын Губернатордың қызметін қолдайды және [[Ресей Конституциясы]]на сәйкес облыс жарғысының сақталуына кепілдік береді.

Иркутск облысының қазіргі губернаторы — 2020 жылдың 18 қыркүйегінде билікке келген [[Біртұтас Ресей]] мүшесі [[Игорь Иванович Кобзев (саясаткер)|Игорь Иванович Кобзев]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/encyclopedia/person/kobzev-igor-ivanovich|title=Кобзев, Игорь Иванович|lang=ru|publisher=ТАСС|accessdate=2023-11-10}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20220129180120/https://tass.ru/encyclopedia/person/kobzev-igor-ivanovich|date=2022-01-29}}&lt;/ref&gt;

== Марапаттары ==
* {{Ленин ордені|түрі=аумақ}} [[Ленин ордені]] (9 маусым 1967)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://forum.faleristika.info/viewtopic.php?f=800&amp;t=45270&amp;start=90#p1458546|title=Области, награждённые орденом Ленина|lang=ru|accessdate=2023-11-05}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20230109213026/https://forum.faleristika.info/viewtopic.php?f=800&amp;t=45270&amp;start=90#p1458546}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер|2}}

[[Санат:Иркутск облысы|*]]</text>
      <sha1>4p9bqiiq0vyc52901k4pjzooqj0sabg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575808</id>
      <parentid>3575806</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T22:22:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3575808</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61848" sha1="1z46mzwmm2ifktu6h0ag0aq7ye6vfk5" xml:space="preserve">{{Ресей Федерациясының субъекті
 |KkNm            = Үркіт облысы
 |RuNm            = {{lang-ru|Иркутская область}}
 |OfNms           = 
 |FSFlag          = [[Сурет:Flag of Irkutsk Oblast.svg|150px|border]]
 |FSCoA           = [[Сурет:Coat of arms of Irkutsk Oblast.svg|center|100px]]
 |FlagLnk         = Байрағы
 |CoALnk          = Елтаңбасы
 |FSMap           = Irkutsk in Russia.svg
 |FSMapNameNOAUTO = 
 |FSCtrWhat       = Елордасы
 |FSCtrNm         = [[Үркіт]]
 |AreaRnk         = 4-орында
 |TotArea         = 774,846
 |WaterPrcnt      = 
 |PopRnk          = 21-орында
 |PopQty          = {{құлдырау}} 2,344,360&lt;ref name=&quot;pop2023&quot;&gt;{{Cite web|url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Bul_MO_2023.xlsx|title=Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2023 года (с учётом итогов Всероссийской переписи населения 2020 г.)|lang=ru|date=2023-01-01|accessdate=2023-11-05}}&lt;/ref&gt;
 |PopCtDate       = 2023
 |PopDens         = 3.03
 |GDP             = 1,392.9&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/vvp/vrp98-18.xlsx|title=Валовой региональный продукт по субъектам Российской Федерации в 1998-2018гг|lang=ru|publisher=[[Росстат]]}}&lt;/ref&gt;
 |GDPCtDate       = 2018
 |GDP(PPP)        = 580.2&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/vvp/dusha98-18.xlsx|title=Валовый региональный продукт на душу населения по субъектам Российской Федерации в 1998-2018гг.|lang=ru|publisher=[[Росстат]]}}&lt;/ref&gt;
 |GDPRnk          = 17-орында
 |FedDistrNm      = [[Сібір федералды округі|Сібір]]
 |EcRegNm         = [[Шығыс Сібір экономикалық ауданы|Шығыс Сібір]]
 |OfLangs         = [[орыс тілі]]
 |FSAnthem        = 
 |CadNo           = 38
 |ViceTtl         = 
 |ViceNm          = 
 |HeadTtl         = Губернаторы
 |HeadNm          = [[Игорь Иванович Кобзев (саясаткер)|Игорь Кобзев]]
 |LegislTtl       = 
 |LegislNm        = 
 |MSKS            = +5
 |OfSite          = [https://irkobl.ru/ irkobl.ru/]
}}
'''Үркіт облысы''' ({{lang-ru|Иркутская область}}, {{IPA-ru|ɪrˈkut͡skəɪ̯ə ˈobɫəsʲtʲ}}, {{lang-bua|Эрхүү можо}}) — [[Ресей|Ресей Федерациясы]] құрамындағы [[Ресейдің әкімшілік-аумақтық құрылымы|субъектісі]], [[Ресей облыстары|облыс]]. Облыс [[Сібір]]дің оңтүстік-шығысында, [[Ангара]], [[Лена]] және [[Төменгі Тунгуска]] өзендерінің алаптарында орналасқан, оның әкімшілік орталығы — [[Үркіт]] қаласы және 2023 жылғы санақ бойынша халық саны 2,344,360 адамға тең.&lt;ref name=&quot;pop2023&quot; /&gt;

== Географиясы ==
[[Сурет:Вид от музея на Ангару.jpg|нобай|солға|[[Ангара]] өзеніне көрініс, [[Иркутск ауданы]]]]
Үркіт облысы оңтүстігі мен оңтүстік-шығысында [[Бурятия]] және [[Тыва]] республикаларымен, батысында [[Красноярск өлкесі]]мен, солтүстік-шығысында [[Саха Республикасы]]мен және шығысында [[Забайкалье өлкесі]]мен шектеседі.

Әлемге әйгілі [[Байкөл]] көлі облыстың оңтүстік-шығысында орналасқан. Ол жерден [[Ангара]] өзені бастауын алады; ағыс жылдамдығы Иркутск ГЭС бақыланады. [[Лена]] Үркіт облысында да бастау алады және солтүстік-шығысқа қарай көршілес [[Саха Республикасы]]на құяды.

Үркіт облысы негізінен [[Орталық Сібір үстірті]]нің төбелері мен кең аңғарларынан, [[Лена-Ангара үстірті]]нен тұрады. Облыстың ең биік нүктесі — Тофалария шыңы (2,892 м).

=== Климаты ===
Климаты оңтүстіктегі жылы жазғы [[Континенттік климат|континенттік]]тен солтүстік бөлігіндегі континентальды-субарктикалыққа дейін өзгереді. Жылдың жартысы дерлік, қазан айының ортасынан сәуірдің басына дейін орташа температура 0&amp;nbsp;°C төмен.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.icc.ru/fed/climat.html|title=&quot;WWW Irkutsk: The climate of Irkutsk&quot;|lang=en}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20060827213235/http://www.icc.ru/fed/climat.html}}&lt;/ref&gt; Қысы өте суық, [[Иркутск]]іде орташа жоғары температура −14.9&amp;nbsp;°C және орташа төменгі температура қаңтарда −25,3&amp;nbsp;°C құрайды. Жазы жылы, бірақ қысқа: шілдеде орташа ең жоғары +24,5&amp;nbsp;°C және орташа ең төменгі +11,2&amp;nbsp;°C құрайды. Дегенмен, қыркүйекке қарай ауа-райы орташа тәуліктік ең жоғары +15,3&amp;nbsp;°C және орташа тәуліктік ең төменгі +2,5&amp;nbsp;°C дейін айтарлықтай салқындайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.worldclimate.com/cgi-bin/data.pl?ref=N52E104+1200+0048321G2|title=IRKUTSK, Weather History and Climate Data|lang=en|accessdate=2023-11-05}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20160304122450/http://www.worldclimate.com/cgi-bin/data.pl?ref=N52E104+1200+0048321G2}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
=== Ежелгі тарихы ===
Қазіргі [[Бурятия]] территориясы [[Ғұндар мемлекеті]]нің (б.з.б. 209 – б.з. 93), Моңғол [[Сәнби]] мемлекетінің (93–234), [[Жужан қағанаты]]ның (330–555), [[Түрік қағанаты]]ның (555–603), [[Шығыс Түрік қағанаты]] (603–744), [[Ұйғыр қағанаты]] (744–847), [[Енисей қырғыздары]] (847–1219), [[Моңғол империясы]] (1206–1368) және [[Солтүстік Юань]] (1368–1691) құрамына өтті. Бурятияны орта ғасырлық моңғол [[меркіт]], [[баяттар]], [[барғұттар]] және [[түметтер]] рулары мекендеген. Облыс аумағында бүгіннің өзінде де бурят-монғолдар тұрады.

Бұл аймақта Ресейдің ықпалы [[XVII ғасыр]]дан басталды: [[орыс патшалығы]] шығысқа қарай кеңейді, 1582 жылы [[Сібір хандығы]]н жаулап алды. XVII ғасырдың аяғында [[Иркутск]] шағын қалаға айналды, монастырьлар салынды, қала маңы және ауылшаруашылық елді мекендері қалыптаса бастады.

=== XVIII ғасыр ===
[[XVIII ғасыр]]дан бастап кәсіп пен қолөнер дамып, алтын-күміс ұсталары пайда болды. [[Ресей]] мемлекеті Үркіттің шығысына қарай кеңейген кезде қала [[Енисей]] өзенінен [[Тынық мұхит]]ына дейінгі орасан зор аумақтардың астанасы болды және Ресей үшін кең-байтақ Шығыс Сібір және [[Қиыр Шығыс]] аумақтарын барлауда маңызды рөл атқарды. Бірте-бірте Иркутск Шығыс Сібірдің негізгі көлік және сауда орталығы ретінде маңызға ие болды, [[Камчатка]], [[Чукотка]], [[Саха Республикасы|Саха]]дан [[Моңғолия]]ға, [[Қытай]]ға апаратын сауда жолдарының орталығына айналды. Қаланың әкімшілік маңызы да артып, ол Сібір губернияларының бестен бірінің орталығына айналды, [[1764 жыл]]ы [[Үркіт губерниясы]]ның орталығы болды.

Үркіт үшін XVIII ғасыр зерттеу экспедицияларының уақыты болды. [[Витус Ионассен Беринг|Витус Беринг]]тің Камчатка жағалауына бірінші (1725–1730) және екінші (1733-1743) экспедицияларын ұйымдастырудың бөлігі Иркутск қаласында орын алды.

XVIII ғасырда Үркітте мектептер, кәсіптік-техникалық оқу орындары, ғылыми мұражайлар, кітапханалар, театрлар, кітап баспаханалары дамыды. Білім және мәдениет ұйымдары ашылды. [[1725 жыл]]ы Шығыс Сібірде {{iw|Вознесенский монастыры|Вознесенский монастырының|ru|Вознесенский монастырь (Иркутск)}} жанындағы ([[1672 жыл]]ы негізі қаланған) бірінші мектеп ашылды.

=== XIX ғасыр ===
XIX ғасырда қазіргі Үркіт облысының жері [[Ресей]]дің [[Қытай]]мен саудасының орталығына, ал [[1830 жыл]]дардан бастап Шығыс Сібірдің алтын өндіру орталығына айналды. 1803 жылы Үркіт [[Сібір генерал-губернаторлығы]]ның орталығына, ал [[1822 жыл]]ы [[Шығыс Сібір генерал-губернаторлығы]]ның орталығына айналды.

ХІХ ғасырдың екінші жартысында Үркітте баспа өнері дамыды, «Иркутск губерниялық жаңалықтары» және «Амур» сияқты алғашқы газеттер пайда болды. [[1851 жыл]]ы Шығыс Сібірде тұңғыш ғылыми ұйым – орыс географиялық қоғамының Сібір бөлімшесі ашылды. [[1877 жыл]]ы ол Шығыс-Сібір тармағы деп аталды. Сібірдің геологтары, географтары және зерттеушілері {{iw|Владислав Иванович Дыбовский|Владислав Дыбовский|ru|Дыбовский, Владислав Иванович}}, {{iw|Александр Лаврентьевич Чекановский|Александр Чекановский|ru|Чекановский, Александр Лаврентьевич}}, [[Владимир Афанасьевич Обручев|Владимир Обручев]] Иркутск облысында [[Байкөл]] көлін мен [[Өлөне]] өзенін зерттеу жұмыстарын жүргізді.

[[1879 жыл]]дың жазын Үркіт қаласының тарихындағы драмалық кезең деп санауға болады. [[22 шілде|22]]–[[24 шілде]]дегі өрт кезінде қаланың барлық орталық бөліктері дерлік өртеніп, қала ғимараттарының үштен екі бөлігінен астамы қирады. Қала жаңа кейіпке еніп, жандана бастады. Өрттен кейін салынған тас және ағаш құрылыстар бүгінгі күнге дейін сақталған. [[1898 жыл]]ы [[Сібір темір жолы]] арқылы Иркутск облысына алғашқы пойыздың келуі маңызды оқиға болды.

Саяси себептермен жер аударуға мәжбүр болған бірнеше қайраткерлер Иркутск қаласында тұратын. Жер аударылғандардың алғашқыларының ішінде [[Александр Николаевич Радищев|Александр Радищев]] Үркітте 3 айдан астам тұрған. [[1830 жыл]]дардан бастап [[желтоқсаншылар]] Иркутск облысындағы қоныстар мен колонияларда өмір сүрді. [[Сергей Григорьевич Волконский|Сергей Волконский]] мен [[Сергей Петрович Трубецкой|Сергей Трубецкой]]дың жер аударылған үйлері кейін мұражай-үйге айналды.

=== XX ғасыр ===
[[Сурет:Bratsk-1981-0008.JPG|нобай|оңға|[[Братск]]ідегі [[Владимир Ильич Ленин|Ленин]] мен Үркіт облысының белгілі тұлғалары бейнеленген пропагандалық биллборд, 1983 жыл]]
Қала ХХ ғасырдағы саяси оқиғалардың – [[Бірінші орыс төңкерісі]], 1917 жылғы [[Қазан төңкерісі]], [[Ресейдегі азамат соғысы|Азамат соғысы]] және [[Ұлы Отан соғысы]]ның әсерінен зардап шекті.

[[1930 жыл]]дардан бастап қаланың өнеркәсіптік құрылысы басталды. Машина жасау зауыттары, кірпіш және бетон зауыттары, мата, тамақ өнеркәсібі зауыттары салынды. Қаланың экономикалық дамуы ғылым, білім және мәдениеттің дамуына ықпал етті. [[1918 жыл]]ы Шығыс Сібірдегі алғашқы жоғары оқу орны, [[Үркіт мемлекеттік университеті]] құрылды. [[1958 жыл]]ы телеорталық құрылды. Қаланың ірі аудандары мен шағын аудандарының құрылысы басталды. Байкөл, Солнечный, Юбилейный, Приморский, Академгородок және т.б. жаңа аудандар құрылды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.manus.baikal.ru/eng/essay.htm|title=Essay about Irkutsk|lang=en|publisher=[[Иркутск мемлекеттік университеті]]|accessdate=2023-11-09}}&lt;/ref&gt;

== Әкімшілік құрылымы ==
[[Сурет:Map-Russia-Irkutsk-oblast-and-Ust-Orda-Buryatia(Areas).png|нобай|солға|Үркіт облысының әкімшілік бөлінісі; қара сандармен аудандары белгіленген, қызылмен салынған шекарамен [[Усть-Орда Бурят округі]]нің шекарасы белгіленген]]
Статистика бойынша Ресей Федерациясының комитетінің 2015 жылғы мәліметінше Үркіт облысының [[Ресей аудандары|33 ауданы]], [[Ресей қалалары|22 қаласы]], 51 кент бар.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc;base=LAW;n=107426#aiEo6vTGcyJKwHUI1|title=ОК 019-95|lang=ru|publisher=Ресей Федерациясының статистика бойынша комитеті|date=|accessdate=2023-11-09}}&lt;/ref&gt; «Үркіт облысының әкімшілікаудандық құрылымы туралы» 2-заңға және Иркутск облысының жарғысына сәйкес Иркутск облысы:&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/469415885 |title=Закон «Об административно-территориальном устройстве Иркутской области» |accessdate=2017-02-28}} {{Wayback|date=2020-09-26 |url=https://web.archive.org/web/20200926215049/http://docs.cntd.ru/document/469415885 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/895202855 |title=Устав Иркутской области |accessdate=2017-02-28}} {{Wayback|date=2021-04-19 |url=https://web.archive.org/web/20210419134145/https://docs.cntd.ru/document/895202855 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://irkobl.ru/authorities/mestnoe-samoupravlenie/reestr-atu/ |title=Реестр административно-территориальных образований Иркутской области |accessdate=2020-04-27}} {{Wayback|date=2019-12-21 |url=https://web.archive.org/web/20191221062524/https://irkobl.ru/authorities/mestnoe-samoupravlenie/reestr-atu/ |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;
* [[Ресей аудандары|облыс аудандары]]на;
* қала мен өзге қалалық елді-мекендерге;
* ауылдық елдімекендерге;
* облыс қалаларындағы аудандарға және
* [[Усть-Орда Бурят округі]]не болып бөлінеді.

Облыстың әкімшілік орталығы — [[Үркіт]] қаласы.

Үркіт облысының 33 ауданы бар: [[Аларский ауданы|Аларский]], [[Ангарск ауданы|Ангарск]], [[Балаганск ауданы|Балаганск]], [[Баяндай ауданы|Баяндай]], [[Бодайбо ауданы|Бодайбо]], [[Бохан ауданы|Бохан]], [[Братск ауданы|Братск]], [[Жигалово ауданы|Жигалово]], [[Залари ауданы|Залари]], [[Зима ауданы|Зима]], [[Иркутск ауданы|Иркутск]], [[Казачинско-Ленский ауданы|Казачинско-Ленский]], [[Катангский ауданы|Катангский]], [[Качуг ауданы|Качуг]], [[Киренск ауданы|Киренск]], [[Куйтун ауданы|Куйтун]], [[Мамско-Чуйский ауданы|Мамско-Чуйский]], [[Нижнеилимский ауданы|Нижнеилимский]], [[Нижнеудинск ауданы|Нижнеудинск]], [[Нукутский ауданы|Нукутский]], [[Ольхон ауданы|Ольхон]], [[Оса ауданы (Иркутск облысы)|Оса]], [[Слюдянка ауданы|Слюдянка]], [[Тайшет ауданы|Тайшет]], [[Тулун ауданы|Тулун]], [[Усольский ауданы (Иркутск облысы)|Усольский]], [[Усть-Илимск ауданы|Усть-Илимск]], [[Усть-Кут ауданы|Усть-Кут]], [[Усть-Уда ауданы|Усть-Уда]], [[Черемхово ауданы|Черемхово]], [[Чунский ауданы|Чунский]], [[Шелехов ауданы|Шелехов]] және [[Эхирит-Булагатский ауданы|Эхирит-Булагатский]].

2010 жылғы мәлімет бойынша облыстық бағыныстағы қалалардың (аудан құрамына енбейтін) саны 14: [[Алзамай]], [[Ангарск]], [[Байкал (қала)|Байкөл]], [[Бирюсинск]], [[Бодайбо (қала)|Бодайбо]], [[Братск]], [[Вихоревка]], [[Железногорск-Илимский]], [[Зима]], [[Үркіт]], [[Киренск]], [[Нижнеудинск]], [[Саянск]], [[Свирск]], [[Слюдянка (қала)|Слюдянка]], [[Тайшет]], [[Тулун]], [[Усолье-Сибирское]], [[Усть-Илимск]], [[Усть-Кут]], [[Черемхово]] және [[Шелехов (қала)|Шелехов]].
;Облыс аудандары
{| class=&quot;standard sortable&quot;  style=&quot;text-align:center&quot;
|-
! Карта-&lt;br&gt;дағы&lt;br&gt;№
! Елтаңбасы
! Атауы
! [[ОКАТО]]&lt;br&gt;коды
! {{small|Халық саны,&lt;br&gt;адам&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/tab-5_VPN-2020.xlsx|title=Таблица 5. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, муниципальных округов, городских и сельских поселений, городских населенных пунктов, сельских населенных пунктов с населением 3000 человек и более|lang=ru|date=2021-10-01}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20220901194902/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/tab-5_VPN-2020.xlsx}}&lt;/ref&gt;}}
! {{small|Терри-&lt;br&gt;ториясы,&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;{{Cite web|url=http://irkutskstat.gks.ru/dg/dbinet.exe?pl=8006001|title=Иркутстат. Площадь МО|lang=ru}}&lt;/ref&gt; &lt;br&gt; км²}}
! {{small|Тығыздығы,&lt;br&gt;адам/км²}}
! Әкімшілік&lt;br&gt;орталығы
|- style=&quot;background:#ffefef;&quot;
| 1
| [[Сурет:Flag of Alarsky District.png|70px|border]]
| [[Аларский ауданы]]*
| &lt;small&gt;25205&lt;/small&gt;
| {{өсім}}22,135
| 2,700
| 8.2
| [[Кутулик]] ауылы
|-
| 2
| [[Сурет:Flag of Angarsk (2004).svg|70px|border]]
| [[Ангарск ауданы]]
| &lt;small&gt;25203&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}232,941
| 1,150
| 228.5
| [[Ангарск]] қаласы
|- style=&quot;background:#ffefef;&quot;
|- class=&quot;shadow&quot;
|-
| 3
| [[Сурет:Flag of Balagansky District.png|70px|border]]
| [[Балаганск ауданы]]
| &lt;small&gt;25201&lt;/small&gt;
| {{өсім}}8,747
| 6,600
| 1.6
| [[Балаганск]] ауылы
|- style=&quot;background:#ffefef;&quot;
| 4
| [[Сурет:Flag of Bayandaevsky rayon (Irkutsk oblast).png|70px|border]]
| [[Баяндай ауданы]]*
| &lt;small&gt;25207&lt;/small&gt;
| {{өсім}}11,655
| 3,760
| 3.1
| [[Баяндай (Үркіт облысы)|Баяндай]] ауылы
|-
| 5
| [[Сурет:Coat of Arms of Bodaibo (Irkutsk oblast).svg|45px]]
| [[Бодайбо ауданы]]
| &lt;small&gt;25202&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}14,411
| 92,000
| 0.3
| [[Бодайбо]] қаласы
|- style=&quot;background:#ffefef;&quot;
| 6
| [[Сурет:Flag of Bokhansky District.png|70px|border]]
| [[Бохан ауданы]]*
| &lt;small&gt;25209&lt;/small&gt;
| {{өсім}}25,050
| 3,700
| 7.3
| [[Бохан (ауыл)|Бохан]] ауылы
|-
| 7
| [[Сурет:Flag of Bratsky rayon (Irkutsk oblast).png|70px|border]]
| [[Братск ауданы]]
| &lt;small&gt;25204&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}49,052
| 33,660
| 1.9
| [[Братск]] қаласы
|-
| 8
| [[Сурет:Flag of Zhigalovsky rayon (Irkutsk oblast).png|70px|border]]
| [[Жигалово ауданы]]
| &lt;small&gt;25206&lt;/small&gt;
| {{өсім}}8,957
| 22,640
| 0.4
| [[Жигалово]] кенті
|-
| 9
| [[Сурет:Flag of Zalarinsky rayon (Irkutsk oblast).png|70px|border]]
| [[Залари ауданы]]
| &lt;small&gt;25208&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}26,549
| 7,540
| 3.52
| [[Залари]] кенті
|-
| 10
| [[Сурет:Flag of Ziminsky rayon (Irkutsk oblast).svg|70px|border]]
| [[Зима ауданы]]
| &lt;small&gt;25210&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}12,501
| 7,000
| 2.14
| [[Зима]] қаласы
|-
| 11
| [[Сурет:Flag of Irkutsky rayon (Irkutsk oblast).png|70px|border]]
| [[Үркіт ауданы]]
| &lt;small&gt;25212&lt;/small&gt;
| {{өсім}}162,716
| 9,200
| 7.5
| [[Үркіт]] қаласы
|-
| 12
| [[Сурет:Flag of Kazachinsko-Lensky rayon.svg|70px|border]]
| [[Казачинско-Ленский ауданы]]
| &lt;small&gt;25214&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}15,404
| 33,300
| 0.6
| [[Казачинское (Иркутск облысы)|Казачинское]] ауылы
|-
| 13
| [[Сурет:Flag of Katangsky rayon (Irkutsk oblast).png|70px|border]]
| [[Катангский ауданы]]
| &lt;small&gt;25216&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}3,089
| 139,000
| 0.03
| [[Ербогачён]] ауылы
|-
| 14
| [[Сурет:Flag of Kachugsky rayon (Irkutsk oblast).png|70px|border]]
| [[Качуг ауданы]]
| &lt;small&gt;25218&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}15,292
| 31,400
| 0.54
| [[Качуг (Иркутск облысы)|Качуг]] кенті
|-
| 15
| [[Сурет:Flag of Kirensky rayon.svg|70px|border]]
| [[Киренск ауданы]]
| &lt;small&gt;25220&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}16,219
| 43,800
| 0.37
| [[Киренск]] қаласы
|-
| 16
| [[Сурет:Flag of Kuytunsky rayon (Irkutsk oblast).png|70px|border]]
| [[Куйтун ауданы]]
| &lt;small&gt;25222&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}27,820
| 11,200
| 3.2
| [[Куйтун]] кенті
|-
| 17
| [[Сурет:Flag of Mamsko-Chuysky District.png|70px|border]]
| [[Мамско-Чуйский ауданы]]
| &lt;small&gt;25224&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}3,350
| 43,000
| 0.15
| [[Мама (Иркутск облысы)|Мама]] кенті
|-
| 18
| [[Сурет:Flag of Nizhneilimsky rayon (Irkutsk oblast).png|70px|border]]
| [[Нижнеилимский ауданы]]
| &lt;small&gt;25226&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}43,599
| 36,823
| 1.18
| [[Железногорск-Илимский]] қаласы
|-
| 19
| [[Сурет:Flag of Nizhneudinsky District.png|70px|border]]
| [[Нижнеудинск ауданы]]
| &lt;small&gt;25228&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}53,238
| 50,000
| 1.06
| [[Нижнеудинск]] қаласы
|- style=&quot;background:#ffefef;&quot;
| 20
| [[Сурет:Flag of Nukutsky District.png|70px|border]]
| [[Нукутский ауданы]]*
| &lt;small&gt;25229&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}15,119
| 2,400
| 6,3
| [[Новонукутский]] кенті
|-
| 21
| [[Сурет:Flag of Olhonsky rayon.png|70px|border]]
| [[Ольхон ауданы]]
| &lt;small&gt;25230&lt;/small&gt;
| {{өсім}}10,476
| 15,900
| 0.57
| [[Еланцы]] ауылы
|- style=&quot;background:#ffefef;&quot;
| 22
| [[Сурет:Flag of Osinsky District (Irkutsk Oblast).png|70px|border]]
| [[Оса ауданы (Иркутск облысы)|Оса ауданы]]*
| &lt;small&gt;25231&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}20,818
| 4,400
| 4.73
| [[Оса (Иркутск облысы)|Оса]] ауылы
|-
| 23
| [[Сурет:Flag of Slyudyansky rayon (Irkutsk oblast).gif|70px|border]]
| [[Слюдянка ауданы]]
| &lt;small&gt;25234&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}39,056
| 5,300
| 6.2
| [[Слюдянка (қала)|Слюдянка]] қаласы
|-
| 24
| [[Сурет:Flag of Tayshetsky District.png|70px|border]]
| [[Тайшет ауданы]]
| &lt;small&gt;25236&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}72,030
| 27,800
| 3.14
| [[Тайшет]] қаласы
|-
| 25
| [[Сурет:Flag of Tulunsky rayon.png|70px|border]]
| [[Тулун ауданы]]
| &lt;small&gt;25238&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}19,779
| 13,500
| 1.46
| [[Тулун]] қаласы
|-
| 26
| [[Сурет:Flag of Usolsky rayon (Irkutsk oblast).gif|70px|border]]
| [[Усольский ауданы (Иркутск облысы)|Усольский ауданы]]
| &lt;small&gt;25240&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}48,884
| 6,881.6
| 7.4
| [[Белореченский (Иркутск облысы)|Белореченский]] кенті
|-
| 27
| [[Сурет:Flag of Ust-Ilimsky rayon (Irkutsk oblast).png|70px|border]]
| [[Усть-Илимск ауданы]]
| &lt;small&gt;25242&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}
| 36,823
| 0.60
| [[Усть-Илимск]] қаласы
|-
| 28
| [[Сурет:Flag of Ust-Kut rayon.gif|70px|border]]
| [[Усть-Кут ауданы]]
| &lt;small&gt;25244&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}43,443
| 34,600
| 1.59
| [[Усть-Кут]] қаласы
|-
| 29
| [[Сурет:Flag of Ust-Udinsky District.png|70px|border]]
| [[Усть-Уда ауданы]]
| &lt;small&gt;25246&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}13,461
| 20,400
| 0.8
| [[Усть-Уда]] ауылы
|-
| 30
| [[Сурет:Flag of Cheremkhovsky rayon.svg|70px|border]]
| [[Черемхово ауданы]]
| &lt;small&gt;25248&lt;/small&gt;
| {{өсім}}28,781
| 9,900
| 2.91
| [[Черемхово]] қаласы
|-
| 31
| [[Сурет:Flag of Chunsky rayon (Irkutsk oblast).gif|70px|border]]
| [[Чунский ауданы]]
| &lt;small&gt;25250&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}27,851
| 25,800
| 1.32
| [[Чунский]] кенті
|-
| 32
| [[Сурет:Flag of Shelekhovsky District.png|70px|border]]
| [[Шелехов ауданы]]
| &lt;small&gt;25255&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}65,099
| 2,100
| 30.6
| [[Шелехов]] қаласы
|- style=&quot;background:#ffefef;&quot;
| 33
| [[Сурет:Flag of Ekhirit-Bulagatsky rayon (Irkutsk oblast).png|70px|border]]
| [[Эхирит-Булагатский ауданы]]*
| &lt;small&gt;25257&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}29,403
| 5,200
| 5.65
| [[Усть-Ордынский]] ауылы
|}
{{small|*Қызыл түспен Иркутск облысының да, Усть-Орда Бурят округінің де құрамына кіретін ерекше мәртебесі бар әкімшілік-аумақтық бірліктер белгіленген}}

== Халқы ==
[[2023 жыл]]ғы санақ бойынша Үркіт облысы халқының саны 2,344,360 адамға тең,&lt;ref name=&quot;pop2023&quot; /&gt; тығыздығы — 3,03 адам/км2 (2023) және қала халқы — &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/chisl_RF_01-01-2022_VPN-2020.xls|title=Численность населения по полу по субъектам Российской Федерации на 1 января 2022 года (с учётом итогов Всероссийской переписи населения 2020 г.)|lang=ru|date=2022-01-01}}&lt;/ref&gt; Облыс халқының [[өмір сүрудің болжалды ұзақтығы]] — 66.8 жыл (еркектер арасында — 61.9, әйелдер арасында — 71.69).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://rosstat.gov.ru/folder/210/document/13207|title=&quot;Демографический ежегодник России&quot; (Ресей демографиялық жылнамасы)|lang=ru|publisher=[[Росстат]]|accessdate=2023-11-10}}&lt;/ref&gt;

=== Ұлттық құрамы ===
Үркіт облысы халқының жылдар бойы ұлттық құрамы:
{|class=&quot;standard sortable&quot;																									
! || 1959&lt;br&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_59.php?reg=27 |title=Демоскоп. Всесоюзная перепись населения 1959 года. Национальный состав населения по регионам России: Иркутская область |accessdate=2012-09-01}} {{Wayback|date=2016-03-04 |url=https://web.archive.org/web/20160304212359/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_59.php?reg=27 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;адам || % || 1979&lt;br&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_79.php?reg=73 |title=Демоскоп. Всесоюзная перепись населения 1979 года. Национальный состав населения по регионам России: Иркутская область |access-date=2012-09-01}} {{Wayback|date=2018-11-10 |url=https://web.archive.org/web/20181110120201/http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_79.php?reg=73 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;адам || % || 1989&lt;br&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_89.php?reg=64 |title=Демоскоп. Всесоюзная перепись населения 1989 года. Национальный состав населения по регионам России: Иркутская область |access-date=2012-09-01}} {{Wayback|date=2016-03-04 |url=https://web.archive.org/web/20160304111003/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_89.php?reg=64 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;адам || % || 2002&lt;br&gt;&lt;ref&gt;[http://www.perepis2002.ru/index.html?id=11 Всероссийская перепись населения 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130421072430/http://www.perepis2002.ru/index.html?id=11 |date=2013-04-21 }}: [http://www.perepis2002.ru/ct/doc/TOM_04_03.xls Население по национальности и владению русским языком по субъектам РФ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061104083455/http://www.perepis2002.ru/ct/doc/TOM_04_03.xls |date=2006-11-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;адам || &lt;small&gt;Жалпыдан&lt;br&gt;үлесі (%)&lt;/small&gt; || &lt;small&gt;Ұлтын&lt;br&gt;айтқан-&lt;br&gt;дардың&lt;br&gt;жалпы-&lt;br&gt;дан&lt;br&gt;үлесі (%)&lt;/small&gt; || 2010&lt;br&gt;&lt;ref name=&quot;пер.2010&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/perepis_itogi1612.htm |title=Официальный сайт Всероссийской переписи населения 2010 года. Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года |access-date=2012-09-01}} {{Wayback|date=2020-04-30 |url=https://web.archive.org/web/20200430211642/https://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/perepis_itogi1612.htm |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ЭтноЯз.2010&quot;&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/results2.html Всероссийская перепись населения 2010 года. Официальные итоги с расширенными перечнями по национальному составу населения и по регионам.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211209035558/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/results2.html |date=2021-12-09 }}: [http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Materials/doklad2.rar см.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121018030348/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Materials/doklad2.rar |date=2012-10-18 }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;адам || % &lt;small&gt;Жалпыдан&lt;br&gt;үлесі (%)&lt;/small&gt; || &lt;small&gt;Ұлтын&lt;br&gt;айтқан-&lt;br&gt;дардың&lt;br&gt;жалпы-&lt;br&gt;дан&lt;br&gt;үлесі (%)&lt;/small&gt; || 2021&lt;br&gt;&lt;ref name=&quot;пер.2021&quot;&gt;{{Cite web |url=https://rosstat.gov.ru/vpn_popul |title=Официальный сайт Всероссийской переписи населения 2021 года |accessdate=2023-01-23}} {{Wayback|date=2020-01-24 |url=https://web.archive.org/web/20200124160257/http://rosstat.gov.ru/vpn_popul}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;адам || &lt;small&gt;Жалпыдан&lt;br&gt;үлесі (%)&lt;/small&gt; || &lt;small&gt;Ұлтын&lt;br&gt;айтқан-&lt;br&gt;дардың&lt;br&gt;жалпы-&lt;br&gt;дан&lt;br&gt;үлесі (%)&lt;/small&gt;
|-																									
| жалпы || align=&quot;right&quot;| 1976453 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 100,00 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2558020 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 100,00 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2824920 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 100,00 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2581705 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 100,00 % || align=&quot;right&quot;| || align=&quot;right&quot;| 2428750 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 100,00 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; || align=&quot;right&quot;| 2370102 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 100,00 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt;
|-																									
| [[Орыстар]] || align=&quot;right&quot;| 1661831 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 84,08 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2252063 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 88,04 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2499460 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 88,48 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2320493 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 89,88 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 90,27 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2144075 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 88,28 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 91,41 % || align=&quot;right&quot;| 1917265 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 80,89 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 92,20 %
|-																									
| [[Буряттар]] || align=&quot;right&quot;| 70529 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 3,57 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 71124 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 2,78 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 77330 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 2,74 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 80565 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 3,12 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 3,13 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 77667 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 3,20 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 3,31 % || align=&quot;right&quot;| 74746 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 3,15 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 3,59 %
|-																									
| [[Украиндар]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://socadaptukr.files.wordpress.com/2017/06/d182d0b0d0b1d0bbd0b8d186d0b0-14-d187d0b8d181d0bbd0b5d0bdd0bdd0bed181d182d18c-d183d0b4d0b5d0bbd18cd0bdd18bd0b9-d0b2d0b5d181-d0b8-d0bf.pdf |title=Таблица 14. Численность, удельный вес и половой состав украинского населения Иркутской области, 1897—2010 / Завьялов А. В. Социальная адаптация украинских иммигрантов : монография / А. В. Завьялов. — Иркутск : Изд-во ИГУ, 2017. — 179 с. |lang=ru|accessdate=2017-06-22}} {{Wayback|date=2021-08-25 |url=https://web.archive.org/web/20210825184356/https://socadaptukr.files.wordpress.com/2017/06/d182d0b0d0b1d0bbd0b8d186d0b0-14-d187d0b8d181d0bbd0b5d0bdd0bdd0bed181d182d18c-d183d0b4d0b5d0bbd18cd0bdd18bd0b9-d0b2d0b5d181-d0b8-d0bf.pdf |deadlink=no }}&lt;/ref&gt; || align=&quot;right&quot;| 97184 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 4,92 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 90767 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 3,55 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 97405 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 3,45 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 53631 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 2,08 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 2,09 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 30827&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://socadaptukr.files.wordpress.com/2017/06/d182d0b0d0b1d0bbd0b8d186d0b0-15-d180d0b0d181d181d0b5d0bbd0b5d0bdd0b8d0b5-d183d0bad180d0b0d0b8d0bdd186d0b5d0b2-d0b2-d0bcd183d0bdd0b8d186.pdf |title=Таблица 15. Расселение украинцев в муниципальных образованиях Иркутской области, 2010 г. / Завьялов А. В. Социальная адаптация украинских иммигрантов : монография / А. В. Завьялов. — Иркутск : Изд-во ИГУ, 2017. — 179 с. |access-date=2017-06-22 |lang=ru}} {{Wayback|date=2021-08-25 |url=https://web.archive.org/web/20210825005229/https://socadaptukr.files.wordpress.com/2017/06/d182d0b0d0b1d0bbd0b8d186d0b0-15-d180d0b0d181d181d0b5d0bbd0b5d0bdd0b8d0b5-d183d0bad180d0b0d0b8d0bdd186d0b5d0b2-d0b2-d0bcd183d0bdd0b8d186.pdf |deadlink=no }}&lt;/ref&gt; || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 1,27 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 1,31 % || align=&quot;right&quot;| 9506 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,40 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,46 %
|-																									
| [[Татарлар]] || align=&quot;right&quot;| 39061 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 1,98 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 41469 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 1,62 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 39609 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 1,40 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 31068 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 1,20 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 1,21 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 22882 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,94 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,98 % || align=&quot;right&quot;| 12130 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,51 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,58 %
|-																									
| [[Беларустар]] || align=&quot;right&quot;| 23277 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 1,18 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 25024 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,98 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 25713 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,91 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 14185 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,55 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,55 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 7929 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,33 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,34 % || align=&quot;right&quot;| 2434 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,10 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,12 %
|-																									
| [[Армяндар]] || align=&quot;right&quot;| 1482 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,07 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2078 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,08 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2833 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,10 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 6849 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,27 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,27 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 6558 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,27 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,28 % || align=&quot;right&quot;| 5238 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,22 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,25 %
|-																									
| [[Әзербайжандар]] || align=&quot;right&quot;| 1198 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,06 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2150 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,08 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 4741 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,17 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 6125 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,24 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,24 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 5384 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,22 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,23 % || align=&quot;right&quot;| 3147 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,13 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,15 %
|-																									
| [[Чуваштар]] || align=&quot;right&quot;| 10182 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,52 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 12101 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,47 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 11417 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,40 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 7295 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,28 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,28 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 4589 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,19 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,20 % || align=&quot;right&quot;| 1798 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,08 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,09 %
|-																									
| [[Қырғыздар]] || align=&quot;right&quot;| || align=&quot;right&quot;| || align=&quot;right&quot;| 542 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 869 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1332 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,05 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,05 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 4507 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,19 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,19 % || align=&quot;right&quot;| 3974 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,17 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,19 %
|-																									
| [[Өзбектер]] || align=&quot;right&quot;| 1869 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,09 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 3127 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,12 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 3517 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,12 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1904 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,07 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,07 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 4367 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,18 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,19 % || align=&quot;right&quot;| 5109 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,22 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,25 %
|-																									
| [[Тәжіктер]] || align=&quot;right&quot;| 506 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 511 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 852 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2576 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,10 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,10 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 4169 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,17 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,18 % || align=&quot;right&quot;| 7092 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,30 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,34 %
|-																									
| [[Немістер]] || align=&quot;right&quot;| 8051 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,41 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 7511 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,29 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 7616 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,27 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 6298 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,24 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,24 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 3725 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,15 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,16 % || align=&quot;right&quot;| 1389 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,06 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,07 %
|-																									
| [[Мордвалар]] || align=&quot;right&quot;| 6473 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,33 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 6824 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,27 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 6781 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,24 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 3879 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,15 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,15 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2119 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,09 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,09 % || align=&quot;right&quot;| 751 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,04 %
|-																									
| [[Тывалар]] || align=&quot;right&quot;| || align=&quot;right&quot;| || align=&quot;right&quot;| 356 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 554 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 513 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1674 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,07 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,07 % || align=&quot;right&quot;| 990 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,04 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,05 %
|-																									
| [[Башқұрттар]] || align=&quot;right&quot;| 2094 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,11 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 3081 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,12 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 3893 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,14 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2451 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,09 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,10 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1637 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,07 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,07 % || align=&quot;right&quot;| 797 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,04 %
|-																									
| [[Еврейлер]] || align=&quot;right&quot;| 10313 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,52 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 6619 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,26 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 4796 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,17 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2475 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,10 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,10 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1594 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,07 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,07 % || align=&quot;right&quot;| 791 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,04 %
|-																									
| [[Молдовандар]] || align=&quot;right&quot;| 1607 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,08 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1836 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,07 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 3044 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,11 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2064 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,08 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,08 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1465 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,06 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,06 % || align=&quot;right&quot;| 555 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 %
|-																									
| [[Поляктар]] || align=&quot;right&quot;| 4234 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,21 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 3561 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,14 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 3118 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,11 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2298 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,09 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,09 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1364 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,06 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,06 % || align=&quot;right&quot;| 657 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 %
|-																									
| [[Корейлер]] || align=&quot;right&quot;| 571 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1144 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,04 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1157 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,04 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1570 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,06 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,06 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1342 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,06 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,06 % || align=&quot;right&quot;| 617 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 %
|-																									
| [[Сығандар]] || align=&quot;right&quot;| 1453 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,07 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1450 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,06 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2012 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,07 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1639 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,06 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,06 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1305 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,05 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,06 % || align=&quot;right&quot;| 633 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 %
|-																									
| [[Эвенкілер]] || align=&quot;right&quot;| 1787 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,09 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1310 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,05 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1369 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,05 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1431 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,06 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,06 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1272 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,05 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,05 % || align=&quot;right&quot;| 1144 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,05 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,06 %
|-																									
| [[Ұдмұрттар]] || align=&quot;right&quot;| 1819 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,09 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 3131 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,12 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 3174 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,11 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1895 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,07 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,07 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1180 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,05 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,05 % || align=&quot;right&quot;| 416 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 %
|-																									
| [[Қытайлар]] || align=&quot;right&quot;| 1540 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,08 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 562 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 472 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1409 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,05 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,05 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1118 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,05 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,05 % || align=&quot;right&quot;| 504 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 %
|-																									
| [[Грузиндер]] || align=&quot;right&quot;| 1690 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,09 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1710 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,07 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1881 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,07 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1633 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,06 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,06 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1080 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,04 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,05 % || align=&quot;right&quot;| 625 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 %
|-																									
| [[Литвандар]] || align=&quot;right&quot;| 15625 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,79 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2969 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,12 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2634 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,09 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1669 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,06 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,06 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1046 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,04 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,04 % || align=&quot;right&quot;| 347 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 %
|-																									
| [[Қазақтар]] || align=&quot;right&quot;| 996 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,05 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1969 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,08 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2866 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,10 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1198 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,05 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,05 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 952 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,04 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,04 % || align=&quot;right&quot;| 842 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,04 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,04 %
|-																									
| [[Марийлер]] || align=&quot;right&quot;| 1251 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,06 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1905 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,07 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2172 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,08 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1439 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,06 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,06 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 931 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,04 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,04 % || align=&quot;right&quot;| 350 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 %
|-																									
| [[Моңғолдар]] || align=&quot;right&quot;| || align=&quot;right&quot;| || align=&quot;right&quot;| 557 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 568 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 472 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 867 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,04 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,04 % || align=&quot;right&quot;| 52 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,00 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,00 %
|-																									
| [[Сахалар]] || align=&quot;right&quot;| 1366 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,07 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1788 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,07 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2020 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,07 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 922 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,04 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,04 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 858 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,04 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,04 % || align=&quot;right&quot;| 468 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 %
|-																									
| [[Тофалар]] || align=&quot;right&quot;| 429 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 515 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 630 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 723 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 678 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 % || align=&quot;right&quot;| 659 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 %
|-																									
| [[Шешендер]] || align=&quot;right&quot;| || align=&quot;right&quot;| || align=&quot;right&quot;| 348 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 497 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 712 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 475 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % || align=&quot;right&quot;| 237 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 %
|-																									
| [[Лезгиндер]] || align=&quot;right&quot;| || align=&quot;right&quot;| || align=&quot;right&quot;| 213 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 575 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 630 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 447 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % || align=&quot;right&quot;| 166 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,00 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 %
|-																									
| [[Осетиндер]] || align=&quot;right&quot;| 504 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 624 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 884 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 610 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 423 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % || align=&quot;right&quot;| 237 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 %
|-																									
| [[Езидтер]] || align=&quot;right&quot;| || align=&quot;right&quot;| || align=&quot;right&quot;| || align=&quot;right&quot;| || align=&quot;right&quot;| || align=&quot;right&quot;| || align=&quot;right&quot;| 303 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 403 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % || align=&quot;right&quot;| 175 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 %
|-																									
| [[Ингуштар]] || align=&quot;right&quot;| || align=&quot;right&quot;| || align=&quot;right&quot;| 124 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,00 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 267 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 332 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 359 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % || align=&quot;right&quot;| 119 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,00 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 %
|-																									
| [[Коми-пермяктар]] || align=&quot;right&quot;| 412 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 654 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 755 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 579 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 313 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 % || align=&quot;right&quot;| 120 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,00 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 %
|-																									
| [[Хакастар]] || align=&quot;right&quot;| || align=&quot;right&quot;| || align=&quot;right&quot;| 462 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 563 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 397 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 298 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 % || align=&quot;right&quot;| 115 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,00 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 %
|-																									
| басқалар || align=&quot;right&quot;| 7083 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,36 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 5837 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,23 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 6747 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,24 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 5106 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,20 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,20 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 3756 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,15 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,16 % || align=&quot;right&quot;|  || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; %
|-																									
| ұлтын&lt;br&gt;айтқандар || align=&quot;right&quot;| 1976417 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 100,00 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2558016 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 100,00 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2824791 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 100,00 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2570670 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 99,57 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 100,00 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2345635 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 96,58 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 100,00 % || align=&quot;right&quot;| 2079287 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 87,73 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 100,00 %
|-																									
| ұлтын&lt;br&gt;айтпағандар || align=&quot;right&quot;| 36 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,00 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 4 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,00 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 129 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,00 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 11035 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,43 % || align=&quot;right&quot;| || align=&quot;right&quot;| 83115 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 3,42 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; || align=&quot;right&quot;| 290815 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 12,27 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt;
|}

=== Діни құрамы ===
[[Сурет:Церковь Слюдянки.JPG|нобай|солға|[[Слюдянка (қала)|Слюдянка]] шіркеуі, 2012]]
2012 жылғы санақ бойынша Иркутск облысы халқының діни құрамы:&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://sreda.org/en/arena|title=&quot;Arena: Atlas of Religions and Nationalities in Russia&quot;|lang=en}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20150922230056/http://sreda.org/en/arena|date=2015-09-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://c2.kommersant.ru/ISSUES.PHOTO/OGONIOK/2012/034/ogcyhjk2.jpg|title=2012 Arena Atlas Religion Maps|lang=en|publisher=Ogonek №34 (5243)}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20170421154615/http://c2.kommersant.ru/ISSUES.PHOTO/OGONIOK/2012/034/ogcyhjk2.jpg|date=2017-04-21}}&lt;/ref&gt;
* [[Орыс православ шіркеуі]] 28.1%
* Өзге [[Православ шіркеуі|православтар]] 5.7%
* Өзге [[Христиандық|христиандар]] 6.7%
* [[Ресейдегі ислам|Ислам]] 1.2%
* [[Орыс неопаганизмі|Родноверие]] және өзге де [[паганизм]] 2.2%
* Рухани, бірақ діни емес 37.2%
* [[Атеизм]] 17.5%
* Басқалар және жауап бермегендер 1.4%

== Саясаты ==
[[Сурет:Иркутск. Здание правительства..JPG|нобай|оңға|Үркіт облысы үкіметінің ғимараты, [[Иркутск]]]]
Облыстағы атқарушы билікке жауапты орган — Облыс үкіметі және заң шығарушы органы Иркутск облысының Заң шығарушы Жиналысы. Заң шығарушы жиналыс өз өкілеттігін заңдар, қаулылар және өзге де құқықтық актілерді қабылдау, өзі қабылдаған заңдар мен өзге де құқықтық актілердің орындалуы мен сақталуын қадағалау арқылы қызмет етеді. Атқарушы биліктің жоғары органы – облыстық үкімет, оның құрамына аудандық әкімшіліктер, комитеттер және облыстың күнделікті мәселелерін шешуге көмектесетін аумақтық атқарушы органдар кіреді. Облыс әкімшілігі жоғары лауазымды тұлға болып табылатын Губернатордың қызметін қолдайды және [[Ресей Конституциясы]]на сәйкес облыс жарғысының сақталуына кепілдік береді.

Үркіт облысының қазіргі губернаторы — 2020 жылдың 18 қыркүйегінде билікке келген [[Біртұтас Ресей]] мүшесі [[Игорь Иванович Кобзев (саясаткер)|Игорь Иванович Кобзев]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/encyclopedia/person/kobzev-igor-ivanovich|title=Кобзев, Игорь Иванович|lang=ru|publisher=ТАСС|accessdate=2023-11-10}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20220129180120/https://tass.ru/encyclopedia/person/kobzev-igor-ivanovich|date=2022-01-29}}&lt;/ref&gt;

== Марапаттары ==
* {{Ленин ордені|түрі=аумақ}} [[Ленин ордені]] (9 маусым 1967)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://forum.faleristika.info/viewtopic.php?f=800&amp;t=45270&amp;start=90#p1458546|title=Области, награждённые орденом Ленина|lang=ru|accessdate=2023-11-05}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20230109213026/https://forum.faleristika.info/viewtopic.php?f=800&amp;t=45270&amp;start=90#p1458546}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер|2}}

[[Санат:Иркутск облысы|*]]</text>
      <sha1>1z46mzwmm2ifktu6h0ag0aq7ye6vfk5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575892</id>
      <parentid>3575808</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T05:54:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[User talk:MuratbekErkebulan|т]]) өңдемелерінен [[User:Тұран|Тұран]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3304874</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61870" sha1="4p9bqiiq0vyc52901k4pjzooqj0sabg" xml:space="preserve">{{Ресей Федерациясының субъекті
 |KkNm            = Иркутск облысы
 |RuNm            = {{lang-ru|Иркутская область}}
 |OfNms           = 
 |FSFlag          = [[Сурет:Flag of Irkutsk Oblast.svg|150px|border]]
 |FSCoA           = [[Сурет:Coat of arms of Irkutsk Oblast.svg|center|100px]]
 |FlagLnk         = Байрағы
 |CoALnk          = Елтаңбасы
 |FSMap           = Irkutsk in Russia.svg
 |FSMapNameNOAUTO = 
 |FSCtrWhat       = Елордасы
 |FSCtrNm         = [[Иркутск]]
 |AreaRnk         = 4-орында
 |TotArea         = 774,846
 |WaterPrcnt      = 
 |PopRnk          = 21-орында
 |PopQty          = {{құлдырау}} 2,344,360&lt;ref name=&quot;pop2023&quot;&gt;{{Cite web|url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Bul_MO_2023.xlsx|title=Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2023 года (с учётом итогов Всероссийской переписи населения 2020 г.)|lang=ru|date=2023-01-01|accessdate=2023-11-05}}&lt;/ref&gt;
 |PopCtDate       = 2023
 |PopDens         = 3.03
 |GDP             = 1,392.9&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/vvp/vrp98-18.xlsx|title=Валовой региональный продукт по субъектам Российской Федерации в 1998-2018гг|lang=ru|publisher=[[Росстат]]}}&lt;/ref&gt;
 |GDPCtDate       = 2018
 |GDP(PPP)        = 580.2&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/vvp/dusha98-18.xlsx|title=Валовый региональный продукт на душу населения по субъектам Российской Федерации в 1998-2018гг.|lang=ru|publisher=[[Росстат]]}}&lt;/ref&gt;
 |GDPRnk          = 17-орында
 |FedDistrNm      = [[Сібір федералды округі|Сібір]]
 |EcRegNm         = [[Шығыс Сібір экономикалық ауданы|Шығыс Сібір]]
 |OfLangs         = [[орыс тілі]]
 |FSAnthem        = 
 |CadNo           = 38
 |ViceTtl         = 
 |ViceNm          = 
 |HeadTtl         = Губернаторы
 |HeadNm          = [[Игорь Иванович Кобзев (саясаткер)|Игорь Кобзев]]
 |LegislTtl       = 
 |LegislNm        = 
 |MSKS            = +5
 |OfSite          = [https://irkobl.ru/ irkobl.ru/]
}}
'''Иркутск облысы''' ({{lang-ru|Иркутская область}}, {{IPA-ru|ɪrˈkut͡skəɪ̯ə ˈobɫəsʲtʲ}}, {{lang-bua|Эрхүү можо}}) — [[Ресей|Ресей Федерациясы]] құрамындағы [[Ресейдің әкімшілік-аумақтық құрылымы|субъектісі]], [[Ресей облыстары|облыс]]. Облыс [[Сібір]]дің оңтүстік-шығысында, [[Ангара]], [[Лена]] және [[Төменгі Тунгуска]] өзендерінің алаптарында орналасқан, оның әкімшілік орталығы — [[Иркутск]] қаласы және 2023 жылғы санақ бойынша халық саны 2,344,360 адамға тең.&lt;ref name=&quot;pop2023&quot; /&gt;

== Географиясы ==
[[Сурет:Вид от музея на Ангару.jpg|нобай|солға|[[Ангара]] өзеніне көрініс, [[Иркутск ауданы]]]]
Иркутск облысы оңтүстігі мен оңтүстік-шығысында [[Бурятия]] және [[Тыва]] республикаларымен, батысында [[Красноярск өлкесі]]мен, солтүстік-шығысында [[Саха Республикасы]]мен және шығысында [[Забайкалье өлкесі]]мен шектеседі.

Әлемге әйгілі [[Байкал]] көлі облыстың оңтүстік-шығысында орналасқан. Ол жерден [[Ангара]] өзені бастауын алады; ағыс жылдамдығы Иркутск ГЭС бақыланады. [[Лена]] Иркутск облысында да бастау алады және солтүстік-шығысқа қарай көршілес [[Саха Республикасы]]на құяды.

Иркутск облысы негізінен [[Орталық Сібір үстірті]]нің төбелері мен кең аңғарларынан, [[Лена-Ангара үстірті]]нен тұрады. Облыстың ең биік нүктесі — Тофалария шыңы (2,892 м).

=== Климаты ===
Климаты оңтүстіктегі жылы жазғы [[Континенттік климат|континенттік]]тен солтүстік бөлігіндегі континентальды-субарктикалыққа дейін өзгереді. Жылдың жартысы дерлік, қазан айының ортасынан сәуірдің басына дейін орташа температура 0&amp;nbsp;°C төмен.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.icc.ru/fed/climat.html|title=&quot;WWW Irkutsk: The climate of Irkutsk&quot;|lang=en}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20060827213235/http://www.icc.ru/fed/climat.html}}&lt;/ref&gt; Қысы өте суық, [[Иркутск]]іде орташа жоғары температура −14.9&amp;nbsp;°C және орташа төменгі температура қаңтарда −25,3&amp;nbsp;°C құрайды. Жазы жылы, бірақ қысқа: шілдеде орташа ең жоғары +24,5&amp;nbsp;°C және орташа ең төменгі +11,2&amp;nbsp;°C құрайды. Дегенмен, қыркүйекке қарай ауа-райы орташа тәуліктік ең жоғары +15,3&amp;nbsp;°C және орташа тәуліктік ең төменгі +2,5&amp;nbsp;°C дейін айтарлықтай салқындайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.worldclimate.com/cgi-bin/data.pl?ref=N52E104+1200+0048321G2|title=IRKUTSK, Weather History and Climate Data|lang=en|accessdate=2023-11-05}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20160304122450/http://www.worldclimate.com/cgi-bin/data.pl?ref=N52E104+1200+0048321G2}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
=== Ежелгі тарихы ===
Қазіргі [[Бурятия]] территориясы [[Ғұндар мемлекеті]]нің (б.з.б. 209 – б.з. 93), Моңғол [[Сәнби]] мемлекетінің (93–234), [[Жужан қағанаты]]ның (330–555), [[Түрік қағанаты]]ның (555–603), [[Шығыс Түрік қағанаты]] (603–744), [[Ұйғыр қағанаты]] (744–847), [[Енисей қырғыздары]] (847–1219), [[Моңғол империясы]] (1206–1368) және [[Солтүстік Юань]] (1368–1691) құрамына өтті. Бурятияны орта ғасырлық моңғол [[меркіт]], [[баяттар]], [[барғұттар]] және [[түметтер]] рулары мекендеген. Облыс аумағында бүгіннің өзінде де бурят-монғолдар тұрады.

Бұл аймақта Ресейдің ықпалы [[XVII ғасыр]]дан басталды: [[орыс патшалығы]] шығысқа қарай кеңейді, 1582 жылы [[Сібір хандығы]]н жаулап алды. XVII ғасырдың аяғында [[Иркутск]] шағын қалаға айналды, монастырьлар салынды, қала маңы және ауылшаруашылық елді мекендері қалыптаса бастады.

=== XVIII ғасыр ===
[[XVIII ғасыр]]дан бастап кәсіп пен қолөнер дамып, алтын-күміс ұсталары пайда болды. Ресей мемлекеті Иркутсктің шығысына қарай кеңейген кезде қала [[Енисей]] өзенінен [[Тынық мұхит]]ына дейінгі орасан зор аумақтардың астанасы болды және Ресей үшін кең-байтақ Шығыс Сібір және [[Қиыр Шығыс]] аумақтарын барлауда маңызды рөл атқарды. Бірте-бірте Иркутск Шығыс Сібірдің негізгі көлік және сауда орталығы ретінде маңызға ие болды, [[Камчатка]], [[Чукотка]], [[Саха Республикасы|Саха]]дан [[Моңғолия]]ға, [[Қытай]]ға апаратын сауда жолдарының орталығына айналды. Қаланың әкімшілік маңызы да артып, ол Сібір губернияларының бестен бірінің орталығына айналды, 1764 жылы [[Иркутск губерниясы]]ның орталығы болды.

Иркутск үшін XVIII ғасыр зерттеу экспедицияларының уақыты болды. [[Витус Ионассен Беринг|Витус Беринг]]тің Камчатка жағалауына бірінші (1725–1730) және екінші (1733-1743) экспедицияларын ұйымдастырудың бөлігі Иркутск қаласында орын алды.

XVIII ғасырда Иркутскіде мектептер, кәсіптік-техникалық оқу орындары, ғылыми мұражайлар, кітапханалар, театрлар, кітап баспаханалары дамыды. Білім және мәдениет ұйымдары ашылды. 1725 жылы Шығыс Сібірде {{iw|Вознесенский монастыры|Вознесенский монастырының|ru|Вознесенский монастырь (Иркутск)}} жанындағы (1672 жылы негізі қаланған) бірінші мектеп ашылды.

=== XIX ғасыр ===
XIX ғасырда қазіргі Иркутск облысының жері Ресейдің Қытаймен саудасының орталығына, ал 1830 жылдардан бастап Шығыс Сібірдің алтын өндіру орталығына айналды. 1803 жылы Иркутск [[Сібір генерал-губернаторлығы]]ның орталығына, ал 1822 жылы [[Шығыс Сібір генерал-губернаторлығы]]ның орталығына айналды.

ХІХ ғасырдың екінші жартысында Иркутскіде баспа өнері дамыды, «Иркутск губерниялық жаңалықтары» және «Амур» сияқты алғашқы газеттер пайда болды. 1851 жылы Шығыс Сібірде тұңғыш ғылыми ұйым – орыс географиялық қоғамының Сібір бөлімшесі ашылды. 1877 жылы ол Шығыс-Сібір тармағы деп аталды. Сібірдің геологтары, географтары және зерттеушілері {{iw|Владислав Иванович Дыбовский|Владислав Дыбовский|ru|Дыбовский, Владислав Иванович}}, {{iw|Александр Лаврентьевич Чекановский|Александр Чекановский|ru|Чекановский, Александр Лаврентьевич}}, [[Владимир Афанасьевич Обручев|Владимир Обручев]] Иркутск облысында [[Байкөл]] көлін мен [[Өлөне]] өзенін зерттеу жұмыстарын жүргізді.

1879 жылдың жазын Иркутск қаласының тарихындағы драмалық кезең деп санауға болады. 22–24 шілдедегі өрт кезінде қаланың барлық орталық бөліктері дерлік өртеніп, қала ғимараттарының үштен екі бөлігінен астамы қирады. Қала жаңа кейіпке еніп, жандана бастады. Өрттен кейін салынған тас және ағаш құрылыстар бүгінгі күнге дейін сақталған. 1898 жылы [[Сібір темір жолы]] арқылы Иркутск облысына алғашқы пойыздың келуі маңызды оқиға болды.

Саяси себептермен жер аударуға мәжбүр болған бірнеше қайраткерлер Иркутск қаласында тұратын. Жер аударылғандардың алғашқыларының ішінде [[Александр Николаевич Радищев|Александр Радищев]] Иркутскіде 3 айдан астам тұрған. 1830 жылдардан бастап [[желтоқсаншылар]] Иркутск облысындағы қоныстар мен колонияларда өмір сүрді. [[Сергей Григорьевич Волконский|Сергей Волконский]] мен [[Сергей Петрович Трубецкой|Сергей Трубецкой]]дың жер аударылған үйлері кейін мұражай-үйге айналды.

=== XX ғасыр ===
[[Сурет:Bratsk-1981-0008.JPG|нобай|оңға|[[Братск]]ідегі [[Владимир Ильич Ленин|Ленин]] мен Иркутск облысының белгілі тұлғалары бейнеленген пропагандалық биллборд, 1983 жыл]]
Қала ХХ ғасырдағы саяси оқиғалардың – [[Бірінші орыс төңкерісі]], 1917 жылғы [[Қазан төңкерісі]], [[Ресейдегі азамат соғысы|Азамат соғысы]] және [[Ұлы Отан соғысы]]ның әсерінен зардап шекті.

1930 жылдардан бастап қаланың өнеркәсіптік құрылысы басталды. Машина жасау зауыттары, кірпіш және бетон зауыттары, мата, тамақ өнеркәсібі зауыттары салынды. Қаланың экономикалық дамуы ғылым, білім және мәдениеттің дамуына ықпал етті. 1918 жылы Шығыс Сібірдегі алғашқы жоғары оқу орны, [[Иркутск мемлекеттік университеті]] құрылды. 1958 жылы телеорталық құрылды. Қаланың ірі аудандары мен шағын аудандарының құрылысы басталды. Байкал, Солнечный, Юбилейный, Приморский, Академгородок және т.б. жаңа аудандар құрылды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.manus.baikal.ru/eng/essay.htm|title=Essay about Irkutsk|lang=en|publisher=[[Иркутск мемлекеттік университеті]]|accessdate=2023-11-09}}&lt;/ref&gt;

== Әкімшілік құрылымы ==
[[Сурет:Map-Russia-Irkutsk-oblast-and-Ust-Orda-Buryatia(Areas).png|нобай|солға|Иркутск облысының әкімшілік бөлінісі; қара сандармен аудандары белгіленген, қызылмен салынған шекарамен [[Усть-Орда Бурят округі]]нің шекарасы белгіленген]]
Статистика бойынша Ресей Федерациясының комитетінің 2015 жылғы мәліметінше Иркутск облысының [[Ресей аудандары|33 ауданы]], [[Ресей қалалары|22 қаласы]], 51 кент бар.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc;base=LAW;n=107426#aiEo6vTGcyJKwHUI1|title=ОК 019-95|lang=ru|publisher=Ресей Федерациясының статистика бойынша комитеті|date=|accessdate=2023-11-09}}&lt;/ref&gt; «Иркутск облысының әкімшілікаудандық құрылымы туралы» 2-заңға және Иркутск облысының жарғысына сәйкес Иркутск облысы:&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/469415885 |title=Закон «Об административно-территориальном устройстве Иркутской области» |accessdate=2017-02-28}} {{Wayback|date=2020-09-26 |url=https://web.archive.org/web/20200926215049/http://docs.cntd.ru/document/469415885 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/895202855 |title=Устав Иркутской области |accessdate=2017-02-28}} {{Wayback|date=2021-04-19 |url=https://web.archive.org/web/20210419134145/https://docs.cntd.ru/document/895202855 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://irkobl.ru/authorities/mestnoe-samoupravlenie/reestr-atu/ |title=Реестр административно-территориальных образований Иркутской области |accessdate=2020-04-27}} {{Wayback|date=2019-12-21 |url=https://web.archive.org/web/20191221062524/https://irkobl.ru/authorities/mestnoe-samoupravlenie/reestr-atu/ |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;
* [[Ресей аудандары|облыс аудандары]]на;
* қала мен өзге қалалық елді-мекендерге;
* ауылдық елдімекендерге;
* облыс қалаларындағы аудандарға және
* [[Усть-Орда Бурят округі]]не болып бөлінеді.

Облыстың әкімшілік орталығы — [[Иркутск]] қаласы.

Иркутск облысының 33 ауданы бар: [[Аларский ауданы|Аларский]], [[Ангарск ауданы|Ангарск]], [[Балаганск ауданы|Балаганск]], [[Баяндай ауданы|Баяндай]], [[Бодайбо ауданы|Бодайбо]], [[Бохан ауданы|Бохан]], [[Братск ауданы|Братск]], [[Жигалово ауданы|Жигалово]], [[Залари ауданы|Залари]], [[Зима ауданы|Зима]], [[Иркутск ауданы|Иркутск]], [[Казачинско-Ленский ауданы|Казачинско-Ленский]], [[Катангский ауданы|Катангский]], [[Качуг ауданы|Качуг]], [[Киренск ауданы|Киренск]], [[Куйтун ауданы|Куйтун]], [[Мамско-Чуйский ауданы|Мамско-Чуйский]], [[Нижнеилимский ауданы|Нижнеилимский]], [[Нижнеудинск ауданы|Нижнеудинск]], [[Нукутский ауданы|Нукутский]], [[Ольхон ауданы|Ольхон]], [[Оса ауданы (Иркутск облысы)|Оса]], [[Слюдянка ауданы|Слюдянка]], [[Тайшет ауданы|Тайшет]], [[Тулун ауданы|Тулун]], [[Усольский ауданы (Иркутск облысы)|Усольский]], [[Усть-Илимск ауданы|Усть-Илимск]], [[Усть-Кут ауданы|Усть-Кут]], [[Усть-Уда ауданы|Усть-Уда]], [[Черемхово ауданы|Черемхово]], [[Чунский ауданы|Чунский]], [[Шелехов ауданы|Шелехов]] және [[Эхирит-Булагатский ауданы|Эхирит-Булагатский]].

2010 жылғы мәлімет бойынша облыстық бағыныстағы қалалардың (аудан құрамына енбейтін) саны 14: [[Алзамай]], [[Ангарск]], [[Байкальск]], [[Бирюсинск]], [[Бодайбо (қала)|Бодайбо]], [[Братск]], [[Вихоревка]], [[Железногорск-Илимский]], [[Зима]], [[Иркутск]], [[Киренск]], [[Нижнеудинск]], [[Саянск]], [[Свирск]], [[Слюдянка (қала)|Слюдянка]], [[Тайшет]], [[Тулун]], [[Усолье-Сибирское]], [[Усть-Илимск]], [[Усть-Кут]], [[Черемхово]] және [[Шелехов (қала)|Шелехов]].
;Облыс аудандары
{| class=&quot;standard sortable&quot;  style=&quot;text-align:center&quot;
|-
! Карта-&lt;br&gt;дағы&lt;br&gt;№
! Елтаңбасы
! Атауы
! [[ОКАТО]]&lt;br&gt;коды
! {{small|Халық саны,&lt;br&gt;адам&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/tab-5_VPN-2020.xlsx|title=Таблица 5. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, муниципальных округов, городских и сельских поселений, городских населенных пунктов, сельских населенных пунктов с населением 3000 человек и более|lang=ru|date=2021-10-01}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20220901194902/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/tab-5_VPN-2020.xlsx}}&lt;/ref&gt;}}
! {{small|Терри-&lt;br&gt;ториясы,&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;{{Cite web|url=http://irkutskstat.gks.ru/dg/dbinet.exe?pl=8006001|title=Иркутстат. Площадь МО|lang=ru}}&lt;/ref&gt; &lt;br&gt; км²}}
! {{small|Тығыздығы,&lt;br&gt;адам/км²}}
! Әкімшілік&lt;br&gt;орталығы
|- style=&quot;background:#ffefef;&quot;
| 1
| [[Сурет:Flag of Alarsky District.png|70px|border]]
| [[Аларский ауданы]]*
| &lt;small&gt;25205&lt;/small&gt;
| {{өсім}}22,135
| 2,700
| 8.2
| [[Кутулик]] ауылы
|-
| 2
| [[Сурет:Flag of Angarsk (2004).svg|70px|border]]
| [[Ангарск ауданы]]
| &lt;small&gt;25203&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}232,941
| 1,150
| 228.5
| [[Ангарск]] қаласы
|- style=&quot;background:#ffefef;&quot;
|- class=&quot;shadow&quot;
|-
| 3
| [[Сурет:Flag of Balagansky District.png|70px|border]]
| [[Балаганск ауданы]]
| &lt;small&gt;25201&lt;/small&gt;
| {{өсім}}8,747
| 6,600
| 1.6
| [[Балаганск]] ауылы
|- style=&quot;background:#ffefef;&quot;
| 4
| [[Сурет:Flag of Bayandaevsky rayon (Irkutsk oblast).png|70px|border]]
| [[Баяндай ауданы]]*
| &lt;small&gt;25207&lt;/small&gt;
| {{өсім}}11,655
| 3,760
| 3.1
| [[Баяндай (Иркутск облысы)|Баяндай]] ауылы
|-
| 5
| [[Сурет:Coat of Arms of Bodaibo (Irkutsk oblast).svg|45px]]
| [[Бодайбо ауданы]]
| &lt;small&gt;25202&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}14,411
| 92,000
| 0.3
| [[Бодайбо]] қаласы
|- style=&quot;background:#ffefef;&quot;
| 6
| [[Сурет:Flag of Bokhansky District.png|70px|border]]
| [[Бохан ауданы]]*
| &lt;small&gt;25209&lt;/small&gt;
| {{өсім}}25,050
| 3,700
| 7.3
| [[Бохан (ауыл)|Бохан]] ауылы
|-
| 7
| [[Сурет:Flag of Bratsky rayon (Irkutsk oblast).png|70px|border]]
| [[Братск ауданы]]
| &lt;small&gt;25204&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}49,052
| 33,660
| 1.9
| [[Братск]] қаласы
|-
| 8
| [[Сурет:Flag of Zhigalovsky rayon (Irkutsk oblast).png|70px|border]]
| [[Жигалово ауданы]]
| &lt;small&gt;25206&lt;/small&gt;
| {{өсім}}8,957
| 22,640
| 0.4
| [[Жигалово]] кенті
|-
| 9
| [[Сурет:Flag of Zalarinsky rayon (Irkutsk oblast).png|70px|border]]
| [[Залари ауданы]]
| &lt;small&gt;25208&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}26,549
| 7,540
| 3.52
| [[Залари]] кенті
|-
| 10
| [[Сурет:Flag of Ziminsky rayon (Irkutsk oblast).svg|70px|border]]
| [[Зима ауданы]]
| &lt;small&gt;25210&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}12,501
| 7,000
| 2.14
| [[Зима]] қаласы
|-
| 11
| [[Сурет:Flag of Irkutsky rayon (Irkutsk oblast).png|70px|border]]
| [[Иркутск ауданы]]
| &lt;small&gt;25212&lt;/small&gt;
| {{өсім}}162,716
| 9,200
| 7.5
| [[Иркутск]] қаласы
|-
| 12
| [[Сурет:Flag of Kazachinsko-Lensky rayon.svg|70px|border]]
| [[Казачинско-Ленский ауданы]]
| &lt;small&gt;25214&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}15,404
| 33,300
| 0.6
| [[Казачинское (Иркутск облысы)|Казачинское]] ауылы
|-
| 13
| [[Сурет:Flag of Katangsky rayon (Irkutsk oblast).png|70px|border]]
| [[Катангский ауданы]]
| &lt;small&gt;25216&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}3,089
| 139,000
| 0.03
| [[Ербогачён]] ауылы
|-
| 14
| [[Сурет:Flag of Kachugsky rayon (Irkutsk oblast).png|70px|border]]
| [[Качуг ауданы]]
| &lt;small&gt;25218&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}15,292
| 31,400
| 0.54
| [[Качуг (Иркутск облысы)|Качуг]] кенті
|-
| 15
| [[Сурет:Flag of Kirensky rayon.svg|70px|border]]
| [[Киренск ауданы]]
| &lt;small&gt;25220&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}16,219
| 43,800
| 0.37
| [[Киренск]] қаласы
|-
| 16
| [[Сурет:Flag of Kuytunsky rayon (Irkutsk oblast).png|70px|border]]
| [[Куйтун ауданы]]
| &lt;small&gt;25222&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}27,820
| 11,200
| 3.2
| [[Куйтун]] кенті
|-
| 17
| [[Сурет:Flag of Mamsko-Chuysky District.png|70px|border]]
| [[Мамско-Чуйский ауданы]]
| &lt;small&gt;25224&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}3,350
| 43,000
| 0.15
| [[Мама (Иркутск облысы)|Мама]] кенті
|-
| 18
| [[Сурет:Flag of Nizhneilimsky rayon (Irkutsk oblast).png|70px|border]]
| [[Нижнеилимский ауданы]]
| &lt;small&gt;25226&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}43,599
| 36,823
| 1.18
| [[Железногорск-Илимский]] қаласы
|-
| 19
| [[Сурет:Flag of Nizhneudinsky District.png|70px|border]]
| [[Нижнеудинск ауданы]]
| &lt;small&gt;25228&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}53,238
| 50,000
| 1.06
| [[Нижнеудинск]] қаласы
|- style=&quot;background:#ffefef;&quot;
| 20
| [[Сурет:Flag of Nukutsky District.png|70px|border]]
| [[Нукутский ауданы]]*
| &lt;small&gt;25229&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}15,119
| 2,400
| 6,3
| [[Новонукутский]] кенті
|-
| 21
| [[Сурет:Flag of Olhonsky rayon.png|70px|border]]
| [[Ольхон ауданы]]
| &lt;small&gt;25230&lt;/small&gt;
| {{өсім}}10,476
| 15,900
| 0.57
| [[Еланцы]] ауылы
|- style=&quot;background:#ffefef;&quot;
| 22
| [[Сурет:Flag of Osinsky District (Irkutsk Oblast).png|70px|border]]
| [[Оса ауданы (Иркутск облысы)|Оса ауданы]]*
| &lt;small&gt;25231&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}20,818
| 4,400
| 4.73
| [[Оса (Иркутск облысы)|Оса]] ауылы
|-
| 23
| [[Сурет:Flag of Slyudyansky rayon (Irkutsk oblast).gif|70px|border]]
| [[Слюдянка ауданы]]
| &lt;small&gt;25234&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}39,056
| 5,300
| 6.2
| [[Слюдянка (қала)|Слюдянка]] қаласы
|-
| 24
| [[Сурет:Flag of Tayshetsky District.png|70px|border]]
| [[Тайшет ауданы]]
| &lt;small&gt;25236&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}72,030
| 27,800
| 3.14
| [[Тайшет]] қаласы
|-
| 25
| [[Сурет:Flag of Tulunsky rayon.png|70px|border]]
| [[Тулун ауданы]]
| &lt;small&gt;25238&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}19,779
| 13,500
| 1.46
| [[Тулун]] қаласы
|-
| 26
| [[Сурет:Flag of Usolsky rayon (Irkutsk oblast).gif|70px|border]]
| [[Усольский ауданы (Иркутск облысы)|Усольский ауданы]]
| &lt;small&gt;25240&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}48,884
| 6,881.6
| 7.4
| [[Белореченский (Иркутск облысы)|Белореченский]] кенті
|-
| 27
| [[Сурет:Flag of Ust-Ilimsky rayon (Irkutsk oblast).png|70px|border]]
| [[Усть-Илимск ауданы]]
| &lt;small&gt;25242&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}
| 36,823
| 0.60
| [[Усть-Илимск]] қаласы
|-
| 28
| [[Сурет:Flag of Ust-Kut rayon.gif|70px|border]]
| [[Усть-Кут ауданы]]
| &lt;small&gt;25244&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}43,443
| 34,600
| 1.59
| [[Усть-Кут]] қаласы
|-
| 29
| [[Сурет:Flag of Ust-Udinsky District.png|70px|border]]
| [[Усть-Уда ауданы]]
| &lt;small&gt;25246&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}13,461
| 20,400
| 0.8
| [[Усть-Уда]] ауылы
|-
| 30
| [[Сурет:Flag of Cheremkhovsky rayon.svg|70px|border]]
| [[Черемхово ауданы]]
| &lt;small&gt;25248&lt;/small&gt;
| {{өсім}}28,781
| 9,900
| 2.91
| [[Черемхово]] қаласы
|-
| 31
| [[Сурет:Flag of Chunsky rayon (Irkutsk oblast).gif|70px|border]]
| [[Чунский ауданы]]
| &lt;small&gt;25250&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}27,851
| 25,800
| 1.32
| [[Чунский]] кенті
|-
| 32
| [[Сурет:Flag of Shelekhovsky District.png|70px|border]]
| [[Шелехов ауданы]]
| &lt;small&gt;25255&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}65,099
| 2,100
| 30.6
| [[Шелехов]] қаласы
|- style=&quot;background:#ffefef;&quot;
| 33
| [[Сурет:Flag of Ekhirit-Bulagatsky rayon (Irkutsk oblast).png|70px|border]]
| [[Эхирит-Булагатский ауданы]]*
| &lt;small&gt;25257&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}29,403
| 5,200
| 5.65
| [[Усть-Ордынский]] ауылы
|}
{{small|*Қызыл түспен Иркутск облысының да, Усть-Орда Бурят округінің де құрамына кіретін ерекше мәртебесі бар әкімшілік-аумақтық бірліктер белгіленген}}

== Халқы ==
2023 жылғы санақ бойынша Иркутск облысы халқының саны 2,344,360 адамға тең,&lt;ref name=&quot;pop2023&quot; /&gt; тығыздығы — 3,03 адам/км2 (2023) және қала халқы — &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/chisl_RF_01-01-2022_VPN-2020.xls|title=Численность населения по полу по субъектам Российской Федерации на 1 января 2022 года (с учётом итогов Всероссийской переписи населения 2020 г.)|lang=ru|date=2022-01-01}}&lt;/ref&gt; Облыс халқының [[өмір сүрудің болжалды ұзақтығы]] — 66.8 жыл (еркектер арасында — 61.9, әйелдер арасында — 71.69).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://rosstat.gov.ru/folder/210/document/13207|title=&quot;Демографический ежегодник России&quot; (Ресей демографиялық жылнамасы)|lang=ru|publisher=[[Росстат]]|accessdate=2023-11-10}}&lt;/ref&gt;

=== Ұлттық құрамы ===
Иркутск облысы халқының жылдар бойы ұлттық құрамы:
{|class=&quot;standard sortable&quot;																									
! || 1959&lt;br&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_59.php?reg=27 |title=Демоскоп. Всесоюзная перепись населения 1959 года. Национальный состав населения по регионам России: Иркутская область |accessdate=2012-09-01}} {{Wayback|date=2016-03-04 |url=https://web.archive.org/web/20160304212359/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_59.php?reg=27 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;адам || % || 1979&lt;br&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_79.php?reg=73 |title=Демоскоп. Всесоюзная перепись населения 1979 года. Национальный состав населения по регионам России: Иркутская область |access-date=2012-09-01}} {{Wayback|date=2018-11-10 |url=https://web.archive.org/web/20181110120201/http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_79.php?reg=73 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;адам || % || 1989&lt;br&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_89.php?reg=64 |title=Демоскоп. Всесоюзная перепись населения 1989 года. Национальный состав населения по регионам России: Иркутская область |access-date=2012-09-01}} {{Wayback|date=2016-03-04 |url=https://web.archive.org/web/20160304111003/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_89.php?reg=64 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;адам || % || 2002&lt;br&gt;&lt;ref&gt;[http://www.perepis2002.ru/index.html?id=11 Всероссийская перепись населения 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130421072430/http://www.perepis2002.ru/index.html?id=11 |date=2013-04-21 }}: [http://www.perepis2002.ru/ct/doc/TOM_04_03.xls Население по национальности и владению русским языком по субъектам РФ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061104083455/http://www.perepis2002.ru/ct/doc/TOM_04_03.xls |date=2006-11-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;адам || &lt;small&gt;Жалпыдан&lt;br&gt;үлесі (%)&lt;/small&gt; || &lt;small&gt;Ұлтын&lt;br&gt;айтқан-&lt;br&gt;дардың&lt;br&gt;жалпы-&lt;br&gt;дан&lt;br&gt;үлесі (%)&lt;/small&gt; || 2010&lt;br&gt;&lt;ref name=&quot;пер.2010&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/perepis_itogi1612.htm |title=Официальный сайт Всероссийской переписи населения 2010 года. Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года |access-date=2012-09-01}} {{Wayback|date=2020-04-30 |url=https://web.archive.org/web/20200430211642/https://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/perepis_itogi1612.htm |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ЭтноЯз.2010&quot;&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/results2.html Всероссийская перепись населения 2010 года. Официальные итоги с расширенными перечнями по национальному составу населения и по регионам.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211209035558/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/results2.html |date=2021-12-09 }}: [http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Materials/doklad2.rar см.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121018030348/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Materials/doklad2.rar |date=2012-10-18 }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;адам || % &lt;small&gt;Жалпыдан&lt;br&gt;үлесі (%)&lt;/small&gt; || &lt;small&gt;Ұлтын&lt;br&gt;айтқан-&lt;br&gt;дардың&lt;br&gt;жалпы-&lt;br&gt;дан&lt;br&gt;үлесі (%)&lt;/small&gt; || 2021&lt;br&gt;&lt;ref name=&quot;пер.2021&quot;&gt;{{Cite web |url=https://rosstat.gov.ru/vpn_popul |title=Официальный сайт Всероссийской переписи населения 2021 года |accessdate=2023-01-23}} {{Wayback|date=2020-01-24 |url=https://web.archive.org/web/20200124160257/http://rosstat.gov.ru/vpn_popul}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;адам || &lt;small&gt;Жалпыдан&lt;br&gt;үлесі (%)&lt;/small&gt; || &lt;small&gt;Ұлтын&lt;br&gt;айтқан-&lt;br&gt;дардың&lt;br&gt;жалпы-&lt;br&gt;дан&lt;br&gt;үлесі (%)&lt;/small&gt;
|-																									
| жалпы || align=&quot;right&quot;| 1976453 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 100,00 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2558020 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 100,00 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2824920 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 100,00 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2581705 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 100,00 % || align=&quot;right&quot;| || align=&quot;right&quot;| 2428750 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 100,00 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; || align=&quot;right&quot;| 2370102 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 100,00 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt;
|-																									
| [[Орыстар]] || align=&quot;right&quot;| 1661831 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 84,08 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2252063 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 88,04 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2499460 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 88,48 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2320493 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 89,88 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 90,27 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2144075 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 88,28 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 91,41 % || align=&quot;right&quot;| 1917265 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 80,89 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 92,20 %
|-																									
| [[Буряттар]] || align=&quot;right&quot;| 70529 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 3,57 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 71124 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 2,78 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 77330 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 2,74 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 80565 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 3,12 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 3,13 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 77667 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 3,20 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 3,31 % || align=&quot;right&quot;| 74746 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 3,15 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 3,59 %
|-																									
| [[Украиндар]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://socadaptukr.files.wordpress.com/2017/06/d182d0b0d0b1d0bbd0b8d186d0b0-14-d187d0b8d181d0bbd0b5d0bdd0bdd0bed181d182d18c-d183d0b4d0b5d0bbd18cd0bdd18bd0b9-d0b2d0b5d181-d0b8-d0bf.pdf |title=Таблица 14. Численность, удельный вес и половой состав украинского населения Иркутской области, 1897—2010 / Завьялов А. В. Социальная адаптация украинских иммигрантов : монография / А. В. Завьялов. — Иркутск : Изд-во ИГУ, 2017. — 179 с. |lang=ru|accessdate=2017-06-22}} {{Wayback|date=2021-08-25 |url=https://web.archive.org/web/20210825184356/https://socadaptukr.files.wordpress.com/2017/06/d182d0b0d0b1d0bbd0b8d186d0b0-14-d187d0b8d181d0bbd0b5d0bdd0bdd0bed181d182d18c-d183d0b4d0b5d0bbd18cd0bdd18bd0b9-d0b2d0b5d181-d0b8-d0bf.pdf |deadlink=no }}&lt;/ref&gt; || align=&quot;right&quot;| 97184 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 4,92 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 90767 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 3,55 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 97405 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 3,45 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 53631 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 2,08 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 2,09 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 30827&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://socadaptukr.files.wordpress.com/2017/06/d182d0b0d0b1d0bbd0b8d186d0b0-15-d180d0b0d181d181d0b5d0bbd0b5d0bdd0b8d0b5-d183d0bad180d0b0d0b8d0bdd186d0b5d0b2-d0b2-d0bcd183d0bdd0b8d186.pdf |title=Таблица 15. Расселение украинцев в муниципальных образованиях Иркутской области, 2010 г. / Завьялов А. В. Социальная адаптация украинских иммигрантов : монография / А. В. Завьялов. — Иркутск : Изд-во ИГУ, 2017. — 179 с. |access-date=2017-06-22 |lang=ru}} {{Wayback|date=2021-08-25 |url=https://web.archive.org/web/20210825005229/https://socadaptukr.files.wordpress.com/2017/06/d182d0b0d0b1d0bbd0b8d186d0b0-15-d180d0b0d181d181d0b5d0bbd0b5d0bdd0b8d0b5-d183d0bad180d0b0d0b8d0bdd186d0b5d0b2-d0b2-d0bcd183d0bdd0b8d186.pdf |deadlink=no }}&lt;/ref&gt; || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 1,27 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 1,31 % || align=&quot;right&quot;| 9506 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,40 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,46 %
|-																									
| [[Татарлар]] || align=&quot;right&quot;| 39061 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 1,98 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 41469 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 1,62 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 39609 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 1,40 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 31068 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 1,20 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 1,21 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 22882 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,94 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,98 % || align=&quot;right&quot;| 12130 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,51 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,58 %
|-																									
| [[Беларустар]] || align=&quot;right&quot;| 23277 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 1,18 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 25024 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,98 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 25713 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,91 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 14185 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,55 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,55 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 7929 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,33 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,34 % || align=&quot;right&quot;| 2434 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,10 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,12 %
|-																									
| [[Армяндар]] || align=&quot;right&quot;| 1482 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,07 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2078 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,08 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2833 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,10 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 6849 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,27 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,27 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 6558 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,27 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,28 % || align=&quot;right&quot;| 5238 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,22 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,25 %
|-																									
| [[Әзербайжандар]] || align=&quot;right&quot;| 1198 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,06 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2150 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,08 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 4741 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,17 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 6125 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,24 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,24 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 5384 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,22 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,23 % || align=&quot;right&quot;| 3147 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,13 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,15 %
|-																									
| [[Чуваштар]] || align=&quot;right&quot;| 10182 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,52 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 12101 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,47 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 11417 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,40 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 7295 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,28 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,28 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 4589 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,19 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,20 % || align=&quot;right&quot;| 1798 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,08 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,09 %
|-																									
| [[Қырғыздар]] || align=&quot;right&quot;| || align=&quot;right&quot;| || align=&quot;right&quot;| 542 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 869 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1332 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,05 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,05 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 4507 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,19 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,19 % || align=&quot;right&quot;| 3974 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,17 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,19 %
|-																									
| [[Өзбектер]] || align=&quot;right&quot;| 1869 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,09 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 3127 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,12 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 3517 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,12 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1904 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,07 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,07 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 4367 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,18 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,19 % || align=&quot;right&quot;| 5109 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,22 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,25 %
|-																									
| [[Тәжіктер]] || align=&quot;right&quot;| 506 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 511 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 852 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2576 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,10 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,10 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 4169 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,17 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,18 % || align=&quot;right&quot;| 7092 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,30 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,34 %
|-																									
| [[Немістер]] || align=&quot;right&quot;| 8051 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,41 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 7511 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,29 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 7616 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,27 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 6298 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,24 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,24 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 3725 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,15 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,16 % || align=&quot;right&quot;| 1389 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,06 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,07 %
|-																									
| [[Мордвалар]] || align=&quot;right&quot;| 6473 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,33 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 6824 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,27 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 6781 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,24 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 3879 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,15 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,15 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2119 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,09 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,09 % || align=&quot;right&quot;| 751 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,04 %
|-																									
| [[Тывалар]] || align=&quot;right&quot;| || align=&quot;right&quot;| || align=&quot;right&quot;| 356 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 554 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 513 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1674 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,07 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,07 % || align=&quot;right&quot;| 990 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,04 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,05 %
|-																									
| [[Башқұрттар]] || align=&quot;right&quot;| 2094 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,11 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 3081 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,12 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 3893 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,14 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2451 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,09 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,10 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1637 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,07 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,07 % || align=&quot;right&quot;| 797 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,04 %
|-																									
| [[Еврейлер]] || align=&quot;right&quot;| 10313 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,52 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 6619 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,26 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 4796 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,17 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2475 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,10 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,10 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1594 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,07 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,07 % || align=&quot;right&quot;| 791 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,04 %
|-																									
| [[Молдовандар]] || align=&quot;right&quot;| 1607 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,08 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1836 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,07 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 3044 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,11 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2064 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,08 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,08 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1465 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,06 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,06 % || align=&quot;right&quot;| 555 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 %
|-																									
| [[Поляктар]] || align=&quot;right&quot;| 4234 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,21 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 3561 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,14 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 3118 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,11 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2298 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,09 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,09 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1364 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,06 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,06 % || align=&quot;right&quot;| 657 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 %
|-																									
| [[Корейлер]] || align=&quot;right&quot;| 571 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1144 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,04 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1157 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,04 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1570 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,06 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,06 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1342 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,06 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,06 % || align=&quot;right&quot;| 617 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 %
|-																									
| [[Сығандар]] || align=&quot;right&quot;| 1453 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,07 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1450 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,06 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2012 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,07 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1639 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,06 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,06 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1305 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,05 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,06 % || align=&quot;right&quot;| 633 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 %
|-																									
| [[Эвенкілер]] || align=&quot;right&quot;| 1787 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,09 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1310 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,05 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1369 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,05 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1431 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,06 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,06 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1272 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,05 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,05 % || align=&quot;right&quot;| 1144 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,05 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,06 %
|-																									
| [[Ұдмұрттар]] || align=&quot;right&quot;| 1819 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,09 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 3131 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,12 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 3174 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,11 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1895 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,07 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,07 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1180 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,05 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,05 % || align=&quot;right&quot;| 416 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 %
|-																									
| [[Қытайлар]] || align=&quot;right&quot;| 1540 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,08 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 562 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 472 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1409 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,05 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,05 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1118 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,05 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,05 % || align=&quot;right&quot;| 504 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 %
|-																									
| [[Грузиндер]] || align=&quot;right&quot;| 1690 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,09 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1710 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,07 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1881 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,07 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1633 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,06 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,06 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1080 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,04 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,05 % || align=&quot;right&quot;| 625 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 %
|-																									
| [[Литвандар]] || align=&quot;right&quot;| 15625 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,79 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2969 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,12 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2634 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,09 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1669 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,06 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,06 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1046 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,04 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,04 % || align=&quot;right&quot;| 347 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 %
|-																									
| [[Қазақтар]] || align=&quot;right&quot;| 996 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,05 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1969 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,08 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2866 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,10 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1198 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,05 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,05 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 952 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,04 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,04 % || align=&quot;right&quot;| 842 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,04 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,04 %
|-																									
| [[Марийлер]] || align=&quot;right&quot;| 1251 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,06 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1905 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,07 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2172 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,08 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1439 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,06 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,06 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 931 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,04 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,04 % || align=&quot;right&quot;| 350 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 %
|-																									
| [[Моңғолдар]] || align=&quot;right&quot;| || align=&quot;right&quot;| || align=&quot;right&quot;| 557 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 568 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 472 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 867 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,04 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,04 % || align=&quot;right&quot;| 52 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,00 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,00 %
|-																									
| [[Сахалар]] || align=&quot;right&quot;| 1366 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,07 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1788 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,07 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2020 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,07 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 922 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,04 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,04 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 858 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,04 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,04 % || align=&quot;right&quot;| 468 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 %
|-																									
| [[Тофалар]] || align=&quot;right&quot;| 429 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 515 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 630 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 723 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 678 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 % || align=&quot;right&quot;| 659 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 %
|-																									
| [[Шешендер]] || align=&quot;right&quot;| || align=&quot;right&quot;| || align=&quot;right&quot;| 348 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 497 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 712 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 475 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % || align=&quot;right&quot;| 237 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 %
|-																									
| [[Лезгиндер]] || align=&quot;right&quot;| || align=&quot;right&quot;| || align=&quot;right&quot;| 213 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 575 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 630 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 447 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % || align=&quot;right&quot;| 166 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,00 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 %
|-																									
| [[Осетиндер]] || align=&quot;right&quot;| 504 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 624 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 884 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 610 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 423 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % || align=&quot;right&quot;| 237 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 %
|-																									
| [[Езидтер]] || align=&quot;right&quot;| || align=&quot;right&quot;| || align=&quot;right&quot;| || align=&quot;right&quot;| || align=&quot;right&quot;| || align=&quot;right&quot;| || align=&quot;right&quot;| 303 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 403 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % || align=&quot;right&quot;| 175 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 %
|-																									
| [[Ингуштар]] || align=&quot;right&quot;| || align=&quot;right&quot;| || align=&quot;right&quot;| 124 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,00 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 267 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 332 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 359 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % || align=&quot;right&quot;| 119 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,00 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 %
|-																									
| [[Коми-пермяктар]] || align=&quot;right&quot;| 412 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 654 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 755 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 579 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 313 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 % || align=&quot;right&quot;| 120 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,00 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 %
|-																									
| [[Хакастар]] || align=&quot;right&quot;| || align=&quot;right&quot;| || align=&quot;right&quot;| 462 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 563 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 397 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 298 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 % || align=&quot;right&quot;| 115 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,00 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 %
|-																									
| басқалар || align=&quot;right&quot;| 7083 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,36 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 5837 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,23 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 6747 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,24 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 5106 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,20 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,20 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 3756 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,15 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,16 % || align=&quot;right&quot;|  || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; %
|-																									
| ұлтын&lt;br&gt;айтқандар || align=&quot;right&quot;| 1976417 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 100,00 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2558016 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 100,00 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2824791 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 100,00 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2570670 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 99,57 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 100,00 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2345635 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 96,58 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 100,00 % || align=&quot;right&quot;| 2079287 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 87,73 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 100,00 %
|-																									
| ұлтын&lt;br&gt;айтпағандар || align=&quot;right&quot;| 36 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,00 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 4 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,00 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 129 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,00 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 11035 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,43 % || align=&quot;right&quot;| || align=&quot;right&quot;| 83115 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 3,42 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; || align=&quot;right&quot;| 290815 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 12,27 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt;
|}

=== Діни құрамы ===
[[Сурет:Церковь Слюдянки.JPG|нобай|солға|[[Слюдянка (қала)|Слюдянка]] шіркеуі, 2012]]
2012 жылғы санақ бойынша Иркутск облысы халқының діни құрамы:&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://sreda.org/en/arena|title=&quot;Arena: Atlas of Religions and Nationalities in Russia&quot;|lang=en}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20150922230056/http://sreda.org/en/arena|date=2015-09-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://c2.kommersant.ru/ISSUES.PHOTO/OGONIOK/2012/034/ogcyhjk2.jpg|title=2012 Arena Atlas Religion Maps|lang=en|publisher=Ogonek №34 (5243)}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20170421154615/http://c2.kommersant.ru/ISSUES.PHOTO/OGONIOK/2012/034/ogcyhjk2.jpg|date=2017-04-21}}&lt;/ref&gt;
* [[Орыс православ шіркеуі]] 28.1%
* Өзге [[Православ шіркеуі|православтар]] 5.7%
* Өзге [[Христиандық|христиандар]] 6.7%
* [[Ресейдегі ислам|Ислам]] 1.2%
* [[Орыс неопаганизмі|Родноверие]] және өзге де [[паганизм]] 2.2%
* Рухани, бірақ діни емес 37.2%
* [[Атеизм]] 17.5%
* Басқалар және жауап бермегендер 1.4%

== Саясаты ==
[[Сурет:Иркутск. Здание правительства..JPG|нобай|оңға|Иркутск облысы үкіметінің ғимараты, [[Иркутск]]]]
Облыстағы атқарушы билікке жауапты орган — Облыс үкіметі және заң шығарушы органы Иркутск облысының Заң шығарушы Жиналысы. Заң шығарушы жиналыс өз өкілеттігін заңдар, қаулылар және өзге де құқықтық актілерді қабылдау, өзі қабылдаған заңдар мен өзге де құқықтық актілердің орындалуы мен сақталуын қадағалау арқылы қызмет етеді. Атқарушы биліктің жоғары органы – облыстық үкімет, оның құрамына аудандық әкімшіліктер, комитеттер және облыстың күнделікті мәселелерін шешуге көмектесетін аумақтық атқарушы органдар кіреді. Облыс әкімшілігі жоғары лауазымды тұлға болып табылатын Губернатордың қызметін қолдайды және [[Ресей Конституциясы]]на сәйкес облыс жарғысының сақталуына кепілдік береді.

Иркутск облысының қазіргі губернаторы — 2020 жылдың 18 қыркүйегінде билікке келген [[Біртұтас Ресей]] мүшесі [[Игорь Иванович Кобзев (саясаткер)|Игорь Иванович Кобзев]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/encyclopedia/person/kobzev-igor-ivanovich|title=Кобзев, Игорь Иванович|lang=ru|publisher=ТАСС|accessdate=2023-11-10}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20220129180120/https://tass.ru/encyclopedia/person/kobzev-igor-ivanovich|date=2022-01-29}}&lt;/ref&gt;

== Марапаттары ==
* {{Ленин ордені|түрі=аумақ}} [[Ленин ордені]] (9 маусым 1967)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://forum.faleristika.info/viewtopic.php?f=800&amp;t=45270&amp;start=90#p1458546|title=Области, награждённые орденом Ленина|lang=ru|accessdate=2023-11-05}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20230109213026/https://forum.faleristika.info/viewtopic.php?f=800&amp;t=45270&amp;start=90#p1458546}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер|2}}

[[Санат:Иркутск облысы|*]]</text>
      <sha1>4p9bqiiq0vyc52901k4pjzooqj0sabg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575893</id>
      <parentid>3575892</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T05:54:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Nurken [[Үркіт облысы]] бетін [[Иркутск облысы]] деген бағыттау үстіне жылжытты: еш жерде жоқ атуа</comment>
      <origin>3304874</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61870" sha1="4p9bqiiq0vyc52901k4pjzooqj0sabg" xml:space="preserve">{{Ресей Федерациясының субъекті
 |KkNm            = Иркутск облысы
 |RuNm            = {{lang-ru|Иркутская область}}
 |OfNms           = 
 |FSFlag          = [[Сурет:Flag of Irkutsk Oblast.svg|150px|border]]
 |FSCoA           = [[Сурет:Coat of arms of Irkutsk Oblast.svg|center|100px]]
 |FlagLnk         = Байрағы
 |CoALnk          = Елтаңбасы
 |FSMap           = Irkutsk in Russia.svg
 |FSMapNameNOAUTO = 
 |FSCtrWhat       = Елордасы
 |FSCtrNm         = [[Иркутск]]
 |AreaRnk         = 4-орында
 |TotArea         = 774,846
 |WaterPrcnt      = 
 |PopRnk          = 21-орында
 |PopQty          = {{құлдырау}} 2,344,360&lt;ref name=&quot;pop2023&quot;&gt;{{Cite web|url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Bul_MO_2023.xlsx|title=Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2023 года (с учётом итогов Всероссийской переписи населения 2020 г.)|lang=ru|date=2023-01-01|accessdate=2023-11-05}}&lt;/ref&gt;
 |PopCtDate       = 2023
 |PopDens         = 3.03
 |GDP             = 1,392.9&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/vvp/vrp98-18.xlsx|title=Валовой региональный продукт по субъектам Российской Федерации в 1998-2018гг|lang=ru|publisher=[[Росстат]]}}&lt;/ref&gt;
 |GDPCtDate       = 2018
 |GDP(PPP)        = 580.2&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/vvp/dusha98-18.xlsx|title=Валовый региональный продукт на душу населения по субъектам Российской Федерации в 1998-2018гг.|lang=ru|publisher=[[Росстат]]}}&lt;/ref&gt;
 |GDPRnk          = 17-орында
 |FedDistrNm      = [[Сібір федералды округі|Сібір]]
 |EcRegNm         = [[Шығыс Сібір экономикалық ауданы|Шығыс Сібір]]
 |OfLangs         = [[орыс тілі]]
 |FSAnthem        = 
 |CadNo           = 38
 |ViceTtl         = 
 |ViceNm          = 
 |HeadTtl         = Губернаторы
 |HeadNm          = [[Игорь Иванович Кобзев (саясаткер)|Игорь Кобзев]]
 |LegislTtl       = 
 |LegislNm        = 
 |MSKS            = +5
 |OfSite          = [https://irkobl.ru/ irkobl.ru/]
}}
'''Иркутск облысы''' ({{lang-ru|Иркутская область}}, {{IPA-ru|ɪrˈkut͡skəɪ̯ə ˈobɫəsʲtʲ}}, {{lang-bua|Эрхүү можо}}) — [[Ресей|Ресей Федерациясы]] құрамындағы [[Ресейдің әкімшілік-аумақтық құрылымы|субъектісі]], [[Ресей облыстары|облыс]]. Облыс [[Сібір]]дің оңтүстік-шығысында, [[Ангара]], [[Лена]] және [[Төменгі Тунгуска]] өзендерінің алаптарында орналасқан, оның әкімшілік орталығы — [[Иркутск]] қаласы және 2023 жылғы санақ бойынша халық саны 2,344,360 адамға тең.&lt;ref name=&quot;pop2023&quot; /&gt;

== Географиясы ==
[[Сурет:Вид от музея на Ангару.jpg|нобай|солға|[[Ангара]] өзеніне көрініс, [[Иркутск ауданы]]]]
Иркутск облысы оңтүстігі мен оңтүстік-шығысында [[Бурятия]] және [[Тыва]] республикаларымен, батысында [[Красноярск өлкесі]]мен, солтүстік-шығысында [[Саха Республикасы]]мен және шығысында [[Забайкалье өлкесі]]мен шектеседі.

Әлемге әйгілі [[Байкал]] көлі облыстың оңтүстік-шығысында орналасқан. Ол жерден [[Ангара]] өзені бастауын алады; ағыс жылдамдығы Иркутск ГЭС бақыланады. [[Лена]] Иркутск облысында да бастау алады және солтүстік-шығысқа қарай көршілес [[Саха Республикасы]]на құяды.

Иркутск облысы негізінен [[Орталық Сібір үстірті]]нің төбелері мен кең аңғарларынан, [[Лена-Ангара үстірті]]нен тұрады. Облыстың ең биік нүктесі — Тофалария шыңы (2,892 м).

=== Климаты ===
Климаты оңтүстіктегі жылы жазғы [[Континенттік климат|континенттік]]тен солтүстік бөлігіндегі континентальды-субарктикалыққа дейін өзгереді. Жылдың жартысы дерлік, қазан айының ортасынан сәуірдің басына дейін орташа температура 0&amp;nbsp;°C төмен.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.icc.ru/fed/climat.html|title=&quot;WWW Irkutsk: The climate of Irkutsk&quot;|lang=en}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20060827213235/http://www.icc.ru/fed/climat.html}}&lt;/ref&gt; Қысы өте суық, [[Иркутск]]іде орташа жоғары температура −14.9&amp;nbsp;°C және орташа төменгі температура қаңтарда −25,3&amp;nbsp;°C құрайды. Жазы жылы, бірақ қысқа: шілдеде орташа ең жоғары +24,5&amp;nbsp;°C және орташа ең төменгі +11,2&amp;nbsp;°C құрайды. Дегенмен, қыркүйекке қарай ауа-райы орташа тәуліктік ең жоғары +15,3&amp;nbsp;°C және орташа тәуліктік ең төменгі +2,5&amp;nbsp;°C дейін айтарлықтай салқындайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.worldclimate.com/cgi-bin/data.pl?ref=N52E104+1200+0048321G2|title=IRKUTSK, Weather History and Climate Data|lang=en|accessdate=2023-11-05}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20160304122450/http://www.worldclimate.com/cgi-bin/data.pl?ref=N52E104+1200+0048321G2}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
=== Ежелгі тарихы ===
Қазіргі [[Бурятия]] территориясы [[Ғұндар мемлекеті]]нің (б.з.б. 209 – б.з. 93), Моңғол [[Сәнби]] мемлекетінің (93–234), [[Жужан қағанаты]]ның (330–555), [[Түрік қағанаты]]ның (555–603), [[Шығыс Түрік қағанаты]] (603–744), [[Ұйғыр қағанаты]] (744–847), [[Енисей қырғыздары]] (847–1219), [[Моңғол империясы]] (1206–1368) және [[Солтүстік Юань]] (1368–1691) құрамына өтті. Бурятияны орта ғасырлық моңғол [[меркіт]], [[баяттар]], [[барғұттар]] және [[түметтер]] рулары мекендеген. Облыс аумағында бүгіннің өзінде де бурят-монғолдар тұрады.

Бұл аймақта Ресейдің ықпалы [[XVII ғасыр]]дан басталды: [[орыс патшалығы]] шығысқа қарай кеңейді, 1582 жылы [[Сібір хандығы]]н жаулап алды. XVII ғасырдың аяғында [[Иркутск]] шағын қалаға айналды, монастырьлар салынды, қала маңы және ауылшаруашылық елді мекендері қалыптаса бастады.

=== XVIII ғасыр ===
[[XVIII ғасыр]]дан бастап кәсіп пен қолөнер дамып, алтын-күміс ұсталары пайда болды. Ресей мемлекеті Иркутсктің шығысына қарай кеңейген кезде қала [[Енисей]] өзенінен [[Тынық мұхит]]ына дейінгі орасан зор аумақтардың астанасы болды және Ресей үшін кең-байтақ Шығыс Сібір және [[Қиыр Шығыс]] аумақтарын барлауда маңызды рөл атқарды. Бірте-бірте Иркутск Шығыс Сібірдің негізгі көлік және сауда орталығы ретінде маңызға ие болды, [[Камчатка]], [[Чукотка]], [[Саха Республикасы|Саха]]дан [[Моңғолия]]ға, [[Қытай]]ға апаратын сауда жолдарының орталығына айналды. Қаланың әкімшілік маңызы да артып, ол Сібір губернияларының бестен бірінің орталығына айналды, 1764 жылы [[Иркутск губерниясы]]ның орталығы болды.

Иркутск үшін XVIII ғасыр зерттеу экспедицияларының уақыты болды. [[Витус Ионассен Беринг|Витус Беринг]]тің Камчатка жағалауына бірінші (1725–1730) және екінші (1733-1743) экспедицияларын ұйымдастырудың бөлігі Иркутск қаласында орын алды.

XVIII ғасырда Иркутскіде мектептер, кәсіптік-техникалық оқу орындары, ғылыми мұражайлар, кітапханалар, театрлар, кітап баспаханалары дамыды. Білім және мәдениет ұйымдары ашылды. 1725 жылы Шығыс Сібірде {{iw|Вознесенский монастыры|Вознесенский монастырының|ru|Вознесенский монастырь (Иркутск)}} жанындағы (1672 жылы негізі қаланған) бірінші мектеп ашылды.

=== XIX ғасыр ===
XIX ғасырда қазіргі Иркутск облысының жері Ресейдің Қытаймен саудасының орталығына, ал 1830 жылдардан бастап Шығыс Сібірдің алтын өндіру орталығына айналды. 1803 жылы Иркутск [[Сібір генерал-губернаторлығы]]ның орталығына, ал 1822 жылы [[Шығыс Сібір генерал-губернаторлығы]]ның орталығына айналды.

ХІХ ғасырдың екінші жартысында Иркутскіде баспа өнері дамыды, «Иркутск губерниялық жаңалықтары» және «Амур» сияқты алғашқы газеттер пайда болды. 1851 жылы Шығыс Сібірде тұңғыш ғылыми ұйым – орыс географиялық қоғамының Сібір бөлімшесі ашылды. 1877 жылы ол Шығыс-Сібір тармағы деп аталды. Сібірдің геологтары, географтары және зерттеушілері {{iw|Владислав Иванович Дыбовский|Владислав Дыбовский|ru|Дыбовский, Владислав Иванович}}, {{iw|Александр Лаврентьевич Чекановский|Александр Чекановский|ru|Чекановский, Александр Лаврентьевич}}, [[Владимир Афанасьевич Обручев|Владимир Обручев]] Иркутск облысында [[Байкөл]] көлін мен [[Өлөне]] өзенін зерттеу жұмыстарын жүргізді.

1879 жылдың жазын Иркутск қаласының тарихындағы драмалық кезең деп санауға болады. 22–24 шілдедегі өрт кезінде қаланың барлық орталық бөліктері дерлік өртеніп, қала ғимараттарының үштен екі бөлігінен астамы қирады. Қала жаңа кейіпке еніп, жандана бастады. Өрттен кейін салынған тас және ағаш құрылыстар бүгінгі күнге дейін сақталған. 1898 жылы [[Сібір темір жолы]] арқылы Иркутск облысына алғашқы пойыздың келуі маңызды оқиға болды.

Саяси себептермен жер аударуға мәжбүр болған бірнеше қайраткерлер Иркутск қаласында тұратын. Жер аударылғандардың алғашқыларының ішінде [[Александр Николаевич Радищев|Александр Радищев]] Иркутскіде 3 айдан астам тұрған. 1830 жылдардан бастап [[желтоқсаншылар]] Иркутск облысындағы қоныстар мен колонияларда өмір сүрді. [[Сергей Григорьевич Волконский|Сергей Волконский]] мен [[Сергей Петрович Трубецкой|Сергей Трубецкой]]дың жер аударылған үйлері кейін мұражай-үйге айналды.

=== XX ғасыр ===
[[Сурет:Bratsk-1981-0008.JPG|нобай|оңға|[[Братск]]ідегі [[Владимир Ильич Ленин|Ленин]] мен Иркутск облысының белгілі тұлғалары бейнеленген пропагандалық биллборд, 1983 жыл]]
Қала ХХ ғасырдағы саяси оқиғалардың – [[Бірінші орыс төңкерісі]], 1917 жылғы [[Қазан төңкерісі]], [[Ресейдегі азамат соғысы|Азамат соғысы]] және [[Ұлы Отан соғысы]]ның әсерінен зардап шекті.

1930 жылдардан бастап қаланың өнеркәсіптік құрылысы басталды. Машина жасау зауыттары, кірпіш және бетон зауыттары, мата, тамақ өнеркәсібі зауыттары салынды. Қаланың экономикалық дамуы ғылым, білім және мәдениеттің дамуына ықпал етті. 1918 жылы Шығыс Сібірдегі алғашқы жоғары оқу орны, [[Иркутск мемлекеттік университеті]] құрылды. 1958 жылы телеорталық құрылды. Қаланың ірі аудандары мен шағын аудандарының құрылысы басталды. Байкал, Солнечный, Юбилейный, Приморский, Академгородок және т.б. жаңа аудандар құрылды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.manus.baikal.ru/eng/essay.htm|title=Essay about Irkutsk|lang=en|publisher=[[Иркутск мемлекеттік университеті]]|accessdate=2023-11-09}}&lt;/ref&gt;

== Әкімшілік құрылымы ==
[[Сурет:Map-Russia-Irkutsk-oblast-and-Ust-Orda-Buryatia(Areas).png|нобай|солға|Иркутск облысының әкімшілік бөлінісі; қара сандармен аудандары белгіленген, қызылмен салынған шекарамен [[Усть-Орда Бурят округі]]нің шекарасы белгіленген]]
Статистика бойынша Ресей Федерациясының комитетінің 2015 жылғы мәліметінше Иркутск облысының [[Ресей аудандары|33 ауданы]], [[Ресей қалалары|22 қаласы]], 51 кент бар.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc;base=LAW;n=107426#aiEo6vTGcyJKwHUI1|title=ОК 019-95|lang=ru|publisher=Ресей Федерациясының статистика бойынша комитеті|date=|accessdate=2023-11-09}}&lt;/ref&gt; «Иркутск облысының әкімшілікаудандық құрылымы туралы» 2-заңға және Иркутск облысының жарғысына сәйкес Иркутск облысы:&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/469415885 |title=Закон «Об административно-территориальном устройстве Иркутской области» |accessdate=2017-02-28}} {{Wayback|date=2020-09-26 |url=https://web.archive.org/web/20200926215049/http://docs.cntd.ru/document/469415885 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/895202855 |title=Устав Иркутской области |accessdate=2017-02-28}} {{Wayback|date=2021-04-19 |url=https://web.archive.org/web/20210419134145/https://docs.cntd.ru/document/895202855 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://irkobl.ru/authorities/mestnoe-samoupravlenie/reestr-atu/ |title=Реестр административно-территориальных образований Иркутской области |accessdate=2020-04-27}} {{Wayback|date=2019-12-21 |url=https://web.archive.org/web/20191221062524/https://irkobl.ru/authorities/mestnoe-samoupravlenie/reestr-atu/ |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;
* [[Ресей аудандары|облыс аудандары]]на;
* қала мен өзге қалалық елді-мекендерге;
* ауылдық елдімекендерге;
* облыс қалаларындағы аудандарға және
* [[Усть-Орда Бурят округі]]не болып бөлінеді.

Облыстың әкімшілік орталығы — [[Иркутск]] қаласы.

Иркутск облысының 33 ауданы бар: [[Аларский ауданы|Аларский]], [[Ангарск ауданы|Ангарск]], [[Балаганск ауданы|Балаганск]], [[Баяндай ауданы|Баяндай]], [[Бодайбо ауданы|Бодайбо]], [[Бохан ауданы|Бохан]], [[Братск ауданы|Братск]], [[Жигалово ауданы|Жигалово]], [[Залари ауданы|Залари]], [[Зима ауданы|Зима]], [[Иркутск ауданы|Иркутск]], [[Казачинско-Ленский ауданы|Казачинско-Ленский]], [[Катангский ауданы|Катангский]], [[Качуг ауданы|Качуг]], [[Киренск ауданы|Киренск]], [[Куйтун ауданы|Куйтун]], [[Мамско-Чуйский ауданы|Мамско-Чуйский]], [[Нижнеилимский ауданы|Нижнеилимский]], [[Нижнеудинск ауданы|Нижнеудинск]], [[Нукутский ауданы|Нукутский]], [[Ольхон ауданы|Ольхон]], [[Оса ауданы (Иркутск облысы)|Оса]], [[Слюдянка ауданы|Слюдянка]], [[Тайшет ауданы|Тайшет]], [[Тулун ауданы|Тулун]], [[Усольский ауданы (Иркутск облысы)|Усольский]], [[Усть-Илимск ауданы|Усть-Илимск]], [[Усть-Кут ауданы|Усть-Кут]], [[Усть-Уда ауданы|Усть-Уда]], [[Черемхово ауданы|Черемхово]], [[Чунский ауданы|Чунский]], [[Шелехов ауданы|Шелехов]] және [[Эхирит-Булагатский ауданы|Эхирит-Булагатский]].

2010 жылғы мәлімет бойынша облыстық бағыныстағы қалалардың (аудан құрамына енбейтін) саны 14: [[Алзамай]], [[Ангарск]], [[Байкальск]], [[Бирюсинск]], [[Бодайбо (қала)|Бодайбо]], [[Братск]], [[Вихоревка]], [[Железногорск-Илимский]], [[Зима]], [[Иркутск]], [[Киренск]], [[Нижнеудинск]], [[Саянск]], [[Свирск]], [[Слюдянка (қала)|Слюдянка]], [[Тайшет]], [[Тулун]], [[Усолье-Сибирское]], [[Усть-Илимск]], [[Усть-Кут]], [[Черемхово]] және [[Шелехов (қала)|Шелехов]].
;Облыс аудандары
{| class=&quot;standard sortable&quot;  style=&quot;text-align:center&quot;
|-
! Карта-&lt;br&gt;дағы&lt;br&gt;№
! Елтаңбасы
! Атауы
! [[ОКАТО]]&lt;br&gt;коды
! {{small|Халық саны,&lt;br&gt;адам&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/tab-5_VPN-2020.xlsx|title=Таблица 5. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, муниципальных округов, городских и сельских поселений, городских населенных пунктов, сельских населенных пунктов с населением 3000 человек и более|lang=ru|date=2021-10-01}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20220901194902/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/tab-5_VPN-2020.xlsx}}&lt;/ref&gt;}}
! {{small|Терри-&lt;br&gt;ториясы,&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;{{Cite web|url=http://irkutskstat.gks.ru/dg/dbinet.exe?pl=8006001|title=Иркутстат. Площадь МО|lang=ru}}&lt;/ref&gt; &lt;br&gt; км²}}
! {{small|Тығыздығы,&lt;br&gt;адам/км²}}
! Әкімшілік&lt;br&gt;орталығы
|- style=&quot;background:#ffefef;&quot;
| 1
| [[Сурет:Flag of Alarsky District.png|70px|border]]
| [[Аларский ауданы]]*
| &lt;small&gt;25205&lt;/small&gt;
| {{өсім}}22,135
| 2,700
| 8.2
| [[Кутулик]] ауылы
|-
| 2
| [[Сурет:Flag of Angarsk (2004).svg|70px|border]]
| [[Ангарск ауданы]]
| &lt;small&gt;25203&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}232,941
| 1,150
| 228.5
| [[Ангарск]] қаласы
|- style=&quot;background:#ffefef;&quot;
|- class=&quot;shadow&quot;
|-
| 3
| [[Сурет:Flag of Balagansky District.png|70px|border]]
| [[Балаганск ауданы]]
| &lt;small&gt;25201&lt;/small&gt;
| {{өсім}}8,747
| 6,600
| 1.6
| [[Балаганск]] ауылы
|- style=&quot;background:#ffefef;&quot;
| 4
| [[Сурет:Flag of Bayandaevsky rayon (Irkutsk oblast).png|70px|border]]
| [[Баяндай ауданы]]*
| &lt;small&gt;25207&lt;/small&gt;
| {{өсім}}11,655
| 3,760
| 3.1
| [[Баяндай (Иркутск облысы)|Баяндай]] ауылы
|-
| 5
| [[Сурет:Coat of Arms of Bodaibo (Irkutsk oblast).svg|45px]]
| [[Бодайбо ауданы]]
| &lt;small&gt;25202&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}14,411
| 92,000
| 0.3
| [[Бодайбо]] қаласы
|- style=&quot;background:#ffefef;&quot;
| 6
| [[Сурет:Flag of Bokhansky District.png|70px|border]]
| [[Бохан ауданы]]*
| &lt;small&gt;25209&lt;/small&gt;
| {{өсім}}25,050
| 3,700
| 7.3
| [[Бохан (ауыл)|Бохан]] ауылы
|-
| 7
| [[Сурет:Flag of Bratsky rayon (Irkutsk oblast).png|70px|border]]
| [[Братск ауданы]]
| &lt;small&gt;25204&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}49,052
| 33,660
| 1.9
| [[Братск]] қаласы
|-
| 8
| [[Сурет:Flag of Zhigalovsky rayon (Irkutsk oblast).png|70px|border]]
| [[Жигалово ауданы]]
| &lt;small&gt;25206&lt;/small&gt;
| {{өсім}}8,957
| 22,640
| 0.4
| [[Жигалово]] кенті
|-
| 9
| [[Сурет:Flag of Zalarinsky rayon (Irkutsk oblast).png|70px|border]]
| [[Залари ауданы]]
| &lt;small&gt;25208&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}26,549
| 7,540
| 3.52
| [[Залари]] кенті
|-
| 10
| [[Сурет:Flag of Ziminsky rayon (Irkutsk oblast).svg|70px|border]]
| [[Зима ауданы]]
| &lt;small&gt;25210&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}12,501
| 7,000
| 2.14
| [[Зима]] қаласы
|-
| 11
| [[Сурет:Flag of Irkutsky rayon (Irkutsk oblast).png|70px|border]]
| [[Иркутск ауданы]]
| &lt;small&gt;25212&lt;/small&gt;
| {{өсім}}162,716
| 9,200
| 7.5
| [[Иркутск]] қаласы
|-
| 12
| [[Сурет:Flag of Kazachinsko-Lensky rayon.svg|70px|border]]
| [[Казачинско-Ленский ауданы]]
| &lt;small&gt;25214&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}15,404
| 33,300
| 0.6
| [[Казачинское (Иркутск облысы)|Казачинское]] ауылы
|-
| 13
| [[Сурет:Flag of Katangsky rayon (Irkutsk oblast).png|70px|border]]
| [[Катангский ауданы]]
| &lt;small&gt;25216&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}3,089
| 139,000
| 0.03
| [[Ербогачён]] ауылы
|-
| 14
| [[Сурет:Flag of Kachugsky rayon (Irkutsk oblast).png|70px|border]]
| [[Качуг ауданы]]
| &lt;small&gt;25218&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}15,292
| 31,400
| 0.54
| [[Качуг (Иркутск облысы)|Качуг]] кенті
|-
| 15
| [[Сурет:Flag of Kirensky rayon.svg|70px|border]]
| [[Киренск ауданы]]
| &lt;small&gt;25220&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}16,219
| 43,800
| 0.37
| [[Киренск]] қаласы
|-
| 16
| [[Сурет:Flag of Kuytunsky rayon (Irkutsk oblast).png|70px|border]]
| [[Куйтун ауданы]]
| &lt;small&gt;25222&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}27,820
| 11,200
| 3.2
| [[Куйтун]] кенті
|-
| 17
| [[Сурет:Flag of Mamsko-Chuysky District.png|70px|border]]
| [[Мамско-Чуйский ауданы]]
| &lt;small&gt;25224&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}3,350
| 43,000
| 0.15
| [[Мама (Иркутск облысы)|Мама]] кенті
|-
| 18
| [[Сурет:Flag of Nizhneilimsky rayon (Irkutsk oblast).png|70px|border]]
| [[Нижнеилимский ауданы]]
| &lt;small&gt;25226&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}43,599
| 36,823
| 1.18
| [[Железногорск-Илимский]] қаласы
|-
| 19
| [[Сурет:Flag of Nizhneudinsky District.png|70px|border]]
| [[Нижнеудинск ауданы]]
| &lt;small&gt;25228&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}53,238
| 50,000
| 1.06
| [[Нижнеудинск]] қаласы
|- style=&quot;background:#ffefef;&quot;
| 20
| [[Сурет:Flag of Nukutsky District.png|70px|border]]
| [[Нукутский ауданы]]*
| &lt;small&gt;25229&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}15,119
| 2,400
| 6,3
| [[Новонукутский]] кенті
|-
| 21
| [[Сурет:Flag of Olhonsky rayon.png|70px|border]]
| [[Ольхон ауданы]]
| &lt;small&gt;25230&lt;/small&gt;
| {{өсім}}10,476
| 15,900
| 0.57
| [[Еланцы]] ауылы
|- style=&quot;background:#ffefef;&quot;
| 22
| [[Сурет:Flag of Osinsky District (Irkutsk Oblast).png|70px|border]]
| [[Оса ауданы (Иркутск облысы)|Оса ауданы]]*
| &lt;small&gt;25231&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}20,818
| 4,400
| 4.73
| [[Оса (Иркутск облысы)|Оса]] ауылы
|-
| 23
| [[Сурет:Flag of Slyudyansky rayon (Irkutsk oblast).gif|70px|border]]
| [[Слюдянка ауданы]]
| &lt;small&gt;25234&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}39,056
| 5,300
| 6.2
| [[Слюдянка (қала)|Слюдянка]] қаласы
|-
| 24
| [[Сурет:Flag of Tayshetsky District.png|70px|border]]
| [[Тайшет ауданы]]
| &lt;small&gt;25236&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}72,030
| 27,800
| 3.14
| [[Тайшет]] қаласы
|-
| 25
| [[Сурет:Flag of Tulunsky rayon.png|70px|border]]
| [[Тулун ауданы]]
| &lt;small&gt;25238&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}19,779
| 13,500
| 1.46
| [[Тулун]] қаласы
|-
| 26
| [[Сурет:Flag of Usolsky rayon (Irkutsk oblast).gif|70px|border]]
| [[Усольский ауданы (Иркутск облысы)|Усольский ауданы]]
| &lt;small&gt;25240&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}48,884
| 6,881.6
| 7.4
| [[Белореченский (Иркутск облысы)|Белореченский]] кенті
|-
| 27
| [[Сурет:Flag of Ust-Ilimsky rayon (Irkutsk oblast).png|70px|border]]
| [[Усть-Илимск ауданы]]
| &lt;small&gt;25242&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}
| 36,823
| 0.60
| [[Усть-Илимск]] қаласы
|-
| 28
| [[Сурет:Flag of Ust-Kut rayon.gif|70px|border]]
| [[Усть-Кут ауданы]]
| &lt;small&gt;25244&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}43,443
| 34,600
| 1.59
| [[Усть-Кут]] қаласы
|-
| 29
| [[Сурет:Flag of Ust-Udinsky District.png|70px|border]]
| [[Усть-Уда ауданы]]
| &lt;small&gt;25246&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}13,461
| 20,400
| 0.8
| [[Усть-Уда]] ауылы
|-
| 30
| [[Сурет:Flag of Cheremkhovsky rayon.svg|70px|border]]
| [[Черемхово ауданы]]
| &lt;small&gt;25248&lt;/small&gt;
| {{өсім}}28,781
| 9,900
| 2.91
| [[Черемхово]] қаласы
|-
| 31
| [[Сурет:Flag of Chunsky rayon (Irkutsk oblast).gif|70px|border]]
| [[Чунский ауданы]]
| &lt;small&gt;25250&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}27,851
| 25,800
| 1.32
| [[Чунский]] кенті
|-
| 32
| [[Сурет:Flag of Shelekhovsky District.png|70px|border]]
| [[Шелехов ауданы]]
| &lt;small&gt;25255&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}65,099
| 2,100
| 30.6
| [[Шелехов]] қаласы
|- style=&quot;background:#ffefef;&quot;
| 33
| [[Сурет:Flag of Ekhirit-Bulagatsky rayon (Irkutsk oblast).png|70px|border]]
| [[Эхирит-Булагатский ауданы]]*
| &lt;small&gt;25257&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}29,403
| 5,200
| 5.65
| [[Усть-Ордынский]] ауылы
|}
{{small|*Қызыл түспен Иркутск облысының да, Усть-Орда Бурят округінің де құрамына кіретін ерекше мәртебесі бар әкімшілік-аумақтық бірліктер белгіленген}}

== Халқы ==
2023 жылғы санақ бойынша Иркутск облысы халқының саны 2,344,360 адамға тең,&lt;ref name=&quot;pop2023&quot; /&gt; тығыздығы — 3,03 адам/км2 (2023) және қала халқы — &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/chisl_RF_01-01-2022_VPN-2020.xls|title=Численность населения по полу по субъектам Российской Федерации на 1 января 2022 года (с учётом итогов Всероссийской переписи населения 2020 г.)|lang=ru|date=2022-01-01}}&lt;/ref&gt; Облыс халқының [[өмір сүрудің болжалды ұзақтығы]] — 66.8 жыл (еркектер арасында — 61.9, әйелдер арасында — 71.69).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://rosstat.gov.ru/folder/210/document/13207|title=&quot;Демографический ежегодник России&quot; (Ресей демографиялық жылнамасы)|lang=ru|publisher=[[Росстат]]|accessdate=2023-11-10}}&lt;/ref&gt;

=== Ұлттық құрамы ===
Иркутск облысы халқының жылдар бойы ұлттық құрамы:
{|class=&quot;standard sortable&quot;																									
! || 1959&lt;br&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_59.php?reg=27 |title=Демоскоп. Всесоюзная перепись населения 1959 года. Национальный состав населения по регионам России: Иркутская область |accessdate=2012-09-01}} {{Wayback|date=2016-03-04 |url=https://web.archive.org/web/20160304212359/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_59.php?reg=27 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;адам || % || 1979&lt;br&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_79.php?reg=73 |title=Демоскоп. Всесоюзная перепись населения 1979 года. Национальный состав населения по регионам России: Иркутская область |access-date=2012-09-01}} {{Wayback|date=2018-11-10 |url=https://web.archive.org/web/20181110120201/http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_79.php?reg=73 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;адам || % || 1989&lt;br&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_89.php?reg=64 |title=Демоскоп. Всесоюзная перепись населения 1989 года. Национальный состав населения по регионам России: Иркутская область |access-date=2012-09-01}} {{Wayback|date=2016-03-04 |url=https://web.archive.org/web/20160304111003/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_89.php?reg=64 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;адам || % || 2002&lt;br&gt;&lt;ref&gt;[http://www.perepis2002.ru/index.html?id=11 Всероссийская перепись населения 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130421072430/http://www.perepis2002.ru/index.html?id=11 |date=2013-04-21 }}: [http://www.perepis2002.ru/ct/doc/TOM_04_03.xls Население по национальности и владению русским языком по субъектам РФ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061104083455/http://www.perepis2002.ru/ct/doc/TOM_04_03.xls |date=2006-11-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;адам || &lt;small&gt;Жалпыдан&lt;br&gt;үлесі (%)&lt;/small&gt; || &lt;small&gt;Ұлтын&lt;br&gt;айтқан-&lt;br&gt;дардың&lt;br&gt;жалпы-&lt;br&gt;дан&lt;br&gt;үлесі (%)&lt;/small&gt; || 2010&lt;br&gt;&lt;ref name=&quot;пер.2010&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/perepis_itogi1612.htm |title=Официальный сайт Всероссийской переписи населения 2010 года. Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года |access-date=2012-09-01}} {{Wayback|date=2020-04-30 |url=https://web.archive.org/web/20200430211642/https://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/perepis_itogi1612.htm |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ЭтноЯз.2010&quot;&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/results2.html Всероссийская перепись населения 2010 года. Официальные итоги с расширенными перечнями по национальному составу населения и по регионам.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211209035558/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/results2.html |date=2021-12-09 }}: [http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Materials/doklad2.rar см.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121018030348/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Materials/doklad2.rar |date=2012-10-18 }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;адам || % &lt;small&gt;Жалпыдан&lt;br&gt;үлесі (%)&lt;/small&gt; || &lt;small&gt;Ұлтын&lt;br&gt;айтқан-&lt;br&gt;дардың&lt;br&gt;жалпы-&lt;br&gt;дан&lt;br&gt;үлесі (%)&lt;/small&gt; || 2021&lt;br&gt;&lt;ref name=&quot;пер.2021&quot;&gt;{{Cite web |url=https://rosstat.gov.ru/vpn_popul |title=Официальный сайт Всероссийской переписи населения 2021 года |accessdate=2023-01-23}} {{Wayback|date=2020-01-24 |url=https://web.archive.org/web/20200124160257/http://rosstat.gov.ru/vpn_popul}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;адам || &lt;small&gt;Жалпыдан&lt;br&gt;үлесі (%)&lt;/small&gt; || &lt;small&gt;Ұлтын&lt;br&gt;айтқан-&lt;br&gt;дардың&lt;br&gt;жалпы-&lt;br&gt;дан&lt;br&gt;үлесі (%)&lt;/small&gt;
|-																									
| жалпы || align=&quot;right&quot;| 1976453 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 100,00 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2558020 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 100,00 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2824920 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 100,00 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2581705 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 100,00 % || align=&quot;right&quot;| || align=&quot;right&quot;| 2428750 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 100,00 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; || align=&quot;right&quot;| 2370102 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 100,00 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt;
|-																									
| [[Орыстар]] || align=&quot;right&quot;| 1661831 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 84,08 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2252063 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 88,04 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2499460 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 88,48 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2320493 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 89,88 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 90,27 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2144075 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 88,28 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 91,41 % || align=&quot;right&quot;| 1917265 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 80,89 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 92,20 %
|-																									
| [[Буряттар]] || align=&quot;right&quot;| 70529 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 3,57 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 71124 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 2,78 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 77330 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 2,74 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 80565 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 3,12 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 3,13 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 77667 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 3,20 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 3,31 % || align=&quot;right&quot;| 74746 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 3,15 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 3,59 %
|-																									
| [[Украиндар]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://socadaptukr.files.wordpress.com/2017/06/d182d0b0d0b1d0bbd0b8d186d0b0-14-d187d0b8d181d0bbd0b5d0bdd0bdd0bed181d182d18c-d183d0b4d0b5d0bbd18cd0bdd18bd0b9-d0b2d0b5d181-d0b8-d0bf.pdf |title=Таблица 14. Численность, удельный вес и половой состав украинского населения Иркутской области, 1897—2010 / Завьялов А. В. Социальная адаптация украинских иммигрантов : монография / А. В. Завьялов. — Иркутск : Изд-во ИГУ, 2017. — 179 с. |lang=ru|accessdate=2017-06-22}} {{Wayback|date=2021-08-25 |url=https://web.archive.org/web/20210825184356/https://socadaptukr.files.wordpress.com/2017/06/d182d0b0d0b1d0bbd0b8d186d0b0-14-d187d0b8d181d0bbd0b5d0bdd0bdd0bed181d182d18c-d183d0b4d0b5d0bbd18cd0bdd18bd0b9-d0b2d0b5d181-d0b8-d0bf.pdf |deadlink=no }}&lt;/ref&gt; || align=&quot;right&quot;| 97184 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 4,92 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 90767 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 3,55 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 97405 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 3,45 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 53631 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 2,08 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 2,09 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 30827&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://socadaptukr.files.wordpress.com/2017/06/d182d0b0d0b1d0bbd0b8d186d0b0-15-d180d0b0d181d181d0b5d0bbd0b5d0bdd0b8d0b5-d183d0bad180d0b0d0b8d0bdd186d0b5d0b2-d0b2-d0bcd183d0bdd0b8d186.pdf |title=Таблица 15. Расселение украинцев в муниципальных образованиях Иркутской области, 2010 г. / Завьялов А. В. Социальная адаптация украинских иммигрантов : монография / А. В. Завьялов. — Иркутск : Изд-во ИГУ, 2017. — 179 с. |access-date=2017-06-22 |lang=ru}} {{Wayback|date=2021-08-25 |url=https://web.archive.org/web/20210825005229/https://socadaptukr.files.wordpress.com/2017/06/d182d0b0d0b1d0bbd0b8d186d0b0-15-d180d0b0d181d181d0b5d0bbd0b5d0bdd0b8d0b5-d183d0bad180d0b0d0b8d0bdd186d0b5d0b2-d0b2-d0bcd183d0bdd0b8d186.pdf |deadlink=no }}&lt;/ref&gt; || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 1,27 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 1,31 % || align=&quot;right&quot;| 9506 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,40 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,46 %
|-																									
| [[Татарлар]] || align=&quot;right&quot;| 39061 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 1,98 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 41469 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 1,62 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 39609 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 1,40 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 31068 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 1,20 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 1,21 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 22882 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,94 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,98 % || align=&quot;right&quot;| 12130 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,51 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,58 %
|-																									
| [[Беларустар]] || align=&quot;right&quot;| 23277 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 1,18 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 25024 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,98 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 25713 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,91 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 14185 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,55 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,55 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 7929 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,33 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,34 % || align=&quot;right&quot;| 2434 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,10 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,12 %
|-																									
| [[Армяндар]] || align=&quot;right&quot;| 1482 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,07 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2078 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,08 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2833 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,10 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 6849 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,27 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,27 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 6558 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,27 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,28 % || align=&quot;right&quot;| 5238 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,22 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,25 %
|-																									
| [[Әзербайжандар]] || align=&quot;right&quot;| 1198 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,06 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2150 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,08 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 4741 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,17 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 6125 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,24 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,24 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 5384 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,22 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,23 % || align=&quot;right&quot;| 3147 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,13 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,15 %
|-																									
| [[Чуваштар]] || align=&quot;right&quot;| 10182 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,52 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 12101 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,47 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 11417 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,40 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 7295 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,28 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,28 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 4589 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,19 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,20 % || align=&quot;right&quot;| 1798 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,08 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,09 %
|-																									
| [[Қырғыздар]] || align=&quot;right&quot;| || align=&quot;right&quot;| || align=&quot;right&quot;| 542 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 869 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1332 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,05 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,05 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 4507 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,19 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,19 % || align=&quot;right&quot;| 3974 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,17 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,19 %
|-																									
| [[Өзбектер]] || align=&quot;right&quot;| 1869 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,09 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 3127 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,12 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 3517 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,12 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1904 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,07 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,07 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 4367 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,18 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,19 % || align=&quot;right&quot;| 5109 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,22 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,25 %
|-																									
| [[Тәжіктер]] || align=&quot;right&quot;| 506 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 511 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 852 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2576 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,10 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,10 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 4169 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,17 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,18 % || align=&quot;right&quot;| 7092 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,30 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,34 %
|-																									
| [[Немістер]] || align=&quot;right&quot;| 8051 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,41 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 7511 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,29 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 7616 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,27 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 6298 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,24 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,24 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 3725 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,15 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,16 % || align=&quot;right&quot;| 1389 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,06 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,07 %
|-																									
| [[Мордвалар]] || align=&quot;right&quot;| 6473 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,33 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 6824 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,27 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 6781 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,24 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 3879 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,15 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,15 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2119 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,09 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,09 % || align=&quot;right&quot;| 751 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,04 %
|-																									
| [[Тывалар]] || align=&quot;right&quot;| || align=&quot;right&quot;| || align=&quot;right&quot;| 356 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 554 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 513 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1674 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,07 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,07 % || align=&quot;right&quot;| 990 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,04 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,05 %
|-																									
| [[Башқұрттар]] || align=&quot;right&quot;| 2094 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,11 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 3081 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,12 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 3893 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,14 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2451 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,09 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,10 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1637 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,07 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,07 % || align=&quot;right&quot;| 797 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,04 %
|-																									
| [[Еврейлер]] || align=&quot;right&quot;| 10313 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,52 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 6619 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,26 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 4796 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,17 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2475 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,10 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,10 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1594 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,07 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,07 % || align=&quot;right&quot;| 791 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,04 %
|-																									
| [[Молдовандар]] || align=&quot;right&quot;| 1607 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,08 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1836 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,07 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 3044 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,11 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2064 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,08 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,08 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1465 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,06 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,06 % || align=&quot;right&quot;| 555 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 %
|-																									
| [[Поляктар]] || align=&quot;right&quot;| 4234 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,21 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 3561 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,14 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 3118 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,11 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2298 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,09 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,09 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1364 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,06 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,06 % || align=&quot;right&quot;| 657 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 %
|-																									
| [[Корейлер]] || align=&quot;right&quot;| 571 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1144 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,04 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1157 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,04 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1570 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,06 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,06 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1342 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,06 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,06 % || align=&quot;right&quot;| 617 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 %
|-																									
| [[Сығандар]] || align=&quot;right&quot;| 1453 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,07 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1450 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,06 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2012 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,07 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1639 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,06 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,06 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1305 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,05 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,06 % || align=&quot;right&quot;| 633 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 %
|-																									
| [[Эвенкілер]] || align=&quot;right&quot;| 1787 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,09 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1310 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,05 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1369 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,05 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1431 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,06 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,06 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1272 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,05 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,05 % || align=&quot;right&quot;| 1144 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,05 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,06 %
|-																									
| [[Ұдмұрттар]] || align=&quot;right&quot;| 1819 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,09 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 3131 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,12 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 3174 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,11 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1895 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,07 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,07 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1180 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,05 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,05 % || align=&quot;right&quot;| 416 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 %
|-																									
| [[Қытайлар]] || align=&quot;right&quot;| 1540 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,08 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 562 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 472 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1409 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,05 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,05 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1118 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,05 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,05 % || align=&quot;right&quot;| 504 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 %
|-																									
| [[Грузиндер]] || align=&quot;right&quot;| 1690 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,09 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1710 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,07 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1881 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,07 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1633 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,06 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,06 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1080 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,04 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,05 % || align=&quot;right&quot;| 625 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 %
|-																									
| [[Литвандар]] || align=&quot;right&quot;| 15625 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,79 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2969 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,12 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2634 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,09 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1669 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,06 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,06 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1046 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,04 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,04 % || align=&quot;right&quot;| 347 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 %
|-																									
| [[Қазақтар]] || align=&quot;right&quot;| 996 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,05 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1969 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,08 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2866 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,10 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1198 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,05 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,05 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 952 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,04 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,04 % || align=&quot;right&quot;| 842 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,04 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,04 %
|-																									
| [[Марийлер]] || align=&quot;right&quot;| 1251 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,06 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1905 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,07 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2172 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,08 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1439 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,06 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,06 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 931 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,04 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,04 % || align=&quot;right&quot;| 350 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 %
|-																									
| [[Моңғолдар]] || align=&quot;right&quot;| || align=&quot;right&quot;| || align=&quot;right&quot;| 557 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 568 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 472 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 867 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,04 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,04 % || align=&quot;right&quot;| 52 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,00 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,00 %
|-																									
| [[Сахалар]] || align=&quot;right&quot;| 1366 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,07 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1788 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,07 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2020 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,07 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 922 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,04 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,04 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 858 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,04 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,04 % || align=&quot;right&quot;| 468 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 %
|-																									
| [[Тофалар]] || align=&quot;right&quot;| 429 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 515 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 630 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 723 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 678 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 % || align=&quot;right&quot;| 659 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 %
|-																									
| [[Шешендер]] || align=&quot;right&quot;| || align=&quot;right&quot;| || align=&quot;right&quot;| 348 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 497 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 712 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 475 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % || align=&quot;right&quot;| 237 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 %
|-																									
| [[Лезгиндер]] || align=&quot;right&quot;| || align=&quot;right&quot;| || align=&quot;right&quot;| 213 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 575 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 630 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 447 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % || align=&quot;right&quot;| 166 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,00 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 %
|-																									
| [[Осетиндер]] || align=&quot;right&quot;| 504 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 624 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 884 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 610 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 423 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % || align=&quot;right&quot;| 237 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 %
|-																									
| [[Езидтер]] || align=&quot;right&quot;| || align=&quot;right&quot;| || align=&quot;right&quot;| || align=&quot;right&quot;| || align=&quot;right&quot;| || align=&quot;right&quot;| || align=&quot;right&quot;| 303 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 403 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % || align=&quot;right&quot;| 175 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 %
|-																									
| [[Ингуштар]] || align=&quot;right&quot;| || align=&quot;right&quot;| || align=&quot;right&quot;| 124 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,00 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 267 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 332 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 359 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % || align=&quot;right&quot;| 119 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,00 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 %
|-																									
| [[Коми-пермяктар]] || align=&quot;right&quot;| 412 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 654 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 755 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 579 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 313 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 % || align=&quot;right&quot;| 120 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,00 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 %
|-																									
| [[Хакастар]] || align=&quot;right&quot;| || align=&quot;right&quot;| || align=&quot;right&quot;| 462 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 563 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 397 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 298 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 % || align=&quot;right&quot;| 115 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,00 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 %
|-																									
| басқалар || align=&quot;right&quot;| 7083 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,36 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 5837 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,23 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 6747 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,24 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 5106 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,20 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,20 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 3756 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,15 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,16 % || align=&quot;right&quot;|  || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; %
|-																									
| ұлтын&lt;br&gt;айтқандар || align=&quot;right&quot;| 1976417 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 100,00 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2558016 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 100,00 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2824791 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 100,00 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2570670 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 99,57 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 100,00 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2345635 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 96,58 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 100,00 % || align=&quot;right&quot;| 2079287 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 87,73 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 100,00 %
|-																									
| ұлтын&lt;br&gt;айтпағандар || align=&quot;right&quot;| 36 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,00 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 4 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,00 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 129 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,00 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 11035 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,43 % || align=&quot;right&quot;| || align=&quot;right&quot;| 83115 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 3,42 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; || align=&quot;right&quot;| 290815 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 12,27 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt;
|}

=== Діни құрамы ===
[[Сурет:Церковь Слюдянки.JPG|нобай|солға|[[Слюдянка (қала)|Слюдянка]] шіркеуі, 2012]]
2012 жылғы санақ бойынша Иркутск облысы халқының діни құрамы:&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://sreda.org/en/arena|title=&quot;Arena: Atlas of Religions and Nationalities in Russia&quot;|lang=en}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20150922230056/http://sreda.org/en/arena|date=2015-09-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://c2.kommersant.ru/ISSUES.PHOTO/OGONIOK/2012/034/ogcyhjk2.jpg|title=2012 Arena Atlas Religion Maps|lang=en|publisher=Ogonek №34 (5243)}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20170421154615/http://c2.kommersant.ru/ISSUES.PHOTO/OGONIOK/2012/034/ogcyhjk2.jpg|date=2017-04-21}}&lt;/ref&gt;
* [[Орыс православ шіркеуі]] 28.1%
* Өзге [[Православ шіркеуі|православтар]] 5.7%
* Өзге [[Христиандық|христиандар]] 6.7%
* [[Ресейдегі ислам|Ислам]] 1.2%
* [[Орыс неопаганизмі|Родноверие]] және өзге де [[паганизм]] 2.2%
* Рухани, бірақ діни емес 37.2%
* [[Атеизм]] 17.5%
* Басқалар және жауап бермегендер 1.4%

== Саясаты ==
[[Сурет:Иркутск. Здание правительства..JPG|нобай|оңға|Иркутск облысы үкіметінің ғимараты, [[Иркутск]]]]
Облыстағы атқарушы билікке жауапты орган — Облыс үкіметі және заң шығарушы органы Иркутск облысының Заң шығарушы Жиналысы. Заң шығарушы жиналыс өз өкілеттігін заңдар, қаулылар және өзге де құқықтық актілерді қабылдау, өзі қабылдаған заңдар мен өзге де құқықтық актілердің орындалуы мен сақталуын қадағалау арқылы қызмет етеді. Атқарушы биліктің жоғары органы – облыстық үкімет, оның құрамына аудандық әкімшіліктер, комитеттер және облыстың күнделікті мәселелерін шешуге көмектесетін аумақтық атқарушы органдар кіреді. Облыс әкімшілігі жоғары лауазымды тұлға болып табылатын Губернатордың қызметін қолдайды және [[Ресей Конституциясы]]на сәйкес облыс жарғысының сақталуына кепілдік береді.

Иркутск облысының қазіргі губернаторы — 2020 жылдың 18 қыркүйегінде билікке келген [[Біртұтас Ресей]] мүшесі [[Игорь Иванович Кобзев (саясаткер)|Игорь Иванович Кобзев]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/encyclopedia/person/kobzev-igor-ivanovich|title=Кобзев, Игорь Иванович|lang=ru|publisher=ТАСС|accessdate=2023-11-10}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20220129180120/https://tass.ru/encyclopedia/person/kobzev-igor-ivanovich|date=2022-01-29}}&lt;/ref&gt;

== Марапаттары ==
* {{Ленин ордені|түрі=аумақ}} [[Ленин ордені]] (9 маусым 1967)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://forum.faleristika.info/viewtopic.php?f=800&amp;t=45270&amp;start=90#p1458546|title=Области, награждённые орденом Ленина|lang=ru|accessdate=2023-11-05}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20230109213026/https://forum.faleristika.info/viewtopic.php?f=800&amp;t=45270&amp;start=90#p1458546}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер|2}}

[[Санат:Иркутск облысы|*]]</text>
      <sha1>4p9bqiiq0vyc52901k4pjzooqj0sabg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575909</id>
      <parentid>3575893</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T06:02:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>&quot;[[Иркутск облысы]]&quot; бетін қорғады ([Өңдеу=Тек администраторларға рұқсат ету] (аяқталу мерзімі — 06:02, 2026 ж. сәуірдің 17 (UTC)) [Жылжыту=Тек администраторларға рұқсат ету] (аяқталу мерзімі — 06:02, 2026 ж. сәуірдің 17 (UTC)))</comment>
      <origin>3304874</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61870" sha1="4p9bqiiq0vyc52901k4pjzooqj0sabg" xml:space="preserve">{{Ресей Федерациясының субъекті
 |KkNm            = Иркутск облысы
 |RuNm            = {{lang-ru|Иркутская область}}
 |OfNms           = 
 |FSFlag          = [[Сурет:Flag of Irkutsk Oblast.svg|150px|border]]
 |FSCoA           = [[Сурет:Coat of arms of Irkutsk Oblast.svg|center|100px]]
 |FlagLnk         = Байрағы
 |CoALnk          = Елтаңбасы
 |FSMap           = Irkutsk in Russia.svg
 |FSMapNameNOAUTO = 
 |FSCtrWhat       = Елордасы
 |FSCtrNm         = [[Иркутск]]
 |AreaRnk         = 4-орында
 |TotArea         = 774,846
 |WaterPrcnt      = 
 |PopRnk          = 21-орында
 |PopQty          = {{құлдырау}} 2,344,360&lt;ref name=&quot;pop2023&quot;&gt;{{Cite web|url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Bul_MO_2023.xlsx|title=Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2023 года (с учётом итогов Всероссийской переписи населения 2020 г.)|lang=ru|date=2023-01-01|accessdate=2023-11-05}}&lt;/ref&gt;
 |PopCtDate       = 2023
 |PopDens         = 3.03
 |GDP             = 1,392.9&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/vvp/vrp98-18.xlsx|title=Валовой региональный продукт по субъектам Российской Федерации в 1998-2018гг|lang=ru|publisher=[[Росстат]]}}&lt;/ref&gt;
 |GDPCtDate       = 2018
 |GDP(PPP)        = 580.2&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/vvp/dusha98-18.xlsx|title=Валовый региональный продукт на душу населения по субъектам Российской Федерации в 1998-2018гг.|lang=ru|publisher=[[Росстат]]}}&lt;/ref&gt;
 |GDPRnk          = 17-орында
 |FedDistrNm      = [[Сібір федералды округі|Сібір]]
 |EcRegNm         = [[Шығыс Сібір экономикалық ауданы|Шығыс Сібір]]
 |OfLangs         = [[орыс тілі]]
 |FSAnthem        = 
 |CadNo           = 38
 |ViceTtl         = 
 |ViceNm          = 
 |HeadTtl         = Губернаторы
 |HeadNm          = [[Игорь Иванович Кобзев (саясаткер)|Игорь Кобзев]]
 |LegislTtl       = 
 |LegislNm        = 
 |MSKS            = +5
 |OfSite          = [https://irkobl.ru/ irkobl.ru/]
}}
'''Иркутск облысы''' ({{lang-ru|Иркутская область}}, {{IPA-ru|ɪrˈkut͡skəɪ̯ə ˈobɫəsʲtʲ}}, {{lang-bua|Эрхүү можо}}) — [[Ресей|Ресей Федерациясы]] құрамындағы [[Ресейдің әкімшілік-аумақтық құрылымы|субъектісі]], [[Ресей облыстары|облыс]]. Облыс [[Сібір]]дің оңтүстік-шығысында, [[Ангара]], [[Лена]] және [[Төменгі Тунгуска]] өзендерінің алаптарында орналасқан, оның әкімшілік орталығы — [[Иркутск]] қаласы және 2023 жылғы санақ бойынша халық саны 2,344,360 адамға тең.&lt;ref name=&quot;pop2023&quot; /&gt;

== Географиясы ==
[[Сурет:Вид от музея на Ангару.jpg|нобай|солға|[[Ангара]] өзеніне көрініс, [[Иркутск ауданы]]]]
Иркутск облысы оңтүстігі мен оңтүстік-шығысында [[Бурятия]] және [[Тыва]] республикаларымен, батысында [[Красноярск өлкесі]]мен, солтүстік-шығысында [[Саха Республикасы]]мен және шығысында [[Забайкалье өлкесі]]мен шектеседі.

Әлемге әйгілі [[Байкал]] көлі облыстың оңтүстік-шығысында орналасқан. Ол жерден [[Ангара]] өзені бастауын алады; ағыс жылдамдығы Иркутск ГЭС бақыланады. [[Лена]] Иркутск облысында да бастау алады және солтүстік-шығысқа қарай көршілес [[Саха Республикасы]]на құяды.

Иркутск облысы негізінен [[Орталық Сібір үстірті]]нің төбелері мен кең аңғарларынан, [[Лена-Ангара үстірті]]нен тұрады. Облыстың ең биік нүктесі — Тофалария шыңы (2,892 м).

=== Климаты ===
Климаты оңтүстіктегі жылы жазғы [[Континенттік климат|континенттік]]тен солтүстік бөлігіндегі континентальды-субарктикалыққа дейін өзгереді. Жылдың жартысы дерлік, қазан айының ортасынан сәуірдің басына дейін орташа температура 0&amp;nbsp;°C төмен.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.icc.ru/fed/climat.html|title=&quot;WWW Irkutsk: The climate of Irkutsk&quot;|lang=en}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20060827213235/http://www.icc.ru/fed/climat.html}}&lt;/ref&gt; Қысы өте суық, [[Иркутск]]іде орташа жоғары температура −14.9&amp;nbsp;°C және орташа төменгі температура қаңтарда −25,3&amp;nbsp;°C құрайды. Жазы жылы, бірақ қысқа: шілдеде орташа ең жоғары +24,5&amp;nbsp;°C және орташа ең төменгі +11,2&amp;nbsp;°C құрайды. Дегенмен, қыркүйекке қарай ауа-райы орташа тәуліктік ең жоғары +15,3&amp;nbsp;°C және орташа тәуліктік ең төменгі +2,5&amp;nbsp;°C дейін айтарлықтай салқындайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.worldclimate.com/cgi-bin/data.pl?ref=N52E104+1200+0048321G2|title=IRKUTSK, Weather History and Climate Data|lang=en|accessdate=2023-11-05}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20160304122450/http://www.worldclimate.com/cgi-bin/data.pl?ref=N52E104+1200+0048321G2}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
=== Ежелгі тарихы ===
Қазіргі [[Бурятия]] территориясы [[Ғұндар мемлекеті]]нің (б.з.б. 209 – б.з. 93), Моңғол [[Сәнби]] мемлекетінің (93–234), [[Жужан қағанаты]]ның (330–555), [[Түрік қағанаты]]ның (555–603), [[Шығыс Түрік қағанаты]] (603–744), [[Ұйғыр қағанаты]] (744–847), [[Енисей қырғыздары]] (847–1219), [[Моңғол империясы]] (1206–1368) және [[Солтүстік Юань]] (1368–1691) құрамына өтті. Бурятияны орта ғасырлық моңғол [[меркіт]], [[баяттар]], [[барғұттар]] және [[түметтер]] рулары мекендеген. Облыс аумағында бүгіннің өзінде де бурят-монғолдар тұрады.

Бұл аймақта Ресейдің ықпалы [[XVII ғасыр]]дан басталды: [[орыс патшалығы]] шығысқа қарай кеңейді, 1582 жылы [[Сібір хандығы]]н жаулап алды. XVII ғасырдың аяғында [[Иркутск]] шағын қалаға айналды, монастырьлар салынды, қала маңы және ауылшаруашылық елді мекендері қалыптаса бастады.

=== XVIII ғасыр ===
[[XVIII ғасыр]]дан бастап кәсіп пен қолөнер дамып, алтын-күміс ұсталары пайда болды. Ресей мемлекеті Иркутсктің шығысына қарай кеңейген кезде қала [[Енисей]] өзенінен [[Тынық мұхит]]ына дейінгі орасан зор аумақтардың астанасы болды және Ресей үшін кең-байтақ Шығыс Сібір және [[Қиыр Шығыс]] аумақтарын барлауда маңызды рөл атқарды. Бірте-бірте Иркутск Шығыс Сібірдің негізгі көлік және сауда орталығы ретінде маңызға ие болды, [[Камчатка]], [[Чукотка]], [[Саха Республикасы|Саха]]дан [[Моңғолия]]ға, [[Қытай]]ға апаратын сауда жолдарының орталығына айналды. Қаланың әкімшілік маңызы да артып, ол Сібір губернияларының бестен бірінің орталығына айналды, 1764 жылы [[Иркутск губерниясы]]ның орталығы болды.

Иркутск үшін XVIII ғасыр зерттеу экспедицияларының уақыты болды. [[Витус Ионассен Беринг|Витус Беринг]]тің Камчатка жағалауына бірінші (1725–1730) және екінші (1733-1743) экспедицияларын ұйымдастырудың бөлігі Иркутск қаласында орын алды.

XVIII ғасырда Иркутскіде мектептер, кәсіптік-техникалық оқу орындары, ғылыми мұражайлар, кітапханалар, театрлар, кітап баспаханалары дамыды. Білім және мәдениет ұйымдары ашылды. 1725 жылы Шығыс Сібірде {{iw|Вознесенский монастыры|Вознесенский монастырының|ru|Вознесенский монастырь (Иркутск)}} жанындағы (1672 жылы негізі қаланған) бірінші мектеп ашылды.

=== XIX ғасыр ===
XIX ғасырда қазіргі Иркутск облысының жері Ресейдің Қытаймен саудасының орталығына, ал 1830 жылдардан бастап Шығыс Сібірдің алтын өндіру орталығына айналды. 1803 жылы Иркутск [[Сібір генерал-губернаторлығы]]ның орталығына, ал 1822 жылы [[Шығыс Сібір генерал-губернаторлығы]]ның орталығына айналды.

ХІХ ғасырдың екінші жартысында Иркутскіде баспа өнері дамыды, «Иркутск губерниялық жаңалықтары» және «Амур» сияқты алғашқы газеттер пайда болды. 1851 жылы Шығыс Сібірде тұңғыш ғылыми ұйым – орыс географиялық қоғамының Сібір бөлімшесі ашылды. 1877 жылы ол Шығыс-Сібір тармағы деп аталды. Сібірдің геологтары, географтары және зерттеушілері {{iw|Владислав Иванович Дыбовский|Владислав Дыбовский|ru|Дыбовский, Владислав Иванович}}, {{iw|Александр Лаврентьевич Чекановский|Александр Чекановский|ru|Чекановский, Александр Лаврентьевич}}, [[Владимир Афанасьевич Обручев|Владимир Обручев]] Иркутск облысында [[Байкөл]] көлін мен [[Өлөне]] өзенін зерттеу жұмыстарын жүргізді.

1879 жылдың жазын Иркутск қаласының тарихындағы драмалық кезең деп санауға болады. 22–24 шілдедегі өрт кезінде қаланың барлық орталық бөліктері дерлік өртеніп, қала ғимараттарының үштен екі бөлігінен астамы қирады. Қала жаңа кейіпке еніп, жандана бастады. Өрттен кейін салынған тас және ағаш құрылыстар бүгінгі күнге дейін сақталған. 1898 жылы [[Сібір темір жолы]] арқылы Иркутск облысына алғашқы пойыздың келуі маңызды оқиға болды.

Саяси себептермен жер аударуға мәжбүр болған бірнеше қайраткерлер Иркутск қаласында тұратын. Жер аударылғандардың алғашқыларының ішінде [[Александр Николаевич Радищев|Александр Радищев]] Иркутскіде 3 айдан астам тұрған. 1830 жылдардан бастап [[желтоқсаншылар]] Иркутск облысындағы қоныстар мен колонияларда өмір сүрді. [[Сергей Григорьевич Волконский|Сергей Волконский]] мен [[Сергей Петрович Трубецкой|Сергей Трубецкой]]дың жер аударылған үйлері кейін мұражай-үйге айналды.

=== XX ғасыр ===
[[Сурет:Bratsk-1981-0008.JPG|нобай|оңға|[[Братск]]ідегі [[Владимир Ильич Ленин|Ленин]] мен Иркутск облысының белгілі тұлғалары бейнеленген пропагандалық биллборд, 1983 жыл]]
Қала ХХ ғасырдағы саяси оқиғалардың – [[Бірінші орыс төңкерісі]], 1917 жылғы [[Қазан төңкерісі]], [[Ресейдегі азамат соғысы|Азамат соғысы]] және [[Ұлы Отан соғысы]]ның әсерінен зардап шекті.

1930 жылдардан бастап қаланың өнеркәсіптік құрылысы басталды. Машина жасау зауыттары, кірпіш және бетон зауыттары, мата, тамақ өнеркәсібі зауыттары салынды. Қаланың экономикалық дамуы ғылым, білім және мәдениеттің дамуына ықпал етті. 1918 жылы Шығыс Сібірдегі алғашқы жоғары оқу орны, [[Иркутск мемлекеттік университеті]] құрылды. 1958 жылы телеорталық құрылды. Қаланың ірі аудандары мен шағын аудандарының құрылысы басталды. Байкал, Солнечный, Юбилейный, Приморский, Академгородок және т.б. жаңа аудандар құрылды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.manus.baikal.ru/eng/essay.htm|title=Essay about Irkutsk|lang=en|publisher=[[Иркутск мемлекеттік университеті]]|accessdate=2023-11-09}}&lt;/ref&gt;

== Әкімшілік құрылымы ==
[[Сурет:Map-Russia-Irkutsk-oblast-and-Ust-Orda-Buryatia(Areas).png|нобай|солға|Иркутск облысының әкімшілік бөлінісі; қара сандармен аудандары белгіленген, қызылмен салынған шекарамен [[Усть-Орда Бурят округі]]нің шекарасы белгіленген]]
Статистика бойынша Ресей Федерациясының комитетінің 2015 жылғы мәліметінше Иркутск облысының [[Ресей аудандары|33 ауданы]], [[Ресей қалалары|22 қаласы]], 51 кент бар.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc;base=LAW;n=107426#aiEo6vTGcyJKwHUI1|title=ОК 019-95|lang=ru|publisher=Ресей Федерациясының статистика бойынша комитеті|date=|accessdate=2023-11-09}}&lt;/ref&gt; «Иркутск облысының әкімшілікаудандық құрылымы туралы» 2-заңға және Иркутск облысының жарғысына сәйкес Иркутск облысы:&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/469415885 |title=Закон «Об административно-территориальном устройстве Иркутской области» |accessdate=2017-02-28}} {{Wayback|date=2020-09-26 |url=https://web.archive.org/web/20200926215049/http://docs.cntd.ru/document/469415885 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/895202855 |title=Устав Иркутской области |accessdate=2017-02-28}} {{Wayback|date=2021-04-19 |url=https://web.archive.org/web/20210419134145/https://docs.cntd.ru/document/895202855 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://irkobl.ru/authorities/mestnoe-samoupravlenie/reestr-atu/ |title=Реестр административно-территориальных образований Иркутской области |accessdate=2020-04-27}} {{Wayback|date=2019-12-21 |url=https://web.archive.org/web/20191221062524/https://irkobl.ru/authorities/mestnoe-samoupravlenie/reestr-atu/ |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;
* [[Ресей аудандары|облыс аудандары]]на;
* қала мен өзге қалалық елді-мекендерге;
* ауылдық елдімекендерге;
* облыс қалаларындағы аудандарға және
* [[Усть-Орда Бурят округі]]не болып бөлінеді.

Облыстың әкімшілік орталығы — [[Иркутск]] қаласы.

Иркутск облысының 33 ауданы бар: [[Аларский ауданы|Аларский]], [[Ангарск ауданы|Ангарск]], [[Балаганск ауданы|Балаганск]], [[Баяндай ауданы|Баяндай]], [[Бодайбо ауданы|Бодайбо]], [[Бохан ауданы|Бохан]], [[Братск ауданы|Братск]], [[Жигалово ауданы|Жигалово]], [[Залари ауданы|Залари]], [[Зима ауданы|Зима]], [[Иркутск ауданы|Иркутск]], [[Казачинско-Ленский ауданы|Казачинско-Ленский]], [[Катангский ауданы|Катангский]], [[Качуг ауданы|Качуг]], [[Киренск ауданы|Киренск]], [[Куйтун ауданы|Куйтун]], [[Мамско-Чуйский ауданы|Мамско-Чуйский]], [[Нижнеилимский ауданы|Нижнеилимский]], [[Нижнеудинск ауданы|Нижнеудинск]], [[Нукутский ауданы|Нукутский]], [[Ольхон ауданы|Ольхон]], [[Оса ауданы (Иркутск облысы)|Оса]], [[Слюдянка ауданы|Слюдянка]], [[Тайшет ауданы|Тайшет]], [[Тулун ауданы|Тулун]], [[Усольский ауданы (Иркутск облысы)|Усольский]], [[Усть-Илимск ауданы|Усть-Илимск]], [[Усть-Кут ауданы|Усть-Кут]], [[Усть-Уда ауданы|Усть-Уда]], [[Черемхово ауданы|Черемхово]], [[Чунский ауданы|Чунский]], [[Шелехов ауданы|Шелехов]] және [[Эхирит-Булагатский ауданы|Эхирит-Булагатский]].

2010 жылғы мәлімет бойынша облыстық бағыныстағы қалалардың (аудан құрамына енбейтін) саны 14: [[Алзамай]], [[Ангарск]], [[Байкальск]], [[Бирюсинск]], [[Бодайбо (қала)|Бодайбо]], [[Братск]], [[Вихоревка]], [[Железногорск-Илимский]], [[Зима]], [[Иркутск]], [[Киренск]], [[Нижнеудинск]], [[Саянск]], [[Свирск]], [[Слюдянка (қала)|Слюдянка]], [[Тайшет]], [[Тулун]], [[Усолье-Сибирское]], [[Усть-Илимск]], [[Усть-Кут]], [[Черемхово]] және [[Шелехов (қала)|Шелехов]].
;Облыс аудандары
{| class=&quot;standard sortable&quot;  style=&quot;text-align:center&quot;
|-
! Карта-&lt;br&gt;дағы&lt;br&gt;№
! Елтаңбасы
! Атауы
! [[ОКАТО]]&lt;br&gt;коды
! {{small|Халық саны,&lt;br&gt;адам&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/tab-5_VPN-2020.xlsx|title=Таблица 5. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, муниципальных округов, городских и сельских поселений, городских населенных пунктов, сельских населенных пунктов с населением 3000 человек и более|lang=ru|date=2021-10-01}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20220901194902/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/tab-5_VPN-2020.xlsx}}&lt;/ref&gt;}}
! {{small|Терри-&lt;br&gt;ториясы,&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;{{Cite web|url=http://irkutskstat.gks.ru/dg/dbinet.exe?pl=8006001|title=Иркутстат. Площадь МО|lang=ru}}&lt;/ref&gt; &lt;br&gt; км²}}
! {{small|Тығыздығы,&lt;br&gt;адам/км²}}
! Әкімшілік&lt;br&gt;орталығы
|- style=&quot;background:#ffefef;&quot;
| 1
| [[Сурет:Flag of Alarsky District.png|70px|border]]
| [[Аларский ауданы]]*
| &lt;small&gt;25205&lt;/small&gt;
| {{өсім}}22,135
| 2,700
| 8.2
| [[Кутулик]] ауылы
|-
| 2
| [[Сурет:Flag of Angarsk (2004).svg|70px|border]]
| [[Ангарск ауданы]]
| &lt;small&gt;25203&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}232,941
| 1,150
| 228.5
| [[Ангарск]] қаласы
|- style=&quot;background:#ffefef;&quot;
|- class=&quot;shadow&quot;
|-
| 3
| [[Сурет:Flag of Balagansky District.png|70px|border]]
| [[Балаганск ауданы]]
| &lt;small&gt;25201&lt;/small&gt;
| {{өсім}}8,747
| 6,600
| 1.6
| [[Балаганск]] ауылы
|- style=&quot;background:#ffefef;&quot;
| 4
| [[Сурет:Flag of Bayandaevsky rayon (Irkutsk oblast).png|70px|border]]
| [[Баяндай ауданы]]*
| &lt;small&gt;25207&lt;/small&gt;
| {{өсім}}11,655
| 3,760
| 3.1
| [[Баяндай (Иркутск облысы)|Баяндай]] ауылы
|-
| 5
| [[Сурет:Coat of Arms of Bodaibo (Irkutsk oblast).svg|45px]]
| [[Бодайбо ауданы]]
| &lt;small&gt;25202&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}14,411
| 92,000
| 0.3
| [[Бодайбо]] қаласы
|- style=&quot;background:#ffefef;&quot;
| 6
| [[Сурет:Flag of Bokhansky District.png|70px|border]]
| [[Бохан ауданы]]*
| &lt;small&gt;25209&lt;/small&gt;
| {{өсім}}25,050
| 3,700
| 7.3
| [[Бохан (ауыл)|Бохан]] ауылы
|-
| 7
| [[Сурет:Flag of Bratsky rayon (Irkutsk oblast).png|70px|border]]
| [[Братск ауданы]]
| &lt;small&gt;25204&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}49,052
| 33,660
| 1.9
| [[Братск]] қаласы
|-
| 8
| [[Сурет:Flag of Zhigalovsky rayon (Irkutsk oblast).png|70px|border]]
| [[Жигалово ауданы]]
| &lt;small&gt;25206&lt;/small&gt;
| {{өсім}}8,957
| 22,640
| 0.4
| [[Жигалово]] кенті
|-
| 9
| [[Сурет:Flag of Zalarinsky rayon (Irkutsk oblast).png|70px|border]]
| [[Залари ауданы]]
| &lt;small&gt;25208&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}26,549
| 7,540
| 3.52
| [[Залари]] кенті
|-
| 10
| [[Сурет:Flag of Ziminsky rayon (Irkutsk oblast).svg|70px|border]]
| [[Зима ауданы]]
| &lt;small&gt;25210&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}12,501
| 7,000
| 2.14
| [[Зима]] қаласы
|-
| 11
| [[Сурет:Flag of Irkutsky rayon (Irkutsk oblast).png|70px|border]]
| [[Иркутск ауданы]]
| &lt;small&gt;25212&lt;/small&gt;
| {{өсім}}162,716
| 9,200
| 7.5
| [[Иркутск]] қаласы
|-
| 12
| [[Сурет:Flag of Kazachinsko-Lensky rayon.svg|70px|border]]
| [[Казачинско-Ленский ауданы]]
| &lt;small&gt;25214&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}15,404
| 33,300
| 0.6
| [[Казачинское (Иркутск облысы)|Казачинское]] ауылы
|-
| 13
| [[Сурет:Flag of Katangsky rayon (Irkutsk oblast).png|70px|border]]
| [[Катангский ауданы]]
| &lt;small&gt;25216&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}3,089
| 139,000
| 0.03
| [[Ербогачён]] ауылы
|-
| 14
| [[Сурет:Flag of Kachugsky rayon (Irkutsk oblast).png|70px|border]]
| [[Качуг ауданы]]
| &lt;small&gt;25218&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}15,292
| 31,400
| 0.54
| [[Качуг (Иркутск облысы)|Качуг]] кенті
|-
| 15
| [[Сурет:Flag of Kirensky rayon.svg|70px|border]]
| [[Киренск ауданы]]
| &lt;small&gt;25220&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}16,219
| 43,800
| 0.37
| [[Киренск]] қаласы
|-
| 16
| [[Сурет:Flag of Kuytunsky rayon (Irkutsk oblast).png|70px|border]]
| [[Куйтун ауданы]]
| &lt;small&gt;25222&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}27,820
| 11,200
| 3.2
| [[Куйтун]] кенті
|-
| 17
| [[Сурет:Flag of Mamsko-Chuysky District.png|70px|border]]
| [[Мамско-Чуйский ауданы]]
| &lt;small&gt;25224&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}3,350
| 43,000
| 0.15
| [[Мама (Иркутск облысы)|Мама]] кенті
|-
| 18
| [[Сурет:Flag of Nizhneilimsky rayon (Irkutsk oblast).png|70px|border]]
| [[Нижнеилимский ауданы]]
| &lt;small&gt;25226&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}43,599
| 36,823
| 1.18
| [[Железногорск-Илимский]] қаласы
|-
| 19
| [[Сурет:Flag of Nizhneudinsky District.png|70px|border]]
| [[Нижнеудинск ауданы]]
| &lt;small&gt;25228&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}53,238
| 50,000
| 1.06
| [[Нижнеудинск]] қаласы
|- style=&quot;background:#ffefef;&quot;
| 20
| [[Сурет:Flag of Nukutsky District.png|70px|border]]
| [[Нукутский ауданы]]*
| &lt;small&gt;25229&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}15,119
| 2,400
| 6,3
| [[Новонукутский]] кенті
|-
| 21
| [[Сурет:Flag of Olhonsky rayon.png|70px|border]]
| [[Ольхон ауданы]]
| &lt;small&gt;25230&lt;/small&gt;
| {{өсім}}10,476
| 15,900
| 0.57
| [[Еланцы]] ауылы
|- style=&quot;background:#ffefef;&quot;
| 22
| [[Сурет:Flag of Osinsky District (Irkutsk Oblast).png|70px|border]]
| [[Оса ауданы (Иркутск облысы)|Оса ауданы]]*
| &lt;small&gt;25231&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}20,818
| 4,400
| 4.73
| [[Оса (Иркутск облысы)|Оса]] ауылы
|-
| 23
| [[Сурет:Flag of Slyudyansky rayon (Irkutsk oblast).gif|70px|border]]
| [[Слюдянка ауданы]]
| &lt;small&gt;25234&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}39,056
| 5,300
| 6.2
| [[Слюдянка (қала)|Слюдянка]] қаласы
|-
| 24
| [[Сурет:Flag of Tayshetsky District.png|70px|border]]
| [[Тайшет ауданы]]
| &lt;small&gt;25236&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}72,030
| 27,800
| 3.14
| [[Тайшет]] қаласы
|-
| 25
| [[Сурет:Flag of Tulunsky rayon.png|70px|border]]
| [[Тулун ауданы]]
| &lt;small&gt;25238&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}19,779
| 13,500
| 1.46
| [[Тулун]] қаласы
|-
| 26
| [[Сурет:Flag of Usolsky rayon (Irkutsk oblast).gif|70px|border]]
| [[Усольский ауданы (Иркутск облысы)|Усольский ауданы]]
| &lt;small&gt;25240&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}48,884
| 6,881.6
| 7.4
| [[Белореченский (Иркутск облысы)|Белореченский]] кенті
|-
| 27
| [[Сурет:Flag of Ust-Ilimsky rayon (Irkutsk oblast).png|70px|border]]
| [[Усть-Илимск ауданы]]
| &lt;small&gt;25242&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}
| 36,823
| 0.60
| [[Усть-Илимск]] қаласы
|-
| 28
| [[Сурет:Flag of Ust-Kut rayon.gif|70px|border]]
| [[Усть-Кут ауданы]]
| &lt;small&gt;25244&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}43,443
| 34,600
| 1.59
| [[Усть-Кут]] қаласы
|-
| 29
| [[Сурет:Flag of Ust-Udinsky District.png|70px|border]]
| [[Усть-Уда ауданы]]
| &lt;small&gt;25246&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}13,461
| 20,400
| 0.8
| [[Усть-Уда]] ауылы
|-
| 30
| [[Сурет:Flag of Cheremkhovsky rayon.svg|70px|border]]
| [[Черемхово ауданы]]
| &lt;small&gt;25248&lt;/small&gt;
| {{өсім}}28,781
| 9,900
| 2.91
| [[Черемхово]] қаласы
|-
| 31
| [[Сурет:Flag of Chunsky rayon (Irkutsk oblast).gif|70px|border]]
| [[Чунский ауданы]]
| &lt;small&gt;25250&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}27,851
| 25,800
| 1.32
| [[Чунский]] кенті
|-
| 32
| [[Сурет:Flag of Shelekhovsky District.png|70px|border]]
| [[Шелехов ауданы]]
| &lt;small&gt;25255&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}65,099
| 2,100
| 30.6
| [[Шелехов]] қаласы
|- style=&quot;background:#ffefef;&quot;
| 33
| [[Сурет:Flag of Ekhirit-Bulagatsky rayon (Irkutsk oblast).png|70px|border]]
| [[Эхирит-Булагатский ауданы]]*
| &lt;small&gt;25257&lt;/small&gt;
| {{құлдырау}}29,403
| 5,200
| 5.65
| [[Усть-Ордынский]] ауылы
|}
{{small|*Қызыл түспен Иркутск облысының да, Усть-Орда Бурят округінің де құрамына кіретін ерекше мәртебесі бар әкімшілік-аумақтық бірліктер белгіленген}}

== Халқы ==
2023 жылғы санақ бойынша Иркутск облысы халқының саны 2,344,360 адамға тең,&lt;ref name=&quot;pop2023&quot; /&gt; тығыздығы — 3,03 адам/км2 (2023) және қала халқы — &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/chisl_RF_01-01-2022_VPN-2020.xls|title=Численность населения по полу по субъектам Российской Федерации на 1 января 2022 года (с учётом итогов Всероссийской переписи населения 2020 г.)|lang=ru|date=2022-01-01}}&lt;/ref&gt; Облыс халқының [[өмір сүрудің болжалды ұзақтығы]] — 66.8 жыл (еркектер арасында — 61.9, әйелдер арасында — 71.69).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://rosstat.gov.ru/folder/210/document/13207|title=&quot;Демографический ежегодник России&quot; (Ресей демографиялық жылнамасы)|lang=ru|publisher=[[Росстат]]|accessdate=2023-11-10}}&lt;/ref&gt;

=== Ұлттық құрамы ===
Иркутск облысы халқының жылдар бойы ұлттық құрамы:
{|class=&quot;standard sortable&quot;																									
! || 1959&lt;br&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_59.php?reg=27 |title=Демоскоп. Всесоюзная перепись населения 1959 года. Национальный состав населения по регионам России: Иркутская область |accessdate=2012-09-01}} {{Wayback|date=2016-03-04 |url=https://web.archive.org/web/20160304212359/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_59.php?reg=27 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;адам || % || 1979&lt;br&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_79.php?reg=73 |title=Демоскоп. Всесоюзная перепись населения 1979 года. Национальный состав населения по регионам России: Иркутская область |access-date=2012-09-01}} {{Wayback|date=2018-11-10 |url=https://web.archive.org/web/20181110120201/http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_79.php?reg=73 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;адам || % || 1989&lt;br&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_89.php?reg=64 |title=Демоскоп. Всесоюзная перепись населения 1989 года. Национальный состав населения по регионам России: Иркутская область |access-date=2012-09-01}} {{Wayback|date=2016-03-04 |url=https://web.archive.org/web/20160304111003/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_89.php?reg=64 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;адам || % || 2002&lt;br&gt;&lt;ref&gt;[http://www.perepis2002.ru/index.html?id=11 Всероссийская перепись населения 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130421072430/http://www.perepis2002.ru/index.html?id=11 |date=2013-04-21 }}: [http://www.perepis2002.ru/ct/doc/TOM_04_03.xls Население по национальности и владению русским языком по субъектам РФ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061104083455/http://www.perepis2002.ru/ct/doc/TOM_04_03.xls |date=2006-11-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;адам || &lt;small&gt;Жалпыдан&lt;br&gt;үлесі (%)&lt;/small&gt; || &lt;small&gt;Ұлтын&lt;br&gt;айтқан-&lt;br&gt;дардың&lt;br&gt;жалпы-&lt;br&gt;дан&lt;br&gt;үлесі (%)&lt;/small&gt; || 2010&lt;br&gt;&lt;ref name=&quot;пер.2010&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/perepis_itogi1612.htm |title=Официальный сайт Всероссийской переписи населения 2010 года. Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года |access-date=2012-09-01}} {{Wayback|date=2020-04-30 |url=https://web.archive.org/web/20200430211642/https://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/perepis_itogi1612.htm |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ЭтноЯз.2010&quot;&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/results2.html Всероссийская перепись населения 2010 года. Официальные итоги с расширенными перечнями по национальному составу населения и по регионам.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211209035558/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/results2.html |date=2021-12-09 }}: [http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Materials/doklad2.rar см.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121018030348/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Materials/doklad2.rar |date=2012-10-18 }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;адам || % &lt;small&gt;Жалпыдан&lt;br&gt;үлесі (%)&lt;/small&gt; || &lt;small&gt;Ұлтын&lt;br&gt;айтқан-&lt;br&gt;дардың&lt;br&gt;жалпы-&lt;br&gt;дан&lt;br&gt;үлесі (%)&lt;/small&gt; || 2021&lt;br&gt;&lt;ref name=&quot;пер.2021&quot;&gt;{{Cite web |url=https://rosstat.gov.ru/vpn_popul |title=Официальный сайт Всероссийской переписи населения 2021 года |accessdate=2023-01-23}} {{Wayback|date=2020-01-24 |url=https://web.archive.org/web/20200124160257/http://rosstat.gov.ru/vpn_popul}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;адам || &lt;small&gt;Жалпыдан&lt;br&gt;үлесі (%)&lt;/small&gt; || &lt;small&gt;Ұлтын&lt;br&gt;айтқан-&lt;br&gt;дардың&lt;br&gt;жалпы-&lt;br&gt;дан&lt;br&gt;үлесі (%)&lt;/small&gt;
|-																									
| жалпы || align=&quot;right&quot;| 1976453 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 100,00 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2558020 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 100,00 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2824920 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 100,00 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2581705 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 100,00 % || align=&quot;right&quot;| || align=&quot;right&quot;| 2428750 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 100,00 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; || align=&quot;right&quot;| 2370102 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 100,00 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt;
|-																									
| [[Орыстар]] || align=&quot;right&quot;| 1661831 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 84,08 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2252063 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 88,04 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2499460 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 88,48 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2320493 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 89,88 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 90,27 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2144075 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 88,28 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 91,41 % || align=&quot;right&quot;| 1917265 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 80,89 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 92,20 %
|-																									
| [[Буряттар]] || align=&quot;right&quot;| 70529 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 3,57 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 71124 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 2,78 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 77330 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 2,74 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 80565 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 3,12 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 3,13 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 77667 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 3,20 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 3,31 % || align=&quot;right&quot;| 74746 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 3,15 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 3,59 %
|-																									
| [[Украиндар]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://socadaptukr.files.wordpress.com/2017/06/d182d0b0d0b1d0bbd0b8d186d0b0-14-d187d0b8d181d0bbd0b5d0bdd0bdd0bed181d182d18c-d183d0b4d0b5d0bbd18cd0bdd18bd0b9-d0b2d0b5d181-d0b8-d0bf.pdf |title=Таблица 14. Численность, удельный вес и половой состав украинского населения Иркутской области, 1897—2010 / Завьялов А. В. Социальная адаптация украинских иммигрантов : монография / А. В. Завьялов. — Иркутск : Изд-во ИГУ, 2017. — 179 с. |lang=ru|accessdate=2017-06-22}} {{Wayback|date=2021-08-25 |url=https://web.archive.org/web/20210825184356/https://socadaptukr.files.wordpress.com/2017/06/d182d0b0d0b1d0bbd0b8d186d0b0-14-d187d0b8d181d0bbd0b5d0bdd0bdd0bed181d182d18c-d183d0b4d0b5d0bbd18cd0bdd18bd0b9-d0b2d0b5d181-d0b8-d0bf.pdf |deadlink=no }}&lt;/ref&gt; || align=&quot;right&quot;| 97184 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 4,92 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 90767 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 3,55 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 97405 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 3,45 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 53631 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 2,08 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 2,09 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 30827&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://socadaptukr.files.wordpress.com/2017/06/d182d0b0d0b1d0bbd0b8d186d0b0-15-d180d0b0d181d181d0b5d0bbd0b5d0bdd0b8d0b5-d183d0bad180d0b0d0b8d0bdd186d0b5d0b2-d0b2-d0bcd183d0bdd0b8d186.pdf |title=Таблица 15. Расселение украинцев в муниципальных образованиях Иркутской области, 2010 г. / Завьялов А. В. Социальная адаптация украинских иммигрантов : монография / А. В. Завьялов. — Иркутск : Изд-во ИГУ, 2017. — 179 с. |access-date=2017-06-22 |lang=ru}} {{Wayback|date=2021-08-25 |url=https://web.archive.org/web/20210825005229/https://socadaptukr.files.wordpress.com/2017/06/d182d0b0d0b1d0bbd0b8d186d0b0-15-d180d0b0d181d181d0b5d0bbd0b5d0bdd0b8d0b5-d183d0bad180d0b0d0b8d0bdd186d0b5d0b2-d0b2-d0bcd183d0bdd0b8d186.pdf |deadlink=no }}&lt;/ref&gt; || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 1,27 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 1,31 % || align=&quot;right&quot;| 9506 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,40 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,46 %
|-																									
| [[Татарлар]] || align=&quot;right&quot;| 39061 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 1,98 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 41469 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 1,62 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 39609 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 1,40 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 31068 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 1,20 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 1,21 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 22882 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,94 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,98 % || align=&quot;right&quot;| 12130 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,51 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,58 %
|-																									
| [[Беларустар]] || align=&quot;right&quot;| 23277 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 1,18 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 25024 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,98 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 25713 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,91 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 14185 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,55 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,55 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 7929 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,33 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,34 % || align=&quot;right&quot;| 2434 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,10 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,12 %
|-																									
| [[Армяндар]] || align=&quot;right&quot;| 1482 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,07 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2078 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,08 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2833 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,10 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 6849 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,27 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,27 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 6558 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,27 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,28 % || align=&quot;right&quot;| 5238 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,22 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,25 %
|-																									
| [[Әзербайжандар]] || align=&quot;right&quot;| 1198 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,06 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2150 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,08 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 4741 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,17 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 6125 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,24 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,24 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 5384 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,22 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,23 % || align=&quot;right&quot;| 3147 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,13 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,15 %
|-																									
| [[Чуваштар]] || align=&quot;right&quot;| 10182 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,52 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 12101 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,47 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 11417 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,40 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 7295 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,28 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,28 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 4589 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,19 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,20 % || align=&quot;right&quot;| 1798 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,08 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,09 %
|-																									
| [[Қырғыздар]] || align=&quot;right&quot;| || align=&quot;right&quot;| || align=&quot;right&quot;| 542 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 869 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1332 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,05 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,05 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 4507 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,19 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,19 % || align=&quot;right&quot;| 3974 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,17 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,19 %
|-																									
| [[Өзбектер]] || align=&quot;right&quot;| 1869 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,09 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 3127 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,12 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 3517 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,12 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1904 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,07 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,07 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 4367 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,18 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,19 % || align=&quot;right&quot;| 5109 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,22 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,25 %
|-																									
| [[Тәжіктер]] || align=&quot;right&quot;| 506 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 511 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 852 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2576 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,10 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,10 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 4169 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,17 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,18 % || align=&quot;right&quot;| 7092 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,30 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,34 %
|-																									
| [[Немістер]] || align=&quot;right&quot;| 8051 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,41 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 7511 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,29 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 7616 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,27 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 6298 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,24 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,24 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 3725 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,15 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,16 % || align=&quot;right&quot;| 1389 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,06 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,07 %
|-																									
| [[Мордвалар]] || align=&quot;right&quot;| 6473 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,33 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 6824 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,27 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 6781 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,24 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 3879 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,15 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,15 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2119 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,09 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,09 % || align=&quot;right&quot;| 751 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,04 %
|-																									
| [[Тывалар]] || align=&quot;right&quot;| || align=&quot;right&quot;| || align=&quot;right&quot;| 356 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 554 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 513 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1674 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,07 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,07 % || align=&quot;right&quot;| 990 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,04 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,05 %
|-																									
| [[Башқұрттар]] || align=&quot;right&quot;| 2094 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,11 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 3081 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,12 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 3893 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,14 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2451 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,09 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,10 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1637 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,07 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,07 % || align=&quot;right&quot;| 797 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,04 %
|-																									
| [[Еврейлер]] || align=&quot;right&quot;| 10313 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,52 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 6619 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,26 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 4796 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,17 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2475 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,10 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,10 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1594 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,07 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,07 % || align=&quot;right&quot;| 791 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,04 %
|-																									
| [[Молдовандар]] || align=&quot;right&quot;| 1607 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,08 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1836 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,07 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 3044 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,11 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2064 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,08 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,08 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1465 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,06 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,06 % || align=&quot;right&quot;| 555 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 %
|-																									
| [[Поляктар]] || align=&quot;right&quot;| 4234 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,21 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 3561 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,14 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 3118 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,11 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2298 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,09 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,09 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1364 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,06 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,06 % || align=&quot;right&quot;| 657 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 %
|-																									
| [[Корейлер]] || align=&quot;right&quot;| 571 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1144 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,04 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1157 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,04 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1570 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,06 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,06 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1342 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,06 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,06 % || align=&quot;right&quot;| 617 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 %
|-																									
| [[Сығандар]] || align=&quot;right&quot;| 1453 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,07 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1450 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,06 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2012 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,07 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1639 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,06 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,06 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1305 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,05 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,06 % || align=&quot;right&quot;| 633 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 %
|-																									
| [[Эвенкілер]] || align=&quot;right&quot;| 1787 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,09 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1310 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,05 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1369 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,05 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1431 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,06 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,06 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1272 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,05 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,05 % || align=&quot;right&quot;| 1144 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,05 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,06 %
|-																									
| [[Ұдмұрттар]] || align=&quot;right&quot;| 1819 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,09 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 3131 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,12 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 3174 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,11 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1895 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,07 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,07 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1180 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,05 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,05 % || align=&quot;right&quot;| 416 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 %
|-																									
| [[Қытайлар]] || align=&quot;right&quot;| 1540 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,08 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 562 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 472 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1409 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,05 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,05 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1118 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,05 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,05 % || align=&quot;right&quot;| 504 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 %
|-																									
| [[Грузиндер]] || align=&quot;right&quot;| 1690 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,09 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1710 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,07 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1881 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,07 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1633 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,06 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,06 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1080 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,04 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,05 % || align=&quot;right&quot;| 625 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 %
|-																									
| [[Литвандар]] || align=&quot;right&quot;| 15625 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,79 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2969 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,12 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2634 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,09 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1669 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,06 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,06 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1046 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,04 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,04 % || align=&quot;right&quot;| 347 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 %
|-																									
| [[Қазақтар]] || align=&quot;right&quot;| 996 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,05 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1969 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,08 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2866 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,10 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1198 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,05 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,05 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 952 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,04 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,04 % || align=&quot;right&quot;| 842 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,04 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,04 %
|-																									
| [[Марийлер]] || align=&quot;right&quot;| 1251 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,06 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1905 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,07 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2172 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,08 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1439 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,06 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,06 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 931 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,04 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,04 % || align=&quot;right&quot;| 350 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 %
|-																									
| [[Моңғолдар]] || align=&quot;right&quot;| || align=&quot;right&quot;| || align=&quot;right&quot;| 557 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 568 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 472 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 867 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,04 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,04 % || align=&quot;right&quot;| 52 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,00 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,00 %
|-																									
| [[Сахалар]] || align=&quot;right&quot;| 1366 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,07 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 1788 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,07 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2020 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,07 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 922 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,04 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,04 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 858 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,04 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,04 % || align=&quot;right&quot;| 468 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 %
|-																									
| [[Тофалар]] || align=&quot;right&quot;| 429 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 515 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 630 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 723 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 678 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 % || align=&quot;right&quot;| 659 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 %
|-																									
| [[Шешендер]] || align=&quot;right&quot;| || align=&quot;right&quot;| || align=&quot;right&quot;| 348 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 497 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 712 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 475 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % || align=&quot;right&quot;| 237 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 %
|-																									
| [[Лезгиндер]] || align=&quot;right&quot;| || align=&quot;right&quot;| || align=&quot;right&quot;| 213 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 575 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 630 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 447 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % || align=&quot;right&quot;| 166 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,00 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 %
|-																									
| [[Осетиндер]] || align=&quot;right&quot;| 504 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 624 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 884 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 610 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 423 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % || align=&quot;right&quot;| 237 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 %
|-																									
| [[Езидтер]] || align=&quot;right&quot;| || align=&quot;right&quot;| || align=&quot;right&quot;| || align=&quot;right&quot;| || align=&quot;right&quot;| || align=&quot;right&quot;| || align=&quot;right&quot;| 303 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 403 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % || align=&quot;right&quot;| 175 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 %
|-																									
| [[Ингуштар]] || align=&quot;right&quot;| || align=&quot;right&quot;| || align=&quot;right&quot;| 124 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,00 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 267 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 332 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 359 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % || align=&quot;right&quot;| 119 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,00 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 %
|-																									
| [[Коми-пермяктар]] || align=&quot;right&quot;| 412 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 654 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 755 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,03 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 579 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 313 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 % || align=&quot;right&quot;| 120 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,00 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 %
|-																									
| [[Хакастар]] || align=&quot;right&quot;| || align=&quot;right&quot;| || align=&quot;right&quot;| 462 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 563 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 397 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,02 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 298 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 % || align=&quot;right&quot;| 115 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,00 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,01 %
|-																									
| басқалар || align=&quot;right&quot;| 7083 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,36 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 5837 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,23 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 6747 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,24 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 5106 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,20 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,20 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 3756 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,15 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,16 % || align=&quot;right&quot;|  || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; %
|-																									
| ұлтын&lt;br&gt;айтқандар || align=&quot;right&quot;| 1976417 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 100,00 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2558016 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 100,00 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2824791 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 100,00 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2570670 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 99,57 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 100,00 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 2345635 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 96,58 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 100,00 % || align=&quot;right&quot;| 2079287 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 87,73 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 100,00 %
|-																									
| ұлтын&lt;br&gt;айтпағандар || align=&quot;right&quot;| 36 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,00 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 4 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,00 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 129 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,00 % &lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot;| 11035 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 0,43 % || align=&quot;right&quot;| || align=&quot;right&quot;| 83115 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 3,42 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; || align=&quot;right&quot;| 290815 || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt; 12,27 % || align=&quot;right&quot;|&lt;small&gt;
|}

=== Діни құрамы ===
[[Сурет:Церковь Слюдянки.JPG|нобай|солға|[[Слюдянка (қала)|Слюдянка]] шіркеуі, 2012]]
2012 жылғы санақ бойынша Иркутск облысы халқының діни құрамы:&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://sreda.org/en/arena|title=&quot;Arena: Atlas of Religions and Nationalities in Russia&quot;|lang=en}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20150922230056/http://sreda.org/en/arena|date=2015-09-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://c2.kommersant.ru/ISSUES.PHOTO/OGONIOK/2012/034/ogcyhjk2.jpg|title=2012 Arena Atlas Religion Maps|lang=en|publisher=Ogonek №34 (5243)}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20170421154615/http://c2.kommersant.ru/ISSUES.PHOTO/OGONIOK/2012/034/ogcyhjk2.jpg|date=2017-04-21}}&lt;/ref&gt;
* [[Орыс православ шіркеуі]] 28.1%
* Өзге [[Православ шіркеуі|православтар]] 5.7%
* Өзге [[Христиандық|христиандар]] 6.7%
* [[Ресейдегі ислам|Ислам]] 1.2%
* [[Орыс неопаганизмі|Родноверие]] және өзге де [[паганизм]] 2.2%
* Рухани, бірақ діни емес 37.2%
* [[Атеизм]] 17.5%
* Басқалар және жауап бермегендер 1.4%

== Саясаты ==
[[Сурет:Иркутск. Здание правительства..JPG|нобай|оңға|Иркутск облысы үкіметінің ғимараты, [[Иркутск]]]]
Облыстағы атқарушы билікке жауапты орган — Облыс үкіметі және заң шығарушы органы Иркутск облысының Заң шығарушы Жиналысы. Заң шығарушы жиналыс өз өкілеттігін заңдар, қаулылар және өзге де құқықтық актілерді қабылдау, өзі қабылдаған заңдар мен өзге де құқықтық актілердің орындалуы мен сақталуын қадағалау арқылы қызмет етеді. Атқарушы биліктің жоғары органы – облыстық үкімет, оның құрамына аудандық әкімшіліктер, комитеттер және облыстың күнделікті мәселелерін шешуге көмектесетін аумақтық атқарушы органдар кіреді. Облыс әкімшілігі жоғары лауазымды тұлға болып табылатын Губернатордың қызметін қолдайды және [[Ресей Конституциясы]]на сәйкес облыс жарғысының сақталуына кепілдік береді.

Иркутск облысының қазіргі губернаторы — 2020 жылдың 18 қыркүйегінде билікке келген [[Біртұтас Ресей]] мүшесі [[Игорь Иванович Кобзев (саясаткер)|Игорь Иванович Кобзев]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/encyclopedia/person/kobzev-igor-ivanovich|title=Кобзев, Игорь Иванович|lang=ru|publisher=ТАСС|accessdate=2023-11-10}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20220129180120/https://tass.ru/encyclopedia/person/kobzev-igor-ivanovich|date=2022-01-29}}&lt;/ref&gt;

== Марапаттары ==
* {{Ленин ордені|түрі=аумақ}} [[Ленин ордені]] (9 маусым 1967)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://forum.faleristika.info/viewtopic.php?f=800&amp;t=45270&amp;start=90#p1458546|title=Области, награждённые орденом Ленина|lang=ru|accessdate=2023-11-05}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20230109213026/https://forum.faleristika.info/viewtopic.php?f=800&amp;t=45270&amp;start=90#p1458546}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер|2}}

[[Санат:Иркутск облысы|*]]</text>
      <sha1>4p9bqiiq0vyc52901k4pjzooqj0sabg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сәрсен Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан университеті</title>
    <ns>0</ns>
    <id>729293</id>
    <revision>
      <id>3575929</id>
      <parentid>3280175</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T06:17:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rasulbek Adil</username>
        <id>176232</id>
      </contributor>
      <origin>3575929</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19909" sha1="ddidviy2rssmunxjzx59ldq6tw43k7d" xml:space="preserve">{{Университет 
|Аты = Сәрсен Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан университеті
|Қысқартылған аты = 
|Эмблемасы = [[Сурет:East Kazakhstan State University.png|280px]]
|Сурет =
|Шынайы аты = 
|Халықаралық атауы = Amanzholov University
|Бұрынғы атауы = Өскемен педагогикалық институты
|Ұраны = 
|Құрылған жылы = [[1952 жыл|1952]]
|Жабылған жылы = 
|Қайта құрылған = 
|Қайта құрылған жылы = 
|Түрі = Мемлекеттік университет
|Бюджет = 
|Басшы лауазымы = 
|Басшы есімі = 
|Президенті = 
|Ғылыми жетекшісі = 
|Ректоры =  Мұхтар Әділбекұлы Төлеген
|Студенттер = 
|Шетел студенттері = 
|Мамандар = 
|Бакалавриат = 
|Магистратура = 
|Аспирантура = 
|Докторантура = 
|Ғылым докторы = 
|Профессоры = 
|Оқытушылар = 
|Орналасқан жері = {{KAZ}}, [[Өскемен]]
|Метро бекеті = 
|Кампус = 
|Мекенжайы = [[Өскемен]] қаласы, 30-шы Гвардиялық дивизия көшесі, 34 
|Сайты = https://vku.edu.kz/
|Марапаттары = 
|lat_dir = 
|lat_deg = 
|lat_min = 
|lat_sec = 
|lon_dir = 
|lon_deg = 
|lon_min = 
|lon_sec = 
|CoordScale = 
|edu_region = 
}}

'''Сәрсен Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан университеті''' (қысқаша ''Аманжолов университеті'', '''ШҚУ''' не '''АУ''') – көп жылдық тарихы бар Қазақстанның ескі университеттер қатарына кіретін, сондай-ақ, жаратылыстану және гуманитарлық бағытта білім беретін жоғары оқу орны. 
*[[1952]] ж. [[Өскемен]] педагогикалық институты ретінде құрылған. 
*[[1991]] ж. университет мәртебесі берілді. 
*[[2003]] жылдан [[Сәрсен Аманжолұлы Аманжолов|С. Аманжолов]] есімімен аталады.

[[Сурет:East-kazakhstan-state-university-monument.jpeg|thumb|right|250px|Университеттің алдындағы С. Аманжоловтың ескерткіші]]
Университетте [[бакалавриат|бакалавриатта]] – 40, [[магистратура]]да – 18 мамандық бойынша кадр даярлау жүзеге асырылады. 2 ғылыми мамандық бойынша [[доктарантура]], 12 ғылыми мамандықта [[аспирантура]] жұмыс істейді. Университет [[1952]] жылдан бері Қазақстанның шығыс өңірлері үшін 50 мыңнан аса маман даярлап шығарды. Қазіргі күні 8 факультеті мен көпсалалы [[колледж|колледжінде]] 11 мыңнан астам студент оқиды. 34 [[кафедра]]да 800-ден астам оқытушы еңбек етуде. Университеттің ғылыми және оқытушылық ұжымын қалыптастыруда елімізге белгілі ғалымдар: [[Ережеп Әлхайырұлы Мәмбетқазиев|Е. Мәмбетқазиев]], [[Ж.Уәлиев|Ж. Уәлиев]], [[Абдолла Хұсайынұлы Темірбеков|А. Темірбеков]], т.б. үлкен еңбек етті. Университеттің [[Моңғолия]]да шетелдік бөлімшесі жұмыс істейді. Университетте [[Назарбаев Нұрсұлтан Әбішұлы|Н.Ә. Назарбаев]] атындағы Жоғары инновациялық білім беру технологиялар орталығы (ЖИБТО) ашылған. Оның негізгі мақсаты электронды оқу материалдарын, электронды кітапханалар, [[мультимедиа]]лы зал, оқу бағдарламаларын, электронды оқыту құралдарын, т.б. дайындау болып табылады. Жалпы университеттік электронды ақпараттық желі және білім беру порталы жұмыс істейді. Университеттің 5 ғылыми-зертеу институтында, 4 ғылыми-зерттеу зертханасында, [[Түркітану]] орталығында негізгі және қолданбалы зерттеу жұмыстары жүргізіліп келеді. Университет бастамасымен жыл сайын облыстық ''“Мамандарды даярлау мен қайта даярлаудың өзекті мәселелері”'' атты ғылыми-практикалық семинарлар өткізіліп тұрады. Мемлекеттік тілді үйренудің тиімді тәсілдеріне арналған арнайы [[компьютер]]лік бағдарламалар енгізілген.&lt;ref&gt;Қазақстан ұлттық энциклопедиясы&lt;/ref&gt;

== Бүгінгі университет құрылымы ==
Құрамына 4 факультет кіреді:

*Экономика және құқық факультеті
*Тарих, филология және халықаралық қатынастар факультеті
*Жаратылыстану ғылымдары және технологиялар факультеті
*Психология, педагогика және мәдениет факультеті

=== Университет бүгін ===

Сәрсен Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан мемлекеттік университеті – еліміздің Шығыс аймағындағы алдыңғы қатарлы, ғылыми, әдістемелік жоғарғы оқу орындарының бірі. 
Университет білім берудің жаңа технологияларын пайдалана отырып, кафедралардың профессорлық-оқытушылық құрамының ғылыми-зерттеу базасын кеңейтіп, жоғары сапалы білім беру қызметтерін жүзеге асырады. Университет түлектері жұмыс нарығында бәсекеге сай және Қазақстанда, шетелдердің түрлі экономикалық салаларында қызмет етуде. 

=== Университет құрылымы ===
Университет құрылымы (2015 жылдан бастап): 4 факультет (жаратылыстану ғылымы, математика, физика және технологиялар; экономика және құқық факультеті; психология, педагогика және мәдениет факультеті, тарих, филология және халықаралық қатынас факультеті) және 19 кафедра.  4 факультетте 45 бакалавриат мамандығы бойынша, 30 магистратура және 3 докторантура мамандығында білім алуда.  Университетте 400-ден астам жоғары білікті оқытушы қызмет етуде, оның 19-ы ғылым докторлары және 150-ден астамы ғылым кандидаттары мен Phd докторлары.
Білім беруді интеграциялау мақсатында университетте жаңа ғылыми-зерттеу және ғылыми-білім беру құрылымдары ашылған. 
2013-2014 оқу жылы «Алтайтану» ҒЗО; «Назарбаевтану»ҒБО; Ресей ғылымы мен мәдениеті орталығы; студенттер бастамалары орталығы; академик Зәки Ахметов атындағы шығармашылық зертхана ашылды. 
2014-2015 оқу жылы Ш. Уәлиханов атындағы тарих және этнология институтының филиалы; сот отырысы залы; қылмыстық-атқару қызметі кабинеті; «Зияткер» ғылыми-білім беру орталығы, ШҚО құрылуының мұражайы, G-Global халықаралық жобаларды іске асыру орталығы ашылды. 
2015-2016 оқу жылы «Шығыс Қазақстанның өсімдіктерін эфир майларын идентификациялау» ғылыми жобасын іске асыру шеңберінде фитохимия зертханасы,студенттер мен жас ғалымдардың ғылыми зерттеулерін дамыту орталықтары ашылды.

=== Университет құрылымдарының жұмысы ===
Университет құрылымдарының жұмысы 2014 жылдың 13 қарашасында С. Аманжолов атындағы ШҚМУ ғылыми кеңесі мен ЖОО-ның оқу және әкімшілік құрылымдарының жұмыс жоспарына сәйкес бекітілген «С. Аманжолов атындағы ШҚМУ-дың 2015-2020 жж арналған даму стратегиясы» жоспары негізінде іске асырылуда. 
Университеттің міндеті: халықаралық ғылыми-білім беру кеңістігінде университет ролін алдыңғы қатарлардан көрсету, Қазақстанның инновациялық дамуы үшін бәсекеге сай мамандарды даярлау.
Университетте 2014 жылы SMART-университет енгізу және дайындық жұмыстары жүргізілуде. Университеттің техникалық регламентінің құжаттары бекітілген; университет ішінде электронды құжат айналымы жүргізілуде, ақпараттық-білім беру порталының жүйесі, қашықтықтан оқыту технологиясы қосылды; электронды форматқа көші білім беру бағдарламарын құру бойынша факультет декандарының, кафедра меңгерушілерінің қатысуымен семинарлар, коучингтер жүргізілді; 
Университетте 2014 жылы автономияға көші және корпоративтік басқару принциптерін енгізуге көшу Жоспары құрылды. 
Университете алыс және жақын шетел студенттері білім алуда.
(Моңғолия, ҚХР, РФ, Өзбекстан және т.б.)

== Ғылыми және инновациялық жұмыстың негізгі бағыттары ==

ШҚМУ-да ғылыми-зерттеу жұмысы (Ұжымдық қолданыстағы ұлттық ғылыми зертхана, «Экология» ғылыми-зерттеу орталығы) «Алтайтану» ғылыми-зерттеу орталығы, «Назарбаевтану» ғылыми-білім беру орталығы, біліктілікті растау орталығы, «Зияткер» ғылыми-білім беру орталығы және университет кафедралары негіздерінде жүзеге асырылуда. 
Университеттің негізгі ғылыми бағыттары: 
Физика, нанотехнология,табиғи және технологиялық және әлеуметтік-экономикалық процесстерді  математикалық үлгілеу аймағындағы фундаменталды зерттеулер.
Шығыс Қазақстанның генетикалық ресурстарын пайдалану және толықтыру үшін дәнді дақылдар биотехнологиясын құру.

Шығыс Қазақстанның флорасы мен фаунасының мәселелерін зерттеу және аймақтың био әртүрлілігін сақтау. 
Алтай, Шығыс Қазақстанның және жалпы аймақтың әдеби мұрасының тарихы мен мәдениетін зерттеу.
Университеттің ғылыми-зерттеу жұмысы фундаменталды, ғылыми зерттеу және инновациялық, ғылыми-техникалық жұмысты дамытуға бағытталған.
Жылдан жылға университет студенттері әр түрлі деңгейдегі сайыстар, олимпиадалар мен конференциялардың лауреаттары және жеңімпаздары атануда.

== Халықаралық байланыс ==

Университеттегі халықаралық байланыс белді мемлекетаралық ұйымдардың жұмысына қатысуға, алыс және жақын шетелдердің алдыңғы қатарлы оқу орындарымен қатынас орнатуға бағытталған. 
2015-2016 оқу жылы университет 71 Халықаралық келісімге қол қойған.ШҚМУ серіктестері арасында Ресей, Қырғызстан, Беларусия, Түркия, Германия, Поляк Республикасы, Чехия, Франция, Швейцария, Қытай, БАӘ, Оңтүстік Корея, Моңғолия және АҚШ бар. 
Халықаралық байланыстың негізгі бағыты біріккен білім беру бағдарламаларын іске асыру, шетел мемлекеттеріндегі оқу орындарында тәжірибеден өтіп, 2 диплом алу мүмкіндігін беру. Бүгінде университетекі дипломдық білім беру бағдарламасы бойынша Оңтүстік Кореяның университеттерімен (Джиогсанг Ұлттық университеті, Ченгджу Университеті), Қытай, Польша (Адам Мицкевич атындағы Университет, Вроцлав университеті), және Ресей Федерациясы (Ползунов атындағы Алтай университеті, Алтай мемлекеттік университеті және т.б.)
Университет бес халықаралық Ассоцияцияның мүшесі болып табылады: Еуразиялық университеттер Ассоцияциясы, Халықаралық Жоғарғы Академиялық мектеп, университеттер Ұлы хартиясы, «Алтай – біздің ортақ үйіміз» Халықаралық координациялық кеңесі, Азиялық Университеттер  Ассоцияциясы.

== Кәсіптік бағдар жұмысы ==

Кәсіптік бағдар жұмысы – университеттің студенттерді сапалы контингентпен қамтуды ұйымдастырудағы негізгі бағыттарының бірі. Маркетинг және оқу орнына дейінгі дайындық Орталығы факультет декандарымен, кафедралармен және профессорлық-оқытушылық құраммен бірлесіп университете кәсіби бағдар жұмысын ұйымдастырады. 2014 жылы С. Аманжолов атындағы ШҚМУ мен ШҚО Білім басқармасы арасында ынтымақтастық келісіміне қол қойылды. 
ШҚО Білім мекемелерімен серіктестік және іс-қимылдың жаңа формалары дамуда: 
Университеттің базалық мектептерінде «Шығыстың алтын қоры» кәсіби бағдар орталықтары жүйесін құру;
Униеверситеттің профессорлық-оқытушылар құрамының дайындауымен түлектер ҰБТ-ға дайындалатын «Өсу орталығы» құрылуы;
Мектептегі туризмнің дамуы, университете білім беру турларын өткізу;
Оқушылар үшін қосымша білім беру жобаларын іске асыру; 
ШҚО ББ-мен тығыз байланыс орнату мақсатында мектеп оқушылары үшін олимпиадалар өткізілуде. 
Мектеп аралық пәндер арасында аймақтық және облыстық олимпиадалар химия, қаза тілі, ағылшын тілі, биология, математика және физика пәндері бойынша өткізіледі. 

=== Тәрбие жұмысы ===

Университетте дәстүрлі түрде «ШҚМУ аруы», «Студенттік көктем», «Бірінші курс таланттары», «Би сайысы», «Counter-strike» компьютерлік ойыны форматындағы киберспорттан университет чемпионаты және т.б.
Студенттер «Жас Отан» ЖҚ, «Жастар лигасы» АҚ ұйымдастыратын «Жастар Отанға!», «Болашақ - біздің қолымызда», «Жастар салауатты өмір салты үшін», «Жемқорлыққа жол жоқ», «Қан тапсырып, адам өмірін сақта», «Дипломмен ауылға!», «Жасыл ел» және т.б. сынды әлеуметтік-маңызды жобаларға қатысады.

Университет студенттері спорттада жоғары көрсеткіштер көрсетуде. Бүгінде С. Аманжолов атындағы ШҚМУ-де 21 спорт секциясы жұмыс істеп тұр. Олар: футбол, волейбол, қол күресі, бадминтон, қысқы және жазғы президенттік күрсе, жеңіл атлетика, спорттық бағдар, баскетбол, гір көтеру және т.б. алаңдары бар.

==Дереккөздер==
*[https://www.vkgu.kz Университеттің ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160526095833/http://www.vkgu.kz/ |date=2016-05-26 }}
{{stub}}

[[Санат:Өскемен жоғарғы оқу орындары]]
[[Санат:Қазақстан университеттері]]</text>
      <sha1>ddidviy2rssmunxjzx59ldq6tw43k7d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Көкшетау мемлекеттік университеті</title>
    <ns>0</ns>
    <id>729572</id>
    <redirect title="Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау университеті" />
    <revision>
      <id>3575826</id>
      <parentid>3280188</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T23:57:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>3358</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Бот: Шынжырлы айдатуды түзетті → [[Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау университеті]]</comment>
      <origin>3575826</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="97" sha1="1f22gtz5k63q05uzhbzvo9bixr7rja7" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау университеті]]</text>
      <sha1>1f22gtz5k63q05uzhbzvo9bixr7rja7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Евгений Константинович Малолетка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>735233</id>
    <revision>
      <id>3575552</id>
      <parentid>3337989</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T14:48:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <origin>3575552</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6886" sha1="1cfvuoxigoqztpqujtz6rjpb74lddvq" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Евгений Константинович Малолетка
 |Шынайы есімі          = {{lang-uk|Євген Костянтинович Малолєтка}}
 |Сурет                 =  Evgeniy Maloletka in Belgrade.jpg
 |Сурет атауы           = Малолетка, 2024 жыл
 |Туған кездегі есімі   = 
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = 1.03.1987
 |Туған жері            = {{туғанжері|Бердянск|Бердянскіде}}, [[Запорожье облысы]], [[Украин Кеңестік Социалистік Республикасы|Украина КСР]], [[КСРО]]
 |Қайтыс болған күні    = 
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Азаматтығы            = 
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = {{hlist|Фотограф|фототілші|соғыс тілшісі}}
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Балалары              = 
 |Марапаттары           = {{Т.Шевченко атындағы Украинаның Ұлттық сыйлығы}}
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 =  
 |Басқалары             = 
 |Commons               = Evgeniy Maloletka
}}
'''Евгений Константинович Малолетка''' ({{lang-uk|Євген Костянтинович Малолєтка}}; [[1 наурыз]] [[1987 жыл]], [[Бердянск]], [[Запорожье облысы]]) — украиналық фотожурналист, фототілші, 2022 жылғы наурызда [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]] кезінде [[Мариуполь]]ді қоршау туралы фоторепортажымен танымал болған.

== Өмірбаяны ==
Малолетка 1987 жылы Бердянск қаласында дүниеге келген, 2010 жылы Киев политехникалық институтын инженер мамандығы бойынша бітірген.

2009 жылы ол апта сайынғы пікірлермен танымал Evolution Media тобына кіретін Photolenta (PHL) фото ақпарат агенттігінде жұмыс істей бастады.

2012 жылы холдинг қайта құрылғаннан кейін Евгений УНИАН агенттігінде толық шаттық журналист болды.

2013-2014 жылдардағы [[Еуромайдан]] кезеңінде ол оқиғалардың жарқын фотосуреттерінің арқасында танымал болды және Associated Press, Al Jazeera, Der Spiegel және т.б. ірі фотоагенттіктермен штаттан тыс фототілші ретінде келісімшартқа отырып, өз бетінше жұмыс істеуге шешім қабылдады.

2013-2014 жылдары Малолетка Киевтегі президент [[Виктор Фёдорович Янукович|Януковичтің]] биліктен кетуіне әкелген наразылық шерулерін жазды.

2020-2021 жылдары фотограф коронавирустық пандемия тақырыбымен жұмыс істеген.

2022 жылдың басында Малолетка Қазақстанда болды. Алайда Ресей басқыншылығына дайындық барысы туралы жаңалықтар аясында қаңтардың ортасында Харьковке оралып, [[Ассошиэйтед Пресс]] агенттігінің Донбасстағы тілшісі болып жұмыс істеді.

Кейінірек Малолетка видеожурналист Мстислав Черновпен және продюсер Василис Степаненкомен бірге Мариупольге барып, қалада жұмыс істейтін халықаралық БАҚ-тың жалғыз өкілі болды.

Команда қираған ғимараттарды, ауруханалардағы дәрігерлердің жұмысын және бейбіт тұрғындардың қазасын құжаттады. Ең үлкен резонанс 9 наурызда ресейлік оқ атудан кейін қираған перзентхана маңында түсірілген кадрлар болды. 20 күн бойы команда ресейлік қылмыстарды тіркеді, бірақ басқыншылар фотографтарды іздей бастағандықтан кетуге мәжбүр болды.

Мариупольден кейін Евгений ыстық нүктелерде жұмысын жалғастырды: Харьков, Изюм, Херсон.

Евгений Малолетка - 2022 жылдың наурызында Ресейдің Украинаға жаппай басып кіруі кезінде Мариупольді қоршау туралы фоторепортажымен танымал болған украиналық фотожурналист. Халықаралық журналистер орталығының (ICFJ) 2022 жылғы Джеймс Найт халықаралық журналистика марапаттарының иегері. Сондай-ақ журналист және фотограф Мстислав Черновпен бірге олар Георгий Гонгадзе атындағы сыйлықтың лауреаттары атанды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://focus.ua/ukraine/561943-hochu-zabyt-no-ne-mogu-ukrainec-poluchil-premiyu-world-press-photo-za-snimok-iz-mariupolya|title=«Мен ұмытқым келеді, бірақ ұмыта алмаймын»: украиналық Мариупольдегі суреті үшін World Press Photo сыйлығын алды.|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-04-07|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=The Guardian нұсқасы бойынша Бердянскілік Евгений Малолетка жыл фотографы атанды|title=https://www.inform.zp.ua/ru/2022/12/24/172983_berdyanets-evgenij-maloletka-stal-fotografom-goda-po-versii-the-guardian/|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-04-07|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.evgenymaloletka.com/about|title=Евгений Малолетка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-04-07|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Украина журналистері]]
[[Санат:Украина фотографтары]]</text>
      <sha1>1cfvuoxigoqztpqujtz6rjpb74lddvq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тоғызтөбе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>744599</id>
    <revision>
      <id>3575407</id>
      <parentid>3373568</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T12:02:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ақжарқын Шыңғысбаева</username>
        <id>179216</id>
      </contributor>
      <origin>3575407</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="955" sha1="ew14tvohuzgn6l1t8o9kf0aqk3afzt1" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2024}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Тоғызтөбе''' — ою-өрнегі ең көне оюлардың бірі.

Бұл өрнек қимақтар мен қарлұқтардың қолөнерінде сақталған және кезінде &quot;тоғызтөбе&quot; ою-өрнегін [[Айша бибі кесенесі|Айша-бибі күмбезінің]] кірпіштерін өрнектеу үшін қолданған. Ал қазіргі кезде қазақ, қырғыз, түрікмен, қарақалпақ қолөнерінде кездеседі.&lt;ref&gt;Өмірбекова М.Ш. Энциклопедия. Қазақтың ою-өрнектері. – Алматы: &quot;Алматыкітап&quot; ААҚ, ISBN 9965-24-076-0&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>ew14tvohuzgn6l1t8o9kf0aqk3afzt1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan</title>
    <ns>3</ns>
    <id>747226</id>
    <revision>
      <id>3575768</id>
      <parentid>3573001</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T20:29:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Гиперсілтеме */ жаңа бөлім</comment>
      <origin>3575768</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11045" sha1="qsux7yf4iq480zhyxe3j8wai3tbwo3o" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Ewww with}}

-- [[Қатысушы:Erboldilyara|Сариев Ербол]] ([[Қатысушы талқылауы:Erboldilyara|талқылауы]] 23:04, 2024 ж. қазанның 23 (+05)

== Мұратбекұлы Еркебұлан ==

'''Жуан жазу''' [[Қатысушы:Ewww with|Ewww with]] ([[Қатысушы талқылауы:Ewww with|талқылау]]) 23:26, 2024 ж. қазанның 23 (+05)

== Қазақша үлгілер ==

Кеш жарық! Қазақша үлгілерді қолдану керек, сонымен қатар дереккөздерді қосу керек. Алдыңғы қатысушының еңбегін жоймауды өтінемін [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 01:14, 2025 ж. шілденің 4 (+05)

== Үлгі қою ==

Үлгіні мақаланың ортасына емес бас жағына қояды, соны ескеріңіз [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:29, 2025 ж. шілденің 5 (+05)

:сәлеметсіз жақсы [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 19:28, 2025 ж. шілденің 6 (+05)
::Қайтадан сол қателіктерді жасап жатырсыз, сосын дереккөздер нақты сөйлемнің артынан қойылады. сізде бәрін мақаланың аяқ жағына жинай салыпсыз, басқа тілдегі уикипедия дереккөз бола алмайды [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 10:42, 2025 ж. шілденің 9 (+05)

== Қаласы, өзені ==

Мақала атауына ''қаласы, өзені'' деген қосымша сөздер қажет емес. Бір аттас болса жақша ішіне жазу керек. [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 11:14, 2025 ж. шілденің 9 (+05)

:Қалай сонда басқа адамдар деген жақша не өзен дегендерді жақшасыз жаза береді ғой ал менікі олай емес? [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 14:32, 2025 ж. шілденің 10 (+05)
::????? Не айттыңыз [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:02, 2025 ж. шілденің 14 (+05)

== !!!!!!!!!!!!!! ==

ЕСКЕРТУ! Талқыға салмай, әрі толық түсінбесеңіз, мақаланы жылжытпаңыз, санат жасай алмасаңыз жасамаңыз. Сәздәң кесіріңізден Қонаев мақаласында қате шығып жатыр. Өзені, қаласы, ағасы, тағы сол сияқты жалғау сияқты мақала атауына керек емес [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:05, 2025 ж. тамыздың 3 (+05)

== Сурет ==

Кеш жарық! Үлгілерге суреттерді дұрыс қойып жүрген жоқсыз, артыңыздан түзетіп келе жатырмын. Келесі уақытта кері қайтарылады [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:41, 2025 ж. тамыздың 11 (+05)

:Сосын сіз халық санын өзгертіпсіз, дереккөз ше???? [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:45, 2025 ж. тамыздың 11 (+05)

== Шағын қателіктер. ==

Кеш жарық, басқа тілден копи паст болғандықтан, тыныс белгілері сөзден кейін айдалада жатыр, үлгілер бірінші қойылады, сөйлем емес, Сурет деген қазақша бар, сізде Image. Аяғына дейін жеткізіңіз. Тексерілді деген үлгіні алмаңыз! Немесе 1 аптаға бұғатталасыз. Ақылдаспай, талқыға салмай мақала атауын өзгертуші болмаңыз [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:35, 2025 ж. тамыздың 14 (+05)

:Ассалаумағалейкум, жақсы [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 10:35, 2025 ж. тамыздың 17 (+05)

== неге моңғолша? ==

Сурет атаулары неге моңғолша? кері қайтарамын [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:19, 2025 ж. тамыздың 27 (+05)

== Администраторды сайлау ==

Кеш жарық! [[Уикипедия:Администраторларды сайлау‎|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 20:29, 2025 ж. қарашаның 3 (+05)

:Ассалаумағалейкум, кешіріңіз, 1 ай көрмей қалыппын [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 21:18, 2025 ж. желтоқсанның 3 (+05)
::Ештеңе етпес, жақында тағы сайлау болады) [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 21:24, 2025 ж. желтоқсанның 3 (+05)

== Дереккөздер ==

Қайырлы түн! [[Бозанбай (өзен)|Мақалаға]] небір ақпарат қосқанда дереккөздерін келтіруіңізді сұраймын. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 23:23, 2026 ж. ақпанның 10 (+05)

:Назар аударыңыз! [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 01:45, 2026 ж. ақпанның 11 (+05)
::жақсы [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 02:12, 2026 ж. ақпанның 11 (+05)

== Интеруики ==

Кеш жарық! Интеруикиді міндетті түрде қою керек. Соны ескере жүріңіз [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:08, 2026 ж. наурыздың 22 (+05)

:Ассалаумағалейкум, жақсы [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 09:46, 2026 ж. наурыздың 23 (+05)
::'''!!!!!!!!!!!???????''' [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 01:05, 2026 ж. наурыздың 27 (+05)
:::Неге интеруики қою қиын болды екен? [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 01:12, 2026 ж. наурыздың 29 (+05)
::::қойып жатырмын, тек уақыт аз болып тұр және сол қолмен жазу қиын болып тұр, оң қолым сынып қалған [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 01:37, 2026 ж. наурыздың 29 (+05)
:::::Мен жалпы үлгілерге меңзегенмін. Сосын интеруикиді олай қоймайды, 10 бұрынғы әдіс мынау [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:54, 2026 ж. наурыздың 29 (+05)
::::::сонда жағасы қалай, мен тек есімін білемін [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|Тынымхан Еркебұлан Мұратбекұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 08:43, 2026 ж. наурыздың 30 (+05)

== Гиперсілтеме ==

Кеш жарық! Әр жылға сілтеме қоюдың не керегі бар? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 01:29, 2026 ж. сәуірдің 3 (+05)</text>
      <sha1>qsux7yf4iq480zhyxe3j8wai3tbwo3o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575770</id>
      <parentid>3575768</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T20:30:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Гиперсілтеме */ Жауап беру</comment>
      <origin>3575770</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11360" sha1="rjhd854z0r00sr1tu4lcyqkm24b8f6m" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Ewww with}}

-- [[Қатысушы:Erboldilyara|Сариев Ербол]] ([[Қатысушы талқылауы:Erboldilyara|талқылауы]] 23:04, 2024 ж. қазанның 23 (+05)

== Мұратбекұлы Еркебұлан ==

'''Жуан жазу''' [[Қатысушы:Ewww with|Ewww with]] ([[Қатысушы талқылауы:Ewww with|талқылау]]) 23:26, 2024 ж. қазанның 23 (+05)

== Қазақша үлгілер ==

Кеш жарық! Қазақша үлгілерді қолдану керек, сонымен қатар дереккөздерді қосу керек. Алдыңғы қатысушының еңбегін жоймауды өтінемін [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 01:14, 2025 ж. шілденің 4 (+05)

== Үлгі қою ==

Үлгіні мақаланың ортасына емес бас жағына қояды, соны ескеріңіз [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:29, 2025 ж. шілденің 5 (+05)

:сәлеметсіз жақсы [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 19:28, 2025 ж. шілденің 6 (+05)
::Қайтадан сол қателіктерді жасап жатырсыз, сосын дереккөздер нақты сөйлемнің артынан қойылады. сізде бәрін мақаланың аяқ жағына жинай салыпсыз, басқа тілдегі уикипедия дереккөз бола алмайды [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 10:42, 2025 ж. шілденің 9 (+05)

== Қаласы, өзені ==

Мақала атауына ''қаласы, өзені'' деген қосымша сөздер қажет емес. Бір аттас болса жақша ішіне жазу керек. [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 11:14, 2025 ж. шілденің 9 (+05)

:Қалай сонда басқа адамдар деген жақша не өзен дегендерді жақшасыз жаза береді ғой ал менікі олай емес? [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 14:32, 2025 ж. шілденің 10 (+05)
::????? Не айттыңыз [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:02, 2025 ж. шілденің 14 (+05)

== !!!!!!!!!!!!!! ==

ЕСКЕРТУ! Талқыға салмай, әрі толық түсінбесеңіз, мақаланы жылжытпаңыз, санат жасай алмасаңыз жасамаңыз. Сәздәң кесіріңізден Қонаев мақаласында қате шығып жатыр. Өзені, қаласы, ағасы, тағы сол сияқты жалғау сияқты мақала атауына керек емес [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:05, 2025 ж. тамыздың 3 (+05)

== Сурет ==

Кеш жарық! Үлгілерге суреттерді дұрыс қойып жүрген жоқсыз, артыңыздан түзетіп келе жатырмын. Келесі уақытта кері қайтарылады [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:41, 2025 ж. тамыздың 11 (+05)

:Сосын сіз халық санын өзгертіпсіз, дереккөз ше???? [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:45, 2025 ж. тамыздың 11 (+05)

== Шағын қателіктер. ==

Кеш жарық, басқа тілден копи паст болғандықтан, тыныс белгілері сөзден кейін айдалада жатыр, үлгілер бірінші қойылады, сөйлем емес, Сурет деген қазақша бар, сізде Image. Аяғына дейін жеткізіңіз. Тексерілді деген үлгіні алмаңыз! Немесе 1 аптаға бұғатталасыз. Ақылдаспай, талқыға салмай мақала атауын өзгертуші болмаңыз [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:35, 2025 ж. тамыздың 14 (+05)

:Ассалаумағалейкум, жақсы [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 10:35, 2025 ж. тамыздың 17 (+05)

== неге моңғолша? ==

Сурет атаулары неге моңғолша? кері қайтарамын [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:19, 2025 ж. тамыздың 27 (+05)

== Администраторды сайлау ==

Кеш жарық! [[Уикипедия:Администраторларды сайлау‎|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 20:29, 2025 ж. қарашаның 3 (+05)

:Ассалаумағалейкум, кешіріңіз, 1 ай көрмей қалыппын [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 21:18, 2025 ж. желтоқсанның 3 (+05)
::Ештеңе етпес, жақында тағы сайлау болады) [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 21:24, 2025 ж. желтоқсанның 3 (+05)

== Дереккөздер ==

Қайырлы түн! [[Бозанбай (өзен)|Мақалаға]] небір ақпарат қосқанда дереккөздерін келтіруіңізді сұраймын. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 23:23, 2026 ж. ақпанның 10 (+05)

:Назар аударыңыз! [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 01:45, 2026 ж. ақпанның 11 (+05)
::жақсы [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 02:12, 2026 ж. ақпанның 11 (+05)

== Интеруики ==

Кеш жарық! Интеруикиді міндетті түрде қою керек. Соны ескере жүріңіз [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:08, 2026 ж. наурыздың 22 (+05)

:Ассалаумағалейкум, жақсы [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 09:46, 2026 ж. наурыздың 23 (+05)
::'''!!!!!!!!!!!???????''' [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 01:05, 2026 ж. наурыздың 27 (+05)
:::Неге интеруики қою қиын болды екен? [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 01:12, 2026 ж. наурыздың 29 (+05)
::::қойып жатырмын, тек уақыт аз болып тұр және сол қолмен жазу қиын болып тұр, оң қолым сынып қалған [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 01:37, 2026 ж. наурыздың 29 (+05)
:::::Мен жалпы үлгілерге меңзегенмін. Сосын интеруикиді олай қоймайды, 10 бұрынғы әдіс мынау [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:54, 2026 ж. наурыздың 29 (+05)
::::::сонда жағасы қалай, мен тек есімін білемін [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|Тынымхан Еркебұлан Мұратбекұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 08:43, 2026 ж. наурыздың 30 (+05)

== Гиперсілтеме ==

Кеш жарық! Әр жылға сілтеме қоюдың не керегі бар? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 01:29, 2026 ж. сәуірдің 3 (+05)

:Ассалаумағалейкум, байт көбейту үшін жасап жатырмын [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|Тынымхан Еркебұлан Мұратбекұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 01:30, 2026 ж. сәуірдің 3 (+05)</text>
      <sha1>rjhd854z0r00sr1tu4lcyqkm24b8f6m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575772</id>
      <parentid>3575770</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T20:34:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Гиперсілтеме */ Жауап беру</comment>
      <origin>3575772</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11678" sha1="6v83isiwa6zahxe3ovejk1v8h8h0f7r" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Ewww with}}

-- [[Қатысушы:Erboldilyara|Сариев Ербол]] ([[Қатысушы талқылауы:Erboldilyara|талқылауы]] 23:04, 2024 ж. қазанның 23 (+05)

== Мұратбекұлы Еркебұлан ==

'''Жуан жазу''' [[Қатысушы:Ewww with|Ewww with]] ([[Қатысушы талқылауы:Ewww with|талқылау]]) 23:26, 2024 ж. қазанның 23 (+05)

== Қазақша үлгілер ==

Кеш жарық! Қазақша үлгілерді қолдану керек, сонымен қатар дереккөздерді қосу керек. Алдыңғы қатысушының еңбегін жоймауды өтінемін [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 01:14, 2025 ж. шілденің 4 (+05)

== Үлгі қою ==

Үлгіні мақаланың ортасына емес бас жағына қояды, соны ескеріңіз [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:29, 2025 ж. шілденің 5 (+05)

:сәлеметсіз жақсы [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 19:28, 2025 ж. шілденің 6 (+05)
::Қайтадан сол қателіктерді жасап жатырсыз, сосын дереккөздер нақты сөйлемнің артынан қойылады. сізде бәрін мақаланың аяқ жағына жинай салыпсыз, басқа тілдегі уикипедия дереккөз бола алмайды [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 10:42, 2025 ж. шілденің 9 (+05)

== Қаласы, өзені ==

Мақала атауына ''қаласы, өзені'' деген қосымша сөздер қажет емес. Бір аттас болса жақша ішіне жазу керек. [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 11:14, 2025 ж. шілденің 9 (+05)

:Қалай сонда басқа адамдар деген жақша не өзен дегендерді жақшасыз жаза береді ғой ал менікі олай емес? [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 14:32, 2025 ж. шілденің 10 (+05)
::????? Не айттыңыз [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:02, 2025 ж. шілденің 14 (+05)

== !!!!!!!!!!!!!! ==

ЕСКЕРТУ! Талқыға салмай, әрі толық түсінбесеңіз, мақаланы жылжытпаңыз, санат жасай алмасаңыз жасамаңыз. Сәздәң кесіріңізден Қонаев мақаласында қате шығып жатыр. Өзені, қаласы, ағасы, тағы сол сияқты жалғау сияқты мақала атауына керек емес [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:05, 2025 ж. тамыздың 3 (+05)

== Сурет ==

Кеш жарық! Үлгілерге суреттерді дұрыс қойып жүрген жоқсыз, артыңыздан түзетіп келе жатырмын. Келесі уақытта кері қайтарылады [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:41, 2025 ж. тамыздың 11 (+05)

:Сосын сіз халық санын өзгертіпсіз, дереккөз ше???? [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:45, 2025 ж. тамыздың 11 (+05)

== Шағын қателіктер. ==

Кеш жарық, басқа тілден копи паст болғандықтан, тыныс белгілері сөзден кейін айдалада жатыр, үлгілер бірінші қойылады, сөйлем емес, Сурет деген қазақша бар, сізде Image. Аяғына дейін жеткізіңіз. Тексерілді деген үлгіні алмаңыз! Немесе 1 аптаға бұғатталасыз. Ақылдаспай, талқыға салмай мақала атауын өзгертуші болмаңыз [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:35, 2025 ж. тамыздың 14 (+05)

:Ассалаумағалейкум, жақсы [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 10:35, 2025 ж. тамыздың 17 (+05)

== неге моңғолша? ==

Сурет атаулары неге моңғолша? кері қайтарамын [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:19, 2025 ж. тамыздың 27 (+05)

== Администраторды сайлау ==

Кеш жарық! [[Уикипедия:Администраторларды сайлау‎|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 20:29, 2025 ж. қарашаның 3 (+05)

:Ассалаумағалейкум, кешіріңіз, 1 ай көрмей қалыппын [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 21:18, 2025 ж. желтоқсанның 3 (+05)
::Ештеңе етпес, жақында тағы сайлау болады) [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 21:24, 2025 ж. желтоқсанның 3 (+05)

== Дереккөздер ==

Қайырлы түн! [[Бозанбай (өзен)|Мақалаға]] небір ақпарат қосқанда дереккөздерін келтіруіңізді сұраймын. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 23:23, 2026 ж. ақпанның 10 (+05)

:Назар аударыңыз! [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 01:45, 2026 ж. ақпанның 11 (+05)
::жақсы [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 02:12, 2026 ж. ақпанның 11 (+05)

== Интеруики ==

Кеш жарық! Интеруикиді міндетті түрде қою керек. Соны ескере жүріңіз [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:08, 2026 ж. наурыздың 22 (+05)

:Ассалаумағалейкум, жақсы [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 09:46, 2026 ж. наурыздың 23 (+05)
::'''!!!!!!!!!!!???????''' [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 01:05, 2026 ж. наурыздың 27 (+05)
:::Неге интеруики қою қиын болды екен? [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 01:12, 2026 ж. наурыздың 29 (+05)
::::қойып жатырмын, тек уақыт аз болып тұр және сол қолмен жазу қиын болып тұр, оң қолым сынып қалған [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 01:37, 2026 ж. наурыздың 29 (+05)
:::::Мен жалпы үлгілерге меңзегенмін. Сосын интеруикиді олай қоймайды, 10 бұрынғы әдіс мынау [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:54, 2026 ж. наурыздың 29 (+05)
::::::сонда жағасы қалай, мен тек есімін білемін [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|Тынымхан Еркебұлан Мұратбекұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 08:43, 2026 ж. наурыздың 30 (+05)

== Гиперсілтеме ==

Кеш жарық! Әр жылға сілтеме қоюдың не керегі бар? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 01:29, 2026 ж. сәуірдің 3 (+05)

:Ассалаумағалейкум, байт көбейту үшін жасап жатырмын [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|Тынымхан Еркебұлан Мұратбекұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 01:30, 2026 ж. сәуірдің 3 (+05)
::Олай дұрыс емес. Жалпы мақала көлемін (байтпен) сілтеме қоймай-ақ үлкейтуге болады ғой. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 01:34, 2026 ж. сәуірдің 3 (+05)</text>
      <sha1>6v83isiwa6zahxe3ovejk1v8h8h0f7r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575786</id>
      <parentid>3575772</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T20:37:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Гиперсілтеме */ Жауап беру</comment>
      <origin>3575786</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12145" sha1="6i6dg4v1r4qyxhyeb6kpdnmgct9xb48" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Ewww with}}

-- [[Қатысушы:Erboldilyara|Сариев Ербол]] ([[Қатысушы талқылауы:Erboldilyara|талқылауы]] 23:04, 2024 ж. қазанның 23 (+05)

== Мұратбекұлы Еркебұлан ==

'''Жуан жазу''' [[Қатысушы:Ewww with|Ewww with]] ([[Қатысушы талқылауы:Ewww with|талқылау]]) 23:26, 2024 ж. қазанның 23 (+05)

== Қазақша үлгілер ==

Кеш жарық! Қазақша үлгілерді қолдану керек, сонымен қатар дереккөздерді қосу керек. Алдыңғы қатысушының еңбегін жоймауды өтінемін [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 01:14, 2025 ж. шілденің 4 (+05)

== Үлгі қою ==

Үлгіні мақаланың ортасына емес бас жағына қояды, соны ескеріңіз [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:29, 2025 ж. шілденің 5 (+05)

:сәлеметсіз жақсы [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 19:28, 2025 ж. шілденің 6 (+05)
::Қайтадан сол қателіктерді жасап жатырсыз, сосын дереккөздер нақты сөйлемнің артынан қойылады. сізде бәрін мақаланың аяқ жағына жинай салыпсыз, басқа тілдегі уикипедия дереккөз бола алмайды [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 10:42, 2025 ж. шілденің 9 (+05)

== Қаласы, өзені ==

Мақала атауына ''қаласы, өзені'' деген қосымша сөздер қажет емес. Бір аттас болса жақша ішіне жазу керек. [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 11:14, 2025 ж. шілденің 9 (+05)

:Қалай сонда басқа адамдар деген жақша не өзен дегендерді жақшасыз жаза береді ғой ал менікі олай емес? [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 14:32, 2025 ж. шілденің 10 (+05)
::????? Не айттыңыз [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:02, 2025 ж. шілденің 14 (+05)

== !!!!!!!!!!!!!! ==

ЕСКЕРТУ! Талқыға салмай, әрі толық түсінбесеңіз, мақаланы жылжытпаңыз, санат жасай алмасаңыз жасамаңыз. Сәздәң кесіріңізден Қонаев мақаласында қате шығып жатыр. Өзені, қаласы, ағасы, тағы сол сияқты жалғау сияқты мақала атауына керек емес [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:05, 2025 ж. тамыздың 3 (+05)

== Сурет ==

Кеш жарық! Үлгілерге суреттерді дұрыс қойып жүрген жоқсыз, артыңыздан түзетіп келе жатырмын. Келесі уақытта кері қайтарылады [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:41, 2025 ж. тамыздың 11 (+05)

:Сосын сіз халық санын өзгертіпсіз, дереккөз ше???? [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:45, 2025 ж. тамыздың 11 (+05)

== Шағын қателіктер. ==

Кеш жарық, басқа тілден копи паст болғандықтан, тыныс белгілері сөзден кейін айдалада жатыр, үлгілер бірінші қойылады, сөйлем емес, Сурет деген қазақша бар, сізде Image. Аяғына дейін жеткізіңіз. Тексерілді деген үлгіні алмаңыз! Немесе 1 аптаға бұғатталасыз. Ақылдаспай, талқыға салмай мақала атауын өзгертуші болмаңыз [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:35, 2025 ж. тамыздың 14 (+05)

:Ассалаумағалейкум, жақсы [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 10:35, 2025 ж. тамыздың 17 (+05)

== неге моңғолша? ==

Сурет атаулары неге моңғолша? кері қайтарамын [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:19, 2025 ж. тамыздың 27 (+05)

== Администраторды сайлау ==

Кеш жарық! [[Уикипедия:Администраторларды сайлау‎|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 20:29, 2025 ж. қарашаның 3 (+05)

:Ассалаумағалейкум, кешіріңіз, 1 ай көрмей қалыппын [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 21:18, 2025 ж. желтоқсанның 3 (+05)
::Ештеңе етпес, жақында тағы сайлау болады) [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 21:24, 2025 ж. желтоқсанның 3 (+05)

== Дереккөздер ==

Қайырлы түн! [[Бозанбай (өзен)|Мақалаға]] небір ақпарат қосқанда дереккөздерін келтіруіңізді сұраймын. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 23:23, 2026 ж. ақпанның 10 (+05)

:Назар аударыңыз! [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 01:45, 2026 ж. ақпанның 11 (+05)
::жақсы [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 02:12, 2026 ж. ақпанның 11 (+05)

== Интеруики ==

Кеш жарық! Интеруикиді міндетті түрде қою керек. Соны ескере жүріңіз [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:08, 2026 ж. наурыздың 22 (+05)

:Ассалаумағалейкум, жақсы [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 09:46, 2026 ж. наурыздың 23 (+05)
::'''!!!!!!!!!!!???????''' [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 01:05, 2026 ж. наурыздың 27 (+05)
:::Неге интеруики қою қиын болды екен? [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 01:12, 2026 ж. наурыздың 29 (+05)
::::қойып жатырмын, тек уақыт аз болып тұр және сол қолмен жазу қиын болып тұр, оң қолым сынып қалған [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 01:37, 2026 ж. наурыздың 29 (+05)
:::::Мен жалпы үлгілерге меңзегенмін. Сосын интеруикиді олай қоймайды, 10 бұрынғы әдіс мынау [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:54, 2026 ж. наурыздың 29 (+05)
::::::сонда жағасы қалай, мен тек есімін білемін [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|Тынымхан Еркебұлан Мұратбекұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 08:43, 2026 ж. наурыздың 30 (+05)

== Гиперсілтеме ==

Кеш жарық! Әр жылға сілтеме қоюдың не керегі бар? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 01:29, 2026 ж. сәуірдің 3 (+05)

:Ассалаумағалейкум, байт көбейту үшін жасап жатырмын [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|Тынымхан Еркебұлан Мұратбекұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 01:30, 2026 ж. сәуірдің 3 (+05)
::Олай дұрыс емес. Жалпы мақала көлемін (байтпен) сілтеме қоймай-ақ үлкейтуге болады ғой. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 01:34, 2026 ж. сәуірдің 3 (+05)
:::Иә, сіздікі дұрыс, бырақ менде ой бар. Мысалға мөлшері көп сөз жазғанда жалығып, шаршағанда қысқа қысқа сөз белгілер жазғанды жөн көрем. [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|Тынымхан Еркебұлан Мұратбекұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 01:37, 2026 ж. сәуірдің 3 (+05)</text>
      <sha1>6i6dg4v1r4qyxhyeb6kpdnmgct9xb48</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы:MuratbekErkebulan</title>
    <ns>2</ns>
    <id>747228</id>
    <revision>
      <id>3575590</id>
      <parentid>3575400</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T16:07:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Мақала */</comment>
      <origin>3575590</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12519" sha1="ay2w50vu5pipy6bys1e0wucd6woucnl" xml:space="preserve">&lt;/div&gt;
'''Тынымхан Еркебұлан Мұратбекұлы'''
{{User lang
| lang = kk
| name = Қазақ тілі
| level = N
| size = 
| info = '''[[:Санат:User kk|Қазақ тілі]]''' бұл қатысушының '''{{nobr|[[:Санат:User kk-N|ана тілі]]}} болып саналады'''
&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;
}}
{{User:Box/Қатысушы Қазақстаннан}} 
{{User:Box/Қызығушылық:Қытай}}
{{User:Box/Қызығушылық:Жапония}}
{{User:Box/Қызығушылық:Моңғолия}}
{{User:Box/Қызығушылық:Оңтүстік Корея}}
{{User:Box/Туған жері:ШҚО}}
{{User:Box/Мақала санын көбейту үшін}}
{{User:Box/Мұсылман}}
{{User:Box/Windows 7 қолданушысы}}
{{User:Box/Қызығушылық:Авиация}} 
== Мақала ==
[[33]]
{| class=&quot;wikitable&quot;
! № !! Мақала аты !! Уақыты !! Байт өлшемі
|-
| 1|| [[Эрдэнэт]] || [[1 қаңтар]], [[2025 жыл]] || &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+3991&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 2|| [[Яковлев Як-42]]|| [[4 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+9515&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 3|| [[Zhezkazgan Air]]|| [[4 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+3543&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 4|| [[Жетісу Әуекомпаниясы]] || [[4 шілде]], [[2025 жыл]] ||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+4614&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 5|| [[Яковлев Як-40]]|| [[5 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+18 586&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 6||[[Аэрофлот 167 рейсі]]|| [[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+8020&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 7||[[Орхон облысы]]||[[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5060&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 8||[[Орхон өзені]]||[[6 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+4016&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 9||[[Ховд]]||[[6 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+8882&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 10||[[ГАЗ-3307]]||[[7 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+11 352&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 11||[[Санья қаласы]]||[[8 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+34 879&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 12||[[Илюшин Ил-62]]||[[9 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+20 410&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 13||[[DETA Air]]||[[9 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5254&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 14||[[Улан-Удэ]]||[[11 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+16 153&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 15||[[КрасАвиа]]||[[21 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+9097&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 16||[[Бозанбай (өзен)]]|| [[28 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+1637&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 17||[[Северобайкальск]]|| [[2 тамыз]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+20 638&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 18||[[Базарқорған]]|| [[3 тамыз]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+9411&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 19||[[Рас Әл-Хайма]]||[[3 тамыз]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5599&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 20||[[Гай (қала)]]||[[5 тамыз]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+17 165&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 21||[[Петропавловск-Камчатский]]||[[9 тамыз]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+25 862&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 22||[[Дархан (қала)]]||[[16 тамыз]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+11 470&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 23||[[Туполев Ту-154]]||[[24 тамыз]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+38 617&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 24||[[Майлысу]]||[[20 қыркүйек]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+9246&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 25||[[Шолпаната әуежайы]]||[[26 қыркүйек]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+2679&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 26||[[Қарақол Халықаралық әуежайы]]||[[11 ақпан]], [[2026 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5376&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 27||[[Жаңажер (Соқылық ауданы)]]||[[6 наурыз]], [[2026 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5588&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
|28||[[Asia Airways]]||[[7 наурыз]], [[2026 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5438&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 29||[[Құрманжан Датқа]]||[[11 наурыз]], [[2026 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+11 367&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 30||[[Ұрқия Жұмабайқызы Сәлиева]]||[[13 наурыз]], [[2026 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+12 480&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 31||[[Таулы Алтай әуежайы]]||[[30 наурыз]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+8557&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 32||[[Boeing 767]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+40 850&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 33||[[Windows XP Build 2437]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+2862&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 34||[[Windows XP Build 2509]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5109&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|}

* Таңбаланған тізім элементі

==Үлгі мақалалар==
[[35]]
===ИНФОБОКС ҮЛГІСІ===
&lt;center&gt;[[Үлгі:Windows құрастыру инфобоксы]] - [[10 ақпан]] - [[2026 жыл]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Minecraft нұсқасы]] - [[29 наурыз]] - [[2026 жыл]]&lt;/center&gt;
===USERBOX ҮЛГІСІ===
&lt;center&gt;[[User:Box/Қызығушылық:Қытай]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[User:Box/Қызығушылық:Моңғолия]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[User:Box/Қызығушылық:Жапония]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]&lt;/center&gt; 
===БАЙРАҚ ҮЛГІСІ===
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Өскемен]] - [[2025 жыл]] - [[24 шілде]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Талдықорған]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Қостанай]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Атырау]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Павлодар]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Ақтөбе]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Жітіқара]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Ұланбатыр]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Эрдэнэт]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Ақсу]] - [[2025 жыл]] - [[15 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Петропавловск-Камчатский]] - [[2025 жыл]] - [[16 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Шолпаната]] - [[2025 жыл]] - [[7 қазан]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Киев]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]&lt;/center&gt;
===ПОЗКАРТА ҮЛГІСІ===
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қырғызстан Шу облысы]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ресей Свердловск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[5 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ресей Камчатка өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[9 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ресей Иркутск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[1 қыркүйек]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ресей Забайкалье өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[23 қазан]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Таулы Бадахшан автономиялы облысы]] - [[2026 жыл]] - [[7 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Соғды облысы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Моңғолия Ховд аймағы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Өзбекстан Қарақалпақстан]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қытай Тибет]] - [[2026 жыл]] - [[21 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Мысыр Оңтүстік Синай]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ботсвана]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Габон]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Камерун]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Гвинея]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қытай Цзянсу]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Батыс Бенгалия]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Пенджап]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]&lt;/center&gt;

== Хронологиялық сипаттама ==
&lt;center&gt;[[2024 жыл]] - [[23 қазан]] - Қазақша Уикипедияға тіркелді.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[9 сәуір]] - 10 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[4 шілде]] - 100 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[6 шілде]] - 220 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[7 шілде]] - 10 мақала жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[10 шілде]] - 300 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[2 тамыз]] - 400 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 500 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 20 мақала жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[10 тамыз]] - 600 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[22 тамыз]] - 700 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[26 қыркүйек]] - 800 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[11 ақпан]] - 900 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[7 наурыз]] - 1000 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[11 наурыз]] - 1100 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[22 наурыз]] - 1200 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[29 наурыз]] - 1300 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[31 наурыз]] - 1400 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1500 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1600 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1700 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1800 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 1900 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[23 қазан]] - Уикипедияға алғаш тіркелгеніне 1 жыл толды.&lt;/center&gt;

== Тіркелгілер ==
* [[Қатысушы:~2025-26338-22|~2025-26338-22]]&lt;br&gt;
* [[Қатысушы:Qazaq1299|Qazaq1299]]
[[Санат:Уикипедия:Ұлан ауданы қатысушылары]]
&lt;!-----Мен оң қолымның білегін 16 наурыз күні сындырып алдым, мен сол қолыммен тез мақала жаза алмаймын, бырақ, мақала жазбаймын деген сөз емес, жазамын. Бырақ 20-25 күндей Уики-марафонға қатыса алмайтын шығармын----!&gt;</text>
      <sha1>ay2w50vu5pipy6bys1e0wucd6woucnl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575591</id>
      <parentid>3575590</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T16:07:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Мақала */</comment>
      <origin>3575591</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12519" sha1="9agw08vkmqoqe46708qwdacyqv7zz6z" xml:space="preserve">&lt;/div&gt;
'''Тынымхан Еркебұлан Мұратбекұлы'''
{{User lang
| lang = kk
| name = Қазақ тілі
| level = N
| size = 
| info = '''[[:Санат:User kk|Қазақ тілі]]''' бұл қатысушының '''{{nobr|[[:Санат:User kk-N|ана тілі]]}} болып саналады'''
&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;
}}
{{User:Box/Қатысушы Қазақстаннан}} 
{{User:Box/Қызығушылық:Қытай}}
{{User:Box/Қызығушылық:Жапония}}
{{User:Box/Қызығушылық:Моңғолия}}
{{User:Box/Қызығушылық:Оңтүстік Корея}}
{{User:Box/Туған жері:ШҚО}}
{{User:Box/Мақала санын көбейту үшін}}
{{User:Box/Мұсылман}}
{{User:Box/Windows 7 қолданушысы}}
{{User:Box/Қызығушылық:Авиация}} 
== Мақала ==
[[34]]
{| class=&quot;wikitable&quot;
! № !! Мақала аты !! Уақыты !! Байт өлшемі
|-
| 1|| [[Эрдэнэт]] || [[1 қаңтар]], [[2025 жыл]] || &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+3991&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 2|| [[Яковлев Як-42]]|| [[4 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+9515&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 3|| [[Zhezkazgan Air]]|| [[4 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+3543&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 4|| [[Жетісу Әуекомпаниясы]] || [[4 шілде]], [[2025 жыл]] ||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+4614&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 5|| [[Яковлев Як-40]]|| [[5 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+18 586&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 6||[[Аэрофлот 167 рейсі]]|| [[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+8020&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 7||[[Орхон облысы]]||[[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5060&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 8||[[Орхон өзені]]||[[6 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+4016&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 9||[[Ховд]]||[[6 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+8882&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 10||[[ГАЗ-3307]]||[[7 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+11 352&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 11||[[Санья қаласы]]||[[8 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+34 879&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 12||[[Илюшин Ил-62]]||[[9 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+20 410&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 13||[[DETA Air]]||[[9 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5254&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 14||[[Улан-Удэ]]||[[11 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+16 153&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 15||[[КрасАвиа]]||[[21 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+9097&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 16||[[Бозанбай (өзен)]]|| [[28 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+1637&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 17||[[Северобайкальск]]|| [[2 тамыз]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+20 638&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 18||[[Базарқорған]]|| [[3 тамыз]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+9411&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 19||[[Рас Әл-Хайма]]||[[3 тамыз]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5599&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 20||[[Гай (қала)]]||[[5 тамыз]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+17 165&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 21||[[Петропавловск-Камчатский]]||[[9 тамыз]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+25 862&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 22||[[Дархан (қала)]]||[[16 тамыз]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+11 470&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 23||[[Туполев Ту-154]]||[[24 тамыз]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+38 617&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 24||[[Майлысу]]||[[20 қыркүйек]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+9246&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 25||[[Шолпаната әуежайы]]||[[26 қыркүйек]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+2679&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 26||[[Қарақол Халықаралық әуежайы]]||[[11 ақпан]], [[2026 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5376&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 27||[[Жаңажер (Соқылық ауданы)]]||[[6 наурыз]], [[2026 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5588&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
|28||[[Asia Airways]]||[[7 наурыз]], [[2026 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5438&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 29||[[Құрманжан Датқа]]||[[11 наурыз]], [[2026 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+11 367&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 30||[[Ұрқия Жұмабайқызы Сәлиева]]||[[13 наурыз]], [[2026 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+12 480&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 31||[[Таулы Алтай әуежайы]]||[[30 наурыз]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+8557&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 32||[[Boeing 767]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+40 850&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 33||[[Windows XP Build 2437]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+2862&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 34||[[Windows XP Build 2509]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5109&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|}

* Таңбаланған тізім элементі

==Үлгі мақалалар==
[[35]]
===ИНФОБОКС ҮЛГІСІ===
&lt;center&gt;[[Үлгі:Windows құрастыру инфобоксы]] - [[10 ақпан]] - [[2026 жыл]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Minecraft нұсқасы]] - [[29 наурыз]] - [[2026 жыл]]&lt;/center&gt;
===USERBOX ҮЛГІСІ===
&lt;center&gt;[[User:Box/Қызығушылық:Қытай]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[User:Box/Қызығушылық:Моңғолия]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[User:Box/Қызығушылық:Жапония]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]&lt;/center&gt; 
===БАЙРАҚ ҮЛГІСІ===
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Өскемен]] - [[2025 жыл]] - [[24 шілде]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Талдықорған]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Қостанай]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Атырау]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Павлодар]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Ақтөбе]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Жітіқара]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Ұланбатыр]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Эрдэнэт]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Ақсу]] - [[2025 жыл]] - [[15 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Петропавловск-Камчатский]] - [[2025 жыл]] - [[16 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Шолпаната]] - [[2025 жыл]] - [[7 қазан]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Киев]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]&lt;/center&gt;
===ПОЗКАРТА ҮЛГІСІ===
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қырғызстан Шу облысы]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ресей Свердловск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[5 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ресей Камчатка өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[9 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ресей Иркутск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[1 қыркүйек]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ресей Забайкалье өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[23 қазан]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Таулы Бадахшан автономиялы облысы]] - [[2026 жыл]] - [[7 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Соғды облысы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Моңғолия Ховд аймағы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Өзбекстан Қарақалпақстан]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қытай Тибет]] - [[2026 жыл]] - [[21 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Мысыр Оңтүстік Синай]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ботсвана]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Габон]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Камерун]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Гвинея]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қытай Цзянсу]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Батыс Бенгалия]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Пенджап]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]&lt;/center&gt;

== Хронологиялық сипаттама ==
&lt;center&gt;[[2024 жыл]] - [[23 қазан]] - Қазақша Уикипедияға тіркелді.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[9 сәуір]] - 10 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[4 шілде]] - 100 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[6 шілде]] - 220 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[7 шілде]] - 10 мақала жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[10 шілде]] - 300 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[2 тамыз]] - 400 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 500 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 20 мақала жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[10 тамыз]] - 600 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[22 тамыз]] - 700 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[26 қыркүйек]] - 800 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[11 ақпан]] - 900 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[7 наурыз]] - 1000 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[11 наурыз]] - 1100 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[22 наурыз]] - 1200 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[29 наурыз]] - 1300 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[31 наурыз]] - 1400 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1500 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1600 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1700 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1800 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 1900 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[23 қазан]] - Уикипедияға алғаш тіркелгеніне 1 жыл толды.&lt;/center&gt;

== Тіркелгілер ==
* [[Қатысушы:~2025-26338-22|~2025-26338-22]]&lt;br&gt;
* [[Қатысушы:Qazaq1299|Qazaq1299]]
[[Санат:Уикипедия:Ұлан ауданы қатысушылары]]
&lt;!-----Мен оң қолымның білегін 16 наурыз күні сындырып алдым, мен сол қолыммен тез мақала жаза алмаймын, бырақ, мақала жазбаймын деген сөз емес, жазамын. Бырақ 20-25 күндей Уики-марафонға қатыса алмайтын шығармын----!&gt;</text>
      <sha1>9agw08vkmqoqe46708qwdacyqv7zz6z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575616</id>
      <parentid>3575591</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T16:21:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Хронологиялық сипаттама */</comment>
      <origin>3575616</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12604" sha1="8flu2kcx6c2qd8fjvuq3hla7nr9jq3r" xml:space="preserve">&lt;/div&gt;
'''Тынымхан Еркебұлан Мұратбекұлы'''
{{User lang
| lang = kk
| name = Қазақ тілі
| level = N
| size = 
| info = '''[[:Санат:User kk|Қазақ тілі]]''' бұл қатысушының '''{{nobr|[[:Санат:User kk-N|ана тілі]]}} болып саналады'''
&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;
}}
{{User:Box/Қатысушы Қазақстаннан}} 
{{User:Box/Қызығушылық:Қытай}}
{{User:Box/Қызығушылық:Жапония}}
{{User:Box/Қызығушылық:Моңғолия}}
{{User:Box/Қызығушылық:Оңтүстік Корея}}
{{User:Box/Туған жері:ШҚО}}
{{User:Box/Мақала санын көбейту үшін}}
{{User:Box/Мұсылман}}
{{User:Box/Windows 7 қолданушысы}}
{{User:Box/Қызығушылық:Авиация}} 
== Мақала ==
[[34]]
{| class=&quot;wikitable&quot;
! № !! Мақала аты !! Уақыты !! Байт өлшемі
|-
| 1|| [[Эрдэнэт]] || [[1 қаңтар]], [[2025 жыл]] || &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+3991&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 2|| [[Яковлев Як-42]]|| [[4 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+9515&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 3|| [[Zhezkazgan Air]]|| [[4 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+3543&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 4|| [[Жетісу Әуекомпаниясы]] || [[4 шілде]], [[2025 жыл]] ||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+4614&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 5|| [[Яковлев Як-40]]|| [[5 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+18 586&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 6||[[Аэрофлот 167 рейсі]]|| [[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+8020&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 7||[[Орхон облысы]]||[[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5060&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 8||[[Орхон өзені]]||[[6 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+4016&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 9||[[Ховд]]||[[6 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+8882&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 10||[[ГАЗ-3307]]||[[7 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+11 352&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 11||[[Санья қаласы]]||[[8 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+34 879&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 12||[[Илюшин Ил-62]]||[[9 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+20 410&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 13||[[DETA Air]]||[[9 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5254&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 14||[[Улан-Удэ]]||[[11 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+16 153&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 15||[[КрасАвиа]]||[[21 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+9097&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 16||[[Бозанбай (өзен)]]|| [[28 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+1637&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 17||[[Северобайкальск]]|| [[2 тамыз]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+20 638&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 18||[[Базарқорған]]|| [[3 тамыз]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+9411&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 19||[[Рас Әл-Хайма]]||[[3 тамыз]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5599&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 20||[[Гай (қала)]]||[[5 тамыз]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+17 165&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 21||[[Петропавловск-Камчатский]]||[[9 тамыз]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+25 862&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 22||[[Дархан (қала)]]||[[16 тамыз]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+11 470&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 23||[[Туполев Ту-154]]||[[24 тамыз]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+38 617&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 24||[[Майлысу]]||[[20 қыркүйек]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+9246&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 25||[[Шолпаната әуежайы]]||[[26 қыркүйек]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+2679&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 26||[[Қарақол Халықаралық әуежайы]]||[[11 ақпан]], [[2026 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5376&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 27||[[Жаңажер (Соқылық ауданы)]]||[[6 наурыз]], [[2026 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5588&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
|28||[[Asia Airways]]||[[7 наурыз]], [[2026 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5438&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 29||[[Құрманжан Датқа]]||[[11 наурыз]], [[2026 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+11 367&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 30||[[Ұрқия Жұмабайқызы Сәлиева]]||[[13 наурыз]], [[2026 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+12 480&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 31||[[Таулы Алтай әуежайы]]||[[30 наурыз]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+8557&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 32||[[Boeing 767]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+40 850&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 33||[[Windows XP Build 2437]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+2862&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 34||[[Windows XP Build 2509]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5109&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|}

* Таңбаланған тізім элементі

==Үлгі мақалалар==
[[35]]
===ИНФОБОКС ҮЛГІСІ===
&lt;center&gt;[[Үлгі:Windows құрастыру инфобоксы]] - [[10 ақпан]] - [[2026 жыл]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Minecraft нұсқасы]] - [[29 наурыз]] - [[2026 жыл]]&lt;/center&gt;
===USERBOX ҮЛГІСІ===
&lt;center&gt;[[User:Box/Қызығушылық:Қытай]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[User:Box/Қызығушылық:Моңғолия]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[User:Box/Қызығушылық:Жапония]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]&lt;/center&gt; 
===БАЙРАҚ ҮЛГІСІ===
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Өскемен]] - [[2025 жыл]] - [[24 шілде]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Талдықорған]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Қостанай]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Атырау]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Павлодар]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Ақтөбе]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Жітіқара]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Ұланбатыр]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Эрдэнэт]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Ақсу]] - [[2025 жыл]] - [[15 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Петропавловск-Камчатский]] - [[2025 жыл]] - [[16 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Шолпаната]] - [[2025 жыл]] - [[7 қазан]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Киев]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]&lt;/center&gt;
===ПОЗКАРТА ҮЛГІСІ===
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қырғызстан Шу облысы]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ресей Свердловск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[5 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ресей Камчатка өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[9 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ресей Иркутск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[1 қыркүйек]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ресей Забайкалье өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[23 қазан]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Таулы Бадахшан автономиялы облысы]] - [[2026 жыл]] - [[7 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Соғды облысы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Моңғолия Ховд аймағы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Өзбекстан Қарақалпақстан]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қытай Тибет]] - [[2026 жыл]] - [[21 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Мысыр Оңтүстік Синай]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ботсвана]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Габон]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Камерун]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Гвинея]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қытай Цзянсу]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Батыс Бенгалия]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Пенджап]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]&lt;/center&gt;

== Хронологиялық сипаттама ==
&lt;center&gt;[[2024 жыл]] - [[23 қазан]] - Қазақша Уикипедияға тіркелді.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[9 сәуір]] - 10 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[4 шілде]] - 100 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[6 шілде]] - 220 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[7 шілде]] - 10 мақала жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[10 шілде]] - 300 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[2 тамыз]] - 400 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 500 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 20 мақала жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[10 тамыз]] - 600 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[22 тамыз]] - 700 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[26 қыркүйек]] - 800 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[11 ақпан]] - 900 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[7 наурыз]] - 1000 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[11 наурыз]] - 1100 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[22 наурыз]] - 1200 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[29 наурыз]] - 1300 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[31 наурыз]] - 1400 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1500 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1600 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1700 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1800 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 1900 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 2000 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[23 қазан]] - Уикипедияға алғаш тіркелгеніне 1 жыл толды.&lt;/center&gt;

== Тіркелгілер ==
* [[Қатысушы:~2025-26338-22|~2025-26338-22]]&lt;br&gt;
* [[Қатысушы:Qazaq1299|Qazaq1299]]
[[Санат:Уикипедия:Ұлан ауданы қатысушылары]]
&lt;!-----Мен оң қолымның білегін 16 наурыз күні сындырып алдым, мен сол қолыммен тез мақала жаза алмаймын, бырақ, мақала жазбаймын деген сөз емес, жазамын. Бырақ 20-25 күндей Уики-марафонға қатыса алмайтын шығармын----!&gt;</text>
      <sha1>8flu2kcx6c2qd8fjvuq3hla7nr9jq3r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575715</id>
      <parentid>3575616</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T19:37:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Мақала */</comment>
      <origin>3575715</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12741" sha1="1cbwo5z27m0s9nyxy797u047kbqel6t" xml:space="preserve">&lt;/div&gt;
'''Тынымхан Еркебұлан Мұратбекұлы'''
{{User lang
| lang = kk
| name = Қазақ тілі
| level = N
| size = 
| info = '''[[:Санат:User kk|Қазақ тілі]]''' бұл қатысушының '''{{nobr|[[:Санат:User kk-N|ана тілі]]}} болып саналады'''
&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;
}}
{{User:Box/Қатысушы Қазақстаннан}} 
{{User:Box/Қызығушылық:Қытай}}
{{User:Box/Қызығушылық:Жапония}}
{{User:Box/Қызығушылық:Моңғолия}}
{{User:Box/Қызығушылық:Оңтүстік Корея}}
{{User:Box/Туған жері:ШҚО}}
{{User:Box/Мақала санын көбейту үшін}}
{{User:Box/Мұсылман}}
{{User:Box/Windows 7 қолданушысы}}
{{User:Box/Қызығушылық:Авиация}} 
== Мақала ==
[[34]]
{| class=&quot;wikitable&quot;
! № !! Мақала аты !! Уақыты !! Байт өлшемі
|-
| 1|| [[Эрдэнэт]] || [[1 қаңтар]], [[2025 жыл]] || &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+3991&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 2|| [[Яковлев Як-42]]|| [[4 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+9515&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 3|| [[Zhezkazgan Air]]|| [[4 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+3543&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 4|| [[Жетісу Әуекомпаниясы]] || [[4 шілде]], [[2025 жыл]] ||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+4614&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 5|| [[Яковлев Як-40]]|| [[5 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+18 586&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 6||[[Аэрофлот 167 рейсі]]|| [[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+8020&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 7||[[Орхон облысы]]||[[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5060&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 8||[[Орхон өзені]]||[[6 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+4016&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 9||[[Ховд]]||[[6 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+8882&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 10||[[ГАЗ-3307]]||[[7 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+11 352&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 11||[[Санья қаласы]]||[[8 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+34 879&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 12||[[Илюшин Ил-62]]||[[9 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+20 410&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 13||[[DETA Air]]||[[9 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5254&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 14||[[Улан-Удэ]]||[[11 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+16 153&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 15||[[КрасАвиа]]||[[21 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+9097&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 16||[[Бозанбай (өзен)]]|| [[28 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+1637&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 17||[[Северобайкальск]]|| [[2 тамыз]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+20 638&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 18||[[Базарқорған]]|| [[3 тамыз]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+9411&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 19||[[Рас Әл-Хайма]]||[[3 тамыз]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5599&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 20||[[Гай (қала)]]||[[5 тамыз]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+17 165&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 21||[[Петропавловск-Камчатский]]||[[9 тамыз]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+25 862&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 22||[[Дархан (қала)]]||[[16 тамыз]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+11 470&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 23||[[Туполев Ту-154]]||[[24 тамыз]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+38 617&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 24||[[Майлысу]]||[[20 қыркүйек]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+9246&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 25||[[Шолпаната әуежайы]]||[[26 қыркүйек]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+2679&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 26||[[Қарақол Халықаралық әуежайы]]||[[11 ақпан]], [[2026 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5376&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 27||[[Жаңажер (Соқылық ауданы)]]||[[6 наурыз]], [[2026 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5588&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
|28||[[Asia Airways]]||[[7 наурыз]], [[2026 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5438&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 29||[[Құрманжан Датқа]]||[[11 наурыз]], [[2026 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+11 367&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 30||[[Ұрқия Жұмабайқызы Сәлиева]]||[[13 наурыз]], [[2026 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+12 480&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 31||[[Таулы Алтай әуежайы]]||[[30 наурыз]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+8557&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 32||[[Boeing 767]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+40 850&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 33||[[Windows XP Build 2437]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+2862&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 34||[[Windows XP Build 2509]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5109&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 35||[[Windows Server 2003 Build 2497]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+2678&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|}

* Таңбаланған тізім элементі

==Үлгі мақалалар==
[[35]]
===ИНФОБОКС ҮЛГІСІ===
&lt;center&gt;[[Үлгі:Windows құрастыру инфобоксы]] - [[10 ақпан]] - [[2026 жыл]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Minecraft нұсқасы]] - [[29 наурыз]] - [[2026 жыл]]&lt;/center&gt;
===USERBOX ҮЛГІСІ===
&lt;center&gt;[[User:Box/Қызығушылық:Қытай]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[User:Box/Қызығушылық:Моңғолия]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[User:Box/Қызығушылық:Жапония]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]&lt;/center&gt; 
===БАЙРАҚ ҮЛГІСІ===
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Өскемен]] - [[2025 жыл]] - [[24 шілде]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Талдықорған]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Қостанай]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Атырау]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Павлодар]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Ақтөбе]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Жітіқара]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Ұланбатыр]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Эрдэнэт]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Ақсу]] - [[2025 жыл]] - [[15 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Петропавловск-Камчатский]] - [[2025 жыл]] - [[16 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Шолпаната]] - [[2025 жыл]] - [[7 қазан]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Киев]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]&lt;/center&gt;
===ПОЗКАРТА ҮЛГІСІ===
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қырғызстан Шу облысы]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ресей Свердловск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[5 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ресей Камчатка өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[9 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ресей Иркутск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[1 қыркүйек]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ресей Забайкалье өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[23 қазан]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Таулы Бадахшан автономиялы облысы]] - [[2026 жыл]] - [[7 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Соғды облысы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Моңғолия Ховд аймағы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Өзбекстан Қарақалпақстан]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қытай Тибет]] - [[2026 жыл]] - [[21 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Мысыр Оңтүстік Синай]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ботсвана]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Габон]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Камерун]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Гвинея]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қытай Цзянсу]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Батыс Бенгалия]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Пенджап]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]&lt;/center&gt;

== Хронологиялық сипаттама ==
&lt;center&gt;[[2024 жыл]] - [[23 қазан]] - Қазақша Уикипедияға тіркелді.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[9 сәуір]] - 10 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[4 шілде]] - 100 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[6 шілде]] - 220 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[7 шілде]] - 10 мақала жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[10 шілде]] - 300 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[2 тамыз]] - 400 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 500 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 20 мақала жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[10 тамыз]] - 600 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[22 тамыз]] - 700 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[26 қыркүйек]] - 800 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[11 ақпан]] - 900 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[7 наурыз]] - 1000 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[11 наурыз]] - 1100 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[22 наурыз]] - 1200 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[29 наурыз]] - 1300 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[31 наурыз]] - 1400 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1500 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1600 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1700 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1800 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 1900 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 2000 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[23 қазан]] - Уикипедияға алғаш тіркелгеніне 1 жыл толды.&lt;/center&gt;

== Тіркелгілер ==
* [[Қатысушы:~2025-26338-22|~2025-26338-22]]&lt;br&gt;
* [[Қатысушы:Qazaq1299|Qazaq1299]]
[[Санат:Уикипедия:Ұлан ауданы қатысушылары]]
&lt;!-----Мен оң қолымның білегін 16 наурыз күні сындырып алдым, мен сол қолыммен тез мақала жаза алмаймын, бырақ, мақала жазбаймын деген сөз емес, жазамын. Бырақ 20-25 күндей Уики-марафонға қатыса алмайтын шығармын----!&gt;</text>
      <sha1>1cbwo5z27m0s9nyxy797u047kbqel6t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575716</id>
      <parentid>3575715</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T19:37:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Мақала */</comment>
      <origin>3575716</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12741" sha1="9gjrjr1mutqrwgqh6s4zl77f6dyho31" xml:space="preserve">&lt;/div&gt;
'''Тынымхан Еркебұлан Мұратбекұлы'''
{{User lang
| lang = kk
| name = Қазақ тілі
| level = N
| size = 
| info = '''[[:Санат:User kk|Қазақ тілі]]''' бұл қатысушының '''{{nobr|[[:Санат:User kk-N|ана тілі]]}} болып саналады'''
&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;
}}
{{User:Box/Қатысушы Қазақстаннан}} 
{{User:Box/Қызығушылық:Қытай}}
{{User:Box/Қызығушылық:Жапония}}
{{User:Box/Қызығушылық:Моңғолия}}
{{User:Box/Қызығушылық:Оңтүстік Корея}}
{{User:Box/Туған жері:ШҚО}}
{{User:Box/Мақала санын көбейту үшін}}
{{User:Box/Мұсылман}}
{{User:Box/Windows 7 қолданушысы}}
{{User:Box/Қызығушылық:Авиация}} 
== Мақала ==
[[35]]
{| class=&quot;wikitable&quot;
! № !! Мақала аты !! Уақыты !! Байт өлшемі
|-
| 1|| [[Эрдэнэт]] || [[1 қаңтар]], [[2025 жыл]] || &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+3991&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 2|| [[Яковлев Як-42]]|| [[4 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+9515&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 3|| [[Zhezkazgan Air]]|| [[4 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+3543&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 4|| [[Жетісу Әуекомпаниясы]] || [[4 шілде]], [[2025 жыл]] ||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+4614&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 5|| [[Яковлев Як-40]]|| [[5 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+18 586&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 6||[[Аэрофлот 167 рейсі]]|| [[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+8020&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 7||[[Орхон облысы]]||[[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5060&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 8||[[Орхон өзені]]||[[6 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+4016&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 9||[[Ховд]]||[[6 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+8882&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 10||[[ГАЗ-3307]]||[[7 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+11 352&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 11||[[Санья қаласы]]||[[8 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+34 879&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 12||[[Илюшин Ил-62]]||[[9 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+20 410&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 13||[[DETA Air]]||[[9 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5254&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 14||[[Улан-Удэ]]||[[11 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+16 153&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 15||[[КрасАвиа]]||[[21 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+9097&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 16||[[Бозанбай (өзен)]]|| [[28 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+1637&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 17||[[Северобайкальск]]|| [[2 тамыз]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+20 638&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 18||[[Базарқорған]]|| [[3 тамыз]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+9411&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 19||[[Рас Әл-Хайма]]||[[3 тамыз]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5599&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 20||[[Гай (қала)]]||[[5 тамыз]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+17 165&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 21||[[Петропавловск-Камчатский]]||[[9 тамыз]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+25 862&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 22||[[Дархан (қала)]]||[[16 тамыз]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+11 470&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 23||[[Туполев Ту-154]]||[[24 тамыз]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+38 617&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 24||[[Майлысу]]||[[20 қыркүйек]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+9246&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 25||[[Шолпаната әуежайы]]||[[26 қыркүйек]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+2679&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 26||[[Қарақол Халықаралық әуежайы]]||[[11 ақпан]], [[2026 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5376&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 27||[[Жаңажер (Соқылық ауданы)]]||[[6 наурыз]], [[2026 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5588&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
|28||[[Asia Airways]]||[[7 наурыз]], [[2026 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5438&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 29||[[Құрманжан Датқа]]||[[11 наурыз]], [[2026 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+11 367&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 30||[[Ұрқия Жұмабайқызы Сәлиева]]||[[13 наурыз]], [[2026 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+12 480&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 31||[[Таулы Алтай әуежайы]]||[[30 наурыз]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+8557&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 32||[[Boeing 767]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+40 850&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 33||[[Windows XP Build 2437]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+2862&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 34||[[Windows XP Build 2509]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5109&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 35||[[Windows Server 2003 Build 2497]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+2678&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|}

* Таңбаланған тізім элементі

==Үлгі мақалалар==
[[35]]
===ИНФОБОКС ҮЛГІСІ===
&lt;center&gt;[[Үлгі:Windows құрастыру инфобоксы]] - [[10 ақпан]] - [[2026 жыл]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Minecraft нұсқасы]] - [[29 наурыз]] - [[2026 жыл]]&lt;/center&gt;
===USERBOX ҮЛГІСІ===
&lt;center&gt;[[User:Box/Қызығушылық:Қытай]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[User:Box/Қызығушылық:Моңғолия]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[User:Box/Қызығушылық:Жапония]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]&lt;/center&gt; 
===БАЙРАҚ ҮЛГІСІ===
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Өскемен]] - [[2025 жыл]] - [[24 шілде]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Талдықорған]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Қостанай]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Атырау]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Павлодар]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Ақтөбе]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Жітіқара]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Ұланбатыр]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Эрдэнэт]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Ақсу]] - [[2025 жыл]] - [[15 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Петропавловск-Камчатский]] - [[2025 жыл]] - [[16 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Шолпаната]] - [[2025 жыл]] - [[7 қазан]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Киев]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]&lt;/center&gt;
===ПОЗКАРТА ҮЛГІСІ===
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қырғызстан Шу облысы]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ресей Свердловск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[5 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ресей Камчатка өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[9 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ресей Иркутск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[1 қыркүйек]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ресей Забайкалье өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[23 қазан]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Таулы Бадахшан автономиялы облысы]] - [[2026 жыл]] - [[7 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Соғды облысы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Моңғолия Ховд аймағы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Өзбекстан Қарақалпақстан]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қытай Тибет]] - [[2026 жыл]] - [[21 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Мысыр Оңтүстік Синай]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ботсвана]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Габон]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Камерун]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Гвинея]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қытай Цзянсу]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Батыс Бенгалия]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Пенджап]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]&lt;/center&gt;

== Хронологиялық сипаттама ==
&lt;center&gt;[[2024 жыл]] - [[23 қазан]] - Қазақша Уикипедияға тіркелді.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[9 сәуір]] - 10 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[4 шілде]] - 100 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[6 шілде]] - 220 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[7 шілде]] - 10 мақала жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[10 шілде]] - 300 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[2 тамыз]] - 400 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 500 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 20 мақала жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[10 тамыз]] - 600 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[22 тамыз]] - 700 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[26 қыркүйек]] - 800 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[11 ақпан]] - 900 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[7 наурыз]] - 1000 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[11 наурыз]] - 1100 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[22 наурыз]] - 1200 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[29 наурыз]] - 1300 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[31 наурыз]] - 1400 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1500 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1600 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1700 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1800 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 1900 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 2000 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[23 қазан]] - Уикипедияға алғаш тіркелгеніне 1 жыл толды.&lt;/center&gt;

== Тіркелгілер ==
* [[Қатысушы:~2025-26338-22|~2025-26338-22]]&lt;br&gt;
* [[Қатысушы:Qazaq1299|Qazaq1299]]
[[Санат:Уикипедия:Ұлан ауданы қатысушылары]]
&lt;!-----Мен оң қолымның білегін 16 наурыз күні сындырып алдым, мен сол қолыммен тез мақала жаза алмаймын, бырақ, мақала жазбаймын деген сөз емес, жазамын. Бырақ 20-25 күндей Уики-марафонға қатыса алмайтын шығармын----!&gt;</text>
      <sha1>9gjrjr1mutqrwgqh6s4zl77f6dyho31</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575799</id>
      <parentid>3575716</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T21:08:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Мақала */</comment>
      <origin>3575799</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12873" sha1="4948mgy6c3nngppr9jqws8wo32i9baw" xml:space="preserve">&lt;/div&gt;
'''Тынымхан Еркебұлан Мұратбекұлы'''
{{User lang
| lang = kk
| name = Қазақ тілі
| level = N
| size = 
| info = '''[[:Санат:User kk|Қазақ тілі]]''' бұл қатысушының '''{{nobr|[[:Санат:User kk-N|ана тілі]]}} болып саналады'''
&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;
}}
{{User:Box/Қатысушы Қазақстаннан}} 
{{User:Box/Қызығушылық:Қытай}}
{{User:Box/Қызығушылық:Жапония}}
{{User:Box/Қызығушылық:Моңғолия}}
{{User:Box/Қызығушылық:Оңтүстік Корея}}
{{User:Box/Туған жері:ШҚО}}
{{User:Box/Мақала санын көбейту үшін}}
{{User:Box/Мұсылман}}
{{User:Box/Windows 7 қолданушысы}}
{{User:Box/Қызығушылық:Авиация}} 
== Мақала ==
[[35]]
{| class=&quot;wikitable&quot;
! № !! Мақала аты !! Уақыты !! Байт өлшемі
|-
| 1|| [[Эрдэнэт]] || [[1 қаңтар]], [[2025 жыл]] || &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+3991&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 2|| [[Яковлев Як-42]]|| [[4 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+9515&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 3|| [[Zhezkazgan Air]]|| [[4 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+3543&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 4|| [[Жетісу Әуекомпаниясы]] || [[4 шілде]], [[2025 жыл]] ||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+4614&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 5|| [[Яковлев Як-40]]|| [[5 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+18 586&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 6||[[Аэрофлот 167 рейсі]]|| [[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+8020&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 7||[[Орхон облысы]]||[[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5060&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 8||[[Орхон өзені]]||[[6 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+4016&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 9||[[Ховд]]||[[6 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+8882&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 10||[[ГАЗ-3307]]||[[7 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+11 352&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 11||[[Санья қаласы]]||[[8 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+34 879&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 12||[[Илюшин Ил-62]]||[[9 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+20 410&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 13||[[DETA Air]]||[[9 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5254&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 14||[[Улан-Удэ]]||[[11 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+16 153&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 15||[[КрасАвиа]]||[[21 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+9097&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 16||[[Бозанбай (өзен)]]|| [[28 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+1637&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 17||[[Северобайкальск]]|| [[2 тамыз]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+20 638&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 18||[[Базарқорған]]|| [[3 тамыз]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+9411&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 19||[[Рас Әл-Хайма]]||[[3 тамыз]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5599&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 20||[[Гай (қала)]]||[[5 тамыз]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+17 165&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 21||[[Петропавловск-Камчатский]]||[[9 тамыз]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+25 862&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 22||[[Дархан (қала)]]||[[16 тамыз]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+11 470&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 23||[[Туполев Ту-154]]||[[24 тамыз]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+38 617&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 24||[[Майлысу]]||[[20 қыркүйек]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+9246&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 25||[[Шолпаната әуежайы]]||[[26 қыркүйек]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+2679&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 26||[[Қарақол Халықаралық әуежайы]]||[[11 ақпан]], [[2026 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5376&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 27||[[Жаңажер (Соқылық ауданы)]]||[[6 наурыз]], [[2026 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5588&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
|28||[[Asia Airways]]||[[7 наурыз]], [[2026 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5438&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 29||[[Құрманжан Датқа]]||[[11 наурыз]], [[2026 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+11 367&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 30||[[Ұрқия Жұмабайқызы Сәлиева]]||[[13 наурыз]], [[2026 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+12 480&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 31||[[Таулы Алтай әуежайы]]||[[30 наурыз]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+8557&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 32||[[Boeing 767]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+40 850&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 33||[[Windows XP Build 2437]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+2862&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 34||[[Windows XP Build 2509]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5109&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 35||[[Windows Server 2003 Build 2497]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+2678&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 36||[[Алтай әуежайы]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+6117&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|}

* Таңбаланған тізім элементі

==Үлгі мақалалар==
[[35]]
===ИНФОБОКС ҮЛГІСІ===
&lt;center&gt;[[Үлгі:Windows құрастыру инфобоксы]] - [[10 ақпан]] - [[2026 жыл]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Minecraft нұсқасы]] - [[29 наурыз]] - [[2026 жыл]]&lt;/center&gt;
===USERBOX ҮЛГІСІ===
&lt;center&gt;[[User:Box/Қызығушылық:Қытай]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[User:Box/Қызығушылық:Моңғолия]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[User:Box/Қызығушылық:Жапония]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]&lt;/center&gt; 
===БАЙРАҚ ҮЛГІСІ===
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Өскемен]] - [[2025 жыл]] - [[24 шілде]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Талдықорған]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Қостанай]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Атырау]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Павлодар]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Ақтөбе]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Жітіқара]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Ұланбатыр]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Эрдэнэт]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Ақсу]] - [[2025 жыл]] - [[15 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Петропавловск-Камчатский]] - [[2025 жыл]] - [[16 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Шолпаната]] - [[2025 жыл]] - [[7 қазан]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Киев]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]&lt;/center&gt;
===ПОЗКАРТА ҮЛГІСІ===
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қырғызстан Шу облысы]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ресей Свердловск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[5 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ресей Камчатка өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[9 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ресей Иркутск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[1 қыркүйек]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ресей Забайкалье өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[23 қазан]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Таулы Бадахшан автономиялы облысы]] - [[2026 жыл]] - [[7 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Соғды облысы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Моңғолия Ховд аймағы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Өзбекстан Қарақалпақстан]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қытай Тибет]] - [[2026 жыл]] - [[21 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Мысыр Оңтүстік Синай]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ботсвана]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Габон]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Камерун]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Гвинея]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қытай Цзянсу]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Батыс Бенгалия]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Пенджап]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]&lt;/center&gt;

== Хронологиялық сипаттама ==
&lt;center&gt;[[2024 жыл]] - [[23 қазан]] - Қазақша Уикипедияға тіркелді.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[9 сәуір]] - 10 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[4 шілде]] - 100 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[6 шілде]] - 220 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[7 шілде]] - 10 мақала жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[10 шілде]] - 300 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[2 тамыз]] - 400 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 500 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 20 мақала жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[10 тамыз]] - 600 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[22 тамыз]] - 700 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[26 қыркүйек]] - 800 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[11 ақпан]] - 900 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[7 наурыз]] - 1000 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[11 наурыз]] - 1100 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[22 наурыз]] - 1200 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[29 наурыз]] - 1300 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[31 наурыз]] - 1400 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1500 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1600 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1700 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1800 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 1900 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 2000 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[23 қазан]] - Уикипедияға алғаш тіркелгеніне 1 жыл толды.&lt;/center&gt;

== Тіркелгілер ==
* [[Қатысушы:~2025-26338-22|~2025-26338-22]]&lt;br&gt;
* [[Қатысушы:Qazaq1299|Qazaq1299]]
[[Санат:Уикипедия:Ұлан ауданы қатысушылары]]
&lt;!-----Мен оң қолымның білегін 16 наурыз күні сындырып алдым, мен сол қолыммен тез мақала жаза алмаймын, бырақ, мақала жазбаймын деген сөз емес, жазамын. Бырақ 20-25 күндей Уики-марафонға қатыса алмайтын шығармын----!&gt;</text>
      <sha1>4948mgy6c3nngppr9jqws8wo32i9baw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575801</id>
      <parentid>3575799</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T21:09:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Мақала */</comment>
      <origin>3575801</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12873" sha1="6nctrdjst5a9kx5te6e1mqjhjht4k81" xml:space="preserve">&lt;/div&gt;
'''Тынымхан Еркебұлан Мұратбекұлы'''
{{User lang
| lang = kk
| name = Қазақ тілі
| level = N
| size = 
| info = '''[[:Санат:User kk|Қазақ тілі]]''' бұл қатысушының '''{{nobr|[[:Санат:User kk-N|ана тілі]]}} болып саналады'''
&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;
}}
{{User:Box/Қатысушы Қазақстаннан}} 
{{User:Box/Қызығушылық:Қытай}}
{{User:Box/Қызығушылық:Жапония}}
{{User:Box/Қызығушылық:Моңғолия}}
{{User:Box/Қызығушылық:Оңтүстік Корея}}
{{User:Box/Туған жері:ШҚО}}
{{User:Box/Мақала санын көбейту үшін}}
{{User:Box/Мұсылман}}
{{User:Box/Windows 7 қолданушысы}}
{{User:Box/Қызығушылық:Авиация}} 
== Мақала ==
[[36]]
{| class=&quot;wikitable&quot;
! № !! Мақала аты !! Уақыты !! Байт өлшемі
|-
| 1|| [[Эрдэнэт]] || [[1 қаңтар]], [[2025 жыл]] || &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+3991&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 2|| [[Яковлев Як-42]]|| [[4 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+9515&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 3|| [[Zhezkazgan Air]]|| [[4 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+3543&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 4|| [[Жетісу Әуекомпаниясы]] || [[4 шілде]], [[2025 жыл]] ||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+4614&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 5|| [[Яковлев Як-40]]|| [[5 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+18 586&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 6||[[Аэрофлот 167 рейсі]]|| [[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+8020&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 7||[[Орхон облысы]]||[[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5060&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 8||[[Орхон өзені]]||[[6 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+4016&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 9||[[Ховд]]||[[6 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+8882&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 10||[[ГАЗ-3307]]||[[7 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+11 352&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 11||[[Санья қаласы]]||[[8 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+34 879&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 12||[[Илюшин Ил-62]]||[[9 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+20 410&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 13||[[DETA Air]]||[[9 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5254&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 14||[[Улан-Удэ]]||[[11 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+16 153&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 15||[[КрасАвиа]]||[[21 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+9097&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 16||[[Бозанбай (өзен)]]|| [[28 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+1637&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 17||[[Северобайкальск]]|| [[2 тамыз]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+20 638&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 18||[[Базарқорған]]|| [[3 тамыз]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+9411&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 19||[[Рас Әл-Хайма]]||[[3 тамыз]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5599&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 20||[[Гай (қала)]]||[[5 тамыз]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+17 165&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 21||[[Петропавловск-Камчатский]]||[[9 тамыз]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+25 862&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 22||[[Дархан (қала)]]||[[16 тамыз]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+11 470&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 23||[[Туполев Ту-154]]||[[24 тамыз]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+38 617&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 24||[[Майлысу]]||[[20 қыркүйек]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+9246&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 25||[[Шолпаната әуежайы]]||[[26 қыркүйек]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+2679&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 26||[[Қарақол Халықаралық әуежайы]]||[[11 ақпан]], [[2026 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5376&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 27||[[Жаңажер (Соқылық ауданы)]]||[[6 наурыз]], [[2026 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5588&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
|28||[[Asia Airways]]||[[7 наурыз]], [[2026 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5438&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 29||[[Құрманжан Датқа]]||[[11 наурыз]], [[2026 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+11 367&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 30||[[Ұрқия Жұмабайқызы Сәлиева]]||[[13 наурыз]], [[2026 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+12 480&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 31||[[Таулы Алтай әуежайы]]||[[30 наурыз]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+8557&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 32||[[Boeing 767]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+40 850&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 33||[[Windows XP Build 2437]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+2862&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 34||[[Windows XP Build 2509]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5109&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 35||[[Windows Server 2003 Build 2497]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+2678&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 36||[[Алтай әуежайы]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+6117&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|}

* Таңбаланған тізім элементі

==Үлгі мақалалар==
[[35]]
===ИНФОБОКС ҮЛГІСІ===
&lt;center&gt;[[Үлгі:Windows құрастыру инфобоксы]] - [[10 ақпан]] - [[2026 жыл]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Minecraft нұсқасы]] - [[29 наурыз]] - [[2026 жыл]]&lt;/center&gt;
===USERBOX ҮЛГІСІ===
&lt;center&gt;[[User:Box/Қызығушылық:Қытай]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[User:Box/Қызығушылық:Моңғолия]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[User:Box/Қызығушылық:Жапония]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]&lt;/center&gt; 
===БАЙРАҚ ҮЛГІСІ===
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Өскемен]] - [[2025 жыл]] - [[24 шілде]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Талдықорған]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Қостанай]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Атырау]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Павлодар]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Ақтөбе]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Жітіқара]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Ұланбатыр]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Эрдэнэт]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Ақсу]] - [[2025 жыл]] - [[15 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Петропавловск-Камчатский]] - [[2025 жыл]] - [[16 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Шолпаната]] - [[2025 жыл]] - [[7 қазан]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Киев]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]&lt;/center&gt;
===ПОЗКАРТА ҮЛГІСІ===
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қырғызстан Шу облысы]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ресей Свердловск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[5 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ресей Камчатка өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[9 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ресей Иркутск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[1 қыркүйек]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ресей Забайкалье өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[23 қазан]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Таулы Бадахшан автономиялы облысы]] - [[2026 жыл]] - [[7 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Соғды облысы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Моңғолия Ховд аймағы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Өзбекстан Қарақалпақстан]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қытай Тибет]] - [[2026 жыл]] - [[21 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Мысыр Оңтүстік Синай]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ботсвана]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Габон]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Камерун]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Гвинея]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қытай Цзянсу]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Батыс Бенгалия]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Пенджап]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]&lt;/center&gt;

== Хронологиялық сипаттама ==
&lt;center&gt;[[2024 жыл]] - [[23 қазан]] - Қазақша Уикипедияға тіркелді.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[9 сәуір]] - 10 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[4 шілде]] - 100 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[6 шілде]] - 220 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[7 шілде]] - 10 мақала жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[10 шілде]] - 300 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[2 тамыз]] - 400 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 500 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 20 мақала жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[10 тамыз]] - 600 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[22 тамыз]] - 700 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[26 қыркүйек]] - 800 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[11 ақпан]] - 900 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[7 наурыз]] - 1000 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[11 наурыз]] - 1100 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[22 наурыз]] - 1200 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[29 наурыз]] - 1300 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[31 наурыз]] - 1400 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1500 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1600 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1700 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1800 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 1900 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 2000 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[23 қазан]] - Уикипедияға алғаш тіркелгеніне 1 жыл толды.&lt;/center&gt;

== Тіркелгілер ==
* [[Қатысушы:~2025-26338-22|~2025-26338-22]]&lt;br&gt;
* [[Қатысушы:Qazaq1299|Qazaq1299]]
[[Санат:Уикипедия:Ұлан ауданы қатысушылары]]
&lt;!-----Мен оң қолымның білегін 16 наурыз күні сындырып алдым, мен сол қолыммен тез мақала жаза алмаймын, бырақ, мақала жазбаймын деген сөз емес, жазамын. Бырақ 20-25 күндей Уики-марафонға қатыса алмайтын шығармын----!&gt;</text>
      <sha1>6nctrdjst5a9kx5te6e1mqjhjht4k81</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575989</id>
      <parentid>3575801</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T07:08:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Хронологиялық сипаттама */</comment>
      <origin>3575989</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12958" sha1="4cah3omboa4ilx6ec1ivhq0uj83oprn" xml:space="preserve">&lt;/div&gt;
'''Тынымхан Еркебұлан Мұратбекұлы'''
{{User lang
| lang = kk
| name = Қазақ тілі
| level = N
| size = 
| info = '''[[:Санат:User kk|Қазақ тілі]]''' бұл қатысушының '''{{nobr|[[:Санат:User kk-N|ана тілі]]}} болып саналады'''
&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;
}}
{{User:Box/Қатысушы Қазақстаннан}} 
{{User:Box/Қызығушылық:Қытай}}
{{User:Box/Қызығушылық:Жапония}}
{{User:Box/Қызығушылық:Моңғолия}}
{{User:Box/Қызығушылық:Оңтүстік Корея}}
{{User:Box/Туған жері:ШҚО}}
{{User:Box/Мақала санын көбейту үшін}}
{{User:Box/Мұсылман}}
{{User:Box/Windows 7 қолданушысы}}
{{User:Box/Қызығушылық:Авиация}} 
== Мақала ==
[[36]]
{| class=&quot;wikitable&quot;
! № !! Мақала аты !! Уақыты !! Байт өлшемі
|-
| 1|| [[Эрдэнэт]] || [[1 қаңтар]], [[2025 жыл]] || &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+3991&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 2|| [[Яковлев Як-42]]|| [[4 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+9515&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 3|| [[Zhezkazgan Air]]|| [[4 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+3543&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 4|| [[Жетісу Әуекомпаниясы]] || [[4 шілде]], [[2025 жыл]] ||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+4614&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 5|| [[Яковлев Як-40]]|| [[5 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+18 586&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 6||[[Аэрофлот 167 рейсі]]|| [[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+8020&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 7||[[Орхон облысы]]||[[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5060&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 8||[[Орхон өзені]]||[[6 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+4016&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 9||[[Ховд]]||[[6 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+8882&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 10||[[ГАЗ-3307]]||[[7 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+11 352&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 11||[[Санья қаласы]]||[[8 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+34 879&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 12||[[Илюшин Ил-62]]||[[9 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+20 410&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 13||[[DETA Air]]||[[9 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5254&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 14||[[Улан-Удэ]]||[[11 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+16 153&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 15||[[КрасАвиа]]||[[21 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+9097&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 16||[[Бозанбай (өзен)]]|| [[28 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+1637&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 17||[[Северобайкальск]]|| [[2 тамыз]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+20 638&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 18||[[Базарқорған]]|| [[3 тамыз]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+9411&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 19||[[Рас Әл-Хайма]]||[[3 тамыз]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5599&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 20||[[Гай (қала)]]||[[5 тамыз]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+17 165&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 21||[[Петропавловск-Камчатский]]||[[9 тамыз]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+25 862&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 22||[[Дархан (қала)]]||[[16 тамыз]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+11 470&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 23||[[Туполев Ту-154]]||[[24 тамыз]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+38 617&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 24||[[Майлысу]]||[[20 қыркүйек]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+9246&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 25||[[Шолпаната әуежайы]]||[[26 қыркүйек]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+2679&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 26||[[Қарақол Халықаралық әуежайы]]||[[11 ақпан]], [[2026 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5376&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 27||[[Жаңажер (Соқылық ауданы)]]||[[6 наурыз]], [[2026 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5588&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
|28||[[Asia Airways]]||[[7 наурыз]], [[2026 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5438&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 29||[[Құрманжан Датқа]]||[[11 наурыз]], [[2026 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+11 367&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 30||[[Ұрқия Жұмабайқызы Сәлиева]]||[[13 наурыз]], [[2026 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+12 480&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 31||[[Таулы Алтай әуежайы]]||[[30 наурыз]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+8557&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 32||[[Boeing 767]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+40 850&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 33||[[Windows XP Build 2437]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+2862&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 34||[[Windows XP Build 2509]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5109&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 35||[[Windows Server 2003 Build 2497]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+2678&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 36||[[Алтай әуежайы]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+6117&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|}

* Таңбаланған тізім элементі

==Үлгі мақалалар==
[[35]]
===ИНФОБОКС ҮЛГІСІ===
&lt;center&gt;[[Үлгі:Windows құрастыру инфобоксы]] - [[10 ақпан]] - [[2026 жыл]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Minecraft нұсқасы]] - [[29 наурыз]] - [[2026 жыл]]&lt;/center&gt;
===USERBOX ҮЛГІСІ===
&lt;center&gt;[[User:Box/Қызығушылық:Қытай]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[User:Box/Қызығушылық:Моңғолия]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[User:Box/Қызығушылық:Жапония]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]&lt;/center&gt; 
===БАЙРАҚ ҮЛГІСІ===
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Өскемен]] - [[2025 жыл]] - [[24 шілде]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Талдықорған]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Қостанай]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Атырау]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Павлодар]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Ақтөбе]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Жітіқара]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Ұланбатыр]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Эрдэнэт]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Ақсу]] - [[2025 жыл]] - [[15 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Петропавловск-Камчатский]] - [[2025 жыл]] - [[16 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Шолпаната]] - [[2025 жыл]] - [[7 қазан]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Киев]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]&lt;/center&gt;
===ПОЗКАРТА ҮЛГІСІ===
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қырғызстан Шу облысы]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ресей Свердловск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[5 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ресей Камчатка өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[9 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ресей Иркутск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[1 қыркүйек]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ресей Забайкалье өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[23 қазан]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Таулы Бадахшан автономиялы облысы]] - [[2026 жыл]] - [[7 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Соғды облысы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Моңғолия Ховд аймағы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Өзбекстан Қарақалпақстан]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қытай Тибет]] - [[2026 жыл]] - [[21 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Мысыр Оңтүстік Синай]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ботсвана]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Габон]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Камерун]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Гвинея]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қытай Цзянсу]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Батыс Бенгалия]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Пенджап]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]&lt;/center&gt;

== Хронологиялық сипаттама ==
&lt;center&gt;[[2024 жыл]] - [[23 қазан]] - Қазақша Уикипедияға тіркелді.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[9 сәуір]] - 10 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[4 шілде]] - 100 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[6 шілде]] - 220 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[7 шілде]] - 10 мақала жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[10 шілде]] - 300 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[2 тамыз]] - 400 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 500 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 20 мақала жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[10 тамыз]] - 600 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[22 тамыз]] - 700 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[26 қыркүйек]] - 800 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[11 ақпан]] - 900 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[7 наурыз]] - 1000 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[11 наурыз]] - 1100 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[22 наурыз]] - 1200 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[29 наурыз]] - 1300 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[31 наурыз]] - 1400 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1500 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1600 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1700 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1800 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 1900 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 2000 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 2100 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[23 қазан]] - Уикипедияға алғаш тіркелгеніне 1 жыл толды.&lt;/center&gt;

== Тіркелгілер ==
* [[Қатысушы:~2025-26338-22|~2025-26338-22]]&lt;br&gt;
* [[Қатысушы:Qazaq1299|Qazaq1299]]
[[Санат:Уикипедия:Ұлан ауданы қатысушылары]]
&lt;!-----Мен оң қолымның білегін 16 наурыз күні сындырып алдым, мен сол қолыммен тез мақала жаза алмаймын, бырақ, мақала жазбаймын деген сөз емес, жазамын. Бырақ 20-25 күндей Уики-марафонға қатыса алмайтын шығармын----!&gt;</text>
      <sha1>4cah3omboa4ilx6ec1ivhq0uj83oprn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3576076</id>
      <parentid>3575989</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T11:16:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Мақала */</comment>
      <origin>3576076</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13090" sha1="ljv0xy73yqbwc4v5tx0ma7kwfoudspc" xml:space="preserve">&lt;/div&gt;
'''Тынымхан Еркебұлан Мұратбекұлы'''
{{User lang
| lang = kk
| name = Қазақ тілі
| level = N
| size = 
| info = '''[[:Санат:User kk|Қазақ тілі]]''' бұл қатысушының '''{{nobr|[[:Санат:User kk-N|ана тілі]]}} болып саналады'''
&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;
}}
{{User:Box/Қатысушы Қазақстаннан}} 
{{User:Box/Қызығушылық:Қытай}}
{{User:Box/Қызығушылық:Жапония}}
{{User:Box/Қызығушылық:Моңғолия}}
{{User:Box/Қызығушылық:Оңтүстік Корея}}
{{User:Box/Туған жері:ШҚО}}
{{User:Box/Мақала санын көбейту үшін}}
{{User:Box/Мұсылман}}
{{User:Box/Windows 7 қолданушысы}}
{{User:Box/Қызығушылық:Авиация}} 
== Мақала ==
[[36]]
{| class=&quot;wikitable&quot;
! № !! Мақала аты !! Уақыты !! Байт өлшемі
|-
| 1|| [[Эрдэнэт]] || [[1 қаңтар]], [[2025 жыл]] || &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+3991&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 2|| [[Яковлев Як-42]]|| [[4 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+9515&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 3|| [[Zhezkazgan Air]]|| [[4 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+3543&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 4|| [[Жетісу Әуекомпаниясы]] || [[4 шілде]], [[2025 жыл]] ||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+4614&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 5|| [[Яковлев Як-40]]|| [[5 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+18 586&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 6||[[Аэрофлот 167 рейсі]]|| [[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+8020&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 7||[[Орхон облысы]]||[[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5060&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 8||[[Орхон өзені]]||[[6 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+4016&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 9||[[Ховд]]||[[6 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+8882&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 10||[[ГАЗ-3307]]||[[7 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+11 352&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 11||[[Санья қаласы]]||[[8 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+34 879&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 12||[[Илюшин Ил-62]]||[[9 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+20 410&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 13||[[DETA Air]]||[[9 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5254&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 14||[[Улан-Удэ]]||[[11 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+16 153&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 15||[[КрасАвиа]]||[[21 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+9097&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 16||[[Бозанбай (өзен)]]|| [[28 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+1637&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 17||[[Северобайкальск]]|| [[2 тамыз]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+20 638&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 18||[[Базарқорған]]|| [[3 тамыз]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+9411&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 19||[[Рас Әл-Хайма]]||[[3 тамыз]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5599&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 20||[[Гай (қала)]]||[[5 тамыз]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+17 165&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 21||[[Петропавловск-Камчатский]]||[[9 тамыз]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+25 862&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 22||[[Дархан (қала)]]||[[16 тамыз]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+11 470&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 23||[[Туполев Ту-154]]||[[24 тамыз]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+38 617&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 24||[[Майлысу]]||[[20 қыркүйек]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+9246&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 25||[[Шолпаната әуежайы]]||[[26 қыркүйек]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+2679&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 26||[[Қарақол Халықаралық әуежайы]]||[[11 ақпан]], [[2026 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5376&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 27||[[Жаңажер (Соқылық ауданы)]]||[[6 наурыз]], [[2026 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5588&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
|28||[[Asia Airways]]||[[7 наурыз]], [[2026 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5438&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 29||[[Құрманжан Датқа]]||[[11 наурыз]], [[2026 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+11 367&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 30||[[Ұрқия Жұмабайқызы Сәлиева]]||[[13 наурыз]], [[2026 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+12 480&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 31||[[Таулы Алтай әуежайы]]||[[30 наурыз]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+8557&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 32||[[Boeing 767]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+40 850&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 33||[[Windows XP Build 2437]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+2862&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 34||[[Windows XP Build 2509]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5109&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 35||[[Windows Server 2003 Build 2497]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+2678&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 36||[[Алтай әуежайы]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+6117&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 36||[[Байкөл (қала)]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+13 542&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|}

* Таңбаланған тізім элементі

==Үлгі мақалалар==
[[35]]
===ИНФОБОКС ҮЛГІСІ===
&lt;center&gt;[[Үлгі:Windows құрастыру инфобоксы]] - [[10 ақпан]] - [[2026 жыл]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Minecraft нұсқасы]] - [[29 наурыз]] - [[2026 жыл]]&lt;/center&gt;
===USERBOX ҮЛГІСІ===
&lt;center&gt;[[User:Box/Қызығушылық:Қытай]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[User:Box/Қызығушылық:Моңғолия]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[User:Box/Қызығушылық:Жапония]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]&lt;/center&gt; 
===БАЙРАҚ ҮЛГІСІ===
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Өскемен]] - [[2025 жыл]] - [[24 шілде]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Талдықорған]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Қостанай]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Атырау]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Павлодар]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Ақтөбе]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Жітіқара]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Ұланбатыр]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Эрдэнэт]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Ақсу]] - [[2025 жыл]] - [[15 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Петропавловск-Камчатский]] - [[2025 жыл]] - [[16 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Шолпаната]] - [[2025 жыл]] - [[7 қазан]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Киев]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]&lt;/center&gt;
===ПОЗКАРТА ҮЛГІСІ===
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қырғызстан Шу облысы]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ресей Свердловск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[5 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ресей Камчатка өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[9 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ресей Иркутск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[1 қыркүйек]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ресей Забайкалье өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[23 қазан]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Таулы Бадахшан автономиялы облысы]] - [[2026 жыл]] - [[7 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Соғды облысы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Моңғолия Ховд аймағы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Өзбекстан Қарақалпақстан]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қытай Тибет]] - [[2026 жыл]] - [[21 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Мысыр Оңтүстік Синай]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ботсвана]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Габон]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Камерун]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Гвинея]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қытай Цзянсу]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Батыс Бенгалия]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Пенджап]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]&lt;/center&gt;

== Хронологиялық сипаттама ==
&lt;center&gt;[[2024 жыл]] - [[23 қазан]] - Қазақша Уикипедияға тіркелді.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[9 сәуір]] - 10 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[4 шілде]] - 100 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[6 шілде]] - 220 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[7 шілде]] - 10 мақала жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[10 шілде]] - 300 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[2 тамыз]] - 400 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 500 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 20 мақала жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[10 тамыз]] - 600 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[22 тамыз]] - 700 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[26 қыркүйек]] - 800 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[11 ақпан]] - 900 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[7 наурыз]] - 1000 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[11 наурыз]] - 1100 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[22 наурыз]] - 1200 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[29 наурыз]] - 1300 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[31 наурыз]] - 1400 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1500 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1600 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1700 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1800 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 1900 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 2000 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 2100 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[23 қазан]] - Уикипедияға алғаш тіркелгеніне 1 жыл толды.&lt;/center&gt;

== Тіркелгілер ==
* [[Қатысушы:~2025-26338-22|~2025-26338-22]]&lt;br&gt;
* [[Қатысушы:Qazaq1299|Qazaq1299]]
[[Санат:Уикипедия:Ұлан ауданы қатысушылары]]
&lt;!-----Мен оң қолымның білегін 16 наурыз күні сындырып алдым, мен сол қолыммен тез мақала жаза алмаймын, бырақ, мақала жазбаймын деген сөз емес, жазамын. Бырақ 20-25 күндей Уики-марафонға қатыса алмайтын шығармын----!&gt;</text>
      <sha1>ljv0xy73yqbwc4v5tx0ma7kwfoudspc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3576077</id>
      <parentid>3576076</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T11:16:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Мақала */</comment>
      <origin>3576077</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13090" sha1="or4bhppbqkxne6oninnwe9wg16iq6x2" xml:space="preserve">&lt;/div&gt;
'''Тынымхан Еркебұлан Мұратбекұлы'''
{{User lang
| lang = kk
| name = Қазақ тілі
| level = N
| size = 
| info = '''[[:Санат:User kk|Қазақ тілі]]''' бұл қатысушының '''{{nobr|[[:Санат:User kk-N|ана тілі]]}} болып саналады'''
&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;
}}
{{User:Box/Қатысушы Қазақстаннан}} 
{{User:Box/Қызығушылық:Қытай}}
{{User:Box/Қызығушылық:Жапония}}
{{User:Box/Қызығушылық:Моңғолия}}
{{User:Box/Қызығушылық:Оңтүстік Корея}}
{{User:Box/Туған жері:ШҚО}}
{{User:Box/Мақала санын көбейту үшін}}
{{User:Box/Мұсылман}}
{{User:Box/Windows 7 қолданушысы}}
{{User:Box/Қызығушылық:Авиация}} 
== Мақала ==
[[36]]
{| class=&quot;wikitable&quot;
! № !! Мақала аты !! Уақыты !! Байт өлшемі
|-
| 1|| [[Эрдэнэт]] || [[1 қаңтар]], [[2025 жыл]] || &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+3991&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 2|| [[Яковлев Як-42]]|| [[4 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+9515&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 3|| [[Zhezkazgan Air]]|| [[4 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+3543&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 4|| [[Жетісу Әуекомпаниясы]] || [[4 шілде]], [[2025 жыл]] ||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+4614&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 5|| [[Яковлев Як-40]]|| [[5 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+18 586&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 6||[[Аэрофлот 167 рейсі]]|| [[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+8020&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 7||[[Орхон облысы]]||[[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5060&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 8||[[Орхон өзені]]||[[6 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+4016&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 9||[[Ховд]]||[[6 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+8882&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 10||[[ГАЗ-3307]]||[[7 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+11 352&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 11||[[Санья қаласы]]||[[8 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+34 879&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 12||[[Илюшин Ил-62]]||[[9 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+20 410&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 13||[[DETA Air]]||[[9 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5254&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 14||[[Улан-Удэ]]||[[11 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+16 153&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 15||[[КрасАвиа]]||[[21 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+9097&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 16||[[Бозанбай (өзен)]]|| [[28 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+1637&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 17||[[Северобайкальск]]|| [[2 тамыз]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+20 638&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 18||[[Базарқорған]]|| [[3 тамыз]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+9411&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 19||[[Рас Әл-Хайма]]||[[3 тамыз]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5599&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 20||[[Гай (қала)]]||[[5 тамыз]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+17 165&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 21||[[Петропавловск-Камчатский]]||[[9 тамыз]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+25 862&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 22||[[Дархан (қала)]]||[[16 тамыз]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+11 470&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 23||[[Туполев Ту-154]]||[[24 тамыз]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+38 617&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 24||[[Майлысу]]||[[20 қыркүйек]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+9246&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 25||[[Шолпаната әуежайы]]||[[26 қыркүйек]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+2679&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 26||[[Қарақол Халықаралық әуежайы]]||[[11 ақпан]], [[2026 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5376&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 27||[[Жаңажер (Соқылық ауданы)]]||[[6 наурыз]], [[2026 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5588&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
|28||[[Asia Airways]]||[[7 наурыз]], [[2026 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5438&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 29||[[Құрманжан Датқа]]||[[11 наурыз]], [[2026 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+11 367&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 30||[[Ұрқия Жұмабайқызы Сәлиева]]||[[13 наурыз]], [[2026 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+12 480&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 31||[[Таулы Алтай әуежайы]]||[[30 наурыз]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+8557&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 32||[[Boeing 767]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+40 850&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 33||[[Windows XP Build 2437]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+2862&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 34||[[Windows XP Build 2509]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5109&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 35||[[Windows Server 2003 Build 2497]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+2678&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 36||[[Алтай әуежайы]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+6117&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 37||[[Байкөл (қала)]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+13 542&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|}

* Таңбаланған тізім элементі

==Үлгі мақалалар==
[[35]]
===ИНФОБОКС ҮЛГІСІ===
&lt;center&gt;[[Үлгі:Windows құрастыру инфобоксы]] - [[10 ақпан]] - [[2026 жыл]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Minecraft нұсқасы]] - [[29 наурыз]] - [[2026 жыл]]&lt;/center&gt;
===USERBOX ҮЛГІСІ===
&lt;center&gt;[[User:Box/Қызығушылық:Қытай]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[User:Box/Қызығушылық:Моңғолия]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[User:Box/Қызығушылық:Жапония]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]&lt;/center&gt; 
===БАЙРАҚ ҮЛГІСІ===
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Өскемен]] - [[2025 жыл]] - [[24 шілде]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Талдықорған]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Қостанай]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Атырау]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Павлодар]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Ақтөбе]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Жітіқара]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Ұланбатыр]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Эрдэнэт]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Ақсу]] - [[2025 жыл]] - [[15 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Петропавловск-Камчатский]] - [[2025 жыл]] - [[16 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Шолпаната]] - [[2025 жыл]] - [[7 қазан]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Киев]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]&lt;/center&gt;
===ПОЗКАРТА ҮЛГІСІ===
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қырғызстан Шу облысы]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ресей Свердловск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[5 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ресей Камчатка өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[9 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ресей Иркутск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[1 қыркүйек]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ресей Забайкалье өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[23 қазан]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Таулы Бадахшан автономиялы облысы]] - [[2026 жыл]] - [[7 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Соғды облысы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Моңғолия Ховд аймағы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Өзбекстан Қарақалпақстан]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қытай Тибет]] - [[2026 жыл]] - [[21 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Мысыр Оңтүстік Синай]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ботсвана]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Габон]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Камерун]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Гвинея]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қытай Цзянсу]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Батыс Бенгалия]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Пенджап]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]&lt;/center&gt;

== Хронологиялық сипаттама ==
&lt;center&gt;[[2024 жыл]] - [[23 қазан]] - Қазақша Уикипедияға тіркелді.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[9 сәуір]] - 10 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[4 шілде]] - 100 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[6 шілде]] - 220 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[7 шілде]] - 10 мақала жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[10 шілде]] - 300 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[2 тамыз]] - 400 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 500 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 20 мақала жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[10 тамыз]] - 600 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[22 тамыз]] - 700 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[26 қыркүйек]] - 800 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[11 ақпан]] - 900 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[7 наурыз]] - 1000 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[11 наурыз]] - 1100 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[22 наурыз]] - 1200 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[29 наурыз]] - 1300 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[31 наурыз]] - 1400 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1500 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1600 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1700 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1800 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 1900 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 2000 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 2100 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[23 қазан]] - Уикипедияға алғаш тіркелгеніне 1 жыл толды.&lt;/center&gt;

== Тіркелгілер ==
* [[Қатысушы:~2025-26338-22|~2025-26338-22]]&lt;br&gt;
* [[Қатысушы:Qazaq1299|Qazaq1299]]
[[Санат:Уикипедия:Ұлан ауданы қатысушылары]]
&lt;!-----Мен оң қолымның білегін 16 наурыз күні сындырып алдым, мен сол қолыммен тез мақала жаза алмаймын, бырақ, мақала жазбаймын деген сөз емес, жазамын. Бырақ 20-25 күндей Уики-марафонға қатыса алмайтын шығармын----!&gt;</text>
      <sha1>or4bhppbqkxne6oninnwe9wg16iq6x2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3576078</id>
      <parentid>3576077</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T11:17:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Мақала */</comment>
      <origin>3576078</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13090" sha1="amq1yrmmljmectcqx94o7r6efrzdl5c" xml:space="preserve">&lt;/div&gt;
'''Тынымхан Еркебұлан Мұратбекұлы'''
{{User lang
| lang = kk
| name = Қазақ тілі
| level = N
| size = 
| info = '''[[:Санат:User kk|Қазақ тілі]]''' бұл қатысушының '''{{nobr|[[:Санат:User kk-N|ана тілі]]}} болып саналады'''
&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;
}}
{{User:Box/Қатысушы Қазақстаннан}} 
{{User:Box/Қызығушылық:Қытай}}
{{User:Box/Қызығушылық:Жапония}}
{{User:Box/Қызығушылық:Моңғолия}}
{{User:Box/Қызығушылық:Оңтүстік Корея}}
{{User:Box/Туған жері:ШҚО}}
{{User:Box/Мақала санын көбейту үшін}}
{{User:Box/Мұсылман}}
{{User:Box/Windows 7 қолданушысы}}
{{User:Box/Қызығушылық:Авиация}} 
== Мақала ==
[[37]]
{| class=&quot;wikitable&quot;
! № !! Мақала аты !! Уақыты !! Байт өлшемі
|-
| 1|| [[Эрдэнэт]] || [[1 қаңтар]], [[2025 жыл]] || &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+3991&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 2|| [[Яковлев Як-42]]|| [[4 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+9515&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 3|| [[Zhezkazgan Air]]|| [[4 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+3543&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 4|| [[Жетісу Әуекомпаниясы]] || [[4 шілде]], [[2025 жыл]] ||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+4614&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 5|| [[Яковлев Як-40]]|| [[5 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+18 586&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 6||[[Аэрофлот 167 рейсі]]|| [[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+8020&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 7||[[Орхон облысы]]||[[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5060&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 8||[[Орхон өзені]]||[[6 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+4016&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 9||[[Ховд]]||[[6 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+8882&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 10||[[ГАЗ-3307]]||[[7 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+11 352&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 11||[[Санья қаласы]]||[[8 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+34 879&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 12||[[Илюшин Ил-62]]||[[9 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+20 410&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 13||[[DETA Air]]||[[9 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5254&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 14||[[Улан-Удэ]]||[[11 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+16 153&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 15||[[КрасАвиа]]||[[21 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+9097&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 16||[[Бозанбай (өзен)]]|| [[28 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+1637&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 17||[[Северобайкальск]]|| [[2 тамыз]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+20 638&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 18||[[Базарқорған]]|| [[3 тамыз]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+9411&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 19||[[Рас Әл-Хайма]]||[[3 тамыз]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5599&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 20||[[Гай (қала)]]||[[5 тамыз]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+17 165&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 21||[[Петропавловск-Камчатский]]||[[9 тамыз]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+25 862&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 22||[[Дархан (қала)]]||[[16 тамыз]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+11 470&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 23||[[Туполев Ту-154]]||[[24 тамыз]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+38 617&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 24||[[Майлысу]]||[[20 қыркүйек]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+9246&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 25||[[Шолпаната әуежайы]]||[[26 қыркүйек]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+2679&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 26||[[Қарақол Халықаралық әуежайы]]||[[11 ақпан]], [[2026 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5376&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 27||[[Жаңажер (Соқылық ауданы)]]||[[6 наурыз]], [[2026 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5588&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
|28||[[Asia Airways]]||[[7 наурыз]], [[2026 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5438&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 29||[[Құрманжан Датқа]]||[[11 наурыз]], [[2026 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+11 367&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 30||[[Ұрқия Жұмабайқызы Сәлиева]]||[[13 наурыз]], [[2026 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+12 480&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 31||[[Таулы Алтай әуежайы]]||[[30 наурыз]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+8557&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 32||[[Boeing 767]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+40 850&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 33||[[Windows XP Build 2437]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+2862&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 34||[[Windows XP Build 2509]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5109&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 35||[[Windows Server 2003 Build 2497]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+2678&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 36||[[Алтай әуежайы]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+6117&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 37||[[Байкөл (қала)]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+13 542&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|}

* Таңбаланған тізім элементі

==Үлгі мақалалар==
[[35]]
===ИНФОБОКС ҮЛГІСІ===
&lt;center&gt;[[Үлгі:Windows құрастыру инфобоксы]] - [[10 ақпан]] - [[2026 жыл]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Minecraft нұсқасы]] - [[29 наурыз]] - [[2026 жыл]]&lt;/center&gt;
===USERBOX ҮЛГІСІ===
&lt;center&gt;[[User:Box/Қызығушылық:Қытай]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[User:Box/Қызығушылық:Моңғолия]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[User:Box/Қызығушылық:Жапония]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]&lt;/center&gt; 
===БАЙРАҚ ҮЛГІСІ===
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Өскемен]] - [[2025 жыл]] - [[24 шілде]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Талдықорған]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Қостанай]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Атырау]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Павлодар]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Ақтөбе]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Жітіқара]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Ұланбатыр]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Эрдэнэт]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Ақсу]] - [[2025 жыл]] - [[15 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Петропавловск-Камчатский]] - [[2025 жыл]] - [[16 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Шолпаната]] - [[2025 жыл]] - [[7 қазан]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Киев]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]&lt;/center&gt;
===ПОЗКАРТА ҮЛГІСІ===
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қырғызстан Шу облысы]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ресей Свердловск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[5 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ресей Камчатка өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[9 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ресей Иркутск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[1 қыркүйек]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ресей Забайкалье өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[23 қазан]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Таулы Бадахшан автономиялы облысы]] - [[2026 жыл]] - [[7 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Соғды облысы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Моңғолия Ховд аймағы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Өзбекстан Қарақалпақстан]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қытай Тибет]] - [[2026 жыл]] - [[21 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Мысыр Оңтүстік Синай]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ботсвана]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Габон]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Камерун]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Гвинея]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қытай Цзянсу]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Батыс Бенгалия]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Пенджап]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]&lt;/center&gt;

== Хронологиялық сипаттама ==
&lt;center&gt;[[2024 жыл]] - [[23 қазан]] - Қазақша Уикипедияға тіркелді.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[9 сәуір]] - 10 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[4 шілде]] - 100 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[6 шілде]] - 220 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[7 шілде]] - 10 мақала жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[10 шілде]] - 300 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[2 тамыз]] - 400 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 500 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 20 мақала жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[10 тамыз]] - 600 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[22 тамыз]] - 700 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[26 қыркүйек]] - 800 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[11 ақпан]] - 900 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[7 наурыз]] - 1000 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[11 наурыз]] - 1100 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[22 наурыз]] - 1200 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[29 наурыз]] - 1300 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[31 наурыз]] - 1400 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1500 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1600 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1700 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1800 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 1900 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 2000 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 2100 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[23 қазан]] - Уикипедияға алғаш тіркелгеніне 1 жыл толды.&lt;/center&gt;

== Тіркелгілер ==
* [[Қатысушы:~2025-26338-22|~2025-26338-22]]&lt;br&gt;
* [[Қатысушы:Qazaq1299|Qazaq1299]]
[[Санат:Уикипедия:Ұлан ауданы қатысушылары]]
&lt;!-----Мен оң қолымның білегін 16 наурыз күні сындырып алдым, мен сол қолыммен тез мақала жаза алмаймын, бырақ, мақала жазбаймын деген сөз емес, жазамын. Бырақ 20-25 күндей Уики-марафонға қатыса алмайтын шығармын----!&gt;</text>
      <sha1>amq1yrmmljmectcqx94o7r6efrzdl5c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пэм Бонди</title>
    <ns>0</ns>
    <id>753275</id>
    <revision>
      <id>3575846</id>
      <parentid>3448926</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T04:39:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <origin>3575846</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25480" sha1="9qgw30rb86noqyx7ofc4q4430dnlvx7" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = &lt;!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын |
швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --&gt;
 | Қазақша есімі        = Пэм Бонди
 | Шынайы есімі         = {{lang-en|Pam Bondi}}
 | Суреті               = Pam Bondi official portrait (cropped)(2).jpg
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = Ресми портреті, 2026
 | Титулы               = 87-[[АҚШ Бас прокуроры]]
 | Ту                   = Flag of the United States Attorney General.svg
 | Ту2                  = Seal of the United States Department of Justice.svg
 | Басқара бастады      = 5 ақпан 2025
 | Басқаруын аяқтады    = 2 сәуір 2026
 | Президент            = [[Дональд Трамп]]
 | Ізашары              = [[Меррик Гарланд]]
 | Ізбасары             = [[Тодд Блэнч]] ({{м.а.}})
 | Титулы_2             = [[Флорида]]ның 37-Бас прокуроры
 | Ту_2                 = Seal of the Attorney General of Florida.jpg
 | Ту2_2                = Flag of Florida.svg
 | Басқара бастады_2    = 4 қаңтар 2011
 | Басқаруын аяқтады_2  = 8 қаңтар 2019
 | Бірігіп басқарушы1_2 = 
 | тақырыпша2_2         = [[Флорида губернаторларының тізімі|Губернаторы]]
 | мәтін2_2             = [[Рик Скотт]]
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = Памела Джо Бонди ({{lang-en|Pamela Jo Bondi}})
 | Туған күні           = 17.11.1965
 | Туған жері           = {{туғанжері|Тампа|Тампада}}, [[Флорида]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                =
 | Анасы                =
 | Жұбайы               = {{Unbulleted list
  |{{marriage|Гэррет Барнс|1990|1992|end=divorced}}
  |{{marriage|Скотт Фитцджеральд|1996|2002|end=divorced}}
}}
 | Балалары             = 3
 | Партиясы             = [[Республикалық партия (АҚШ)|Республикашыл]] (2000–)&lt;br&gt;[[Демократиялық партия (АҚШ)|Демократ]] (2000 дейін)
 | Білімі               = [[Флорида университеті]]&lt;br&gt;[[Стетсон университеті]]
 | Мамандығы            = 
 | Ғылыми дәрежесі      = Өнер бакалавры&lt;br&gt;Заң докторы
 | Атағы                = 
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = {{URL|https://www.justice.gov/ag}}
 | Commons              = Pam Bondi
 | Марапаттары          = 
}}
'''Памела Джо Бонди''' ({{lang-en|Pamela Jo Bondi}},&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Member Profile – Pamela Jo Bondi – The Florida Bar |url=https://www.floridabar.org/directories/find-mbr/profile/?num=886440 |accessdate=2024-11-22 |publisher=The Florida Bar |language=en}}&lt;/ref&gt; көбіне '''Пэм Бонди''', {{lang-en|Pam Bondi}}; [[17 қараша]] [[1965 жыл]], [[Тампа]], [[Флорида]]) — америкалық прокурор, лоббиші мен саясаткер, 2025 жылғы ақпаннан 2026 жылғы сәуірге дейінгі [[АҚШ Бас прокуроры]]. [[Республикалық партия (АҚШ)|Республикалық партия]]да мүшелігі бар ол 2011 жылдан 2019 жылға дейін [[Флорида]]ның Бас прокуроры еді.

2020 жылы Бонди [[Дональд Трамп]] импичментіне қарсы күрескен адвокаттардың бірі еді. Көп ұзамай ол Трамптай [[2020 АҚШ президент сайлауы]] нәтижесін мойындамады. 2024 жылғы 21 қарашада жаңадан сайланған президент Трамп Бондиді [[АҚШ Бас прокуроры]] лауазымына ұсынды да, кейін тыңдаудан өткен Бонди 2025 жылғы 5 ақпанда бұл лауазымдағы өкілеттігін бастады. Бондидің [[Эпштейн файлдары]]на қатысты жұмысынан, әрі басқа да істерінен көңілі шықпаған Дональд Трамп келесі жылғы сәуірде оны лауазымынан босатты.

== Ерте жылдары ==
Пэм Бонди 1965 жылғы 17 қарашада, [[Тампа]], [[Флорида]]да дүниеге келген. Әкесі Джозеф Бонди қалалық кеңес мүшесі еді.&lt;ref name= &quot;Italian Roots&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.wetheitalians.com/single_post/first-italian-american-new-trump-administration-will-be-pamela-jo-bondi |title=The first Italian American in the new Trump administration will be Pamela Jo Bondi |language=en |work=wetheitalians.com |date=2024-11-22 |accessdate= 2025-02-09}}&lt;/ref&gt;

Бонди 1987 жылы [[Флорида университеті]]ндегі қылмыстық құқық оқуын бітірсе,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.businessobserverfl.com/article/legally-bondi|title=Legally Bondi &amp;#124; Business Observer|date=2010-11-05|publisher=Business Observer|accessdate=2019-07-24}} {{Wayback|date=2019-07-24|url=https://web.archive.org/web/20190724153835/https://www.businessobserverfl.com/article/legally-bondi}}&lt;/ref&gt; 1990 жылы [[Стетсон университеті]]ндегі оқуын бітіріп, заң докторы болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= http://www.floridabar.org/names.nsf/0/9C100E2EEA96339A85256A84002A8235?OpenDocument |title=Lawyer info-Pam Bondi |language=en |publisher= Florida Bar, Find a Lawyer}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20110726060257/http://www.floridabar.org/names.nsf/0/9C100E2EEA96339A85256A84002A8235?OpenDocument |date=2011-07-26}}&lt;/ref&gt;

== Флорида бас прокуроры ==
2010 жылғы сайлауда Бонди өзін Флорида бас прокурорлығына ұсынды. Республикашыл праймеризде ол дауыстың 37.89% жеңіп алды да,&lt;ref&gt;{{cite web |title=2010-08-24 |title=Primary Election, Republican Primary: Attorney General |url=https://results.elections.myflorida.com/DetailRpt.Asp?ELECTIONDATE=8/24/2010&amp;RACE=ATG&amp;PARTY=REP&amp;DIST=&amp;GRP=&amp;DATAMODE= |accessdate=2018-03-15 |publisher=Florida Department of State Division of Elections}}&lt;/ref&gt; жалпы сайлауда демократ Дэн Гельберді&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2010-10-25 |title=Prosecutor Pam Bondi holds narrow lead over legislator Dan Gelber in AG race |url=https://www.orlandosentinel.com/2010/10/25/prosecutor-pam-bondi-holds-narrow-lead-over-legislator-dan-gelber-in-ag-race/ |accessdate=2023-12-31 |publisher=Orlando Sentinel |language=en}}&lt;/ref&gt; дауыстың 54% арқылы жеңді. Ол — бұл лауазымға ие тұңғыш әйел.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kennedy |first=Kelli |date=2010-11-03 |title=Former Prosecutor Bondi Has Comfortable Win Over Gelber |url=https://www.theledger.com/story/news/2010/11/03/former-prosecutor-bondi-has-comfortable-win-over-gelber/26398626007/ |accessdate=2023-12-31 |publisher=The Ledger |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=2010-11-02 |title=General Election |url=http://doe.dos.state.fl.us/elections/resultsarchive/Index.asp?ElectionDate=11/2/2010&amp;DATAMODE= |accessdate=2016-11-11 |work=Doe.dos.state.fl.us}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20161115185008/https://doe.dos.state.fl.us/elections/resultsarchive/Index.asp?ElectionDate=11%2F2%2F2010&amp;DATAMODE= |date=2016-11-15}}&lt;/ref&gt; 2014 жылғы қарашада Бонди дауыстың 55% көмегімен бұл лауазымға қайта сайланды.&lt;ref name=&quot;OBJ&quot;&gt;{{cite news |date=2014-11-05 |title=2014 Florida election results: Rick Scott wins, medical marijuana falls short |publisher=Orlando Business Journal |url=http://www.bizjournals.com/orlando/morning_call/2014/11/2014-florida-election-results-rick-scott-wins.html |accessdate=2014-11-07}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20141107124241/http://www.bizjournals.com/orlando/morning_call/2014/11/2014-florida-election-results-rick-scott-wins.html |date=2014-11-07}}&lt;/ref&gt;

Флорида бас прокуроры болған Бонди [[біржынысты неке]]ге және басқа да ЛГБТ құқықтарға қарсы еді.&lt;ref name=Mistaken&gt;{{cite web |first=Matt |last=Wilstein |language=en |url=https://www.thedailybeast.com/anderson-cooper-florida-ag-pam-bondi-either-mistaken-or-not-telling-the-truth|title=Anderson Cooper: Florida AG Pam Bondi Either 'Mistaken or Not Telling the Truth' |publisher=[[The Daily Beast]] |date=2016-06-15 |accessdate=2016-11-11}} {{Wayback|date=2016-10-27 |url=https://web.archive.org/web/20161027063555/http://www.thedailybeast.com/articles/2016/06/15/anderson-cooper-florida-ag-pam-bondi-either-mistaken-or-not-telling-the-truth.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Peters&gt;{{cite news |author=Peters, Jeremy W.; Alvarez, Lizette |date=2016-06-15 |title=After Orlando, a Political Divide on Gay Rights Still Stands |publisher=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2016/06/16/us/after-orlando-a-political-divide-on-gay-rights-still-stands.html?_r=0 |accessdate=2016-06-16}} {{Wayback|date=2016-07-20 |url=https://web.archive.org/web/20160620214840/http://www.nytimes.com/2016/06/16/us/after-orlando-a-political-divide-on-gay-rights-still-stands.html?_r=0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Ducassi&gt;{{cite web |author=Ducassi, Daniel; Caputo, Marc |date=2016-07-14 |title=Bondi says she's not being hypocritical toward LGBT community |work=Politico |url=http://www.politico.com/states/florida/story/2016/06/bondi-denies-lgbtq-hypocrisy-102862 |accessdate=2016-07-16}} {{Wayback|date=2020-12-03 |url=https://web.archive.org/web/20201203165310/https://www.politico.com/states/florida/story/2016/06/bondi-denies-lgbtq-hypocrisy-102862}}&lt;/ref&gt;

== Дональд Трампты қолдауы ==
[[Сурет:Pam Bondi 2016 RNC.jpg|нобай|оңға|[[Республикалық партияның ұлттық съезі (2016)|2016 жылғы Республикалық партияның ұлттық съезі]]ндегі Пэм Бонди]]

[[Дональд Трамп]] жанкүйері болған Бонди 2016 жылғы сөйлеген сөзінде [[Хиллари Клинтон]] туралы «Қамалсын!» ({{lang-en|Lock Her Up!}}) ұранын бастады.&lt;ref name=&quot;Lavender&quot;&gt;{{cite web |last=Lavender |first=Paige |date=2016-07-20 |title=Florida Attorney General To Anti-Clinton RNC Crowd: 'Lock Her Up' |publisher=HuffPost |url=https://www.huffpost.com/entry/pam-bondi-hillary-clinton_n_57901850e4b0bdddc4d31c58 |accessdate=2019-12-10}} {{Wayback|date=2020-09-19 |url=https://web.archive.org/web/20200919134924/https://www.huffpost.com/entry/pam-bondi-hillary-clinton_n_57901850e4b0bdddc4d31c58}}&lt;/ref&gt;

=== Трамптың тұңғыш импчименті ===
[[Дональд Трамптың бірінші кабинеті|Трамп әкімшілігі]] 2019 жылғы қарашада Трамптың бірінші импичмент сот ісі кезінде Ақ үйге көмектесу үшін Бондиді жалдады.&lt;ref name=&quot;Benen&quot;&gt;{{cite web |last=Benen |first=Steve |author-link=Steve Benen |date=2019-11-07 |title=Despite earlier controversy, Pam Bondi joining Team Trump |publisher=[[MSNBC]] |url=http://www.msnbc.com/rachel-maddow-show/despite-earlier-controversy-pam-bondi-joining-team-trump |accessdate=2019-12-10}} {{Wayback|date=2019-12-10 |url=https://web.archive.org/web/20191210213746/http://www.msnbc.com/rachel-maddow-show/despite-earlier-controversy-pam-bondi-joining-team-trump}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ianelli&quot;&gt;{{cite web |last=Ianelli |first=Jerry |date=2019-11-06 |title=Ex-Florida Attorney General Pam Bondi to Reportedly Join Trump White House |publisher=Miami New Times |url=https://www.miaminewtimes.com/news/reports-say-pam-bondi-former-florida-attorney-general-will-work-for-trump-white-house-11312711 |accessdate=2019-12-10}} {{Wayback|date=2019-11-17 |url=https://archive.today/20191117071948/https://www.miaminewtimes.com/news/reports-say-pam-bondi-former-florida-attorney-general-will-work-for-trump-white-house-11312711}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Friedman&quot;&gt;{{cite web |last=Friedman |first=Dan |date=2019-11-06 |title=Donald Trump, Pam Bondi dives into the Swamp |publisher=Mother Jones |url=https://www.motherjones.com/politics/2019/11/pam-bondi-dives-into-the-swamp/ |accessdate=2019-12-10}} {{Wayback|date=2019-12-13 |url=https://web.archive.org/web/20191213222146/https://www.motherjones.com/politics/2019/11/pam-bondi-dives-into-the-swamp/}}&lt;/ref&gt; 2020 жылғы 17 қаңтарда Бонди Трамптың Сенаттағы импичмент бойынша сот процесіндегі қорғаныс тобының құрамына кірді.&lt;ref name=&quot;Senate_Defense&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.news4jax.com/news/politics/2020/01/17/former-florida-ag-pam-bondi-named-to-trumps-impeachment-defense-team/ |title=Former Florida AG Pam Bondi named to Trump's impeachment defense team |work=News 4 JAX |publisher=News Service of Florida |date=2020-01-17 |accessdate=2020-01-19}} {{Wayback|date=2020-01-18 |url= https://web.archive.org/web/20200118164529/https://www.news4jax.com/news/politics/2020/01/17/former-florida-ag-pam-bondi-named-to-trumps-impeachment-defense-team/}}&lt;/ref&gt;

=== 2020 АҚШ президент сайлауы жайлы тұжырымы ===
[[Республикалық партияның ұлттық съезі (2020)|2020 жылғы Республикалық партияның ұлттық съезі]]нде сөйлеген сөзінде Бонди Трампты қолдады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.foxnews.com/politics/trump-campaign-unveils-convention-speakers-potus-to-speak-every-night |title=Trump campaign unveils convention speakers, POTUS to speak every night |date=2020-08-23 |publisher=Fox News |access-date=2020-08-23}} {{Wayback|date=2020-08-23 |url=https://web.archive.org/web/20200823174256/https://www.foxnews.com/politics/trump-campaign-unveils-convention-speakers-potus-to-speak-every-night}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Wilson|first=Kirby|date=2020-08-25|title=Pam Bondi, at RNC: Joe Biden only in politics to enrich his family|url=https://www.tampabay.com/florida-politics/buzz/2020/08/25/pam-bondi-at-rnc-joe-biden-only-in-politics-to-enrich-his-family/|accessdate=2020-11-13|publisher=Tampa Bay Times|lang=en}} {{Wayback|date=2020-11-14|url=https://web.archive.org/web/20201114004808/https://www.tampabay.com/florida-politics/buzz/2020/08/25/pam-bondi-at-rnc-joe-biden-only-in-politics-to-enrich-his-family/}}&lt;/ref&gt; [[2020 АҚШ президент сайлауы]] нәтижелері шығып жатқанда Бонди Трамптың сайлаудың бұрмалануы жайлы тұжырымдарын жақтады, Пенсильвания, Джорджия мен Висконсинде дауыстар бұрыс саналған деді.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2020-11-05|title=Pam Bondi Hypes 'Fake Ballots,' 'Evidence of Cheating' in Pennsylvania Vote|url=https://www.mediaite.com/tv/pam-bondi-hypes-fake-ballots-evidence-of-cheating-in-pennsylvania-vote-provides-none-to-fox-friends/|accessdate=2020-11-05|publisher=Mediaite|language=en}} {{Wayback|date=2020-11-05|url=https://web.archive.org/web/20201105141708/https://www.mediaite.com/tv/pam-bondi-hypes-fake-ballots-evidence-of-cheating-in-pennsylvania-vote-provides-none-to-fox-friends/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|title=Pam Bondi throws herself into Trump effort to stop counting votes|url=https://www.tampabay.com/news/florida-politics/2020/11/05/pam-bondi-throws-herself-into-trump-effort-to-stop-counting-votes/|access-date=2020-11-07|publisher=Tampa Bay Times|language=en}} {{Wayback|date=2020-11-21|url=https://web.archive.org/web/20201121040426/https://www.tampabay.com/news/florida-politics/2020/11/05/pam-bondi-throws-herself-into-trump-effort-to-stop-counting-votes/}}&lt;/ref&gt;

2020 жылғы 5 қарашада [[Fox News]] қызметкері [[Стив Дуси]] Бондиден бұл тұжырымды негіздейтін дәлел көрсетсін деп сұрады. Бонди бұдан бас тартты.&lt;ref&gt;{{Cite news|author=Hsu, Tiffany; Koblin, John|date=2020-11-07|title=Fox News Meets Trump's Fraud Claims With Skepticism|language=en|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2020/11/05/business/media/fox-news-trump-fraud-claims.html|accessdate=2020-11-07|issn=0362-4331}} {{Wayback|date=2020-11-08|url=https://web.archive.org/web/20201108043644/https://www.nytimes.com/2020/11/05/business/media/fox-news-trump-fraud-claims.html}}&lt;/ref&gt;

== АҚШ Бас прокуроры ==
=== Ұсынылуы ===
2024 жылғы 13 қарашада жаңадан сайланған президент [[Дональд Трамп]] [[Мэтт Гец]]ті [[АҚШ Бас прокуроры]] лауазымына ресми түрде ұсынды.&lt;ref&gt;{{cite news|url= https://www.nbcnews.com/politics/justice-department/trump-announces-matt-gaetz-pick-attorney-general-rcna180042 |title= Trump announces Matt Gaetz as his pick for attorney general |last= Reilly |first= Ryan J. |date=2024-11-13 |accessdate=2024-11-13 |work= NBCNews.com}}&lt;/ref&gt; Алайда Гецтің кандидатурасы сексуалдық зорлық және адам саудасына қатысты айыптаулардан кейін даулы болды да,&lt;ref name=with/&gt; бір аптадан кейін Гец өз үміткерлігінен бас тартты.&lt;ref name=with&gt;{{Cite web |author=Tucker, Eric; Durkin Richer, Alanna |date=2024-11-21 |title=Gaetz withdraws as Trump’s pick for attorney general, averting confirmation battle in the Senate |url=https://apnews.com/article/gaetz-trump-fbi-justice-department-248b46ba0c882dd46d661568e8bd3bd7|publisher=AP}}&lt;/ref&gt;

Гец бас тартуына бірнеше сағат болғанда-ақ Трамп бұл лауазымға оның орнына Бондиді ұсынды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://abcnews.go.com/Politics/trump-announces-pam-bondi-new-attorney-general-pick/story?id=116115173|title=Trump announces Pam Bondi is his new attorney general pick|language=en|publisher=ABC News|accessdate=2024-11-21|date=2024-11-21}}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы 15 және 16 қаңтарда АҚШ Сенатының Заң комитеті Бондидің тыңдауларын өткізді.&lt;ref name=hearing/&gt; Тыңдаулар кезінде Бондидің лоббиші ретінде мансабы және шетелдік үкіметтермен байланысы жайлы күмәндар пайда болды,&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web |date=2025-01-15 |title=Pam Bondi's Extensive Lobbying For Wealthy Special Interests and Foreign Governments Poses Serious Conflicts Of Interest {{!}} United States Senate Committee on the Judiciary |url=https://www.judiciary.senate.gov/press/dem/releases/pam-bondis-extensive-lobbying-for-wealthy-special-interests-and-foreign-governments-poses-serious-conflicts-of-interest |access-date=2025-01-15 |work=www.judiciary.senate.gov |lang=en}}&lt;/ref&gt; алайда 29 қаңтардағы 12–10 дауыс бойынша Бондидің ұміткерлігін комитет сонда да қолдады. Бұл кезде әр демократ оның үміткерлігіне қарсы шыққан еді.&lt;ref name=hearing&gt;{{cite web|url=https://www.reuters.com/world/us/trump-attorney-general-nominee-pam-bondi-clears-senate-panel-2025-01-29/|title=Trump attorney general nominee Pam Bondi clears Senate panel|publisher=[[Reuters]]|accessdate=2025-02-03|date=2025-01-29}}&lt;/ref&gt; 4 ақпанда [[АҚШ Сенаты]] Бонди үміткерлігіне дауыс берді де, 54–46 дауыс қатынасы көмегімен Бонди [[АҚШ Бас прокуроры]] лауазымына қабылданды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Mansfield |first=Aysha Bagchi and Erin |title=Trump nominee Pam Bondi confirmed by Senate as US attorney general |url=https://www.usatoday.com/story/news/politics/2025/02/04/pam-bondi-confirmation-attorney-general/78164717007/ |accessdate=2025-02-05 |publisher=USA TODAY |language=en}}&lt;/ref&gt; «Иә» деп дауыс берген жалғыз демократ [[Джон Феттерман]] еді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Burns |first=Brian |date=2025-02-04 |title=Pennsylvania Sen. John Fetterman Votes With GOP To Confirm Pam Bondi As U.S. Attorney General |url=https://www.tampafp.com/pennsylvania-sen-john-fetterman-votes-with-gop-to-confirm-pam-bondi-as-u-s-attorney-general/ |accessdate=2025-02-05 |work=www.tampafp.com |lang=en}}&lt;/ref&gt; Оған [[Ақ үй]]де ант беруге көмектескен судья [[Кларенс Томас]] еді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cnn.com/2025/02/05/politics/pam-bondi-attorney-general-first-day/index.html|title=Pam Bondi expected to move quickly to assert control of Justice Department|publisher=[[CNN]]|date=2025-02-05|accessdate=2025-02-05}}&lt;/ref&gt;

=== Қызметі ===
Түрлі дереккөздер Трамптың Бондидің қызметінен, соның ішінде оның [[Эпштейн файлдары]]н қадағалауынан, көңілі шықпағанын хабарлаған. Трамптың пікірінше «ол саяси қарсыластардың жеткілікті санын тергемеген және қудаламаған» деп те жазған [[CNN]]. Ақыр соңында 2026 жылғы 2 сәуірде Трамп Бондиді лауазымынан босатты, алайда [[Truth Social]]-дағы жазбасында нақты себепті айтпай қойған.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://edition.cnn.com/2026/04/02/politics/pam-bondi-role-trump |title=Trump fires Pam Bondi as attorney general |language=en |publisher=[[CNN]] |date=2026-04-02 |accessdate=2026-04-03}}&lt;/ref&gt;

== Өз өмірі ==
Бонди 1990 жылы Гэррет Барнсқа үйленді; алайда некедегі 22 айдан кейін жұп ажырасты. 1996 жылы Бонди Скотт Фицджеральдқа үйленді, олар 2002 жылы ажырасты. 2012 жылы ол Грег Хендерсонмен атастырылған еді.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Mitchell |first=Tia |date=2012-05-30 |title=Attorney General Pam Bondi's Cayman trip wasn't a wedding; many wonder why |newspaper=Tampa Bay Times |url=https://www.tampabay.com/news/humaninterest/attorney-general-pam-bondis-cayman-trip-wasnt-a-wedding-many-wonder-why/1232844/ |accessdate=2014-12-16}} {{Wayback|date=2014-12-17 |url=https://web.archive.org/web/20141217034616/http://www.tampabay.com/news/humaninterest/attorney-general-pam-bondis-cayman-trip-wasnt-a-wedding-many-wonder-why/1232844}}&lt;/ref&gt; 2017 жылдан бері ол Джон Уэйкфильдпен бірге жүр.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.msn.com/en-us/news/crime/inside-pam-bondi-s-low-key-romance-with-john-wakefield-after-facing-heartbreak-twice/ar-AA1xfFSs|title=Inside Pam Bondi's low key romance with John Wakefield after facing heartbreak twice|language=en|publisher=MSN|accessdate=2025-02-03}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

{{DEFAULTSORT:Бонди, Пэм}}
[[Санат:Стетсон университеті түлектері]]
[[Санат:Флорида университеті түлектері]]
[[Санат:АҚШ заңгерлері]]
[[Санат:АҚШ адвокаттары]]
[[Санат:АҚШ прокурорлары]]
[[Санат:Флорида бас прокурорлары]]
[[Санат:АҚШ бас прокурорлары]]
[[Санат:Саясаттағы АҚШ әйелдері]]
[[Санат:Дональд Трамптың екінші кабинеті]]</text>
      <sha1>9qgw30rb86noqyx7ofc4q4430dnlvx7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>АҚШ Бас прокуроры</title>
    <ns>0</ns>
    <id>754279</id>
    <revision>
      <id>3575847</id>
      <parentid>3567637</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T04:47:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <comment>БОНДИ қуылды</comment>
      <origin>3575847</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50168" sha1="oxmh85eevxs0xrbp5bdvl1srulz1v7q" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қызмет
 |қызметі          = АҚШ Бас прокуроры
 |шынайы атауы     = U.S. Attorney General
 |ел               = АҚШ
 |эмблема          = Flag of the United States Attorney General.svg
 |эмблема ені      = 
 |эмблеманың аты   = Бас прокурор байрағы
 |қазіргі          = [[Тодд Блэнч]] ({{м.а.}})
 |тағайындалған    = 2 сәуір 2026 жылдан бастап
 |портреті         = DAG DAG Todd Blanche Official Port.jpg
 |портреттің ені   = 
 |портреттің тақырыбы  = 
 |басшылық етеді       = [[АҚШ Әділет министрлігі]]не
 |басқару түрі     = 
 |резиденция       = 
 |бағынады         = 
 |ұсынылады        = [[АҚШ президенті]]
 |мүше             = 
 |тағайындалды     = [[АҚШ Сенаты]]ның даусы
 |өкілеттігінің мерзімі = 
 |айлығы           = $250 600
 |орынбасары       = 
 |ізашары          = 
 |пайда болды      = 26 қыркүйек 1789
 |таратылды        = 
 |ізбасары         = 
 |біріншісі        = [[Эдмунд Рэндольф]]
 |соңғысы          = 
 |сайты            = {{URL|https://www.justice.gov/ag}}
}}
'''Америка Құрама Штаттарының Бас прокуроры''' ({{lang-en|United States Attorney General}}) — [[АҚШ Әділет министрлігі]]нің басшысы, [[АҚШ Федералды үкіметі|Федералды үкімет]]тің басты құқық қорғаушысы. [[АҚШ Кабинеті]] мен [[АҚШ Ұлттық қауіпсіздік кеңесі]]нің мүшесі болатын Бас прокурор, оған қоса, [[АҚШ президенті]]нің заңи мәселелерге қатысты басты кеңесшісі қызметін атқарады.

[[АҚШ Конституциясы]] бойынша АҚШ Бас прокурорын [[АҚШ президенті]] ұсынады да, ол [[АҚШ Сенаты]]ның дауыс беруі арқылы бұл лауазымға тағайындалады. Бас прокурорды АҚШ Бас прокуроры атқарушы кеңсесі тарабынан қолдау көреді, оның құрамына Бас прокурордың орынбасарлары кіреді.

== Тарихы ==
[[Сурет:Seal of the United States Department of Justice.svg|нобай|солға|upright=0.7|[[АҚШ Әділет министрлігі]]нің таңбасы]]

[[АҚШ Конгрессі]] 1789 жылғы заңды актін қабылдады да, осылайша Бас прокурор кеңсесін құрды. Оның бастапқы міндеті осы болды: «АҚШ мүддесін білдіретін [[АҚШ Жоғарғы Соты]]ндағы барлық талап-арыздарды қабылдау және жүргізу, [[АҚШ президенті]] талап еткен немесе кез келген департамент басшылары сұраған заң мәселелері бойынша өз кеңестері мен пікірін беру».&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.govinfo.gov/content/pkg/STATUTE-1/pdf/STATUTE-1-Pg73.pdf#page=1 |title=Judiciary Act of 1789 |language=en |work=govinfo.gov |accessdate=2025-02-22}}&lt;/ref&gt; Бұл өкілеттіктердің кейбірі кейін [[АҚШ Бас солиситоры]] мен [[Ақ Үйдің заңи кеңесшісі]] сияқты лауазым иелеріне көшті.

Бас прокурорды міндетін орындауда қолдау мақсатымен 1870 жылы [[АҚШ Әділет министрлігі]] құрылды.

[[АҚШ Мемлекеттік хатшысы|Мемлекеттік хатшы]], [[АҚШ Қаржы министрі|Қаржы министрі]], [[АҚШ Қорғаныс министрі|Қорғаныс министрі]] мен Бас прокурор [[АҚШ Кабинеті]] құрамындағы төрт ең басты лауазымдар делінеді. Бұл тізім министрлердің және олар жауапты министрліктердің маңызы мен көлеміне сүйеніп жасалған.&lt;ref&gt;{{кітап|тақырыбы=Cabinets and Counselors: The President and the Executive Branch |жыл=1997 |баспасы=Congressional Quarterly |беттері=87}}&lt;/ref&gt;

== Өкілеттіктері және міндеті ==
АҚШ Бас прокурорының міндеттері қатарына [[АҚШ Әділет министрлігі]]не басшылық ету, федералды заңдардың орындалуын қадағалау, АҚШ президентіне, кабинетке, атқарушы департаменттер мен агенттіктер басшыларына ресми және бейресми заңи кеңес беру кіреді. Бас прокурор [[АҚШ Федералды үкіметі]]нің заңи өкілі қызметін атқарады, Әділет министрлігі міндеттері мен әкімшілігінің орындалуын қадағалайды. Бұл жерде Әділет министрлігінің әкімшілігіне [[Федералдық тергеу бюросы]], [[Есірткімен күрес басқармасы]], [[Алкоголь, табак, атыс қаруы және жарылғыш зат бюросы]], [[Сот әділдігі бағдарламалары басқармасы]], [[АҚШ Федералды прокуроры|Федералды прокурорлар]], [[АҚШ Маршалдары қызметі]] кіреді.

Сонымен қатар, бас прокурор [[АҚШ президенті]]не федералды сот лауазымдарына, соның ішінде АҚШ прокурорлары мен АҚШ маршалдарына тағайындау жайлы кеңес береді. Бас прокурор [[АҚШ Жоғарғы Соты]]нда және басқа соттарда өкілдік етуі мүмкін болса да, бұнымен әдетте [[АҚШ Бас солиситоры|бас солиситор]] айналысады.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=28 U.S. Code § 518 - Conduct and argument of cases |url=https://www.law.cornell.edu/uscode/text/28/518 |access-date=2025-02-07 |publisher=LII / Legal Information Institute |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=28 U.S. Code § 519 - Supervision of litigation |url=https://www.law.cornell.edu/uscode/text/28/519 |accessdate=2025-02-07 |publisher=LII / Legal Information Institute |language=en}}&lt;/ref&gt;

Бас прокурор қоғамдық қауіпсіздікті, азаматтық құқықтарды және ұлттық қауіпсіздікті қамтитын құқықтық мәселелерді басқарады. Бас прокурор сондай-ақ Конгреске заңды мәселелер туралы хабарлайды және штаттардағы федералды заңдардың сақталуын қамтамасыз етеді.

== Бас прокурорлар тізімі ==
{|class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible&quot; style=&quot;clear:right; text-align:center&quot;
!№
!class=unsortable |Суреті
!Аты-жөні
!Штаты
!class=unsortable |Өкілеттігін бастады
!class=unsortable |Өкілеттігін аяқтады
!colspan=2 |[[АҚШ президенті|Президент]]
|-
!style=&quot;background:#EA9978;&quot; |{{color|white|1}}
|[[Сурет:EdRand.jpg|75px]]
|{{sortname|Эдмунд|Рэндольф}}
|[[Вирджиния]]
|26 қыркүйек 1789
|26 қаңтар 1794
!rowspan=2 style=&quot;background:#CDCDC;&quot; |
|rowspan=2 |{{sortname|Джордж|Уошингтон}}&lt;br&gt;(1789–1797)
|-
!style=&quot;background:#EA9978;&quot; |{{color|white|2}}
|[[Сурет:William Bradford, AG.jpg|75px]]
|{{sortname|Уильям|Брэдфорд|dab=бас прокурор}}
|[[Пенсильвания]]
|27 қаңтар 1794
|23 тамыз 1795
|-
!style=&quot;background:#EA9978;&quot; |{{color|white|3}}
|[[Сурет:Charles Lee, AG.png|75px]]
|{{sortname|Чарльз|Ли|dab=бас прокурор}}
|[[Вирджиния]]
|10 желтоқсан 1795
|19 ақпан 1801
!style=&quot;background:#EA9978;&quot; |
|{{sortname|Джон|Адамс}}&lt;br&gt;(1797–1801)
|-
!style=&quot;background:#008000;&quot; |{{color|white|4}}
|[[Сурет:Levi Lincoln, Sr.jpg|75px]]
|{{sortname|Леви|Линкольн}}
|[[Массачусетс]]
|5 наурыз 1801
|2 наурыз 1805
|rowspan=3 style=&quot;background:#008000;&quot; |
|rowspan=3 |{{sortname|Томас|Джефферсон}}&lt;br&gt;(1801–1809)
|-
!style=&quot;background:#008000;&quot; |{{color|white|5}}
|[[Сурет:John Breckinridge.jpg|75px]]
|{{sortname|Джон|Брекинридж|dab=саясаткер}}
|[[Кентукки]]
|7 тамыз 1805
|14 желтоқсан 1806
|-
!rowspan=2 style=&quot;background:#008000;&quot; |{{color|white|6}}
|rowspan=2 |[[Сурет:Rodneycaesara3.jpg|75px]]
|rowspan=2 |{{sortname|Сизар Август|Родни}}
|rowspan=2 |[[Делавэр]]
|rowspan=2 |20 қаңтар 1807
|rowspan=2 |10 желтоқсан 1811
|-
|rowspan=3 style=&quot;background:#008000;&quot; |
|rowspan=3 |{{sortname|Джеймс|Мэдисон}}&lt;br&gt;(1809–1817)
|-
!style=&quot;background:#008000;&quot; |{{color|white|7}}
|[[Сурет:Williampinkney (1).jpg|75px]]
|{{sortname|Уильям|Пинкни}}
|[[Мэриленд]]
|11 желтоқсан 1811
|9 ақпан 1814
|-
!style=&quot;background:#EA9978;&quot; |{{color|white|8}}
|[[Сурет:Richard Rush engraving.png|75px]]
|{{sortname|Ричард|Раш}}
|[[Пенсильвания]]
|10 ақпан 1814
|12 қараша 1817
|-
!rowspan=2 style=&quot;background:#008000;&quot; |{{color|white|9}}
|rowspan=2 |[[Сурет:William Wirt by Henry Inman (frameless).jpg|96x96px]]
|rowspan=2 |{{sortname|Уильям|Вирт|dab=бас прокурор}}
|rowspan=2 |[[Вирджиния]]
|rowspan=2 |13 қараша 1817
|rowspan=2 |4 наурыз 1829
|style=&quot;background:#008000;&quot; |
|{{sortname|Джеймс|Монро}}&lt;br&gt;(1817–1825)
|-
|style=&quot;background:#008000;&quot; |
|{{sortname|Джон Куинси|Адамс}}&lt;br&gt;(1825–1829)
|-
!style=&quot;background:#3333FF;&quot; |{{color|white|10}}
|[[Сурет:John Macpherson Berrien, portrait by John Maier.png|75px]]
|{{sortname|Джон|Берриен}}
|[[Джорджия]]
|9 наурыз 1829
|19 шілде 1831
|rowspan=3 style=&quot;background:#3333FF;&quot; |
|rowspan=3 |{{sortname|Эндрю|Джексон}}&lt;br&gt;(1829–1837)
|-
!style=&quot;background:#3333FF;&quot; |{{color|white|11}}
|[[Сурет:Roger Taney.jpg|75px]]
|{{sortname|Роджер Брук|Тони}}
|[[Мэриленд]]
|20 шілде 1831
|14 қараша 1833
|-
!rowspan=2 style=&quot;background:#3333FF;&quot; |{{color|white|12}}
|rowspan=2 |[[Сурет:Chester Harding - Benjamin Franklin Butler - 1963.172 - Dallas Museum of Art.jpg|75px]]
|rowspan=2 |{{sortname|Бенджамин|Батлер}}
|rowspan=2 |[[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]]
|rowspan=2 |15 қараша 1833
|rowspan=2 |4 шілде 1838
|-
|rowspan=3 style=&quot;background:#3333FF;&quot; |
|rowspan=3 |{{sortname|Мартин|Ван Бюрен}}&lt;br&gt;(1837–1841)
|-
!style=&quot;background:#3333FF;&quot; |{{color|white|13}}
|[[Сурет:Felix Grundy.jpg|75px]]
|{{sortname|Феликс|Гранди}}
|[[Теннесси]]
|5 шілде 1838
|10 қаңтар 1840
|-
!style=&quot;background:#3333FF;&quot; |{{color|white|14}}
|[[Сурет:Henry D. Gilpin, Attorney General of the United States (trimmed).jpg|75px]]
|{{sortname|Генри|Гилпин}}
|[[Пенсильвания]]
|11 қаңтар 1840
|4 наурыз 1841
|-
!rowspan=2 style=&quot;background:#F0C862;&quot; |15
|rowspan=2 |[[Сурет:John Jordan Crittenden - Brady 1855.jpg|75px]]
|rowspan=2 |{{sortname|Джон Джордан|Криттенден}}&lt;br&gt;{{small|''1-мерзімі''}}
|rowspan=2 |[[Кентукки]]
|rowspan=2 |5 наурыз 1841
|rowspan=2 |12 қыркүйек 1841
|style=&quot;background:#F0C862;&quot; |
|{{sortname|Уильям Генри|Гаррисон}}&lt;br&gt;(1841)
|-
|rowspan=3 style=&quot;background:#F0C862;&quot; |
|rowspan=3 |{{sortname|Джон|Тайлер}}&lt;br&gt;(1841–1845)
|-
!style=&quot;background:#3333FF;&quot; |{{color|white|16}}
|[[Сурет:Hugh S. Legaré.jpg|75px]]
|{{sortname|Хью|Легар}}
|[[Оңтүстік Каролина]]
|13 қыркүйек 1841
|20 маусым 1843
|-
!style=&quot;background:#F0C862;&quot; |17
|[[Сурет:John Nelson, bw photo portrait, Brady-Handy collection, circa 1855-1865.jpg|75px]]
|{{sortname|Джон|Нельсон|dab=заңгер}}
|[[Мэриленд]]
|1 шілде 1843
|4 наурыз 1845
|-
!style=&quot;background:#3333FF;&quot; |{{color|white|18}}
|[[Сурет:JYMason.jpg|75px]]
|{{sortname|Джон|Мейсон}}
|[[Вирджиния]]
|5 наурыз 1845
|16 қазан 1846
|rowspan=3 style=&quot;background:#3333FF;&quot; |
|rowspan=3 |{{sortname|Джеймс Нокс|Полк}}&lt;br&gt;(1845–1849)
|-
!style=&quot;background:#3333FF;&quot; |{{color|white|19}}
|[[Сурет:NClifford.jpg|75px]]
|{{sortname|Натан|Клиффорд}}
|[[Мэн (штат)|Мэн]]
|17 қазан 1846
|17 наурыз 1848
|-
!style=&quot;background:#3333FF;&quot; |{{color|white|20}}
|[[Сурет:Isaac Toucey - Brady-Handy.jpg|75px]]
|{{sortname|Исаак|Туси}}
|[[Коннектикут]]
|21 маусым 1848
|4 наурыз 1849
|-
!style=&quot;background:#F0C862;&quot; |21
|[[Сурет:Reverdy Johnson.jpg|75px]]
|{{sortname|Реверди|Джонсон}}
|[[Мэриленд]]
|8 наурыз 1849
|21 шілде 1850
|style=&quot;background:#F0C862;&quot; |
|{{sortname|Закари|Тейлор}}&lt;br&gt;(1849–1850)
|-
!style=&quot;background:#F0C862;&quot; |22
|[[Сурет:John Jordan Crittenden - Brady 1855.jpg|75px]]
|{{sortname|Джон Джордан|Криттенден}}&lt;br&gt;{{small|''2-мерзімі''}}
|[[Кентукки]]
|22 шілде 1850
|4 наурыз 1853
|style=&quot;background:#F0C862;&quot; |
|{{sortname|Миллард|Филлмор}}&lt;br&gt;(1850–1853)
|-
!style=&quot;background:#3333FF;&quot; |{{color|white|23}}
|[[Сурет:Caleb Cushing.jpg|75px]]
|{{sortname|Калеб|Кушинг}}
|[[Массачусетс]]
|7 наурыз 1853
|4 наурыз 1857
|style=&quot;background:#3333FF;&quot; |
|{{sortname|Франклин|Пирс}}&lt;br&gt;(1853–1857)
|-
!style=&quot;background:#3333FF;&quot; |{{color|white|24}}
|[[File:JSBlack-AG.jpg|75px]]
|{{sortname|Джеремайя Салливен|Блэк}}
|[[Пенсильвания]]
|6 наурыз 1857
|16 желтоқсан 1860
|rowspan=2 style=&quot;background:#3333FF;&quot; |
|rowspan=2 |{{sortname|Джеймс|Бьюкенен}}&lt;br&gt;(1857–1861)
|-
!style=&quot;background:#3333FF;&quot; |{{color|white|25}}
|[[Сурет:Edwin McMasters Stanton Secretary of War.jpg|75px]]
|{{sortname|Эдвин|Стэнтон}}
|[[Пенсильвания]]
|20 желтоқсан 1860
|4 наурыз 1861
|-
!style=&quot;background:#E81B23;&quot; |{{color|white|26}}
|[[Сурет:Edward Bates - Brady-Handy.jpg|75px]]
|{{sortname|Эдвард|Бейтс}}
|[[Миссури]]
|5 наурыз 1861
|24 қараша 1864
|rowspan=2 style=&quot;background:#E81B23;&quot; |
|rowspan=2 |{{sortname|Авраам|Линкольн}}&lt;br&gt;(1861–1865)
|-
!rowspan=2 style=&quot;background:#E81B23;&quot; |{{color|white|27}}
|rowspan=2 |[[Сурет:James Speed.jpg|75px]]
|rowspan=2 |{{sortname|Джеймс|Спид}}
|rowspan=2 |[[Кентукки]]
|rowspan=2 |2 желтоқсан 1864
|rowspan=2 |22 шілде 1866
|-
|rowspan=3 style=&quot;background:#3333FF;&quot; |
|rowspan=3 |{{sortname|Эндрю|Джонсон}}&lt;br&gt;(1865–1869)
|-
!style=&quot;background:#E81B23;&quot; |{{color|white|28}}
|[[Сурет:Stanberry-AttorGen.jpg|75px]]
|{{sortname|Генри|Стэнбери}}
|[[Огайо]]
|23 шілде 1866
|16 шілде 1868
|-
!style=&quot;background:#E81B23;&quot; |{{color|white|29}}
|[[Сурет:William M. Evarts - Brady-Handy.jpg|75px]]
|{{sortname|Уильям Максвелл|Эварс}}
|[[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]]
|17 шілде 1868
|4 наурыз 1869
|-
!style=&quot;background:#E81B23;&quot; |{{color|white|30}}
|[[Сурет:EbenezerRHoar.jpg|75px]]
|{{sortname|Эбинизер|Хор}}
|[[Массачусетс]]
|5 наурыз 1869
|22 қараша 1870
|rowspan=5 style=&quot;background:#E81B23;&quot; |
|rowspan=5 |{{sortname|Улисс|Грант}}&lt;br&gt;(1869–1877)
|-
!style=&quot;background:#E81B23;&quot; |{{color|white|31}}
|[[Сурет:Amos T Akerman - crop and minor retouch.jpg|75px]]
|{{sortname|Амос Таппан|Акерман}}
|[[Джорджия]]
|23 қараша 1870
|13 желтоқсан 1871
|-
!style=&quot;background:#E81B23;&quot; |{{color|white|32}}
|[[Сурет:George Henry Williams - Brady-Handy - Restored &amp; Cropped.jpg|75px]]
|{{sortname|Джордж Генри|Вильямс}}
|[[Орегон]]
|14 желтоқсан 1871
|25 сәуір 1875
|-
!style=&quot;background:#E81B23;&quot; |{{color|white|33}}
|[[Сурет:Edwards Pierrepont, Brady-Handy bw photo portrait, ca1865-1880.jpg|75px]]
|{{sortname|Эдвардс|Пьерпонт}}
|[[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]]
|26 сәуір 1875
|21 мамыр 1876
|-
!style=&quot;background:#E81B23;&quot; |{{color|white|34}}
|[[Сурет:Alphonso Taft seated.jpg|75px]]
|{{sortname|Альфонсо|Тафт}}
|[[Огайо]]
|22 мамыр 1876
|4 наурыз 1877
|-
!style=&quot;background:#E81B23;&quot; |{{color|white|35}}
|[[Сурет:Hon. Charles Devens of Mass. Atty Gen. Hayes Cabinet.png|75px]]
|{{sortname|Чарльз|Дивенс}}
|[[Массачусетс]]
|12 наурыз 1877
|4 наурыз 1881
|style=&quot;background:#E81B23;&quot; |
|{{sortname|Резерфорд|Хейз}}&lt;br&gt;(1877–1881)
|-
!rowspan=2 style=&quot;background:#E81B23;&quot; |{{color|white|36}}
|rowspan=2 |[[Сурет:Wayne MacVeagh - Brady-Handy.jpg|75px]]
|rowspan=2 |{{sortname|Вейн|Маквей}}
|rowspan=2 |[[Пенсильвания]]
|rowspan=2 |5 наурыз 1881
|rowspan=2 |15 желтоқсан 1881
|style=&quot;background:#E81B23;&quot; |
|{{sortname|Джеймс|Гарфилд}}&lt;br&gt;(1881)
|-
|rowspan=2 style=&quot;background:#E81B23;&quot; |
|rowspan=2 |{{sortname|Честер|Артур}}&lt;br&gt;(1881–1885)
|-
!style=&quot;background:#E81B23;&quot; |{{color|white|37}}
|[[File:BenjaminHBrewster.jpg|75px]]
|{{sortname|Бенджамин|Брюстер}}
|[[Пенсильвания]]
|16 желтоқсан 1881
|4 наурыз 1885
|-
!style=&quot;background:#3333FF;&quot; |{{color|white|38}}
|[[Сурет:Augustus Hill Garland - Brady-Handy.jpg|75px]]
|{{sortname|Август|Гарланд}}
|[[Арканзас]]
|6 наурыз 1885
|4 наурыз 1889
|style=&quot;background:#3333FF;&quot; |
|{{sortname|Гровер|Кливленд}}&lt;br&gt;(1885–1889)
|-
!style=&quot;background:#E81B23;&quot; |{{color|white|39}}
|[[Сурет:WHHMiller.jpg|75px]]
|{{sortname|Уильям Генри Гаррисон|Миллер}}
|[[Индиана]]
|7 наурыз 1889
|4 наурыз 1893
|style=&quot;background:#E81B23;&quot; |
|{{sortname|Бенджамин|Гаррисон}}&lt;br&gt;(1889–1893)
|-
!style=&quot;background:#3333FF;&quot; |{{color|white|40}}
|[[Сурет:Richard Olney, Bain bw photo portrait, 1913.jpg|75px]]
|{{sortname|Ричард|Олни}}
|[[Массачусетс]]
|6 наурыз 1893
|7 сәуір 1895
|rowspan=2 style=&quot;background:#3333FF;&quot; |
|rowspan=2 |{{sortname|Гровер|Кливленд}}&lt;br&gt;(1893–1897)
|-
!style=&quot;background:#3333FF;&quot; |{{color|white|41}}
|[[Сурет:Jud Harmon.jpg|75px]]
|{{sortname|Джадсон|Хармон}}
|[[Огайо]]
|8 сәуір 1895
|4 наурыз 1897
|-
!style=&quot;background:#E81B23;&quot; |{{color|white|42}}
|[[Сурет:AssoJstcJMcK.jpg|75px]]
|{{sortname|Джозеф|МакКенна}}
|[[Калифорния]]
|5 наурыз 1897
|25 қаңтар 1898
|rowspan=3 style=&quot;background:#E81B23;&quot; |
|rowspan=3 |{{sortname|Уильям|Мак-Кинли}}&lt;br&gt;(1897–1901)
|-
!style=&quot;background:#E81B23;&quot; |{{color|white|43}}
|[[Сурет:Griggs2.jpg|75px]]
|{{sortname|Джон Уильям|Григгс}}
|[[Нью-Джерси]]
|25 қаңтар 1898
|29 наурыз 1901
|-
!rowspan=2 style=&quot;background:#E81B23;&quot; |{{color|white|44}}
|rowspan=2 |[[Сурет:Philander Knox, bw photo portrait, 1904.jpg|75px]]
|rowspan=2 |{{sortname|Филандер Чейз|Нокс}}
|rowspan=2 |[[Пенсильвания]]
|rowspan=2 |5 сәуір 1901
|rowspan=2 |30 маусым 1904
|-
|rowspan=3 style=&quot;background:#E81B23;&quot; |
|rowspan=3 |{{sortname|Теодор|Рузвельт}}&lt;br&gt;(1901–1909)
|-
!style=&quot;background:#E81B23;&quot; |{{color|white|45}}
|[[Сурет:WHMoody.jpg|75px]]
|{{sortname|Уильям Генри|Муди}}
|[[Массачусетс]]
|1 шілде 1904
|17 желтоқсан 1906
|-
!style=&quot;background:#E81B23;&quot; |{{color|white|46}}
|[[Сурет:CJBonaparte.jpg|75px]]
|{{sortname|Чарлз Джозеф|Бонапарт}}
|[[Мэриленд]]
|17 желтоқсан 1906
|4 наурыз 1909
|-
!style=&quot;background:#E81B23;&quot; |{{color|white|47}}
|[[Сурет:GWWickersham.jpg|75px]]
|{{sortname|Джордж Вудвард|Викершам}}
|[[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]]
|4 наурыз 1909
|4 наурыз 1913
|style=&quot;background:#E81B23;&quot; |
|{{sortname|Уильям|Тафт}}&lt;br&gt;(1909–1913)
|-
!style=&quot;background:#3333FF;&quot; |{{color|white|48}}
|[[Сурет:James C. McReynolds - c1913.jpg|75px]]
|{{sortname|Джеймс Кларк|Мак-Рейнольдс}}
|[[Теннесси]]
|5 наурыз 1913
|29 тамыз 1914
|rowspan=3 style=&quot;background:#3333FF;&quot; |
|rowspan=3 |{{sortname|Вудро|Вильсон}}&lt;br&gt;(1913–1921)
|-
!style=&quot;background:#3333FF;&quot; |{{color|white|49}}
|[[Сурет:WP Thomas Watt Gregory.jpg|75px]]
|{{sortname|Томас Уатт|Грегори}}
|[[Техас]]
|29 тамыз 1914
|4 наурыз 1919
|-
!style=&quot;background:#3333FF;&quot; |{{color|white|50}}
|[[Сурет:Alexander Mitchell Palmer.jpg|75px]]
|{{sortname|Александр Митчелл|Палмер}}
|[[Пенсильвания]]
|5 наурыз 1919
|4 наурыз 1921
|-
!rowspan=2 style=&quot;background:#E81B23;&quot; |{{color|white|51}}
|rowspan=2 |[[Сурет:Harry Daugherty, bw photo portrait 1920.jpg|75px]]
|rowspan=2 |{{sortname|Гарри|Догерти}}
|rowspan=2 |[[Огайо]]
|rowspan=2 |4 наурыз 1921
|rowspan=2 |6 сәуір 1924
|style=&quot;background:#E81B23;&quot; |
|{{sortname|Уоррен|Гардинг}}&lt;br&gt;(1921–1923)
|-
|rowspan=3 style=&quot;background:#E81B23;&quot; |
|rowspan=3 |{{sortname|Калвин|Кулидж}}&lt;br&gt;(1923–1929)
|-
!style=&quot;background:#E81B23;&quot; |{{color|white|52}}
|[[Сурет:Chief Justice Harlan Fiske Stone photograph circa 1927-1932.jpg|75px]]
|{{sortname|Харлан Фиск|Стоун}}
|[[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]]
|7 сәуір 1924
|1 наурыз 1925
|-
!style=&quot;background:#E81B23;&quot; |{{color|white|53}}
|[[Сурет:John Sargent, Bain bw photo portrait.jpg|75px]]
|{{sortname|Джон Гарибальди|Сарджент}}
|[[Вермонт]]
|7 наурыз 1925
|4 наурыз 1929
|-
!style=&quot;background:#E81B23;&quot; |{{color|white|54}}
|[[Сурет:William D. Mitchell cph.3b30394.jpg|75px]]
|{{sortname|Уильям|Митчелл|Уильям Митчелл (прокурор)}}
|[[Миннесота]]
|4 наурыз 1929
|4 наурыз 1933
|style=&quot;background:#E81B23;&quot; |
|{{sortname|Герберт|Гувер}}&lt;br&gt;(1929–1933)
|-
!style=&quot;background:#3333FF;&quot; |{{color|white|55}}
|[[Сурет:Homer Cummings, Harris &amp; Ewing photo portrait, 1920.jpg|75px]]
|{{sortname|Гомер Стилль|Камингс}}
|[[Коннектикут]]
|4 наурыз 1933
|1 қаңтар 1939
|rowspan=3 style=&quot;background:#3333FF;&quot; |
|rowspan=3 |{{sortname|Франклин|Рузвельт}}&lt;br&gt;(1933–1945)
|-
!style=&quot;background:#3333FF;&quot; |{{color|white|56}}
|[[Сурет:Justice Frank Murphy.jpg|75px]]
|{{sortname|Фрэнк|Мёрфи}}
|[[Мичиган]]
|2 қаңтар 1939
|18 қаңтар 1940
|-
!style=&quot;background:#3333FF;&quot; |{{color|white|57}}
|[[Сурет:Roberthjackson.jpg|75px]]
|{{sortname|Роберт|Джексон}}
|[[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]]
|18 қаңтар 1940
|25 тамыз 1941
|-
!style=&quot;background:#3333FF;&quot; |{{color|white|58}}
|[[Сурет:Francis Biddle cph.3b27524.jpg|75px]]
|{{sortname|Фрэнсис|Биддл}}
|[[Пенсильвания]]
|26 тамыз 1941
|26 маусым 1945
|rowspan=4 style=&quot;background:#3333FF;&quot; |
|rowspan=4 |{{sortname|Гарри|Трумэн}}&lt;br&gt;(1945–1953)
|-
!style=&quot;background:#3333FF;&quot; |{{color|white|59}}
|[[Сурет:Official portrait of Associate Justice Tom C. Clark, Supreme Court of the United States (cropped).jpg|75px]]
|{{sortname|Томас|Кларк}}
|[[Техас]]
|27 маусым 1945
|26 шілде 1949
|-
!style=&quot;background:#3333FF;&quot; |{{color|white|60}}
|[[Сурет:J. Howard McGrath.jpg|75px]]
|{{sortname|Джеймс|Мак-Грат}}
|[[Род-Айленд]]
|27 шілде 1949
|3 сәуір 1952
|-
!style=&quot;background:#3333FF;&quot; |{{color|white|61}}
|[[Сурет:James P McGranery cropped.jpg|75px]]
|{{sortname|Джеймс Патрик|Мак-Грэнери}}
|[[Пенсильвания]]
|4 сәуір 1952
|20 қаңтар 1953
|-
!style=&quot;background:#E81B23;&quot; |{{color|white|62}}
|[[Сурет:Herbert Brownell.jpg|75px]]
|{{sortname|кіші Герберт|Браунелл|Герберт Браунелл (кіші)}}
|[[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]]
|21 қаңтар 1953
|23 қазан 1957
|rowspan=2 style=&quot;background:#E81B23;&quot; |
|rowspan=2 |{{sortname|Дуайт|Эйзенхауэр}}&lt;br&gt;(1953–1961)
|-
!style=&quot;background:#E81B23;&quot; |{{color|white|63}}
|[[Сурет:William P. Rogers, U.S. Secretary of State.jpg|75px]]
|{{sortname|Уильям|Роджерс}}
|[[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]]
|23 қазан 1957
|20 қаңтар 1961
|-
! style=&quot;background:#3333FF;&quot; rowspan=2 |{{color|white|64}}
|rowspan=2 |[[Сурет:Bobby Kennedy - restored.jpg|75px]]
|rowspan=2 |{{sortname|Роберт Ф.|Кеннеди}}
|rowspan=2 |[[Массачусетс]]
|rowspan=2 |20 қаңтар 1961
|rowspan=2 |3 қыркүйек 1964
!style=&quot;background:#3333FF;&quot; |
|{{sortname|Джон|Кеннеди}}&lt;br&gt;(1961–1963)
|-
!rowspan=5 style=&quot;background:#3333FF;&quot; |
|rowspan=5 |{{sortname|Линдон|Джонсон}}&lt;br&gt;(1963–1969)
|-
!rowspan=2 style=&quot;background:#3333FF;&quot; |{{color|white|65}}
|rowspan=2 |[[Сурет:Nicholas Katzenbach at White House, 6 May 1968.jpg|75px]]
|rowspan=2 |{{sortname|Николас|Катценбах}}
|rowspan=2 |[[Иллинойс]]
|bgcolor=&quot;#e6e6aa&quot; |4 қыркүйек 1964{{efn |name=dag-self|Бас прокурор орынбасары ретінде Бас прокурор міндетін атқарды. Кейін лауазымға толыққанды қабылданды.}}
|bgcolor=&quot;#e6e6aa&quot; |28 қаңтар 1965
|-
|28 қаңтар 1965
|28 қараша 1966
|-
!rowspan=2 style=&quot;background:#3333FF;&quot; |{{color|white|66}}
|rowspan=2 |[[Сурет:Ramsey Clark at the White House, 28 Feb 1968.jpg|75px]]
|rowspan=2 |{{sortname|Рэмси|Кларк}}
|rowspan=2 |[[Техас]]
|bgcolor=&quot;#e6e6aa&quot; |28 қараша 1966{{efn |name=dag-self}}
|bgcolor=&quot;#e6e6aa&quot; |10 наурыз 1967
|-
|10 наурыз 1967
|20 қаңтар 1969
|-
!style=&quot;background:#E81B23;&quot; |{{color|white|67}}
|[[Сурет:John Mitchell.jpg|75px]]
|{{sortname|Джон Ньютон|Митчелл}}
|[[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]]
|20 қаңтар 1969
|15 ақпан 1972
|rowspan=5 style=&quot;background:#E81B23;&quot; |
|rowspan=5 |{{sortname|Ричард|Никсон}}&lt;br&gt;(1969–1974)
|-
!style=&quot;background:#E81B23;&quot; |{{color|white|68}}
|[[Сурет:Attorney General Richard Kleindienst.jpg|75px]]
|{{sortname|Ричард|Клейнденст}}
|[[Аризона]]
|15 ақпан 1972
|30 сәуір 1973&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.washingtonpost.com/politics/3-top-nixon-aides-kleindienst-out-president-accepts-full-responsibility-richardson-will-conduct-new-probe/2012/06/04/gJQAx7oFJV_story.html |title=3 Top Nixon Aides, Kleindienst Out; President Accepts Full Responsibility; Richardson Will Conduct New Probe |author=Stern, Laurence; Johnson, Haynes |date=1973-05-01 |publisher=[[The Washington Post]] |accessdate=2019-02-28}} {{Wayback|date=2019-03-01 |url=https://web.archive.org/web/20190301074640/https://www.washingtonpost.com/politics/3-top-nixon-aides-kleindienst-out-president-accepts-full-responsibility-richardson-will-conduct-new-probe/2012/06/04/gJQAx7oFJV_story.html}}&lt;/ref&gt;
|-
!style=&quot;background:#E81B23;&quot; |{{color|white|69}}
|[[Сурет:ElliotLeeRichardson.jpg|75px]]
|{{sortname|Элиот|Ричардсон}}
|[[Массачусетс]]
|25 мамыр 1973&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;
|20 қазан 1973
|- bgcolor=&quot;#E6E6AA&quot;
!style=&quot;background:#E81B23;&quot; |{{color|white|–}}
|[[Сурет:Robert Bork.jpg|75px]]
|{{sortname|Роберт|Борк}}{{efn |1973 жылғы 20 қазанда [[АҚШ Бас солиситоры]] [[Роберт Борк]] [[Уотергейт жанжалы]]нан кейін Бас прокурор міндетін атқарушысы болды. Бұл оқиға кезінде Бас прокурор [[Элиот Ричардсон]] мен оның орынбасары [[Уильям Ракелшаус]] отставкасын жариялаған еді.}}&lt;br&gt;{{small|{{м.а.}}}}
|[[Пенсильвания]]
|20 қазан 1973
|4 қаңтар 1974
|-
!rowspan=2 style=&quot;background:#E81B23;&quot; |{{color|white|70}}
|rowspan=2 |[[Сурет:WilliamBartSaxbe2.jpg|75px]]
|rowspan=2 |{{sortname|Уильям|Саксби}}
|rowspan=2 |[[Огайо]]
|rowspan=2 |4 қаңтар 1974
|rowspan=2 |2 ақпан 1975
|-
|rowspan=2 style=&quot;background:#E81B23;&quot; |
|rowspan=2 |{{sortname|Джеральд|Форд}}&lt;br&gt;(1974–1977)
|-
!style=&quot;background:#E81B23;&quot; |{{color|white|71}}
|[[Сурет:Edward Levi Attorney General.jpg|75px]]
|{{sortname|Эдвард|Леви}}
|[[Иллинойс]]
|2 ақпан 1975
|20 қаңтар 1977
|-
!style=&quot;background:#E81B23;&quot; |{{color|white|–}}
|bgcolor=&quot;#E6E6AA&quot; |[[Сурет:Dick Thornburgh.jpg|75px]]
|bgcolor=&quot;#E6E6AA&quot; |{{sortname|Дик|Торнберг}}{{efn |Бас прокурор орынбасары ретінде Бас прокурор міндетін атқарған, жаңа бас прокурордың тағайындалуына дейін. Торнберг кейін 1988–1991 жылдары толыққанды Бас прокурор болған.}}&lt;br&gt;{{small|{{м.а.}}}}
|bgcolor=&quot;#E6E6AA&quot; |[[Пенсильвания]]
|bgcolor=&quot;#E6E6AA&quot; |20 қаңтар 1977
|bgcolor=&quot;#E6E6AA&quot; |26 қаңтар 1977
|rowspan=3 style=&quot;background:#3333FF;&quot; |
|rowspan=3 |{{sortname|Джимми|Картер}}&lt;br&gt;(1977–1981)
|-
!style=&quot;background:#3333FF;&quot; |{{color|white|72}}
|[[Сурет:Griffin Bell -uglaw AG72 (cropped).tif|75px]]
|{{sortname|Гриффин|Белл}}
|[[Джорджия]]
|26 қаңтар 1977
|16 тамыз 1979
|-
!style=&quot;background:#3333FF;&quot; |{{color|white|73}}
|[[Сурет:Benjamin Civiletti (1979).jpg|75px]]
|{{sortname|Бенджамин|Сивилетти}}
|[[Мэриленд]]
|16 тамыз 1979
|19 қаңтар 1981
|-
!style=&quot;background:#E81B23;&quot; |{{color|white|74}}
|[[Сурет:Portrait officiel de William French Smith.jpg|75px]]
|{{sortname|Уильям Френч|Смит}}
|[[Калифорния]]
|23 қаңтар 1981
|25 ақпан 1985
|rowspan=3 style=&quot;background:#E81B23;&quot; |
|rowspan=3 |{{sortname|Рональд|Рейган}}&lt;br&gt;(1981–1989)
|-
!style=&quot;background:#E81B23;&quot; |{{color|white|75}}
|[[Сурет:Edwin Meese III Attorney General portrait (cropped1).jpg|75px]]
|{{sortname|Эдвин|Миз}}
|[[Калифорния]]
|25 ақпан 1985
|12 тамыз 1988
|-
!rowspan=2 style=&quot;background:#E81B23;&quot; |{{color|white|76}}
|rowspan=2 |[[Сурет:Dick Thornburgh.jpg|75px]]
|rowspan=2 |{{sortname|Дик|Торнберг}}
|rowspan=2 |[[Пенсильвания]]
|rowspan=2 |12 тамыз 1988
|rowspan=2 |15 тамыз 1991
|-
|rowspan=3 style=&quot;background:#E81B23;&quot; |
|rowspan=3 |{{sortname|Джордж Герберт Уокер|Буш}}&lt;br&gt;(1989–1993)
|-
!rowspan=2 style=&quot;background:#E81B23;&quot; |{{color|white|77}}
|rowspan=2 |[[Сурет:William Barr, official photo as Attorney General.jpg|75px]]
|rowspan=2 |{{sortname|Уильям|Барр}}&lt;br&gt;{{small|''1-мерзімі''}}
|rowspan=2 |[[Вирджиния]]
|bgcolor=&quot;#E6E6AA&quot; |16 тамыз 1991{{efn |name=dag-self}}
|bgcolor=&quot;#E6E6AA&quot; |26 қараша 1991
|-
|26 қараша 1991
|20 қаңтар 1993
|-
!style=&quot;background:#E81B23;&quot; |{{color|white|–}}
|bgcolor=&quot;#E6E6AA&quot; |[[Сурет:No image.svg|75px]]
|bgcolor=&quot;#E6E6AA&quot; |{{sortname|Стюарт|Джерсон}}{{efn |АҚШ Әділет азаматтық бөлініс департаментінің көмекші бас прокуроры ретінде Бас прокурор міндетін атқарушысы еді.&lt;ref name=shot&gt;{{cite web |title=Stuart Gerson's Parting Shot |publisher=[[The New York Times]] |date=1993-02-21 |url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F0CE1DE1331F932A15751C0A965958260 |accessdate=2008-12-12 |quote=As supporters of the Brady gun-control bill prepare to introduce it in Congress yet again this week, they find a welcome, if unlikely, ally in Stuart Gerson, the Acting Attorney General. Because President Clinton has had so many problems finding a new Attorney General, Mr. Gerson remains in office{{spaces}}...}}&lt;/ref&gt; Джерсон мұрагерлік қатарында төртінші болған, алайда одан бұрын тұрған үш шенеунік отставкаға кеткен еді.&lt;ref name=nyt&gt;{{cite web |author=Labaton, Stephen |title=Notes on Justice; Who's in Charge? Bush Holdover Says He Is, but Two Clinton Men Differ |publisher=The New York Times |date=1993-01-25 |url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F0CE3DF1F38F936A15752C0A965958260&amp;sec=&amp;spon=&amp;pagewanted=all |accessdate=2008-12-12}}&lt;/ref&gt;}}&lt;br&gt;{{small|{{м.а.}}}}
|bgcolor=&quot;#E6E6AA&quot; |[[Вашингтон]]
|bgcolor=&quot;#E6E6AA&quot; |20 қаңтар 1993
|bgcolor=&quot;#E6E6AA&quot; |12 наурыз 1993
|rowspan=2 style=&quot;background:#3333FF;&quot; |
|rowspan=2 |{{sortname|Билл|Клинтон}}&lt;br&gt;(1993–2001)
|-
!style=&quot;background:#3333FF;&quot; |{{color|white|78}}
|[[Сурет:Janet Reno-us-Portrait.jpg|75px]]
|{{sortname|Джэнет|Рино}}
|[[Флорида]]
|12 наурыз 1993
|20 қаңтар 2001
|-
!style=&quot;background:#3333FF;&quot; |{{color|white|–}}
|bgcolor=&quot;#E6E6AA&quot; |[[Сурет:HolderEric.jpg|75px]]
|bgcolor=&quot;#E6E6AA&quot; |{{sortname|Эрик|Холдер}}{{efn |Бас прокурор орынбасары ретінде Бас прокурор міндетін атқарған, жаңа бас прокурордың тағайындалуына дейін. Холдер кейін 2009–2015 жылдары толыққанды Бас прокурор болған.}}&lt;br&gt;{{small|{{м.а.}}}}
|bgcolor=&quot;#E6E6AA&quot; |[[Вашингтон]]
|bgcolor=&quot;#E6E6AA&quot; |20 қаңтар 2001
|bgcolor=&quot;#E6E6AA&quot; |2 ақпан 2001
|rowspan=6 style=&quot;background:#E81B23;&quot; |
|rowspan=6 |{{sortname|Джордж Уокер|Буш}}&lt;br&gt;(2001–2009)
|-
!style=&quot;background:#E81B23;&quot; |{{color|white|79}}
|[[Сурет:John Ashcroft.jpg|75px]]
|{{sortname|Джон|Эшкрофт}}
|[[Миссури]]
|2 ақпан 2001
|3 ақпан 2005
|-
!style=&quot;background:#E81B23;&quot; |{{color|white|80}}
|[[Сурет:Alberto Gonzales - official DoJ photograph.jpg|75px]]
|{{sortname|Альберто|Гонсалес}}
|[[Техас]]
|3 ақпан 2005
|17 қыркүйек 2007
|-
!style=&quot;background:#E81B23;&quot; |{{color|white|–}}
|bgcolor=&quot;#E6E6AA&quot; |[[Сурет:Paul D. Clement.jpg|75px]]
|bgcolor=&quot;#E6E6AA&quot; |{{sortname|Пол|Клемент}}{{efn |name=clement-keisler|2007 жылғы 27 тамызда Президент Буш АҚШ Бас солиситоры [[Пол Клемент]]ті Бас прокурор міндетін болашақ атқарушысы қылғысы келген еді, [[Альберто Гонсалес]] отставкасынан кейін, 2007 жылғы 17 қыркүйекте.&lt;ref&gt;{{cite web |first=Steven Lee |last=Meyers |publisher=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2007/08/27/washington/27cnd-gonzales.html?_r=1&amp;hp=&amp;adxnnl=1&amp;oref=slogin&amp;adxnnlx=1188217220-bs39MOr+UJpRTDAYWymL9g |title=Embattled Attorney General Resigns |accessdate=2007-08-27 |date=2007-08-27}} {{Wayback|date=2013-05-10 |url=https://web.archive.org/web/20130510021210/http://www.nytimes.com/2007/08/27/washington/27cnd-gonzales.html?_r=1&amp;hp=&amp;adxnnl=1&amp;oref=slogin&amp;adxnnlx=1188217220-bs39MOr%20UJpRTDAYWymL9g}}&lt;/ref&gt; 17 қыркүйекте Президент Буш АҚШ Әділет азаматтық бөлініс департаменті Бас прокурорының көмекшісі [[Питер Кайслер]]ді Бас прокурор міндетін атқарушысы қылды да, осылайша президент таңдаған үміткерлік қатып қалды.&lt;ref&gt;[https://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2007/09/20070917-4.html &quot;President Bush Announces Judge Michael Mukasey as Nominee for Attorney General&quot;] {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20171111041805/https://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2007/09/20070917-4.html |date=2017-11-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name='NYTimes-Associated Press-Bush Text-2007-09-17'&gt;{{cite news |agency=[[The Associated Press]] |title=Bush Text on Attorney General Nomination |date=2007-09-17 |work=NewsOK.com |publisher=The Oklahoman |url=http://newsok.com/bush-text-on-attorney-general-nomination/article/3128043 |access-date=2007-09-18}} {{Wayback|date=2014-02-03 |url=https://web.archive.org/web/20140203012225/http://newsok.com/bush-text-on-attorney-general-nomination/article/3128043}}&lt;/ref&gt; Әкімшілік шенеуніктерінің хабарлауынша, Клемент Бас прокурор міндетін атқарушысы 2007 жылғы 17 қыркүйекте, сағат 12:01-да болды да, 24 сағаттан кейін бұл қызметтен кетті.&lt;ref name='WPost-Eggen-2007-09-19'&gt;{{cite web |first=Dan |last=Eggen |author2=Elizabeth Williamson |title=Democrats May Tie Confirmation to Gonzales Papers |date=2007-09-19 |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/09/18/AR2007091801379.html?nav=rss_politics |newspaper=[[The Washington Post]] |pages=A10 |accessdate=2007-09-19}} {{Wayback|date=2012-04-04 |url= https://web.archive.org/web/20120404130102/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/09/18/AR2007091801379.html?nav=rss_politics}}&lt;/ref&gt; Кайслер Бас прокурор міндетін атқарушысы [[Майкл Мьюкейзи]]дің 9 қарашадағы лауазымға қабылдануына дейін болды.}}&lt;br&gt;{{small|{{м.а.}}}}
|bgcolor=&quot;#E6E6AA&quot; |Вашингтон
|bgcolor=&quot;#E6E6AA&quot; |17 қыркүйек 2007
|bgcolor=&quot;#E6E6AA&quot; |18 қыркүйек 2007
|-
!style=&quot;background:#E81B23;&quot; |{{color|white|–}}
|bgcolor=&quot;#E6E6AA&quot; |[[Сурет:peterkeisler.jpg|75px]]
|bgcolor=&quot;#E6E6AA&quot; |{{sortname|Питер|Кайслер}}{{efn |name=clement-keisler}}&lt;br&gt;{{small|{{м.а.}}}}
|bgcolor=&quot;#E6E6AA&quot; |Вашингтон
|bgcolor=&quot;#E6E6AA&quot; |18 қыркүйек 2007
|bgcolor=&quot;#E6E6AA&quot; |9 қараша 2007
|-
!style=&quot;background:#E81B23;&quot; |{{color|white|81}}
|[[Сурет:Michael Mukasey, official AG photo portrait, 2007.jpg|75px]]
|{{sortname|Майкл|Мьюкейзи}}
|[[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]]
|9 қараша 2007
|20 қаңтар 2009
|-
!style=&quot;background:#E81B23;&quot; |{{color|white|–}}
|bgcolor=&quot;#E6E6AA&quot; |[[Сурет:Mark Filip.jpg|75px]]
|bgcolor=&quot;#E6E6AA&quot; |{{sortname|Марк|Филип}}&lt;br&gt;{{small|{{м.а.}}}}
|bgcolor=&quot;#E6E6AA&quot; |[[Иллинойс]]
|bgcolor=&quot;#E6E6AA&quot; |20 қаңтар 2009
|bgcolor=&quot;#E6E6AA&quot; |3 ақпан 2009
|rowspan=3 style=&quot;background:#3333FF;&quot; |
|rowspan=3 |{{sortname|Барак|Обама}}&lt;br&gt;(2009–2017)
|-
!style=&quot;background:#3333FF;&quot; |{{color|white|82}}
|[[Сурет:Eric Holder official portrait (cropped).jpg|75px]]
|{{sortname|Эрик|Холдер}}
|[[Вашингтон]]
|3 ақпан 2009
|27 сәуір 2015
|-
!style=&quot;background:#3333FF;&quot; |{{color|white|83}}
|[[Сурет:Loretta Lynch, official portrait (cropped).jpg|75px]]
|{{sortname|Лоретта|Линч}}
|[[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]]
|27 сәуір 2015
|20 қаңтар 2017
|-
!style=&quot;background:#3333FF;&quot; |{{color|white|–}}
|bgcolor=&quot;#E6E6AA&quot; |[[Сурет:Sally Q. Yates (cropped).jpg|75px]]
|bgcolor=&quot;#E6E6AA&quot; |{{sortname|Салли|Йейтс}}{{efn |Бас прокурор орынбасары ретінде АҚШ Бас прокуроры міндетін атқарушысы болған, алайда Әділет департаменті сотта Президент бұйрығын қорғамайды дегені үшін жұмыстан шығарылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.cnn.com/2017/01/30/politics/donald-trump-immigration-order-department-of-justice/index.html |title=Trump fires acting AG after she declines to defend travel ban |author=Evan Perez; Jeremy Diamond |publisher=CNN |date=2017-01-30 |accessdate=2018-03-12}} {{Wayback|date=2019-05-02 |url=https://web.archive.org/web/20190502120103/https://www.cnn.com/2017/01/30/politics/donald-trump-immigration-order-department-of-justice/index.html}}&lt;/ref&gt;}}&lt;br&gt;{{small|{{м.а.}}}}
|bgcolor=&quot;#E6E6AA&quot; |[[Джорджия]]
|bgcolor=&quot;#E6E6AA&quot; |20 қаңтар 2017
|bgcolor=&quot;#E6E6AA&quot; |30 қаңтар 2017
|rowspan=7 style=&quot;background:#E81B23;&quot; |
|rowspan=7 |{{sortname|Дональд|Трамп}}&lt;br&gt;(2017–2021)
|-
!style=&quot;background:#E81B23;&quot; |{{color|white|–}}
|bgcolor=&quot;#E6E6AA&quot; |[[Сурет:Dana Boente (cropped).jpg|75px]]
|bgcolor=&quot;#E6E6AA&quot; |{{sortname|Дана Джеймс|Бенте}}&lt;br&gt;{{small|{{м.а.}}}}
|bgcolor=&quot;#E6E6AA&quot; |[[Вирджиния]]
|bgcolor=&quot;#E6E6AA&quot; |30 қаңтар 2017
|bgcolor=&quot;#E6E6AA&quot; |9 ақпан 2017
|-
!style=&quot;background:#E81B23;&quot; |{{color|white|84}}
|[[Сурет:Jeff Sessions, official portrait (cropped).jpg|75px]]
|{{sortname|Джефф|Сешнс}}
|[[Алабама]]
|9 ақпан 2017
|7 қараша 2018
|-
!style=&quot;background:#E81B23;&quot; |{{color|white|–}}
|bgcolor=&quot;#E6E6AA&quot; |[[Сурет:Rod Rosenstein official portrait 2 (cropped).jpg|75px]]
|bgcolor=&quot;#E6E6AA&quot; |{{sortname|Род|Розенштейн}}&lt;br&gt;{{small|{{м.а.}}}}{{efn |[[Джефф Сешнс]] отставкасынан кейін Президент [[Дональд Трамп]]тың сұранысы бойныша орынбасар Розенштейн 7 қарашадағы бірнеше сағатқа АҚШ Бас прокуроры міндетін атқарушысы еді. Кейін ол бұл лауазымға [[Мэтью Уитакер]]ді тағайындады.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Blitzer |first=Ronn |date=2018-11-07 |title=Attorney General Jeff Sessions is Out. Here's What Could Happen Next. |url=https://lawandcrime.com/high-profile/attorney-general-jeff-sessions-is-out-heres-what-could-happen-next |accessdate=2024-09-18 |publisher=Law &amp; Crime |language=en}}&lt;/ref&gt;}}
|bgcolor=&quot;#E6E6AA&quot; |[[Мэриленд]]
|bgcolor=&quot;#E6E6AA&quot; |7 қараша 2018
|bgcolor=&quot;#E6E6AA&quot; |7 қараша 2018
|-
!style=&quot;background:#E81B23;&quot; |{{color|white|–}}
|bgcolor=&quot;#E6E6AA&quot; |[[Сурет:Matthew G. Whitaker official photo (cropped).jpg|75px]]
|bgcolor=&quot;#E6E6AA&quot; |{{sortname|Мэтью|Уитакер}}&lt;br&gt;{{small|Acting}}{{efn |name=MW-constitution|Түрлі конституциялық мамандар Уитакердің Бас прокурор міндетін атқарушысы ретінде тағайындалуы заңдылығына күмән келтірген.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nytimes.com/2018/11/08/opinion/trump-attorney-general-sessions-unconstitutional.html |title=Opinion {{!}} Trump's Appointment of the Acting Attorney General Is Unconstitutional |publisher=[[The New York Times]] |date=2018-11-08 |access-date=2018-11-15 |language=en |last=Katyal |first=Neal K.}} {{Wayback|date=2023-06-04 |url=https://web.archive.org/web/20230604134431/https://www.nytimes.com/2018/11/08/opinion/trump-attorney-general-sessions-unconstitutional.html}}&lt;/ref&gt; Мэриленд штаты бұл жанжалға қатысты Уитакердің тағайындалуына тыйым салмақ болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.npr.org/2018/11/12/667180873/maryland-says-matthew-whitaker-appointment-as-acting-attorney-general-is-unlawfu?t=1542261595420 |title=Maryland Says Matthew Whitaker Appointment As Acting Attorney General Is Unlawful |work=NPR.org |accessdate=2018-11-15 |language=en}} {{Wayback|date=2018-11-16 |url=https://web.archive.org/web/20181116000748/https://www.npr.org/2018/11/12/667180873/maryland-says-matthew-whitaker-appointment-as-acting-attorney-general-is-unlawfu?t=1542261595420}}&lt;/ref&gt; Әділет департаменті тағайындауды заңды деді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://edition.cnn.com/2018/11/14/politics/whitaker-justice-mueller/index.html|title=DOJ says Whitaker's appointment as acting attorney general is constitutional |first=Laura |last=Jarrett |publisher=CNN |access-date=2018-11-15}} {{Wayback|date=2018-11-14 |url= https://web.archive.org/web/20181114210624/https://edition.cnn.com/2018/11/14/politics/whitaker-justice-mueller/index.html}}&lt;/ref&gt;}}
|bgcolor=&quot;#E6E6AA&quot; |[[Айова]]
|bgcolor=&quot;#E6E6AA&quot; |7 қараша 2018
|bgcolor=&quot;#E6E6AA&quot; |14 ақпан 2019
|-
!style=&quot;background:#E81B23;&quot; |{{color|white|85}}
|[[Сурет:William Barr (cropped).jpg|75px]]
|{{sortname|Уильям|Барр}}&lt;br&gt;{{small|''2-мерзімі''}}
|[[Вирджиния]]
|14 ақпан 2019
|23 желтоқсан 2020
|-
!style=&quot;background:#E81B23;&quot; |{{color|white|–}}
|bgcolor=&quot;#E6E6AA&quot; |[[Сурет:Jeff Rosen official DOJ portrait (cropped).jpg|75px]]
|bgcolor=&quot;#E6E6AA&quot; |{{sortname|Джеффри Адам|Розен}}&lt;br&gt;{{small|{{м.а.}}}}
|bgcolor=&quot;#E6E6AA&quot; |[[Массачусетс]]
|bgcolor=&quot;#E6E6AA&quot; |24 желтоқсан 2020
|bgcolor=&quot;#E6E6AA&quot; |20 қаңтар 2021
|-
!style=&quot;background:#E81B23;&quot; |{{color|white|–}}
|bgcolor=&quot;#E6E6AA&quot; |[[Сурет:John Demers official photo (cropped).png|75px]]
|bgcolor=&quot;#E6E6AA&quot; |{{sortname|Джон|Демерс}}&lt;br&gt;{{small|{{м.а.}}}}{{efn |2021 жылғы 20 қаңтардағы [[Джеффри Адам Розен]]нің отставкасынан кейін Демерс Әділет департаменті Ұлттық қауіпсіздік бөлімі Бас прокурорының көмекшісі ретінде бірнеше сағатқа Бас прокурордың міндетін атқарушысы еді. Президент [[Джо Байден]] кейін сол күні бұл лауазымға Кадрлық қызмет және Әкімшілік Бас прокуроры көмекшісінің орынбасары [[Монти Уилкинсон]]ды тағайындады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cnn.com/2021/01/20/politics/justice-department-special-counsel-rosen-wilkinson/index.html |title=Trump's acting attorney general leaves without creating controversial special counsels |publisher=[[CNN]]}}&lt;/ref&gt;}}
|bgcolor=&quot;#E6E6AA&quot; |[[Массачусетс]]
|align=center bgcolor=&quot;#E6E6AA&quot; |20 қаңтар 2021
|align=center bgcolor=&quot;#E6E6AA&quot; |20 қаңтар 2021
|rowspan=3 style=&quot;background:#3333FF;&quot; |
|rowspan=3 |{{sortname|Джо|Байден}}&lt;br&gt;(2021–2025)
|-
! style=&quot;background:#3333FF;&quot; |{{color|white|–}}
|bgcolor=&quot;#E6E6AA&quot; |[[Сурет:Monty Wilkinson DOJ official photo.jpg|75px]]
|bgcolor=&quot;#E6E6AA&quot; |{{sortname|Монти|Уилкинсон|dab=заңгер}}&lt;br&gt;{{small|{{м.а.}}}}
|bgcolor=&quot;#E6E6AA&quot; |[[Вашингтон]]
|bgcolor=&quot;#E6E6AA&quot; |20 қаңтар 2021
|bgcolor=&quot;#E6E6AA&quot; |11 наурыз 2021
|-
!style=&quot;background:#3333FF;&quot; |{{color|white|86}}
|[[Сурет:Attorney General Merrick Garland (cropped).jpg|75px]]
|{{sortname|Меррик|Гарланд}}
|[[Мэриленд]]
|11 наурыз 2021
|20 қаңтра 2025
|-
!style=&quot;background:#E81B23;&quot; |{{color|white|–}}
|bgcolor=&quot;#E6E6AA&quot; |[[Сурет:No image.svg|75px]]
|bgcolor=&quot;#E6E6AA&quot; |{{sortname|Джеймс|МакГенри|dab=lawyer}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.politico.com/live-updates/2025/01/20/donald-trump-inauguration-day-news-updates-analysis/donald-trump-acting-attorney-general-00199415 |title=Trump taps longtime immigration official as acting attorney general |publisher=Politico |last=Gerstein |first=Josh |date=2025-01-20 |accessdate=2025-01-22}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;{{small|{{м.а.}}}}
|bgcolor=&quot;#E6E6AA&quot; |
|bgcolor=&quot;#E6E6AA&quot; |20 қаңтар 2025
|bgcolor=&quot;#E6E6AA&quot; |5 ақпан 2025
|rowspan=4 style=&quot;background:#E81B23;&quot; |
|rowspan=4|{{sortname|Дональд|Трамп}}&lt;br&gt;(2025–)
|- 
!style=&quot;background:#E81B23;&quot; |{{color|white|87}}
|[[Сурет:Pam Bondi official portrait (cropped).jpg|75px]]
|{{sortname|Пэм|Бонди}}
|[[Флорида]]
|5 ақпан 2025
|2 сәуір 2026
|- 
! style=&quot;background:#3333FF;&quot; |{{color|white|–}}
|bgcolor=&quot;#E6E6AA&quot; |[[Сурет:DAG DAG Todd Blanche Official Port.jpg|75px]]
|bgcolor=&quot;#E6E6AA&quot; |{{sortname|Тодд|Блэнч}}&lt;br&gt;{{small|{{м.а.}}}}
|bgcolor=&quot;#E6E6AA&quot; |[[Колорадо]]
|bgcolor=&quot;#E6E6AA&quot; |2 сәуір 2026
|bgcolor=&quot;#E6E6AA&quot; |''Қазіргісі''
|-
|}

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:АҚШ бас прокурорлары| ]]
[[Санат:АҚШ кабинеті|Бас прокурор]]
[[Санат:Бас прокурорлар]]</text>
      <sha1>oxmh85eevxs0xrbp5bdvl1srulz1v7q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Румыниядағы президент сайлауы (2025)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>759660</id>
    <revision>
      <id>3575874</id>
      <parentid>3506018</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T05:26:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баймаханова Айжан</username>
        <id>179343</id>
      </contributor>
      <origin>3575874</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="81013" sha1="pk5ufw72ww577jvhak1ojy1hjk5aiis" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала}}

{{Сайлау
 | ел = Румыния
 | сайлау атауы = 
 | сайлау күні = {{date|04|05|2025|1}} (бірінші айналым)&lt;br /&gt;{{date|18|05|2025|1}} (екінші айналым)
 | алдыңғы сайлау = Румыниядағы президент сайлауы (2024)
 | алдыңғы сайлау жылы = 2024
 | түрі = [[Президенттік сайлау]]
 | қосымша2 = 
 | жалпы кандидат = 
 | кезең = 
 | тіркелгендер = 17988031
 | сайлаушылар = 9571740
 | жарамды = 9430274
 | жарамсыз = 
 | бос = 
 | халық = 
 | тіркелген = 
 | сайлаушылар2 = 
 | қатысқандар = 53.21
 | қатысқандар қатынасы = 
 | алдыңғы қатысқандар = 52.56
 | босжәнежарамсыз = 141466
 | қатысқандар2 = 
 | қатысқандар2 қатынасы = 
 | алдыңғы қатысқандар2 = 
 | жарамды2 = 
 | босжәнежарамсыз2 = 
 | бос2 = 
 | жарамсыз2 = 
 | науқан = 
 | Дебат = 
 | сурет1 = Nicușor Dan, Sept. 2025.jpg
 | түс1 = #dcdcdc
 | кандидат1 = [[Никушор Дан]]
 | партия1 = [[Тәуелсіз үміткер|Тәуелсіз]]
 | дауыс1 = 1979767
 | пайыз1 = 20.99
 | дауыс2v1 = 6168642
 | пайыз2v1 = 53.60
 | сурет2 =
 | түс2 = #FCB21F
 | кандидат2 = [[Джордже Симион]]
 | партия2 = Румындар одағы үшін альянс
 | партия2 коалиция1 = Жастар партиясы
 | дауыс2 = 3862761
 | пайыз2 = 40.96
 | алдыңғы пайыз2 = 13.86
 | дауыс2v2 = 5339053
 | пайыз2v2 = 46.40
 | сурет3 = Crin Antonescu - 28 March 2025.jpg
 | түс3 = #dcdcdc
 | кандидат3 = [[Крин Антонеску]]
 | партия3 = [[Тәуелсіз үміткер|Тәуелсіз]]
 | коалиция3 = «Румыния алға» Cайлау альянсы мен [[Румыниядағы этникалық азшылықтар партиясы|этникалық азшылықтар]]
 | партия1 коалиция3 = [[Ұлттық либералдық партия (Румыния)|Ұлттық либералдық партия]]
 | партия2 коалиция3 = [[Социал-демократиялық партиясы (Румыния)|Социал-демократиялық партиясы]]
 | партия3 коалиция3 = [[Румынияның Венгрлер демократиялық одағы]]
 | дауыс3 = 1892930
 | пайыз3 = 20.07
 | сурет4 = Victor Ponta debate November 2014.jpg
 | түс4 = #dcdcdc
 | кандидат4 = [[Виктор Понта]]
 | партия4 = [[Тәуелсіз үміткер|Тәуелсіз]]
 | партия1 коалиция4 = [[ПРО Румыния]]
 | дауыс4 = 1230164
 | пайыз4 = 13.04
 | қарта атауы = Дауыстарды аумақтар бойынша бөлу
 | қарта = Romanian Presidential Elections 2025 - First Round.svg
 | қарта тақарыбы = Бірінші айналымдың нәтижелері
 | қарта шарты1 = {{colorbox|#FCB524}} [[Джордже Симион]]&lt;br&gt;{{colorbox|#88B626}} [[Никушор Дан]]&lt;br&gt;{{colorbox|#169F9F}} [[Крин Антонеску]]&lt;br&gt;{{colorbox|#E02043}} [[Виктор Понта]]&lt;br&gt;{{colorbox|#002A59}} [[Елена Ласкони]]&lt;br&gt;
 | қарта шарты2 =  
 | қарта шарты3 = 
 | қарта2 атауы = 
 | қарта2 = Romanian Presidential Elections 2025 - Second Round.svg
 | қарта2 тақарыбы = Екінші айналымдың нәтижелері 
 | қарта2 шарты1 = {{colorbox|#FCB524}} [[Джордже Симион]]&lt;br&gt;{{colorbox|#88B626}} [[Никушор Дан]]&lt;br&gt;
 | қарта2 шарты2 =  
 | қарта2 шарты3 = 
 | диаграмма атауы = 
 | диаграмма = 
 | ізашар = [[Илие Боложан]] &lt;small&gt;({{м.а.}})&lt;/small&gt;
 | ізашар партия = [[Ұлттық либералдық партия (Румыния)|ҰЛП]]
}}
'''[[Румыния|Румынияда]] қайта президенттік сайлау''' 2025 жылдың 4 мамырында өтті.&lt;ref&gt;[https://b365.ro/guvernul-a-decis-data-noilor-alegeri-prezidentiale-din-romania-vor-avea-loc-in-luna-mai-2025-surse-553388/ Guvernul a decis data noilor alegeri prezidențiale din România. Vor avea loc în luna mai 2025]&lt;/ref&gt; [[Румыниядағы президент сайлауы (2024)|Кезекті сайлау 2024 жылы өтті]], бірақ Румыния Конституциялық соты ықтимал [[Интервенция|шетелдік араласуға]] күдікпен олардың нәтижелерін жойғаннан кейін, [[Румыния үкіметі]] 2025 жылдың мамырында жаңа сайлау жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/world/1003277|title=Правительство Румынии утвердило проведение президентских выборов в мае|date=2025-01-16|publisher=[[Интерфакс]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20250117051633/https://www.interfax.ru/world/1003277|archive-date=2025-01-17|access-date=2025-02-14|url-status=live|lang=ru}}&lt;/ref&gt;

2025 жылдың 4 мамырында өткен сайлаудың бірінші айналымда ең көп дауыс жинаған (41%) оңшыл кандидат Симион болды; 2025 жылдың 18 мамырында өткен сайлаудың екінші айналымда 54 % дауыс жинап, Бухарест примары [[Никушор Дан]] жеңіске жетті.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Румынияда президент сайлауында Никушор Дан жеңіске жетті|url=https://24.kz/kz/zha-aly-tar/lemde/710716-rumyniada-prezident-sajlauynda-nikusor-dan-zeniske-zetti|accessdate=2025-05-19|date=2025-05-19|publisher=[[24KZ]]}}&lt;/ref&gt;

== Рәсімі ==
[[Румыния конституциясы|Румыния конституциясының]] 83-бабына сәйкес, «Румыния президентінің өкілеттік мерзімі бес жыл»,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.cdep.ro/pls/dic/site.page?den=act2_2&amp;par1=3#t3c2s0a81|title=Title III|date=|publisher=[[Палата депутатов Румынии]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180508185732/http://www.cdep.ro/pls/dic/site.page?den=act2_2&amp;par1=3#t3c2s0a81|archive-date=2018-05-08|access-date=2014-11-02|url-status=live}}&lt;/ref&gt; бірақ тек екі мерзім. [[Мемлекет басшысы]] тең және тікелей жалпыға бірдей жасырын дауыс беру арқылы сайланады. Үшінші мерзімге ұсыныла алмайды, бірақ оның қолданыстағы мерзімі мемлекеттегі [[Төтенше жағдай|төтенше]] немесе [[әскери жағдай]] жағдайында ұзартылуы мүмкін.

Тұрақты сайлау органы (ТCО) — сайлау арасындағы кезеңде сайлау инфрақұрылымын басқаратын Румыния агенттігі.&lt;ref&gt;[https://www.roaep.ro/prezentare/en/prima-pagina/ Permanent Electoral Authority – general view]&lt;/ref&gt; Сайлаудың өзі кезінде әр сайлау үшін арнайы құрылған Орталық сайлау бюросы (ОCB) құрылады.&lt;ref&gt;[https://valahia.news/romania-implements-e-vote-2024/ Romanian Permanent Electoral Authority: Romania will implement e-vote system by 2024]&lt;/ref&gt; Президенттік сайлауда ОCB Румынияның Жоғарғы кассациялық соты мен сот төрелігінің бес судьясынан, ПИО төрағасы мен Төрағасының орынбасарларынан және 10-ға дейін саяси партиялардың өкілдерінен тұрады.&lt;ref&gt;[https://www.te.gob.mx/vota_elections/thesaurus/article/49232/16589/161 Law on the Election of the President of Romania]&lt;/ref&gt;

== Алғышарттары ==

=== 2024 жылғы сайлау нәтижелерінің күшін жою ===
[[Румыниядағы президент сайлауы (2024)|Румыниядағы президенттік сайлау]] 2024 жылдың 24 қарашасында өтті.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/europe/romanian-ruling-coalition-agrees-parliamentary-presidential-election-dates-2024-07-04/|title=Romanian ruling coalition agrees parliamentary, presidential election dates|lang=en|website=[[Reuters]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240704110957/https://www.reuters.com/world/europe/romanian-ruling-coalition-agrees-parliamentary-presidential-election-dates-2024-07-04/|archive-date=2024-07-04|access-date=2025-01-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.romania-insider.com/romania-presidential-parliamentary-election-dates-2024|title=Romania’s ruling parties agree on dates for presidential and parliamentary elections|lang=en|website=Romania Insider|date=2024-07-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20240704110736/https://www.romania-insider.com/romania-presidential-parliamentary-election-dates-2024|archive-date=2024-07-04|access-date=2025-01-14}}&lt;/ref&gt; Екінші тур 8 желтоқсанда күтілді, өйткені үміткерлердің ешқайсысы бірінші турда абсолютті көпшілікке қол жеткізе алмады,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tvpworld.com/79150187/romanias-ruling-coalition-delays-presidential-election-to-years-end|title=Romania’s ruling coalition delays presidential election to year’s end|lang=en|website=tvpworld.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20241203010358/https://tvpworld.com/79150187/romanias-ruling-coalition-delays-presidential-election-to-years-end|archive-date=2024-12-03|access-date=2025-01-14}}&lt;/ref&gt; ал келесі президенттік сайлау 2029 жылдың соңында өтуі керек еді,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tvpworld.com/79150187/romanias-ruling-coalition-delays-presidential-election-to-years-end|title=Romania’s ruling coalition delays presidential election to year’s end|lang=en|website=tvpworld.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20241202171151/https://tvpworld.com/79150187/romanias-ruling-coalition-delays-presidential-election-to-years-end|archive-date=2024-12-02|access-date=2025-01-14}}&lt;/ref&gt; алайда 6 желтоқсанда [[Румыния Конституциялық Соты|Конституциялық сот]] «сайлау процесінің айқын бұзылуына» сілтеме жасай отырып, бірінші турдың қорытындыларын жойды және [[Ресей]] тарапынан ықтимал араласу.&lt;ref&gt;[https://protv.md/international/ultima-ora-alegerile-preziden%C8%9Biale-din-romania-au-fost-anulate-judecatorii-cur%C8%9Bii-constitu%C8%9Bionale-au-anulat-rezultatele-primului-tur-hotararea-este-definitiva-si-obligatorie---2707105.html%7D PRO TV Chisinau: Stiri din Moldova]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.romania-insider.com/romania-declassified-reports-calin-georgescu-presidential-elections-2024 Romanian authorities reveal massive financing for pro-Russian presidential candidate Calin Georgescu]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.politico.eu/article/romania-court-cancels-presidential-election-runoff-tiktok-russian-influence-calin-georgescu/ Romanian court cancels presidential election amid Russian influence fears]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.bbc.co.uk/news/articles/cgq18w507dko Romania hit by major election influence campaign and Russian cyber-attacks]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.washingtonpost.com/world/2024/12/06/romania-court-annuls-presidential-election/ Romanian court annuls presidential vote after Russian interference claims]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://edition.cnn.com/2024/12/06/europe/romania-annuls-presidential-election-intl/index.html Romania’s top court annuls presidential election result]&lt;/ref&gt;

=== Клаус Йоханнистің отставкасы ===
2024 жылғы желтоқсандағы сайлау қорытындылары жойылғаннан кейін Конституциялық сот [[Клаус Йоханнис|Йоханниске]] мұрагер сайланғанға дейін [[Румыния президенті]] болып қалуға рұқсат берді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.france24.com/en/europe/20250210-romania-s-outgoing-president-resigns-in-face-of-impeachment-threat-from-opposition|title=Romania's President Iohannis resigns in face of impeachment threat from hard-right opposition|lang=en|website=[[France 24]]|date=2025-02-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20250211034144/https://www.france24.com/en/europe/20250210-romania-s-outgoing-president-resigns-in-face-of-impeachment-threat-from-opposition|archive-date=2025-02-11|access-date=2025-02-11}}&lt;/ref&gt; Алайда, 2025 жылдың 10 ақпанында ол «бөлінген Румынияны құрмау» үшін отставкаға кететінін жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dw.com/ru/prezident-rumynii-podal-v-otstavku/a-71562685|title=Президент Румынии подал в отставку|lang=ru|website=|date=2025-02-10|publisher=[[Deutsche Welle]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20250210151324/https://www.dw.com/ru/prezident-rumynii-podal-v-otstavku/a-71562685|archive-date=2025-02-10|access-date=2025-02-11}}&lt;/ref&gt; Сенат спикері [[Илие Боложан]] сайлауға дейін президенттің міндетін атқаруға ниетті. Йоханнистің отставкасы 12 ақпанда, оппозиция оны шеттету туралы өтініш бергеннен кейін екі күн өткен соң күшіне енді.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Cinci probleme majore cu care președintele interimar Ilie Bolojan se va confrunta în următoarele trei luni|first=Ionuț|last=Benea|url=https://romania.europalibera.org/a/cinci-probleme-majore-cu-care-presedintele-interimar-ilie-bolojan-se-va-confrunta-in-urmatoarele-trei-luni/33310960.html|website=[[Радио «Свобода»|Europa Liberă România]]|date=2025-02-11|access-date=2025-02-11|lang=ro}}&lt;/ref&gt;

=== Кэлин Джорджеску ісі ===
2025 жылдың 26 ақпанында [[Кэлин Джорджеску|Джорджескуға]] конституциялық құрылысқа қарсы іс-қимылдарды қозғау, сайлау науқаны аясында жалған ақпарат тарату, фашистік, нәсілшіл немесе ксенофобиялық ұйымды бастау немесе құру туралы айып тағылды. Тергеу Джорджескуға жақын әскери нұсқаушы [[Хорациу Потра]] фашистік ксенофобиялық ұйымды құрды деп санайды, оған қатысушылар конституциялық құрылысқа қарсы қылмыстар жасады, қару-жарақтың заңсыз айналымы, сондай-ақ геноцид актілеріне кінәлі адамдарға табынушылықты насихаттады деп күдіктенеді. Джорджескудің көлігін жол полициясы тоқтатты, содан кейін ол Бас прокуратураға жеткізілді. Бұлтартпау шарасымен оған 60 күн бойы сот бақылауы сайланды-ол бостандықта қалды, бірақ оған белгілі бір әрекеттерге тыйым салынды.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Как Джорджеску стал фигурантом дела о попытке переворота в Румынии|url=https://www.rbc.ru/politics/26/02/2025/67bf30289a7947a956dc1f19|website=[[РБК]]|date=2025-02-26}}&lt;/ref&gt;

2025 жылдың 8 наурызында Румынияның Конституциялық соты Джорджескуға алдағы президенттік сайлауға қатысуға рұқсат берді, оны тіркеуге қарсы талаптарды қабылдамады.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Джорджеску допустили к участию в президентских выборах в Румынии|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/23343431|website=[[ТАСС]]|date=2025-03-08|access-date=2025-03-15}}&lt;/ref&gt; Алайда, 2025 жылдың 9 наурызында Орталық сайлау комиссиясының 14 мүшесінің он адамы Джорджескудің кандидат ретінде тіркелуден бас тартуына дауыс берді. Ресми мәлімдемеде ол сайлауға қатысу үшін қажетті шарттарды орындамады және Румыниядағы демократияны қорғайтынына кепілдік бермеді деп мәлімдеді. Осыдан кейін Джорджеску Конституциялық сотқа шағым түсірді. 2025 жылғы 11 наурызда Конституциялық сот бұл апелляцияны бірауыздан қабылдамады.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=КС Румынии отказал Джорджеску в участии в президентских выборах|url=https://www.rbc.ru/politics/11/03/2025/67d0759f9a794700344a9eb2|website=РБК|date=2025-03-11|access-date=2025-03-15}}&lt;/ref&gt; Конституциялық Соттың сайтында жарияланған хабарламада:&lt;blockquote&gt;«Конституциялық сот конституциялық принциптер мен құндылықтарды бұзған адамның кандидатурасын тіркеуден бас тарту бұл адамның Румыния президенті болып сайлану құқығынан мерзімсіз айырылуына әкелмейді деп шешті. Бұл аспектілер әр жағдайда бөлек талданады және сайлаудың циклдік сипатына және кандидаттың негізгі конституциялық принциптер мен құндылықтарды құрметтеуін бағалауға байланысты белгілі бір уақытша шарттылыққа ие».&lt;/blockquote&gt;

== Үміткерлері ==

=== Тіркелген ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
! style=&quot;width: 10px;&quot; |№{{efn|Бюллетеньдегі нөмір}}
! style=&quot;width: 110px;&quot; |Аты
(өмір күндері)
! style=&quot;width: 145px;&quot; |Науқаны
! style=&quot;width: 425px;&quot; class=&quot;unsortable&quot; |Лауазымдары
! style=&quot;width: 425px;&quot; class=&quot;unsortable&quot; |Білімі және мамандығы
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;width: 215px;&quot; |Партиясы
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;width: 215px;&quot; |Қолдау
!Даты&lt;!-- анонсирование, утверждение партией, регистрация в избиркоме, утверждение Конституционным судом и т. д. --&gt;
|-
|1
|{{hs|Simion|format=dmy}} [[Сурет:George_Simion_(1_July_2024).png|160x160 нүкте]]&lt;br/ &gt;'''[[Джордже Симион]]'''&lt;br/ &gt;{{date|21|09|1986|4}} ж.т.&lt;br/ &gt;({{жас|21|09|1986}})&lt;br/ &gt;[[Фокшани]], [[Вранча (жудец)|Вранча]]
|[[Сурет:Capture d'écran 2025-03-14 181250.png|center|177x177px]]&lt;br/ &gt;Ұран: ''Democrație. (Демократия.)''&lt;br/ &gt;[https://georgesimion.ro/ Georgesimion.ro]
|[[Румыния Депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]ның мүшесі&lt;br/ &gt;(2020–{{н.в.}})
|Бизнес және әкімшілік факультеті, [[Бухарест университеті]] (2008)&lt;br/ &gt;Азаматтық белсенді
| style=&quot;background:#fcb21f&quot; |
| style=&quot;text-align:left;&quot; |Румындар одағы үшін альянс
| bgcolor=&quot;#350299&quot; |
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; |Жастар партиясы
|ТCО-да тіркелген:
{{date|14|03|2025|4}}&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2025-03-14|title=Press Release no. 19CP|url=https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/CP_19.pdf|access-date=2025-03-14|language=ro}}&lt;/ref&gt;
ТCО мақұлдаған:
{{date|15|03|2025|4}}&lt;ref&gt;{{Cite web|title=DECIZIE privind înregistrarea candidaturii domnului SIMION GEORGE-NICOLAE şi a semnului electoral la alegerile pentru Preşedintele României din anul 2025|url=https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_31D.pdf|website=prezidentiale2025.bec.ro}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;4&quot; |2
| rowspan=&quot;4&quot; data-sort-value=&quot;Antonescu, Crin&quot; |[[Сурет:Crin_Antonescu_-_24_February_2025_(cropped).jpg|160x160 нүкте]]
'''[[Крин Антонеску]]'''&lt;br/ &gt;{{date|21|09|1959|4}} ж.т.&lt;br/ &gt;({{жас
|21|09|1959}})&lt;br/ &gt;[[Тулча]], [[Тулча (жудец)|Тулча]]
| rowspan=&quot;4&quot; |[[Сурет:Crin Antonescu 2025 presidential campaign.svg|center|177x177px]]&lt;br/ &gt;Ұран: ''România, înainte!''&lt;br/ &gt;''(Алға, Румыния!)''&lt;br/ &gt;[https://crinantonescu.ro Crinantonescu.ro]
| rowspan=&quot;4&quot; |[[Румыния президенті|Президент]] міндетін атқарушы&lt;br/ &gt;(2012)&lt;br/ &gt;Жастар және спорт министрі&lt;br/ &gt;(1997–2000)&lt;br/ &gt;[[Румыния Сенаты]]ның төрағасы&lt;br/ &gt;(2012–2014)&lt;br/ &gt;Сенатор&lt;br/ &gt;(2008–2016)&lt;br/ &gt;[[Румыния Депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]ның мүшесі&lt;br/ &gt;(1992–2008)
| rowspan=&quot;4&quot; |[[Бухарест университеті]]&lt;br/ &gt;Тарих пәнінің мұғалімі, мұражай кураторы
| rowspan=&quot;4&quot; bgcolor=#aaaaaa |
| rowspan=&quot;4&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; |[[Тәуелсіз кандидат|Тәуелсіз]]&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2024-12-27|title=Crin Antonescu și-a anunțat demisia din PNL: Voi ajunge în turul doi|url=https://www.capital.ro/crin-antonescu-si-a-anuntat-demisia-din-pnl-voi-ajunge-in-turul-doi.html|accessdate=2025-03-07|website=Capital.ro|language=ro|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241230070346/https://www.capital.ro/crin-antonescu-si-a-anuntat-demisia-din-pnl-voi-ajunge-in-turul-doi.html|archivedate=30 December 2024|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| rowspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#2596be&quot; |
| rowspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; |«Румыния алға» Cайлау альянсы
| bgcolor=&quot;#ef3340&quot; |
| style=&quot;text-align:left;&quot; |[[Социал-демократиялық партиясы (Румыния)|Социал-демократиялық партиясы]]
| rowspan=&quot;4&quot; |{{small|[[Социал-демократиялық партиясы (Румыния)|Социал-демократиялық партиясы]], [[Ұлттық либералдық партия (Румыния)|Ұлттық либералдық партия]] және [[Румынияның Венгрлер демократиялық одағы]] қолдады:&lt;br&gt;{{date|24|12|2024|4}}}}&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2024-12-23|title=BREAKING Crin Antonescu a fost propus candidat comun la prezidențiale de șefii coaliției. Cine e Crin Antonescu, șomer de lux timp de zece ani după puciul din 2012|url=https://www.g4media.ro/surse-liderii-coalitiei-au-convenit-sa-il-sustina-pe-crin-antonescu-candidat-comun-la-prezidentiale-urmeaza-voturi-in-fiecare-partid-cine-e-crin-antonescu.html|accessdate=2025-03-01|website=G4Media.ro|language=ro|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241223094513/https://www.g4media.ro/surse-liderii-coalitiei-au-convenit-sa-il-sustina-pe-crin-antonescu-candidat-comun-la-prezidentiale-urmeaza-voturi-in-fiecare-partid-cine-e-crin-antonescu.html|archivedate=23 December 2024|urlstatus=live}}&lt;/ref&gt;
{{small|Науқанның өзін-өзі тоқтатуы туралы жарияланды:&lt;br&gt;{{date|04|01|2025|4}}}}&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2025-01-04|title=Crin Antonescu anunță că își &quot;suspendă&quot; candidatura la prezidențiale și acuză PSD, PNL și UDMR că l-au lăsat singur / &quot;Dacă dânșii vor sa fiu din nou candidat, să mă caute&quot;|url=https://hotnews.ro/crin-antonesu-anunta-ca-isi-suspenda-candidatura-la-prezidentiale-si-acuza-psd-pnl-si-udmr-ca-l-au-lasat-singur-1874280|accessdate=2025-03-01|website=HotNews.ro|language=ro|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250104184748/https://hotnews.ro/crin-antonesu-anunta-ca-isi-suspenda-candidatura-la-prezidentiale-si-acuza-psd-pnl-si-udmr-ca-l-au-lasat-singur-1874280|archivedate=4 January 2025|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
Кандидат ретінде бекітілген [[Ұлттық либералдық партия (Румыния)|Ұлттық либералдық партия]]:

{{date|26|01|2025|4}}&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2025-01-26|title=Crin Antonescu, validat de PNL drept candidat la alegerile prezidențiale|url=https://romania.europalibera.org/a/crin-antonescu-a-fost-validat-de-pnl-drept-candidat-la-alegerile-prezidentiale/33289436.html|access-date=2025-03-01|website=romania.europalibera.org|language=ro|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250207172051/https://romania.europalibera.org/a/crin-antonescu-a-fost-validat-de-pnl-drept-candidat-la-alegerile-prezidentiale/33289436.html|archivedate=7 February 2025|urlstatus=live|last1=Amariei|first1=Cezar}}&lt;/ref&gt;
Кандидат ретінде бекітілген  [[Румынияның Венгрлер демократиялық одағы]]:

{{date|29|01|2025|4}}&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2025-01-29|title=UDMR a validat candidatura lui Crin Antonescu la prezidențiale|url=https://www.g4media.ro/udmr-a-validat-candidatura-lui-crin-antonescu-la-alegerile-prezidentiale.html|accessdate=2025-03-01|website=digi2G4Media.ro|language=ro|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250207235243/https://www.g4media.ro/udmr-a-validat-candidatura-lui-crin-antonescu-la-alegerile-prezidentiale.html|archivedate=7 February 2025|urlstatus=live}}&lt;/ref&gt;
Кандидат ретінде бекітілген  [[Социал-демократиялық партиясы (Румыния)|Социал-демократиялық партиясы]]
&lt;nowiki&gt;:&lt;/nowiki&gt;
{{date|02|02|2025|4}}&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2025-02-02|title=PSD a validat candidatura lui Crin Antonescu la prezidențiale: &quot;Ăsta poate fi începutul unei frumoase prietenii&quot;|url=https://www.digi24.ro/alegeri-prezidentiale-2025/congres-extraordinar-la-psd-pentru-validarea-lui-crin-antonescu-drept-candidat-la-prezidentiale-3105405|accessdate=2025-03-01|website=digi24.ro|language=ro|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250304113243/https://www.digi24.ro/alegeri-prezidentiale-2025/congres-extraordinar-la-psd-pentru-validarea-lui-crin-antonescu-drept-candidat-la-prezidentiale-3105405|archivedate=4 March 2025|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
ТCО-да тіркелген:
{{date|09|03|2025|4}}&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2025-03-09|title=Crin Antonescu și-a depus candidatura la prezidențiale în huidulieli: Doar eu îl pot învinge pe Călin Georgescu|url=https://adevarul.ro/alegeri-prezidentiale-2024/crin-antonescu-si-a-depus-candidatura-la-2427271.html|accessdate=2025-03-09|website=adevarul.ro|language=ro|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250309121412/https://adevarul.ro/alegeri-prezidentiale-2024/crin-antonescu-si-a-depus-candidatura-la-2427271.html|archivedate=9 March 2025|urlstatus=live}}&lt;/ref&gt;
ТCО мақұлдаған:
{{date|11|03|2025|4}}&lt;ref&gt;{{Cite web|title=DECIZIE privind înregistrarea candidaturii domnului ANTONESCU GEORGE-CRIN-LAURENȚIU şi a semnului electoral la alegerile pentru Preşedintele României din anul 2025|url=https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_20D.pdf|website=prezidentiale2025.bec.ro}}&lt;/ref&gt;
Конституциялық сот ТCО валидациясын растады:
{{date|11|03|2025|4}}
|-
| bgcolor=&quot;#ffdd00&quot; |
| style=&quot;text-align:left;&quot; |[[Ұлттық либералдық партия (Румыния)|Ұлттық либералдық партия]]
|-
| bgcolor=&quot;#00833e&quot; |
| style=&quot;text-align:left;&quot; |[[Румынияның Венгрлер демократиялық одағы]]
|-
| bgcolor=&quot;black&quot; |
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; |Этникалық азшылықтар
|-
|3
| data-sort-value=&quot;Lasconi, Elena&quot; |[[Сурет:Elena_Lasconi_2024-11-25_(cropped).png|160x160 нүкте]] 
'''[[Елена Ласкони]]'''&lt;br/ &gt;{{date|20|04|1972|4}} ж.т.&lt;br/ &gt;({{жас|20|04|1972}})&lt;br/ &gt;[[Хацег]], [[Хунедоара (жудец)|Хунедоара]]
|[[Сурет:Elena Lasconi 2025 presidential campaign.svg|center|177x177px]]&lt;br/ &gt;Ұран: ''Am curaj să fac dreptate!''&lt;br/ &gt;''(Менде әділеттілікті қалпына келтіруге батылдық бар!)''&lt;br/ &gt;[https://elenalasconi.ro/ Elenalasconi.ro]
|[[Кымпулунг]] мэрі&lt;br/ &gt;(2020–{{н.в.}})
|[[Экономикалық академия (Бухарест)|Бухарест Экономикалық академиясы]]&lt;br/ &gt;(2001)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.primariacampulung.ro/primarul-municipiului-campulung/biografie|title=Primarul Municipiului Câmpulung – Biografie}}&lt;/ref&gt;&lt;br/ &gt;Экономист, журналист
| bgcolor=&quot;#011E41&quot; |
| colspan=&quot;5&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; |[[Румыния Құтқару одағы]]
|{{small|[[Румыния Құтқару одағы]] кандидаты деп жарияланды:&lt;br&gt;{{date|10|01|2025|4}}}}&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2024-12-27|title=Elena Lasconi rămâne candidatul USR pentru alegerile prezidențiale din 4-18 mai 2025. #elenalasconi|url=https://www.facebook.com/watch/?v=943949890671992|work=Facebook.com|language=ro|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250309121605/https://www.facebook.com/usrgalati/videos/943949890671992/|archivedate=9 March 2025|urlstatus=live}}&lt;/ref&gt;
ТCО-да тіркелген:
{{date|13|03|2025|4}}&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2025-03-13|title=Elena Lasconi, președinta USR, şi-a depus candidatura la BEC|url=https://www.monitorulcj.ro/politica-administratie/127287-elena-lasconi-presedinta-usr-si-a-depus-candidatura-la-bec|work=Monitorul de Cluj|language=ro|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250317085325/https://www.monitorulcj.ro/politica-administratie/127287-elena-lasconi-presedinta-usr-si-a-depus-candidatura-la-bec|archivedate=17 March 2025|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
ТCО мақұлдаған:
{{date|15|03|2025|4}}&lt;ref&gt;{{Cite web|title=DECIZIE privind înregistrarea candidaturii doamnei LASCONI ELENA-VALERICA şi a semnului electoral la alegerile pentru Preşedintele României din anul 2025|url=https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_25D.pdf|website=prezidentiale2025.bec.ro}}&lt;/ref&gt;
|-
|4
|{{hs|Terheș|format=dmy}} [[Сурет:MEP_Cristian_Terheș_2024.jpg|160x160 нүкте]]&lt;br/ &gt;'''Кристиан Терхеш'''&lt;br/ &gt;род. {{date|4|12|1978|4}}&lt;br/ &gt;({{жас|4|12|1978}})&lt;br/ &gt;[[Залэу]], [[Сэлаж]]
|Ұран: ''Credincios națiunii române''&lt;br/ &gt;''(Румын халқына адал)''
|[[Еуропалық парламент]] мүшесі 
(2019–{{н.в.}})
|[[Бабеш — Бойяй университеті]] (2000)&lt;br/ &gt;Грек католик діни қызметкері
| bgcolor=&quot;#1665fe&quot; |
| colspan=&quot;5&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; |Румыния ұлттық консервативті партиясы
|ТCО-да тіркелген:
{{date|13|03|2025|4}}&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2025-03-13|title=Cristian Terheş şi-a depus candidatura pentru alegerile prezidenţiale|url=https://www.g4media.ro/cristian-terhes-si-a-depus-candidatura-pentru-alegerile-prezidentiale.html|language=ro|archive-url=https://web.archive.org/web/20250313161710/https://www.g4media.ro/cristian-terhes-si-a-depus-candidatura-pentru-alegerile-prezidentiale.html|archivedate=13 March 2025|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
ТCО мақұлдаған:
{{date|15|03|2025|4}}&lt;ref&gt;{{Cite web|title=DECIZIE privind înregistrarea candidaturii domnului TERHEŞ CRISTIAN-VASILE şi a semnului electoral la alegerile pentru Preşedintele României din anul 2025|url=https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_26D.pdf|website=prezidentiale2025.bec.ro}}&lt;/ref&gt;
|-
|5
|{{hs|Șandru|format=dmy}} [[Сурет:Lavinia_Sandru.PNG|160x160 нүкте]]&lt;br/ &gt;'''Лавиния Шандру'''&lt;br/ &gt;{{date|6|02|1975|4}} ж.т.&lt;br/ &gt;({{жас|6|02|1975}})&lt;br/ &gt;[[Деж]], [[Клуж (жудец)|Клуж]]
|Ұран: ''România Reală''&lt;br/ &gt;''(Нағыз Румыния)''
|[[Румыния Депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]ның мүшесі&lt;br/ &gt;(2004–2008)
|[[Тыргу-Муреш өнер университеті]]&lt;br/ &gt;Журналист
| style=&quot;background:#0066b6&quot; |
| colspan=&quot;5&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; |Социал-либералды гуманистік партия
|ТCО-да тіркелген:
{{date|14|03|2025|4}}&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2025-03-14|title=Press Release no. 18CP|url=https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/CP_18.pdf|accessdate=2025-03-14|language=ro}}&lt;/ref&gt;
ТCО мақұлдаған:
{{date|15|03|2025|4}}&lt;ref&gt;{{Cite web|title=DECIZIE privind înregistrarea candidaturii doamnei ŞANDRU MARCELA-LAVINIA şi a semnului electoral la alegerile pentru Preşedintele României din anul 2025|url=https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_30D.pdf|website=prezidentiale2025.bec.ro}}&lt;/ref&gt;
|-
|6
| data-sort-value=&quot;Ponta, Victor&quot; |[[Сурет:Victor_Ponta_debate_November_2014.jpg|160x160 нүкте]]&lt;br/ &gt;'''[[Виктор Понта]]'''&lt;br/ &gt;{{date|20|09|1972|4}} ж.т.&lt;br/ &gt;({{жас|20|09|1972}})&lt;br/ &gt;[[Бухарест]], [[Илфов (жудец)|Илфов]]
|Ұран: ''România pe primul loc''&lt;br/ &gt;(''Румыния бәрінен бұрын!'')&lt;br/ &gt;[https://victorponta.ro/ Victorponta.ro]
|[[Румыния премьер-министрі]]&lt;br/ &gt;(2012–2015)
[[Румыния Депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]ның мүшесі&lt;br/ &gt;(2004–2020, 2024–{{н.в.}})&lt;br/ &gt;Парламенттік байланыстар министрі&lt;br/ &gt;(2008–2009)&lt;br/ &gt;Министр-халықаралық гранттық бағдарламалардың іске асырылуын бақылау және Acquis Communautaire қолдану мониторингі жөніндегі делегат&lt;br/ &gt;(2004)
|[[Бухарест университеті]],&lt;br/ &gt;Кэрол I атындағы Ұлттық қорғаныс университеті&lt;br/ &gt;Прокурор
| bgcolor=#aaaaaa |
| style=&quot;text-align:left;&quot; |[[Тәуелсіз кандидат|Тәуелсіз]]
| bgcolor=&quot;#0f73bc&quot; |
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; |ПРО Румыния
|{{small|Қызығушылық білдірді:&lt;br&gt;{{date|19|01|2025|4}}}}&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2025-01-19|title=Victor Ponta: Nu am cu cine să votez dintre candidații actuali la prezidențiale. &quot;Poate voi candida chiar eu&quot;|url=https://www.digi24.ro/alegeri-prezidentiale-2025/victor-ponta-nu-am-cu-cine-sa-votez-dintre-candidatii-actuali-la-prezidentiale-poate-o-sa-candidez-eu-3087621|accessdate=2025-01-20|website=Digi24.ro|language=ro|archive-url=https://web.archive.org/web/20250220083659/https://www.digi24.ro/alegeri-prezidentiale-2025/victor-ponta-nu-am-cu-cine-sa-votez-dintre-candidatii-actuali-la-prezidentiale-poate-o-sa-candidez-eu-3087621|archivedate=20 February 2025|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2025-01-19|title=Victor Ponta nu exclude o candidatură la prezidențiale, în ciuda avertismentului dat de Ciolacu. &quot;Coaliția foarte greu o să intre cu un candidat în turul al doilea&quot;|work=HotNews.ro|url=https://hotnews.ro/victor-ponta-nu-exclude-o-candidatura-la-prezidentiale-in-ciuda-avertismentului-dat-de-ciolacu-coalitia-foarte-greu-o-sa-intre-cu-un-candidat-in-turul-al-doilea-1883638|accessdate=2025-01-20|language=ro|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250202083700/https://hotnews.ro/victor-ponta-nu-exclude-o-candidatura-la-prezidentiale-in-ciuda-avertismentului-dat-de-ciolacu-coalitia-foarte-greu-o-sa-intre-cu-un-candidat-in-turul-al-doilea-1883638|archivedate=2 February 2025|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
{{small|Қолдау үшін қол жинау жарияланды:&lt;br&gt;{{date|5|02|2025|4}}}}&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2025-02-05|title=Victor Ponta strânge semnături pentru candidatura sa la alegerile prezidențiale|url=https://www.digi24.ro/alegeri-prezidentiale-2025/victor-ponta-strange-semnaturi-pentru-candidatura-sa-la-alegerile-prezidentiale-3110333|work=Digi24.ro|language=ro|archive-url=https://web.archive.org/web/20250309121813/https://www.digi24.ro/alegeri-prezidentiale-2025/victor-ponta-strange-semnaturi-pentru-candidatura-sa-la-alegerile-prezidentiale-3110333?__grsc=cookieIsUndef0&amp;__grts=58050756&amp;__grua=9e90f00bfd79edbeb2910967839a1fb1&amp;__grrn=1|archivedate=9 March 2025|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
{{small|Ұсыну жариялады:&lt;br&gt;{{date|19|02|2025|4}}}}&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2025-02-19|title=Victor Ponta anunţă că va candida la alegerile prezidenţiale: &quot;Nu voi lăsa votanţii fără candidat&quot;|work=Digi24.ro|url=https://www.digi24.ro/stiri/actualitate/politica/victor-ponta-anunta-ca-va-candida-la-alegerile-prezidentiale-nu-voi-lasa-votantii-fara-candidat-3127213|accessdate=2025-02-19|language=ro|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250219131458/https://www.digi24.ro/stiri/actualitate/politica/victor-ponta-anunta-ca-va-candida-la-alegerile-prezidentiale-nu-voi-lasa-votantii-fara-candidat-3127213|archivedate=19 February 2025|urlstatus=live}}&lt;/ref&gt;
{{small|Науқанды бастады:&lt;br&gt;{{date|6|03|2025|4}}}}&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2025-03-06|title=Prezidențiale2025/ Ponta: Am luat decizia de a candida; m-am schimbat mult față de acum 10 ani|url=https://agerpres.ro/politic/2025/03/06/prezidentiale2025-ponta-am-luat-decizia-de-a-candida-m-am-schimbat-mult-fata-de-acum-10-ani--1428322|work=Agerpres.ro|language=ro|archive-url=https://web.archive.org/web/20250309122009/https://agerpres.ro/politic/2025/03/06/prezidentiale2025-ponta-am-luat-decizia-de-a-candida-m-am-schimbat-mult-fata-de-acum-10-ani--1428322|archivedate=9 March 2025|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
ТCО-да тіркелген:
{{date|12|03|2025|4}}&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2025-03-12|title=Victor Ponta și-a depus candidatura la alegerile prezidențiale: „România are nevoie de un nou început”|url=https://www.digi24.ro/alegeri-prezidentiale-2025/victor-ponta-si-a-depus-candidatura-la-alegerile-prezidentiale-romania-are-nevoie-de-un-nou-inceput-3154463|work=Digi24.ro|language=ro|archive-url=https://web.archive.org/web/20250313201632/https://www.digi24.ro/alegeri-prezidentiale-2025/victor-ponta-si-a-depus-candidatura-la-alegerile-prezidentiale-romania-are-nevoie-de-un-nou-inceput-3154463|archivedate=13 March 2025|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
ТCО мақұлдаған:&lt;br/ &gt;{{date|14|03|2025|4}}&lt;ref&gt;{{Cite web|title=DECIZIE privind înregistrarea candidaturii independente a domnului PONTA VICTOR-VIOREL şi a semnului electoral la alegerile pentru Preşedintele României din anul 2025|url=https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_24D.pdf|website=prezidentiale2025.bec.ro}}&lt;/ref&gt;
|-
|7
|{{hs|Popescu|format=dmy}} &lt;br/ &gt;'''Себастьян Попеску'''&lt;br/ &gt;{{date|12|02|1982|4}} ж.т.&lt;br/ &gt;({{жас|12|02|1982}})
[[Балш (Румыния)|Балш]], [[Олт (жудец)|Олт]]
|{{д/ж}}
|«Жаңа Румыния» партиясынан 2024 жылғы президенттік сайлауға үміткер
|Банат ауылшаруашылық ғылымдары және ветеринарлық медицина университеті
Ветеринар
| style=&quot;background:#005593&quot; |
| colspan=&quot;5&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; |Жаңа Румыния
|ТCО-да тіркелген:
{{date|15|03|2025|4}}&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2025-03-15|title=Press Release no. 29CP|url=https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/CP_29.pdf|accessdate=2025-03-15|language=ro-RO}}&lt;/ref&gt;
ТCО мақұлдаған:
{{date|17|03|2025|4}}&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2025-03-17|title=Decision no. 40D|url=https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_40D.pdf|accessdate=2025-03-17|language=ro-RO}}&lt;/ref&gt;
|-
|8
|{{hs|Predoiu|format=dmy}} &lt;br/ &gt;'''Сильвиу Предойу'''&lt;br/ &gt;{{date|5|08|1958|4}}
&lt;br/ &gt;{{жас|5|08|1958}})&lt;br/ &gt;[[Бухарест]], [[Илфов (жудец)|Илфов]]
|Ұран: ''Competență. Caracter. Curaj''&lt;br/ &gt;''(Құзыреттілік. Мінез. Батылдық.)''&lt;br/ &gt;[https://silviupredoiu.ro/ Silviupredoiu.ro]
|[[Румыния Сыртқы барлау қызметі]] директорының міндетін атқарушы&lt;br/ &gt;(2006, 2007),&lt;br/ &gt;Румыния Сыртқы барлау қызметі директорының бірінші орынбасары&lt;br/ &gt;(2005–2018)
|География-геология факультеті, [[Бухарест университеті]] (1984)&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2025-03-15|url=https://silviupredoiu.ro/biografie/|title=Biograhy|work=Biograhy|language=ro|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241206020338/https://silviupredoiu.ro/biografie/|archivedate=6 December 2024|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;br/ &gt;Барлау офицері
| bgcolor=&quot;#4975ba&quot; |
| colspan=&quot;5&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; |Ұлттық іс-қимыл лигасының партиясы
|ТCО-да тіркелген:
{{date|15|03|2025|4}}&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2025-03-15|title=Press Release no. 25CP|url=https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/CP_25.pdf|accessdate=2025-03-15|language=ro-RO}}&lt;/ref&gt;&lt;br/ &gt;ТCО мақұлдаған:&lt;br/ &gt;{{date|17|03|2025|4}}&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2025-03-17|title=Decision no. 35D|url=https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_35D.pdf|accessdate=2025-03-17|language=ro-RO}}&lt;/ref&gt;
|-
|9
|{{hs|Banu-Muscel|format=dmy}} 
'''Джон-Ион Бану Муссел'''&lt;br/ &gt;{{date|8|07|1960|4}} ж.т.&lt;br/ &gt;({{жас|8|07|1960}})&lt;br/ &gt;[[Роман (Румыния)|Роман]], [[Нямц (жудец)|Нямц]]
|[[Сурет:John Ion Banu Muscel 2025 presidential campaign.png|center|177x177px]]&lt;br/ &gt;Слоган: ''Democrația și Civilizația trebuiesc apărate de către cetățeni''&lt;br/ &gt;''(Демократия мен өркениетті азаматтар қорғауы керек!)''&lt;br/ &gt;[http://www.banumuscel.ro/ banumuscel.ro]
|Румын саясаткері және американдық кәсіпкер, «Румыния ұлты партиясының» мүшесі
|[[Бухарест политехникалық университеті]]&lt;br/ &gt;Инженер-механик
| style=&quot;background:#aaaaaa&quot; |
| colspan=&quot;5&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; |[[Тәуелсіз кандидат|Тәуелсіз]]
|ТCО-да тіркелген:&lt;br/ &gt;{{date|14|03|2025|4}}&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2025-03-15|title=Press Release no. 20CP|url=https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/CP_20.pdf|accessdate=2025-03-15|language=ro-RO}}&lt;/ref&gt;
ТCО мақұлдаған:&lt;br/ &gt;{{date|15|03|2025|4}}&lt;ref&gt;{{Cite web|title=DECIZIE privind înregistrarea candidaturii independente a domnului BANU-MUSCEL JOHN-ION şi a semnului electoral la alegerile pentru Preşedintele României din anul 2025|url=https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_32D.pdf|website=prezidentiale2025.bec.ro}}&lt;/ref&gt;
|-
|10
|{{hs|Funeriu|format=dmy}} [[Сурет:Replace_this_image_male.svg|жиекті|160x160 нүкте]]&lt;br/ &gt;'''Даниэль Фунериу'''&lt;br/ &gt;род. {{date|11|04|1971|4}}&lt;br/ &gt;({{жас|11|04|1971}})&lt;br/ &gt;[[Арад (Румыния)|Арад]], [[Арад (жудец)|Арад]]
|[[Сурет:Capture d'écran 2025-03-09 110148.png|center|177x177px]]&lt;br/ &gt;Ұран: ''Asta-i direcția!''&lt;br/ &gt;''(Бұл бағыт!)''
|Румыния Білім министрі&lt;br/ &gt;(2009–2012),&lt;br/ &gt;[[Еуропалық парламент]] мүшесі&lt;br/ &gt;(2008–2009)
|
| style=&quot;background:#aaaaaa&quot; |
| colspan=&quot;5&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; |[[Тәуелсіз кандидат|Тәуелсіз]]
|ТCО-да тіркелген:
{{date|15|03|2025|4}}&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2025-03-15|title=Press Release no. 26CP|url=https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/CP_26.pdf|accessdate=2025-03-15|language=ro-RO}}&lt;/ref&gt;
ТCО мақұлдаған:
{{date|17|03|2025|4}}&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2025-03-17|title=Decision no. 36D|url=https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_36D.pdf|accessdate=2025-03-17|language=ro-RO}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;4&quot; |11
| rowspan=&quot;4&quot; data-sort-value=&quot;Dan, Nicușor&quot; |[[Сурет:Nicușor_Dan_candidatura_bgiu.jpg|160x160 нүкте]]&lt;br/ &gt;'''[[Дан, Никушор|Никушор Дан]]'''&lt;br/ &gt;{{date|20|12|1969|4}} ж.т.&lt;br/ &gt;({{жас|20|12|1969}})&lt;br/ &gt;[[Фэгэраш]], [[Брашов (жудец)|Брашов]]
| rowspan=&quot;4&quot; |[[Сурет:Capture d'écran 2025-02-06 211124.png|center|177x177px]]&lt;br/ &gt;Ұран: ''România onestă''&lt;br/ &gt;''(Честная Румыния!)''&lt;br/ &gt;[https://nicusordan.ro Nicusordan.ro]
| rowspan=&quot;4&quot; |Бухарест мэрі&lt;br/ &gt;(2020–{{н.в.}})
[[Румыния Депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]ның мүшесі&lt;br/ &gt;(2016–2020)&lt;br/ &gt;Бухарест бас кеңесшісі&lt;br/ &gt;(2016)
| rowspan=&quot;4&quot; |[[Бухарест университеті]], [[Жоғары қалыпты мектеп (Париж)|Жоғары қалыпты мектеп]], [[Париж университеті]]&lt;br/ &gt;Математика профессоры
| rowspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#aaaaaa&quot; |
| rowspan=&quot;4&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; |[[Тәуелсіз кандидат|Тәуелсіз]]
| style=&quot;background:#1bbeff&quot; |
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; |Еуропадағы әділеттілік пен құрмет партиясы барлығына арналған
| rowspan=&quot;4&quot; |{{small|Ұсыну жариялады:&lt;br&gt;{{date|16|12|2024|4}}}}&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2024-12-16|title=VIDEO Nicușor Dan: Intenționez să candidez la alegerile prezidențiale din 2025 / Sunt zone întregi din statul român capturate de grupuri de interese|url=https://hotnews.ro/nicusor-dan-conferinta-de-presa-la-ora-18-00-prima-iesire-publica-dupa-aparitia-informatiei-ca-va-candida-la-presedintie-1862590|accessdate=2024-12-16|work=HotNews.ro|language=ro|archive-url=https://web.archive.org/web/20250203134325/https://hotnews.ro/nicusor-dan-conferinta-de-presa-la-ora-18-00-prima-iesire-publica-dupa-aparitia-informatiei-ca-va-candida-la-presedintie-1862590|archivedate=3 February 2025|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
{{small|Еуропадағы әділеттілік пен құрмет партиясы барлығына арналған қолдау көрсетті:&lt;br&gt;{{date|18|12|2024|4}}}}&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2024-12-18|title=Primul partid care anunță public susținerea pentru Nicușor Dan: &quot;Dorim ca acesta să fie primul pas către o alianță de susținere&quot;|work=HotNews.ro|url=https://hotnews.ro/primul-partid-care-anunta-public-sustinerea-pentru-nicusor-dan-dorim-ca-acesta-sa-fie-primul-pas-catre-o-alianta-de-sustinere-1864117|accessdate=2024-12-18|language=ro|archive-url=https://web.archive.org/web/20250115093324/https://hotnews.ro/primul-partid-care-anunta-public-sustinerea-pentru-nicusor-dan-dorim-ca-acesta-sa-fie-primul-pas-catre-o-alianta-de-sustinere-1864117|archivedate=15 January 2025|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
{{small|Поддержан [[Партия Народного движения|Партией народного движения]] и Силами правых:&lt;br&gt;{{date|02|02|2025|4}}}}&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.euronews.ro/articole/nicusor-dan-sustinut-de-pmp-si-forta-dreptei-la-prezidentiale-o-sa-merg-pana-la-c|title=Nicușor Dan, susținut de PMP și Forța Dreptei la alegerile prezidențiale 2025. &quot;O să merg până la capăt cu candidatura&quot;|language=ro|work=|date=2025-02-02|publisher=[[Euronews]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20250214130924/https://www.euronews.ro/articole/nicusor-dan-sustinut-de-pmp-si-forta-dreptei-la-prezidentiale-o-sa-merg-pana-la-c|archivedate=14 February 2025|accessdate=2025-02-06|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
{{small|Поддержан партией Обновление европейского проекта Румынии қолдау көрсетті:&lt;br&gt;{{date|01|03|2025|4}}}}&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2025-03-01|title=România Onestă are nevoie de lideri integri!|url=https://www.instagram.com/partidulreper/p/DGpo-28MX0H/?img_index=1|accessdate=2025-03-07|language=ro}}&lt;/ref&gt;
ТCО-да тіркелген:
{{date|07|03|2025|4}}&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2025-03-07|title=VIDEO&amp;FOTO Nicușor Dan și-a depus candidatura la prezidențiale: &quot;Este rolul preşedintelui să adune toate energiile pentru a face o țară puternică&quot;|work=Digi24.ro|url=https://www.digi24.ro/alegeri-prezidentiale-2025/nicusor-dan-si-a-depus-candidatura-la-prezidentiale-este-rolul-presedintelui-sa-adune-toate-energiile-pentru-a-face-o-tara-puternica-3148577|accessdate=2025-03-07|language=ro|archive-url=https://web.archive.org/web/20250307170913/https://www.digi24.ro/alegeri-prezidentiale-2025/nicusor-dan-si-a-depus-candidatura-la-prezidentiale-este-rolul-presedintelui-sa-adune-toate-energiile-pentru-a-face-o-tara-puternica-3148577|archivedate=7 March 2025|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
ТCО мақұлдаған:
{{date|09|03|2025|4}}&lt;ref&gt;{{Cite web|title=DECIZIE privind înregistrarea candidaturii independente a domnului DAN NICUȘOR-DANIEL şi a semnului electoral la alegerile pentru Preşedintele României din anul 2025|url=https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_17D.pdf|website=prezidentiale2025.bec.ro}}&lt;/ref&gt;
Конституциялық сот ТCО валидациясын растады:
{{date|11|03|2025|4}}
|-
| bgcolor=&quot;#a7cf35&quot; |
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; |[[Халықтық қозғалыс партиясы]]
|-
| bgcolor=&quot;#08510a&quot; |
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; |Оңшылар күші
|-
| bgcolor=&quot;#c40075&quot; |
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; |Румыния Еуропалық жобасын жаңарту
|-
|}

=== Тіркелмеген ===

* Петру Мындру — {{д/ж}}&lt;ref&gt;[https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_13D.pdf Decision 13D]{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.
* Мария Марку — {{д/ж}}&lt;ref&gt;[https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_15D.pdf Decision 15D]{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.
* Ион Попа — {{д/ж}}&lt;ref&gt;[https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_16D.pdf Decision 16D]{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.
* [[Кэлин Джорджеску]] — [[Румыниядағы президент сайлауы (2024)|2024 жылғы президенттікке]] кандидат, бірінші турда жеңіске жетіп, екінші турға шықты[44].&lt;ref&gt;[https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_18D.pdf Decision 18D]{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.
* Мэтью Ванеа — {{д/ж}}&lt;ref&gt;[https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_27D.pdf Decision 27D]{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.
* Пол Испас — {{д/ж}}&lt;ref&gt;[https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_28D.pdf Decision 28D]{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.
* Константин Виериу — {{д/ж}}&lt;ref&gt;[https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_29D.pdf Decision 29D]{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.
* [[Диана Шошоакэ]] — Румыния сенаторы және [[Еуропалық парламентің депутаты]]&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.senat.ro/FisaSenator.aspx?ParlamentarID=c075edaf-bf9f-4d70-8927-9d304a3177d0|title=Профиль|lang=ro|publisher=[[Сенат Румынии]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210220234943/https://www.senat.ro/FisaSenator.aspx?ParlamentarID=c075edaf-bf9f-4d70-8927-9d304a3177d0|archivedate=2021-02-20|accessdate=2023-05-13|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_34D.pdf Decision 34D]{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.
* Тицэ Джику-Ромео — {{Ж/е}}&lt;ref&gt;[https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_38D.pdf Decision 38D]{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.
* Ремус Прикопие — Румынияның бұрынғы Білім министрі (2012–2014)&lt;ref&gt;[https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_39D.pdf Decision 39D]{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.
* Оана Крету — румын заңгері және кәсіпкер&lt;ref&gt;[https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_43D.pdf Decision 43D]{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.
* Константин-Тициан Филипп — тәуелсіз кандидат&lt;ref&gt;[https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_44D.pdf Decision 44D]{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.
* Гелу Драган — тәуелсіз кандидат&lt;ref&gt;[https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_45D.pdf Decision 45D]{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

=== Олар қызығушылық білдірді, бірақ уақытында сәйкес келмеді ===

* Кристиан Сима — Бухарест қор биржасы әкімшілігі кеңесінің мүшесі (2007).
* Ана Бирчал — Румыния премьер-министрінің бұрынғы орынбасары&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://ziare.com/alegeri-prezidentiale-2025/calin-georgescu-crin-antonescu-1914129|title=Cei 8 candidați favoriți să candideze la prezidențiale, în 2025. Călin Georgescu și Crin Antonescu, în capul listei: „E un cal mort / O bunicuță care a abuzat de dulciuri&quot;|lang=ro|website=Ziare.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20250125100305/https://ziare.com/alegeri-prezidentiale-2025/calin-georgescu-crin-antonescu-1914129|archivedate=2025-01-25|accessdate=2025-02-13}}&lt;/ref&gt;.
* Антон Писароглу — саяси кеңесші.

=== Қатысудан бас тартқандар ===

* [[Илие Боложан]] — Румыния президентінің міндетін атқарушы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/politics/news/2025/02/11/25061036.shtml|title=В Румынии назначили врио президента|lang=ru|website=[[Газета.Ru]]|date=2025-02-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20250211222053/https://www.gazeta.ru/politics/news/2025/02/11/25061036.shtml|archivedate=2025-02-11|accessdate=2025-02-11}}&lt;/ref&gt;, бывший мэр [[Орадя|Оради]].
* [[Марчел Чолаку]] — лидер «[[Социал-демократиялық партия (Румыния)|Румыния Социал-демократиялық партиясы»]] (СДП), Румынияның бұрынғы премьер-министрі&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://apnews.com/article/romania-government-ciolacu-eu-23f5ddc68c50ec3f5634edfabb1e5dbf|title=Romanian lawmakers narrowly approve new pro-European coalition during period of political turmoil|lang=en|website=[[AP News]]|date=2024-12-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20250227020014/https://apnews.com/article/romania-government-ciolacu-eu-23f5ddc68c50ec3f5634edfabb1e5dbf|archivedate=2025-02-27|accessdate=2025-02-13}}&lt;/ref&gt;.
* Каталин Аврамеску — [[Бухарест университеті|Бухарест университетінің]] профессоры&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://adevarul.ro/alegeri-prezidentiale-2024/profesorul-catalin-avramescu-si-a-retras-2416506.html|title=Profesorul Cătălin Avramescu și-a retras candidatura de la alegerile prezidențiale. „E o chestiune de familie. Am mintea în altă parte acum”|lang=ro|website=adevarul.ro|date=2025-01-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250122083544/https://adevarul.ro/alegeri-prezidentiale-2024/profesorul-catalin-avramescu-si-a-retras-2416506.html|archivedate=2025-01-22|accessdate=2025-02-13}}&lt;/ref&gt;.
* Дэн Пурич — румындық театр және кино актері, продюсер және режиссер.
* Ана-Мария Гаврилэ — Депутаттар палатасының мүшесі, «Жастар партиясының» жетекшісі&lt;ref&gt;[https://romania.europalibera.org/a/anamaria-gavrila-candidatura-alegerile-prezidentiale-george-simion/33352779.html Anamaria Gavrilă și-a retras candidatura la alegerile prezidențiale la câteva ore după ce îi fusese validată de CCR]&lt;/ref&gt;.

== Сауалнамалары ==
=== Бірінші айналым ===
[[Сурет:Opinion polling for the 2025 Romanian presidential election.svg|center|thumb|1000x1000px|Румыния президенттігіне үміткерлердің қалауы туралы сауалнаманың орташа қисығы:
{{flatlist|
{{Color box|#fcc92c|border=darkgray}} [[Джордже Симион]],
{{Color box|#bbe109|border=darkgray}} [[Никушор Дан]],
{{Color box|#64c3cb|border=darkgray}} [[Крин Антонеску]],
{{Color box|#e22147|border=darkgray}} [[Виктор Понта]],
{{Color box|#002a59|border=darkgray}} [[Елена Ласкони]],
{{Color box|#3277ba|border=darkgray}} Лавиния Шандру,
{{Color box|#ac467e|border=darkgray}} Даниэль Фунериу,&lt;br&gt;
{{Color box|#1665fe|border=darkgray}} Кристиан Тержеш,
{{Color box|#493b96|border=darkgray}} ''[[Кэлин Джорджеску]] (шығарылды)'',
{{Color box|#4064b2|border=darkgray}} ''[[Диана Шошоакэ]] (шығарылды)''
}}]]

=== Екінші айналым ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;font-size:85%;line-height:14px;&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |Сауалнама жүргізді
! rowspan=&quot;2&quot; |Күні
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;width:35px;&quot; |Көшірме&lt;br&gt;(адам.)
! class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;width:20px;&quot; |[[Никушор Дан]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;[[Тәуелсіз кандидат|Тәу.]]&lt;/small&gt;
! class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;width:20px;&quot; |[[Джордже Симион]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;AUR&lt;/small&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; |Другие
|-
! style=&quot;background:#A9A9A9; &quot; |
! style=&quot;background:#FCB21F; &quot; |
|-
|[https://hotnews.ro/exclusiv-ultimul-mare-sondaj-inainte-de-turul-doi-al-alegerilor-prezidentiale-de-duminica-18-mai-avans-foarte-mic-pentru-unul-dintre-candidati-in-marja-de-eroare-suspansul-continua-1976328 AtlasIntel]
|13-15 мамыр 2025
|5628
|style=&quot;background:#C0C0C0&quot;  |'''48,7%''' 
|47,8%
|3,5%
|-
|[https://hotnews.ro/primul-sondaj-in-care-nicusor-dan-conduce-in-fata-lui-george-simion-care-este-avansul-potrivit-irsop-1975212 IRSOP]
|10-13 мамыр 2025
|951
|style=&quot;background:#C0C0C0&quot;  |'''52%'''
|48%
|—
|-
|[https://www.romaniatv.net/mirel-palada-director-sociopol-in-momentul-de-fata-avem-george-simion-53-nicusor-dan-47_8923399.html Sociopol]
|10-12 мамыр 2025
|1024
|47%
|style=&quot;background:#ffe5a5&quot;  |'''53%''' 
|—
|-
|[https://hotnews.ro/exclusiv-primul-mare-sondaj-pentru-turul-doi-al-alegerilor-prezidentiale-din-18-mai-2025-lupta-extrem-de-stransa-intre-george-simion-si-nicusor-dan-ce-se-intampla-cu-electoratul-lui-crin-antonescu-1972338 AtlasIntel]
|9-12 мамыр 2025
|3995
|style=&quot;background:#C0C0C0&quot;  |'''48,2%''' 
|style=&quot;background:#ffe5a5&quot;  |'''48,2%''' 
|3,6%
|-
|[https://tvrinfo.ro/noul-sondaj-curs-george-simion-52-nicusor-dan-48-inaintea-turului-doi-al-alegerilor-prezidentiale/ CURS]
|8-11 мамыр 2025
|3042
|48%
|style=&quot;background:#ffe5a5&quot;  |'''52%''' 
|—
|-
|[https://www.g4media.ro/live-nicusor-dan-conferinta-de-presa-de-la-ora-1800.html Verifield]
|6 мамыр 2025
|944
|45,2%
|style=&quot;background:#ffe5a5&quot;  |'''54,8%''' 
|—
|}

===Кандидаттар тіркелгенге дейін ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;font-size:85%;line-height:14px;&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; | Сауалнама&lt;br&gt;жүргізді
! rowspan=&quot;2&quot; | Күні
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;width:35px;&quot; | Көшірме&lt;br&gt;(адам.)
! class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;width:20px;&quot; | [[Кэлин Джорджеску]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;[[Тәуелсіз кандидат|Тәу.]]&lt;/small&gt;
! class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;width:20px;&quot; | [[Елена Ласкони]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;[[Румынияны құтқару одағы|РҚО]]&lt;/small&gt;
! class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;width:20px;&quot; | [[Джордже Симион]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;АСР&lt;/small&gt;
! class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;width:20px;&quot; | Джиджи Бекали&lt;br /&gt;&lt;small&gt;АСР&lt;/small&gt;
! class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;width:20px;&quot; | [[Илие Боложан]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;[[Ұлттық либералдық партия (Румыния)|ҰЛП]]&lt;/small&gt;
! class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;width:20px;&quot; | [[Крин Антонеску]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;[[Тәуелсіз кандидат|Тәу.]]&lt;/small&gt;
! class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;width:20px;&quot; | [[Никушор Дан]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;[[Тәуелсіз кандидат|Тәу.]]&lt;/small&gt;
! class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;width:20px;&quot; | [[Диана Шошоакэ]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;С.О.С.&lt;/small&gt;
! class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;width:20px;&quot; | Даниэль Фунериу&lt;br /&gt;&lt;small&gt;[[Тәуелсіз кандидат|Тәу.]]&lt;/small&gt;
! class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;width:20px;&quot; | [[Понта, Виктор|Виктор Понта]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;[[Тәуелсіз кандидат|Тәу.]]&lt;/small&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;width:20px;&quot; | Басқалары
|-
! style=&quot;background:#A9A9A9; &quot; |
! style=&quot;background:#002A59; &quot; |
! style=&quot;background:#FCB21F; &quot; |
! style=&quot;background:#FCB21F; &quot; |
! style=&quot;background:#FFDD00; &quot; |
! style=&quot;background:#A9A9A9; &quot; |
! style=&quot;background:#A9A9A9; &quot; |
! style=&quot;background:#4DA9DA; &quot; |
! style=&quot;background:#A9A9A9; &quot; |
! style=&quot;background:#A9A9A9; &quot; |
|-
| colspan=&quot;14&quot; |'''Сайлау органы [[Кэлин Джорджеску]] кандидатурасын қабылдамады'''
|-
|[https://www.romania-insider.com/mkor-presidential-elections-georgescu-bolojan-march-2025 MKOR]
|25–28 ақпан 2025
|1100
|style=&quot;background:#c0c0c0;&quot; | '''44,1%'''
|9,4%
|0,6%
|1,8%
|style=&quot;background:#fff5b6;&quot; | '''14,7%'''
|8,9%
|14,2%
|{{д/ж}}
|{{д/ж}}
|4,2%
|2,1%
|-
|[https://www.stiripesurse.ro/sondaj-verifield-calin-georgescu-peste-40prc-ar-urma-un-tur-2-impotriva-lui-crin-antonescu_3603487.html Verifield]
|14–28 ақпан 2025
|1000
|style=&quot;background:#c0c0c0;&quot; | '''41,1%'''
|7,0%
|{{д/ж}}
|{{д/ж}}
|{{д/ж}}
| bgcolor=&quot;#c0c0c0&quot; |'''18,5%'''
|12,4%
|3,0%
|1,0%
|{{д/ж}}
|17%
|-
|[https://www.g4media.ro/sondaj-atlasintel-publicat-de-nicusor-dan-calin-georgescu-384-nicusor-dan-254-crin-antonescu-158-in-primul-tur-cum-s-ar-imparti-voturile-intr-un-tur-doi-cu-georgescu-si-dan.html AtlasIntel]
|21–24 ақпан 2025
|2947
| style=&quot;background:#c0c0c0;&quot; | '''38,4%'''
|5,8%
|0,9%
|{{д/ж}}
|{{д/ж}}
|15,8%
| style=&quot;background:#c0c0c0;&quot; | '''25,4%'''
|{{д/ж}}
|{{д/ж}}
|7,5%
|6,2%
|-
|[https://www.aktual24.ro/cel-mai-recent-sondaj-de-opinie-efectuat-in-perioada-14-16-februarie-releva-ca-finala-prezidentialelor-s-ar-putea-disputa-intre-calin-georgescu-si-nicusor-dan/ FlashData]
|14–16 ақпан 2025
|7500
| style=&quot;background:#c0c0c0;&quot; |'''37%'''
|9%
|{{д/ж}}
|{{д/ж}}
|{{д/ж}}
|17%
| style=&quot;background:#c0c0c0;&quot; |'''21%'''
|3%
|1%
|5%
|1%
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[https://www.romaniatv.net/sondaj-sociopol-cine-ar-castiga-alegerile-daca-s-ar-vota-azi-ascensiune-remarcabila-a-lui-victor-ponta_8781481.html Sociopol]
| rowspan=&quot;2&quot; |10–14 ақпан 2025
| rowspan=&quot;2&quot; |1001
| style=&quot;background:#c0c0c0;&quot; |'''45%'''
|10%
|6%
|{{д/ж}}
|{{д/ж}}
|10%
|10%
|2%
|{{д/ж}}
|style=&quot;background:#c0c0c0;&quot; |'''16%'''
|1%
|-
|{{д/ж}}
|9%
|style=&quot;background:#ffe5a5;&quot; |'''24%'''
|{{д/ж}}
|{{д/ж}}
|14%
|16%
|9%
|{{д/ж}}
|style=&quot;background:#c0c0c0;&quot; |'''22%'''
|1%
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[https://www.dailybusiness.ro/stiri-interne/sondaj-sociopol-victor-ponta-ar-intra-in-turul-doi-idiferent-daca-lui-calin-georgescu-i-se-va-permite-sau-nu-sa-candideze-470070/ Sociopol]
| rowspan=&quot;2&quot; |27–30 қаңтар 2025
| rowspan=&quot;2&quot; |1003
|style=&quot;background:#c0c0c0;&quot; |'''47%'''
|8%
|4%
|{{д/ж}}
|{{д/ж}}
|10%
|10%
|4%
|{{д/ж}}
|style=&quot;background:#c0c0c0;&quot; |'''16%'''
|1%
|-
|{{д/ж}}
|9%
| style=&quot;background:#ffe5a5;&quot; |'''24%'''
|{{д/ж}}
|{{д/ж}}
|14%
|16%
|14%
|{{д/ж}}
| style=&quot;background:#c0c0c0;&quot; |'''22%'''
|1%
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[https://curs.ro/sondaj-de-opinie-la-nivel-national-ianuarie-2025/ CURS]
| rowspan=&quot;2&quot; |21–25 қаңтар 2025
| rowspan=&quot;2&quot; |1100
| style=&quot;background:#c0c0c0;&quot; |'''37%'''
|7%
|{{д/ж}}
|{{д/ж}}
|{{д/ж}}
|18%
| style=&quot;background:#c0c0c0;&quot; |'''21%'''
|4%
|{{д/ж}}
|{{д/ж}}
|13%
|-
|{{д/ж}}
|13%
| style=&quot;background:#ffe5a5;&quot; |'''25%'''
|{{д/ж}}
|{{д/ж}}
|23%
| style=&quot;background:#c0c0c0;&quot; |'''24%'''
|{{д/ж}}
|{{д/ж}}
|{{д/ж}}
|15%
|-
|[https://www.libertatea.ro/stiri/calin-georgescu-si-crin-antonescu-in-turul-2-la-alegerile-prezidentiale-2025-arata-primul-sondaj-din-acest-an-ce-procente-au-nicusor-dan-si-george-simion-5165331 Avangarde]
|10–16 қаңтар 2025
|1354
| style=&quot;background:#c0c0c0;&quot; |'''38%'''
|6%
|6%
|{{д/ж}}
|{{д/ж}}
| bgcolor=&quot;#c0c0c0&quot; |'''25%'''
|17%
|5%
|{{д/ж}}
|{{д/ж}}
|3%
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[https://www.romaniatv.net/exclusiv-sondaj-sociopol-calin-georgescu-intra-in-turul-2-cu-victor-ponta-la-alegerile-prezidentiale_8728756.html Sociopol]
| rowspan=&quot;2&quot; |10–15 қаңтар 2025
| rowspan=&quot;2&quot; |1001
| style=&quot;background:#c0c0c0;&quot; |'''50%'''
|10%
|6%
|{{д/ж}}
|{{д/ж}}
|8%
|10%
|5%
|{{д/ж}}
| style=&quot;background:#c0c0c0;&quot; |'''15%'''
|1%
|-
|{{д/ж}}
|13%
| style=&quot;background:#ffe5a5;&quot; |'''35%'''
|{{д/ж}}
|{{д/ж}}
|10%
|13%
|{{д/ж}}
|{{д/ж}}
| style=&quot;background:#c0c0c0;&quot; |'''26%'''
|3%
|-
|[https://docs.google.com/spreadsheets/d/e/2PACX-1vS8rvSzyGmKTbnYUiiKdRoP-kp2y_XwNbqodE2155H4tpuzIAE5-JU4yyCrGYujpOx8MOIkHzXV9QiU/pubhtml?gid=934682221&amp;single=true Noi, Cetățenii]
|23 желтоқсан 2024–13 қаңтар 2025
|1067
| style=&quot;background:#c0c0c0;&quot; |'''35%'''
|8%
|2%
|{{д/ж}}
|{{д/ж}}
|16%
| style=&quot;background:#c0c0c0;&quot; |'''25%'''
|8%
|{{д/ж}}
|8%
|6%
|-
| [https://propolitica.ro/2025/01/04/primul-sondaj-pe-2025-georgescu-conduce-detasat-la-39-antonescu-e-la-17-si-nicusor-dan-sta-pe-14-procente-se-va-reedita-la-prezidentiale-teatrul-prost-jucat-de-la-alegerile-locale/ Cozmin Gușă]
|28–29 желтоқсан 2024
|{{д/ж}}
| style=&quot;background:#c0c0c0;&quot; | '''39%'''
|9%
|{{д/ж}}
|{{д/ж}}
|{{д/ж}}
| bgcolor=&quot;#c0c0c0&quot; |'''17%'''
|14%
|9%
|5%
|{{д/ж}}
|7%
|-
|[https://www.g4media.ro/nicusor-dan-noi-informatii-despre-sondajul-pe-care-l-a-comandat-calin-georgesc-peste-40-din-intentiile-de-vot-urmat-de-crin-antonescu-cu-24-si-nicusor-dan-cu-18-nu-au-fost-masurati-marcel-ciolacu.html Nicușor Dan]
|Желтоқсан 2024{{efn|Мереке күндері}}
|{{д/ж}}
| style=&quot;background:#c0c0c0;&quot; | '''40%'''
|8%
|{{д/ж}}
|{{д/ж}}
|{{д/ж}}
| bgcolor=&quot;#c0c0c0&quot; |'''24%'''
|18%
|{{д/ж}}
|{{д/ж}}
|{{д/ж}}
|10%
|}

== Нәтижелері ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:right&quot;
! colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot; |Үміткер
! rowspan=&quot;2&quot; |Ұсыну субъектісі
! colspan=&quot;2&quot; |Бірінші айналым
! colspan=&quot;2&quot; |Екінші айналым
|-
!Дауыстар
!%
!Дауыстар
!%
|-
| style=&quot;background:#FCB21F;&quot; |
| align=&quot;left&quot; |[[Джордже Симион]]
| align=&quot;left&quot; |Румындар одағы үшін альянс
|'''3 862 761'''
|'''40,96'''
|'''6 168 642'''
|'''53,60'''
|-
| style=&quot;background:#dcdcdc;&quot; |
| align=&quot;left&quot; |[[Никушор Дан]]
| align=&quot;left&quot; |[[Тәуелсіз кандидат|Тәуелсіз]]
|'''1 979 767'''
|'''20,99'''
|5 339 053
|46,40
|-
| style=&quot;background:#dcdcdc;&quot; |
| align=&quot;left&quot; |[[Крин Антонеску]]
| align=&quot;left&quot; |[[Тәуелсіз кандидат|Тәуелсіз]]
|1 892 930
|20,07
| colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;9&quot; |
|-
| style=&quot;background:#dcdcdc;&quot; |
| align=&quot;left&quot; |[[Виктор Понта]]
| align=&quot;left&quot; |[[Тәуелсіз кандидат|Тәуелсіз]]
|1 230 164
|13,04
|-
| style=&quot;background:#002a59;&quot; |
| align=&quot;left&quot; |[[Елена Ласкони]]
| align=&quot;left&quot; |[[Румынияны құтқару одағы]]
|252 721
|2,68
|-
| style=&quot;background:#0066b6;&quot; |
| align=&quot;left&quot; |Лавиния Шандру
| align=&quot;left&quot; |Социал-либералдық гуманистік партия
|60 682
|0,64
|-
| style=&quot;background:#dcdcdc;&quot; |
| align=&quot;left&quot; |Даниэль Фунериу
| align=&quot;left&quot; |[[Тәуелсіз кандидат|Тәуелсіз]]
|49 604
|0,53
|-
| style=&quot;background:#1665fe;&quot; |
| align=&quot;left&quot; |Кристиан Тержеш
| align=&quot;left&quot; |Румынияның ұлттық консервативтік партиясы
|36 445
|0,39
|-
| style=&quot;background:#005593;&quot; |
| align=&quot;left&quot; |Себастьян Попеску
| align=&quot;left&quot; |Жаңа Румыния
|25 994
|0,28
|-
| style=&quot;background:#dcdcdc;&quot; |
| align=&quot;left&quot; |Джон-Ион Бану Муссел
| align=&quot;left&quot; |[[Тәуелсіз кандидат|Тәуелсіз]]
|22 020
|0,23
|-
| style=&quot;background:#4975ba;&quot; |
| align=&quot;left&quot; |Сильвиу Предойу
| align=&quot;left&quot; |Ұлттық іс-қимыл лигасының партиясы
|17 186
|0,18
|-
| colspan=&quot;3&quot; align=&quot;left&quot; |'''Барлығы'''
|'''9 430 274'''
|'''100'''
|'''11 507 695'''
|'''100'''
|-
| colspan=&quot;3&quot; align=&quot;left&quot; |Жарамды бюллетеньдер
|9 430 274
|98,52
|
|
|-
| colspan=&quot;3&quot; align=&quot;left&quot; |Жарамсыз/бос бюллетеньдер
|141 466
|1,48
|
|
|-
| colspan=&quot;3&quot; align=&quot;left&quot; |Барлығы бюллетеньдер
|'''9 571 740'''
|'''100'''
|
|
|-
| colspan=&quot;3&quot; align=&quot;left&quot; |Тіркелген сайлаушылар/келу
|17 988 031	
|53,21
|
|
|-
|colspan=7 align=left|Дереккөз: [https://prezenta.roaep.ro/prezidentiale04052025/pv/romania/results/ Румыния Тұрақты сайлау органы]
|}

== Реакция ==

=== Бірінші айналым ===
Нәтижелер жарияланғаннан кейін [[Марчел Чолаку]] [[Румыния премьер-министрі|премьер-министр]] қызметінен кететінін жариялады,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.com/russian/articles/cn05lyrxl8qo|title=Премьер Румынии уходит в отставку на фоне успеха националистов на выборах президента|lang=ru|website=|date=2025-05-05|publisher=[[Русская служба Би-би-си]]|accessdate=2025-05-08}}&lt;/ref&gt; сондай-ақ ол басқаратын «Социал-демократиялық партияның» (СДП) басқарушы коалициядан шығуы туралы. Сондай-ақ, Чолаку президенттік сайлаудың екінші кезеңінде кандидаттардың ешқайсысын қолдамайтынын айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://meduza.io/news/2025/05/05/premier-rumynii-marchel-cholaku-ob-yavil-chto-uhodit-v-otstavku|title=Премьер Румынии Марчел Чолаку объявил, что уходит в отставку|lang=ru|website=[[Meduza]]|date=2025-05-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250505173335/https://meduza.io/news/2025/05/05/premier-rumynii-marchel-cholaku-ob-yavil-chto-uhodit-v-otstavku|archivedate=2025-05-05|accessdate=2025-05-08}}&lt;/ref&gt;

Симионның бірінші айналымдағы жеңісі де экономикалық әсер етті: [[Бухарест қор биржас]]&lt;nowiki/&gt;ы айтарлықтай шығынға ұшырады,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://stirileprotv.ro/stiri/financiar/bursa-de-valori-bucuresti-reactioneaza-negativ-dupa-primul-tur-de-alegeri-toti-indicii-sunt-in-scadere.html|title=Bursa e în scădere după ce George Simion a câștigat primul tur al alegerilor prezidențiale. Toți indicii sunt pe roșu|lang=ro|website=Știrile ProTV|date=2025-05-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250505115611/https://stirileprotv.ro/stiri/financiar/bursa-de-valori-bucuresti-reactioneaza-negativ-dupa-primul-tur-de-alegeri-toti-indicii-sunt-in-scadere.html|archivedate=2025-05-05|accessdate=2025-05-08}}&lt;/ref&gt; ал [[Румыния Ұлттық банкі]] [[Румын лей|ұлттық валюта]]ны тұрақтандыру және оның құнсыздануын болдырмау үшін 2 миллиард еуродан астам инвестиция салды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.g4media.ro/banca-nationala-a-cheltuit-2-miliarde-de-euro-intr-o-singura-zi-ca-sa-mentina-cursul-stabil-al-leului-dupa-victoria-lui-george-simion-in-turul-1-surse.html|title=BNR a cheltuit 2 miliarde de euro într-o singură zi ca să mențină cursul stabil al leului după victoria lui George Simion în turul 1. BNR: ”În ultima perioadă a apărut o schimbare importantă pe piața valutară”|lang=ro|website=G4Media.ro|date=2025-05-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250506090001/https://www.g4media.ro/banca-nationala-a-cheltuit-2-miliarde-de-euro-intr-o-singura-zi-ca-sa-mentina-cursul-stabil-al-leului-dupa-victoria-lui-george-simion-in-turul-1-surse.html|archivedate=2025-05-06|accessdate=2025-05-06|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

«[[Румындар одағы үшін альянс|Румындар одағы үшін альянс»]] партиясының жетекшісі [[Джордже Симион]] екінші турда жеңіске жеткеннен кейін Кэлин Джорджескeны [[Румыниядағы президент сайлауы (2024)|2024 жылғы сайлау]]да бұрын жеңіске жеткен премьер-министр етіп тағайындаймын деп уәде берді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.france24.com/en/europe/20250504-live-romanians-cast-ballots-for-critical-presidential-election-rerun|title=Hard-right candidate George Simion to face pro-EU reformist in Romania's presidential runoff|lang=en|website=[[France 24]]|date=2025-05-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250505013415/https://www.france24.com/en/europe/20250504-live-romanians-cast-ballots-for-critical-presidential-election-rerun|archivedate=2025-05-05|accessdate=2025-05-08}}&lt;/ref&gt;

Экс-президент [[Траян Бесеску]] [[Румын диаспорасы]]н Симионның бірінші турдағы жеңісі үшін сынға алды. Ол диаспораның сайлауға деген көзқарасын «адал емес» деп атап, «''өз дауыстарымен румындықтар Румынияны „ол [[Украина]]мен бірге Ресей мен [[Еуропа одағы]] арасындағы [[Буферлік мемлекет|буферлік кеңістік]]ке айналуға“'' ''итермелеу қаупі бар''» деп мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://stirileprotv.ro/alegeri/prezidentiale/2024/basescu-critica-dur-diaspora-zei-traiesc-in-occident-si-spun-voi-care-traiti-acasa-ia-treceti-catre-tatucu-putin.html|title=Băsescu critică dur diaspora: „Ei trăiesc în Occident şi spun: voi care trăiţi acasă, ia treceţi către tătucu' Putin”|lang=ro|website=stirileprotv.ro|date=2025-05-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250505230847/https://stirileprotv.ro/alegeri/prezidentiale/2024/basescu-critica-dur-diaspora-zei-traiesc-in-occident-si-spun-voi-care-traiti-acasa-ia-treceti-catre-tatucu-putin.html|archivedate=2025-05-05|accessdate=2025-05-05}}&lt;/ref&gt;

6 мамырда бірінші турдан кейін кандидат Себастьян Попеску «демократиялық қағидаларды бұзу және сайлаушылардың ықпалына» түрткі бола отырып, сайлау нәтижелерінің күшін жою туралы өтініш берді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://hotnews.ro/cine-este-candidatul-care-a-cerut-la-ccr-invalidarea-alegerilor-invoca-incalcari-grave-ale-principiilor-democratice-document-1966903|title=Cine este candidatul care a cerut la CCR invalidarea alegerilor. Invocă manipulare prin TikTok și influențarea alegătorilor prin mesaje despre „vot util”|lang=ro|website=hotnews.ro|date=2025-05-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250506170802/https://hotnews.ro/cine-este-candidatul-care-a-cerut-la-ccr-invalidarea-alegerilor-invoca-incalcari-grave-ale-principiilor-democratice-document-1966903|archivedate=2025-05-06|accessdate=2025-05-06}}&lt;/ref&gt; Ол бұған дейін 2024 жылғы сайлаудан кейін осындай өтініш жасаған болатын.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://hotnews.ro/sebastian-popescu-acuza-o-mega-magarie-dupa-ce-ccr-i-a-respins-cererea-de-anulare-a-primului-tur-care-il-viza-pe-calin-georgescu-cererea-a-fost-depusa-in-termen-1848109|title=Sebastian Popescu contestă decizia CCR de a-i respinge cererea de anulare a primului tur al alegerilor: „Cererea a fost depusă în termen” / „Știm să numărăm până la 3?”|lang=ro|website=HotNews.ro|date=2024-11-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250323230100/https://hotnews.ro/sebastian-popescu-acuza-o-mega-magarie-dupa-ce-ccr-i-a-respins-cererea-de-anulare-a-primului-tur-care-il-viza-pe-calin-georgescu-cererea-a-fost-depusa-in-termen-1848109|archivedate=2025-03-23|accessdate=2025-05-08}}&lt;/ref&gt;

Бірінші айналымдағы Симионның жеңісімен Польшаның бұрынғы [[Польша премьер-министрі|премьер-министрі]] және «Еуропалық консерваторлар мен реформаторлар партиясының» жетекшісі [[Матеуш Моравецкий]], Италия премьер-министрінің орынбасары [[Маттео Сальвини]] және Франциядан [[Еуропалық парламент депутаты]] [[Марион Марешал]] құттықтады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.politico.eu/article/romania-election-george-simion-far-right-jubilation-eu/|title=Simion’s Romanian election win sparks right-wing jubilation around Europe|lang=en|website=|date=2025-05-05|publisher=[[Politico]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250505121349/https://www.politico.eu/article/romania-election-george-simion-far-right-jubilation-eu/|archivedate=2025-05-05|accessdate=2025-05-08}}&lt;/ref&gt;

=== Екінші айналым ===
Симион [[Facebook]]-те өзінің жеңісін мерзімінен бұрын жариялап, келесі мазмұнды жариялады: «''Мен жеңдім!!! Мен Румынияның жаңа президентімін және билікті румындарға қайтарамын!''». Кейін ол сайлауда жеңілгенін мойындады.&lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/world/europe/romanians-vote-presidential-run-off-that-could-widen-eu-rifts-2025-05-17/ Centrist Dan wins Romanian presidency over hard-right pro-Trump rival]&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

''Тағы қараңыз''</text>
      <sha1>pk5ufw72ww577jvhak1ojy1hjk5aiis</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575889</id>
      <parentid>3575874</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T05:44:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Баймаханова Айжан|Баймаханова Айжан]] ([[User talk:Баймаханова Айжан|т]]) өңдемелерінен [[User:Ziv|Ziv]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3506018</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="80984" sha1="3ll9jozkjbneh6uaokun5fv8zvuogmd" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала}}

{{Сайлау
 | ел = Румыния
 | сайлау атауы = 
 | сайлау күні = {{date|04|05|2025|1}} (бірінші айналым)&lt;br /&gt;{{date|18|05|2025|1}} (екінші айналым)
 | алдыңғы сайлау = Румыниядағы президент сайлауы (2024)
 | алдыңғы сайлау жылы = 2024
 | түрі = [[Президенттік сайлау]]
 | қосымша2 = 
 | жалпы кандидат = 
 | кезең = 
 | тіркелгендер = 17988031
 | сайлаушылар = 9571740
 | жарамды = 9430274
 | жарамсыз = 
 | бос = 
 | халық = 
 | тіркелген = 
 | сайлаушылар2 = 
 | қатысқандар = 53.21
 | қатысқандар қатынасы = 
 | алдыңғы қатысқандар = 52.56
 | босжәнежарамсыз = 141466
 | қатысқандар2 = 
 | қатысқандар2 қатынасы = 
 | алдыңғы қатысқандар2 = 
 | жарамды2 = 
 | босжәнежарамсыз2 = 
 | бос2 = 
 | жарамсыз2 = 
 | науқан = 
 | Дебат = 
 | сурет1 = Nicușor Dan, Sept. 2025.jpg
 | түс1 = #dcdcdc
 | кандидат1 = [[Никушор Дан]]
 | партия1 = [[Тәуелсіз үміткер|Тәуелсіз]]
 | дауыс1 = 1979767
 | пайыз1 = 20.99
 | дауыс2v1 = 6168642
 | пайыз2v1 = 53.60
 | сурет2 =
 | түс2 = #FCB21F
 | кандидат2 = [[Джордже Симион]]
 | партия2 = Румындар одағы үшін альянс
 | партия2 коалиция1 = Жастар партиясы
 | дауыс2 = 3862761
 | пайыз2 = 40.96
 | алдыңғы пайыз2 = 13.86
 | дауыс2v2 = 5339053
 | пайыз2v2 = 46.40
 | сурет3 = Crin Antonescu - 28 March 2025.jpg
 | түс3 = #dcdcdc
 | кандидат3 = [[Крин Антонеску]]
 | партия3 = [[Тәуелсіз үміткер|Тәуелсіз]]
 | коалиция3 = «Румыния алға» Cайлау альянсы мен [[Румыниядағы этникалық азшылықтар партиясы|этникалық азшылықтар]]
 | партия1 коалиция3 = [[Ұлттық либералдық партия (Румыния)|Ұлттық либералдық партия]]
 | партия2 коалиция3 = [[Социал-демократиялық партиясы (Румыния)|Социал-демократиялық партиясы]]
 | партия3 коалиция3 = [[Румынияның Венгрлер демократиялық одағы]]
 | дауыс3 = 1892930
 | пайыз3 = 20.07
 | сурет4 = Victor Ponta debate November 2014.jpg
 | түс4 = #dcdcdc
 | кандидат4 = [[Виктор Понта]]
 | партия4 = [[Тәуелсіз үміткер|Тәуелсіз]]
 | партия1 коалиция4 = [[ПРО Румыния]]
 | дауыс4 = 1230164
 | пайыз4 = 13.04
 | қарта атауы = Дауыстарды аумақтар бойынша бөлу
 | қарта = Romanian Presidential Elections 2025 - First Round.svg
 | қарта тақарыбы = Бірінші айналымдың нәтижелері
 | қарта шарты1 = {{colorbox|#FCB524}} [[Джордже Симион]]&lt;br&gt;{{colorbox|#88B626}} [[Никушор Дан]]&lt;br&gt;{{colorbox|#169F9F}} [[Крин Антонеску]]&lt;br&gt;{{colorbox|#E02043}} [[Виктор Понта]]&lt;br&gt;{{colorbox|#002A59}} [[Елена Ласкони]]&lt;br&gt;
 | қарта шарты2 =  
 | қарта шарты3 = 
 | қарта2 атауы = 
 | қарта2 = Romanian Presidential Elections 2025 - Second Round.svg
 | қарта2 тақарыбы = Екінші айналымдың нәтижелері 
 | қарта2 шарты1 = {{colorbox|#FCB524}} [[Джордже Симион]]&lt;br&gt;{{colorbox|#88B626}} [[Никушор Дан]]&lt;br&gt;
 | қарта2 шарты2 =  
 | қарта2 шарты3 = 
 | диаграмма атауы = 
 | диаграмма = 
 | ізашар = [[Илие Боложан]] &lt;small&gt;({{м.а.}})&lt;/small&gt;
 | ізашар партия = [[Ұлттық либералдық партия (Румыния)|ҰЛП]]
}}
'''[[Румыния|Румынияда]] қайта президенттік сайлау''' 2025 жылдың 4 мамырында өтті.&lt;ref&gt;[https://b365.ro/guvernul-a-decis-data-noilor-alegeri-prezidentiale-din-romania-vor-avea-loc-in-luna-mai-2025-surse-553388/ Guvernul a decis data noilor alegeri prezidențiale din România. Vor avea loc în luna mai 2025]&lt;/ref&gt; [[Румыниядағы президент сайлауы (2024)|Кезекті сайлау 2024 жылы өтті]], бірақ Румыния Конституциялық соты ықтимал [[Интервенция|шетелдік араласуға]] күдікпен олардың нәтижелерін жойғаннан кейін, [[Румыния үкіметі]] 2025 жылдың мамырында жаңа сайлау жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/world/1003277|title=Правительство Румынии утвердило проведение президентских выборов в мае|date=2025-01-16|publisher=[[Интерфакс]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20250117051633/https://www.interfax.ru/world/1003277|archive-date=2025-01-17|access-date=2025-02-14|url-status=live|lang=ru}}&lt;/ref&gt;

2025 жылдың 4 мамырында өткен сайлаудың бірінші айналымда ең көп дауыс жинаған (41%) оңшыл кандидат Симион болды; 2025 жылдың 18 мамырында өткен сайлаудың екінші айналымда 54 % дауыс жинап, Бухарест примары [[Никушор Дан]] жеңіске жетті.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Румынияда президент сайлауында Никушор Дан жеңіске жетті|url=https://24.kz/kz/zha-aly-tar/lemde/710716-rumyniada-prezident-sajlauynda-nikusor-dan-zeniske-zetti|accessdate=2025-05-19|date=2025-05-19|publisher=[[24KZ]]}}&lt;/ref&gt;

== Рәсімі ==
[[Румыния конституциясы|Румыния конституциясының]] 83-бабына сәйкес, «Румыния президентінің өкілеттік мерзімі бес жыл»,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.cdep.ro/pls/dic/site.page?den=act2_2&amp;par1=3#t3c2s0a81|title=Title III|date=|publisher=[[Палата депутатов Румынии]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180508185732/http://www.cdep.ro/pls/dic/site.page?den=act2_2&amp;par1=3#t3c2s0a81|archive-date=2018-05-08|access-date=2014-11-02|url-status=live}}&lt;/ref&gt; бірақ тек екі мерзім. [[Мемлекет басшысы]] тең және тікелей жалпыға бірдей жасырын дауыс беру арқылы сайланады. Үшінші мерзімге ұсыныла алмайды, бірақ оның қолданыстағы мерзімі мемлекеттегі [[Төтенше жағдай|төтенше]] немесе [[әскери жағдай]] жағдайында ұзартылуы мүмкін.

Тұрақты сайлау органы (ТCО) — сайлау арасындағы кезеңде сайлау инфрақұрылымын басқаратын Румыния агенттігі.&lt;ref&gt;[https://www.roaep.ro/prezentare/en/prima-pagina/ Permanent Electoral Authority – general view]&lt;/ref&gt; Сайлаудың өзі кезінде әр сайлау үшін арнайы құрылған Орталық сайлау бюросы (ОCB) құрылады.&lt;ref&gt;[https://valahia.news/romania-implements-e-vote-2024/ Romanian Permanent Electoral Authority: Romania will implement e-vote system by 2024]&lt;/ref&gt; Президенттік сайлауда ОCB Румынияның Жоғарғы кассациялық соты мен сот төрелігінің бес судьясынан, ПИО төрағасы мен Төрағасының орынбасарларынан және 10-ға дейін саяси партиялардың өкілдерінен тұрады.&lt;ref&gt;[https://www.te.gob.mx/vota_elections/thesaurus/article/49232/16589/161 Law on the Election of the President of Romania]&lt;/ref&gt;

== Алғышарттары ==

=== 2024 жылғы сайлау нәтижелерінің күшін жою ===
[[Румыниядағы президент сайлауы (2024)|Румыниядағы президенттік сайлау]] 2024 жылдың 24 қарашасында өтті.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/europe/romanian-ruling-coalition-agrees-parliamentary-presidential-election-dates-2024-07-04/|title=Romanian ruling coalition agrees parliamentary, presidential election dates|lang=en|website=[[Reuters]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240704110957/https://www.reuters.com/world/europe/romanian-ruling-coalition-agrees-parliamentary-presidential-election-dates-2024-07-04/|archive-date=2024-07-04|access-date=2025-01-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.romania-insider.com/romania-presidential-parliamentary-election-dates-2024|title=Romania’s ruling parties agree on dates for presidential and parliamentary elections|lang=en|website=Romania Insider|date=2024-07-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20240704110736/https://www.romania-insider.com/romania-presidential-parliamentary-election-dates-2024|archive-date=2024-07-04|access-date=2025-01-14}}&lt;/ref&gt; Екінші тур 8 желтоқсанда күтілді, өйткені үміткерлердің ешқайсысы бірінші турда абсолютті көпшілікке қол жеткізе алмады,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tvpworld.com/79150187/romanias-ruling-coalition-delays-presidential-election-to-years-end|title=Romania’s ruling coalition delays presidential election to year’s end|lang=en|website=tvpworld.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20241203010358/https://tvpworld.com/79150187/romanias-ruling-coalition-delays-presidential-election-to-years-end|archive-date=2024-12-03|access-date=2025-01-14}}&lt;/ref&gt; ал келесі президенттік сайлау 2029 жылдың соңында өтуі керек еді,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tvpworld.com/79150187/romanias-ruling-coalition-delays-presidential-election-to-years-end|title=Romania’s ruling coalition delays presidential election to year’s end|lang=en|website=tvpworld.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20241202171151/https://tvpworld.com/79150187/romanias-ruling-coalition-delays-presidential-election-to-years-end|archive-date=2024-12-02|access-date=2025-01-14}}&lt;/ref&gt; алайда 6 желтоқсанда [[Румыния Конституциялық Соты|Конституциялық сот]] «сайлау процесінің айқын бұзылуына» сілтеме жасай отырып, бірінші турдың қорытындыларын жойды және [[Ресей]] тарапынан ықтимал араласу.&lt;ref&gt;[https://protv.md/international/ultima-ora-alegerile-preziden%C8%9Biale-din-romania-au-fost-anulate-judecatorii-cur%C8%9Bii-constitu%C8%9Bionale-au-anulat-rezultatele-primului-tur-hotararea-este-definitiva-si-obligatorie---2707105.html%7D PRO TV Chisinau: Stiri din Moldova]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.romania-insider.com/romania-declassified-reports-calin-georgescu-presidential-elections-2024 Romanian authorities reveal massive financing for pro-Russian presidential candidate Calin Georgescu]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.politico.eu/article/romania-court-cancels-presidential-election-runoff-tiktok-russian-influence-calin-georgescu/ Romanian court cancels presidential election amid Russian influence fears]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.bbc.co.uk/news/articles/cgq18w507dko Romania hit by major election influence campaign and Russian cyber-attacks]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.washingtonpost.com/world/2024/12/06/romania-court-annuls-presidential-election/ Romanian court annuls presidential vote after Russian interference claims]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://edition.cnn.com/2024/12/06/europe/romania-annuls-presidential-election-intl/index.html Romania’s top court annuls presidential election result]&lt;/ref&gt;

=== Клаус Йоханнистің отставкасы ===
2024 жылғы желтоқсандағы сайлау қорытындылары жойылғаннан кейін Конституциялық сот [[Клаус Йоханнис|Йоханниске]] мұрагер сайланғанға дейін [[Румыния президенті]] болып қалуға рұқсат берді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.france24.com/en/europe/20250210-romania-s-outgoing-president-resigns-in-face-of-impeachment-threat-from-opposition|title=Romania's President Iohannis resigns in face of impeachment threat from hard-right opposition|lang=en|website=[[France 24]]|date=2025-02-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20250211034144/https://www.france24.com/en/europe/20250210-romania-s-outgoing-president-resigns-in-face-of-impeachment-threat-from-opposition|archive-date=2025-02-11|access-date=2025-02-11}}&lt;/ref&gt; Алайда, 2025 жылдың 10 ақпанында ол «бөлінген Румынияны құрмау» үшін отставкаға кететінін жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dw.com/ru/prezident-rumynii-podal-v-otstavku/a-71562685|title=Президент Румынии подал в отставку|lang=ru|website=|date=2025-02-10|publisher=[[Deutsche Welle]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20250210151324/https://www.dw.com/ru/prezident-rumynii-podal-v-otstavku/a-71562685|archive-date=2025-02-10|access-date=2025-02-11}}&lt;/ref&gt; Сенат спикері [[Илие Боложан]] сайлауға дейін президенттің міндетін атқаруға ниетті. Йоханнистің отставкасы 12 ақпанда, оппозиция оны шеттету туралы өтініш бергеннен кейін екі күн өткен соң күшіне енді.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Cinci probleme majore cu care președintele interimar Ilie Bolojan se va confrunta în următoarele trei luni|first=Ionuț|last=Benea|url=https://romania.europalibera.org/a/cinci-probleme-majore-cu-care-presedintele-interimar-ilie-bolojan-se-va-confrunta-in-urmatoarele-trei-luni/33310960.html|website=[[Радио «Свобода»|Europa Liberă România]]|date=2025-02-11|access-date=2025-02-11|lang=ro}}&lt;/ref&gt;

=== Кэлин Джорджеску ісі ===
2025 жылдың 26 ақпанында [[Кэлин Джорджеску|Джорджескуға]] конституциялық құрылысқа қарсы іс-қимылдарды қозғау, сайлау науқаны аясында жалған ақпарат тарату, фашистік, нәсілшіл немесе ксенофобиялық ұйымды бастау немесе құру туралы айып тағылды. Тергеу Джорджескуға жақын әскери нұсқаушы [[Хорациу Потра]] фашистік ксенофобиялық ұйымды құрды деп санайды, оған қатысушылар конституциялық құрылысқа қарсы қылмыстар жасады, қару-жарақтың заңсыз айналымы, сондай-ақ геноцид актілеріне кінәлі адамдарға табынушылықты насихаттады деп күдіктенеді. Джорджескудің көлігін жол полициясы тоқтатты, содан кейін ол Бас прокуратураға жеткізілді. Бұлтартпау шарасымен оған 60 күн бойы сот бақылауы сайланды-ол бостандықта қалды, бірақ оған белгілі бір әрекеттерге тыйым салынды.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Как Джорджеску стал фигурантом дела о попытке переворота в Румынии|url=https://www.rbc.ru/politics/26/02/2025/67bf30289a7947a956dc1f19|website=[[РБК]]|date=2025-02-26}}&lt;/ref&gt;

2025 жылдың 8 наурызында Румынияның Конституциялық соты Джорджескуға алдағы президенттік сайлауға қатысуға рұқсат берді, оны тіркеуге қарсы талаптарды қабылдамады.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Джорджеску допустили к участию в президентских выборах в Румынии|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/23343431|website=[[ТАСС]]|date=2025-03-08|access-date=2025-03-15}}&lt;/ref&gt; Алайда, 2025 жылдың 9 наурызында Орталық сайлау комиссиясының 14 мүшесінің он адамы Джорджескудің кандидат ретінде тіркелуден бас тартуына дауыс берді. Ресми мәлімдемеде ол сайлауға қатысу үшін қажетті шарттарды орындамады және Румыниядағы демократияны қорғайтынына кепілдік бермеді деп мәлімдеді. Осыдан кейін Джорджеску Конституциялық сотқа шағым түсірді. 2025 жылғы 11 наурызда Конституциялық сот бұл апелляцияны бірауыздан қабылдамады.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=КС Румынии отказал Джорджеску в участии в президентских выборах|url=https://www.rbc.ru/politics/11/03/2025/67d0759f9a794700344a9eb2|website=РБК|date=2025-03-11|access-date=2025-03-15}}&lt;/ref&gt; Конституциялық Соттың сайтында жарияланған хабарламада:&lt;blockquote&gt;«Конституциялық сот конституциялық принциптер мен құндылықтарды бұзған адамның кандидатурасын тіркеуден бас тарту бұл адамның Румыния президенті болып сайлану құқығынан мерзімсіз айырылуына әкелмейді деп шешті. Бұл аспектілер әр жағдайда бөлек талданады және сайлаудың циклдік сипатына және кандидаттың негізгі конституциялық принциптер мен құндылықтарды құрметтеуін бағалауға байланысты белгілі бір уақытша шарттылыққа ие».&lt;/blockquote&gt;

== Үміткерлері ==

=== Тіркелген ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
! style=&quot;width: 10px;&quot; |№{{efn|Бюллетеньдегі нөмір}}
! style=&quot;width: 110px;&quot; |Аты
(өмір күндері)
! style=&quot;width: 145px;&quot; |Науқаны
! style=&quot;width: 425px;&quot; class=&quot;unsortable&quot; |Лауазымдары
! style=&quot;width: 425px;&quot; class=&quot;unsortable&quot; |Білімі және мамандығы
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;width: 215px;&quot; |Партиясы
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;width: 215px;&quot; |Қолдау
!Даты&lt;!-- анонсирование, утверждение партией, регистрация в избиркоме, утверждение Конституционным судом и т. д. --&gt;
|-
|1
|{{hs|Simion|format=dmy}} [[Сурет:George_Simion_(1_July_2024).png|160x160 нүкте]]&lt;br/ &gt;'''[[Джордже Симион]]'''&lt;br/ &gt;{{date|21|09|1986|4}} ж.т.&lt;br/ &gt;({{жас|21|09|1986}})&lt;br/ &gt;[[Фокшани]], [[Вранча (жудец)|Вранча]]
|[[Сурет:Capture d'écran 2025-03-14 181250.png|center|177x177px]]&lt;br/ &gt;Ұран: ''Democrație. (Демократия.)''&lt;br/ &gt;[https://georgesimion.ro/ Georgesimion.ro]
|[[Румыния Депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]ның мүшесі&lt;br/ &gt;(2020–{{н.в.}})
|Бизнес және әкімшілік факультеті, [[Бухарест университеті]] (2008)&lt;br/ &gt;Азаматтық белсенді
| style=&quot;background:#fcb21f&quot; |
| style=&quot;text-align:left;&quot; |Румындар одағы үшін альянс
| bgcolor=&quot;#350299&quot; |
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; |Жастар партиясы
|ТCО-да тіркелген:
{{date|14|03|2025|4}}&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2025-03-14|title=Press Release no. 19CP|url=https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/CP_19.pdf|access-date=2025-03-14|language=ro}}&lt;/ref&gt;
ТCО мақұлдаған:
{{date|15|03|2025|4}}&lt;ref&gt;{{Cite web|title=DECIZIE privind înregistrarea candidaturii domnului SIMION GEORGE-NICOLAE şi a semnului electoral la alegerile pentru Preşedintele României din anul 2025|url=https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_31D.pdf|website=prezidentiale2025.bec.ro}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;4&quot; |2
| rowspan=&quot;4&quot; data-sort-value=&quot;Antonescu, Crin&quot; |[[Сурет:Crin_Antonescu_-_24_February_2025_(cropped).jpg|160x160 нүкте]]
'''[[Крин Антонеску]]'''&lt;br/ &gt;{{date|21|09|1959|4}} ж.т.&lt;br/ &gt;({{жас
|21|09|1959}})&lt;br/ &gt;[[Тулча]], [[Тулча (жудец)|Тулча]]
| rowspan=&quot;4&quot; |[[Сурет:Crin Antonescu 2025 presidential campaign.svg|center|177x177px]]&lt;br/ &gt;Ұран: ''România, înainte!''&lt;br/ &gt;''(Алға, Румыния!)''&lt;br/ &gt;[https://crinantonescu.ro Crinantonescu.ro]
| rowspan=&quot;4&quot; |[[Румыния президенті|Президент]] міндетін атқарушы&lt;br/ &gt;(2012)&lt;br/ &gt;Жастар және спорт министрі&lt;br/ &gt;(1997–2000)&lt;br/ &gt;[[Румыния Сенаты]]ның төрағасы&lt;br/ &gt;(2012–2014)&lt;br/ &gt;Сенатор&lt;br/ &gt;(2008–2016)&lt;br/ &gt;[[Румыния Депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]ның мүшесі&lt;br/ &gt;(1992–2008)
| rowspan=&quot;4&quot; |[[Бухарест университеті]]&lt;br/ &gt;Тарих пәнінің мұғалімі, мұражай кураторы
| rowspan=&quot;4&quot; bgcolor=#aaaaaa |
| rowspan=&quot;4&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; |[[Тәуелсіз кандидат|Тәуелсіз]]&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2024-12-27|title=Crin Antonescu și-a anunțat demisia din PNL: Voi ajunge în turul doi|url=https://www.capital.ro/crin-antonescu-si-a-anuntat-demisia-din-pnl-voi-ajunge-in-turul-doi.html|accessdate=2025-03-07|website=Capital.ro|language=ro|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241230070346/https://www.capital.ro/crin-antonescu-si-a-anuntat-demisia-din-pnl-voi-ajunge-in-turul-doi.html|archivedate=30 December 2024|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| rowspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#2596be&quot; |
| rowspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; |«Румыния алға» Cайлау альянсы
| bgcolor=&quot;#ef3340&quot; |
| style=&quot;text-align:left;&quot; |[[Социал-демократиялық партиясы (Румыния)|Социал-демократиялық партиясы]]
| rowspan=&quot;4&quot; |{{small|[[Социал-демократиялық партиясы (Румыния)|Социал-демократиялық партиясы]], [[Ұлттық либералдық партия (Румыния)|Ұлттық либералдық партия]] және [[Румынияның Венгрлер демократиялық одағы]] қолдады:&lt;br&gt;{{date|24|12|2024|4}}}}&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2024-12-23|title=BREAKING Crin Antonescu a fost propus candidat comun la prezidențiale de șefii coaliției. Cine e Crin Antonescu, șomer de lux timp de zece ani după puciul din 2012|url=https://www.g4media.ro/surse-liderii-coalitiei-au-convenit-sa-il-sustina-pe-crin-antonescu-candidat-comun-la-prezidentiale-urmeaza-voturi-in-fiecare-partid-cine-e-crin-antonescu.html|accessdate=2025-03-01|website=G4Media.ro|language=ro|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241223094513/https://www.g4media.ro/surse-liderii-coalitiei-au-convenit-sa-il-sustina-pe-crin-antonescu-candidat-comun-la-prezidentiale-urmeaza-voturi-in-fiecare-partid-cine-e-crin-antonescu.html|archivedate=23 December 2024|urlstatus=live}}&lt;/ref&gt;
{{small|Науқанның өзін-өзі тоқтатуы туралы жарияланды:&lt;br&gt;{{date|04|01|2025|4}}}}&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2025-01-04|title=Crin Antonescu anunță că își &quot;suspendă&quot; candidatura la prezidențiale și acuză PSD, PNL și UDMR că l-au lăsat singur / &quot;Dacă dânșii vor sa fiu din nou candidat, să mă caute&quot;|url=https://hotnews.ro/crin-antonesu-anunta-ca-isi-suspenda-candidatura-la-prezidentiale-si-acuza-psd-pnl-si-udmr-ca-l-au-lasat-singur-1874280|accessdate=2025-03-01|website=HotNews.ro|language=ro|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250104184748/https://hotnews.ro/crin-antonesu-anunta-ca-isi-suspenda-candidatura-la-prezidentiale-si-acuza-psd-pnl-si-udmr-ca-l-au-lasat-singur-1874280|archivedate=4 January 2025|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
Кандидат ретінде бекітілген [[Ұлттық либералдық партия (Румыния)|Ұлттық либералдық партия]]:

{{date|26|01|2025|4}}&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2025-01-26|title=Crin Antonescu, validat de PNL drept candidat la alegerile prezidențiale|url=https://romania.europalibera.org/a/crin-antonescu-a-fost-validat-de-pnl-drept-candidat-la-alegerile-prezidentiale/33289436.html|access-date=2025-03-01|website=romania.europalibera.org|language=ro|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250207172051/https://romania.europalibera.org/a/crin-antonescu-a-fost-validat-de-pnl-drept-candidat-la-alegerile-prezidentiale/33289436.html|archivedate=7 February 2025|urlstatus=live|last1=Amariei|first1=Cezar}}&lt;/ref&gt;
Кандидат ретінде бекітілген  [[Румынияның Венгрлер демократиялық одағы]]:

{{date|29|01|2025|4}}&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2025-01-29|title=UDMR a validat candidatura lui Crin Antonescu la prezidențiale|url=https://www.g4media.ro/udmr-a-validat-candidatura-lui-crin-antonescu-la-alegerile-prezidentiale.html|accessdate=2025-03-01|website=digi2G4Media.ro|language=ro|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250207235243/https://www.g4media.ro/udmr-a-validat-candidatura-lui-crin-antonescu-la-alegerile-prezidentiale.html|archivedate=7 February 2025|urlstatus=live}}&lt;/ref&gt;
Кандидат ретінде бекітілген  [[Социал-демократиялық партиясы (Румыния)|Социал-демократиялық партиясы]]
&lt;nowiki&gt;:&lt;/nowiki&gt;
{{date|02|02|2025|4}}&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2025-02-02|title=PSD a validat candidatura lui Crin Antonescu la prezidențiale: &quot;Ăsta poate fi începutul unei frumoase prietenii&quot;|url=https://www.digi24.ro/alegeri-prezidentiale-2025/congres-extraordinar-la-psd-pentru-validarea-lui-crin-antonescu-drept-candidat-la-prezidentiale-3105405|accessdate=2025-03-01|website=digi24.ro|language=ro|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250304113243/https://www.digi24.ro/alegeri-prezidentiale-2025/congres-extraordinar-la-psd-pentru-validarea-lui-crin-antonescu-drept-candidat-la-prezidentiale-3105405|archivedate=4 March 2025|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
ТCО-да тіркелген:
{{date|09|03|2025|4}}&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2025-03-09|title=Crin Antonescu și-a depus candidatura la prezidențiale în huidulieli: Doar eu îl pot învinge pe Călin Georgescu|url=https://adevarul.ro/alegeri-prezidentiale-2024/crin-antonescu-si-a-depus-candidatura-la-2427271.html|accessdate=2025-03-09|website=adevarul.ro|language=ro|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250309121412/https://adevarul.ro/alegeri-prezidentiale-2024/crin-antonescu-si-a-depus-candidatura-la-2427271.html|archivedate=9 March 2025|urlstatus=live}}&lt;/ref&gt;
ТCО мақұлдаған:
{{date|11|03|2025|4}}&lt;ref&gt;{{Cite web|title=DECIZIE privind înregistrarea candidaturii domnului ANTONESCU GEORGE-CRIN-LAURENȚIU şi a semnului electoral la alegerile pentru Preşedintele României din anul 2025|url=https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_20D.pdf|website=prezidentiale2025.bec.ro}}&lt;/ref&gt;
Конституциялық сот ТCО валидациясын растады:
{{date|11|03|2025|4}}
|-
| bgcolor=&quot;#ffdd00&quot; |
| style=&quot;text-align:left;&quot; |[[Ұлттық либералдық партия (Румыния)|Ұлттық либералдық партия]]
|-
| bgcolor=&quot;#00833e&quot; |
| style=&quot;text-align:left;&quot; |[[Румынияның Венгрлер демократиялық одағы]]
|-
| bgcolor=&quot;black&quot; |
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; |Этникалық азшылықтар
|-
|3
| data-sort-value=&quot;Lasconi, Elena&quot; |[[Сурет:Elena_Lasconi_2024-11-25_(cropped).png|160x160 нүкте]] 
'''[[Елена Ласкони]]'''&lt;br/ &gt;{{date|20|04|1972|4}} ж.т.&lt;br/ &gt;({{жас|20|04|1972}})&lt;br/ &gt;[[Хацег]], [[Хунедоара (жудец)|Хунедоара]]
|[[Сурет:Elena Lasconi 2025 presidential campaign.svg|center|177x177px]]&lt;br/ &gt;Ұран: ''Am curaj să fac dreptate!''&lt;br/ &gt;''(Менде әділеттілікті қалпына келтіруге батылдық бар!)''&lt;br/ &gt;[https://elenalasconi.ro/ Elenalasconi.ro]
|[[Кымпулунг]] мэрі&lt;br/ &gt;(2020–{{н.в.}})
|[[Экономикалық академия (Бухарест)|Бухарест Экономикалық академиясы]]&lt;br/ &gt;(2001)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.primariacampulung.ro/primarul-municipiului-campulung/biografie|title=Primarul Municipiului Câmpulung – Biografie}}&lt;/ref&gt;&lt;br/ &gt;Экономист, журналист
| bgcolor=&quot;#011E41&quot; |
| colspan=&quot;5&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; |[[Румыния Құтқару одағы]]
|{{small|[[Румыния Құтқару одағы]] кандидаты деп жарияланды:&lt;br&gt;{{date|10|01|2025|4}}}}&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2024-12-27|title=Elena Lasconi rămâne candidatul USR pentru alegerile prezidențiale din 4-18 mai 2025. #elenalasconi|url=https://www.facebook.com/watch/?v=943949890671992|work=Facebook.com|language=ro|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250309121605/https://www.facebook.com/usrgalati/videos/943949890671992/|archivedate=9 March 2025|urlstatus=live}}&lt;/ref&gt;
ТCО-да тіркелген:
{{date|13|03|2025|4}}&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2025-03-13|title=Elena Lasconi, președinta USR, şi-a depus candidatura la BEC|url=https://www.monitorulcj.ro/politica-administratie/127287-elena-lasconi-presedinta-usr-si-a-depus-candidatura-la-bec|work=Monitorul de Cluj|language=ro|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250317085325/https://www.monitorulcj.ro/politica-administratie/127287-elena-lasconi-presedinta-usr-si-a-depus-candidatura-la-bec|archivedate=17 March 2025|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
ТCО мақұлдаған:
{{date|15|03|2025|4}}&lt;ref&gt;{{Cite web|title=DECIZIE privind înregistrarea candidaturii doamnei LASCONI ELENA-VALERICA şi a semnului electoral la alegerile pentru Preşedintele României din anul 2025|url=https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_25D.pdf|website=prezidentiale2025.bec.ro}}&lt;/ref&gt;
|-
|4
|{{hs|Terheș|format=dmy}} [[Сурет:MEP_Cristian_Terheș_2024.jpg|160x160 нүкте]]&lt;br/ &gt;'''Кристиан Терхеш'''&lt;br/ &gt;род. {{date|4|12|1978|4}}&lt;br/ &gt;({{жас|4|12|1978}})&lt;br/ &gt;[[Залэу]], [[Сэлаж]]
|Ұран: ''Credincios națiunii române''&lt;br/ &gt;''(Румын халқына адал)''
|[[Еуропалық парламент]] мүшесі 
(2019–{{н.в.}})
|[[Бабеш — Бойяй университеті]] (2000)&lt;br/ &gt;Грек католик діни қызметкері
| bgcolor=&quot;#1665fe&quot; |
| colspan=&quot;5&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; |Румыния ұлттық консервативті партиясы
|ТCО-да тіркелген:
{{date|13|03|2025|4}}&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2025-03-13|title=Cristian Terheş şi-a depus candidatura pentru alegerile prezidenţiale|url=https://www.g4media.ro/cristian-terhes-si-a-depus-candidatura-pentru-alegerile-prezidentiale.html|language=ro|archive-url=https://web.archive.org/web/20250313161710/https://www.g4media.ro/cristian-terhes-si-a-depus-candidatura-pentru-alegerile-prezidentiale.html|archivedate=13 March 2025|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
ТCО мақұлдаған:
{{date|15|03|2025|4}}&lt;ref&gt;{{Cite web|title=DECIZIE privind înregistrarea candidaturii domnului TERHEŞ CRISTIAN-VASILE şi a semnului electoral la alegerile pentru Preşedintele României din anul 2025|url=https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_26D.pdf|website=prezidentiale2025.bec.ro}}&lt;/ref&gt;
|-
|5
|{{hs|Șandru|format=dmy}} [[Сурет:Lavinia_Sandru.PNG|160x160 нүкте]]&lt;br/ &gt;'''Лавиния Шандру'''&lt;br/ &gt;{{date|6|02|1975|4}} ж.т.&lt;br/ &gt;({{жас|6|02|1975}})&lt;br/ &gt;[[Деж]], [[Клуж (жудец)|Клуж]]
|Ұран: ''România Reală''&lt;br/ &gt;''(Нағыз Румыния)''
|[[Румыния Депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]ның мүшесі&lt;br/ &gt;(2004–2008)
|[[Тыргу-Муреш өнер университеті]]&lt;br/ &gt;Журналист
| style=&quot;background:#0066b6&quot; |
| colspan=&quot;5&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; |Социал-либералды гуманистік партия
|ТCО-да тіркелген:
{{date|14|03|2025|4}}&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2025-03-14|title=Press Release no. 18CP|url=https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/CP_18.pdf|accessdate=2025-03-14|language=ro}}&lt;/ref&gt;
ТCО мақұлдаған:
{{date|15|03|2025|4}}&lt;ref&gt;{{Cite web|title=DECIZIE privind înregistrarea candidaturii doamnei ŞANDRU MARCELA-LAVINIA şi a semnului electoral la alegerile pentru Preşedintele României din anul 2025|url=https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_30D.pdf|website=prezidentiale2025.bec.ro}}&lt;/ref&gt;
|-
|6
| data-sort-value=&quot;Ponta, Victor&quot; |[[Сурет:Victor_Ponta_debate_November_2014.jpg|160x160 нүкте]]&lt;br/ &gt;'''[[Виктор Понта]]'''&lt;br/ &gt;{{date|20|09|1972|4}} ж.т.&lt;br/ &gt;({{жас|20|09|1972}})&lt;br/ &gt;[[Бухарест]], [[Илфов (жудец)|Илфов]]
|Ұран: ''România pe primul loc''&lt;br/ &gt;(''Румыния бәрінен бұрын!'')&lt;br/ &gt;[https://victorponta.ro/ Victorponta.ro]
|[[Румыния премьер-министрі]]&lt;br/ &gt;(2012–2015)
[[Румыния Депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]ның мүшесі&lt;br/ &gt;(2004–2020, 2024–{{н.в.}})&lt;br/ &gt;Парламенттік байланыстар министрі&lt;br/ &gt;(2008–2009)&lt;br/ &gt;Министр-халықаралық гранттық бағдарламалардың іске асырылуын бақылау және Acquis Communautaire қолдану мониторингі жөніндегі делегат&lt;br/ &gt;(2004)
|[[Бухарест университеті]],&lt;br/ &gt;Кэрол I атындағы Ұлттық қорғаныс университеті&lt;br/ &gt;Прокурор
| bgcolor=#aaaaaa |
| style=&quot;text-align:left;&quot; |[[Тәуелсіз кандидат|Тәуелсіз]]
| bgcolor=&quot;#0f73bc&quot; |
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; |ПРО Румыния
|{{small|Қызығушылық білдірді:&lt;br&gt;{{date|19|01|2025|4}}}}&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2025-01-19|title=Victor Ponta: Nu am cu cine să votez dintre candidații actuali la prezidențiale. &quot;Poate voi candida chiar eu&quot;|url=https://www.digi24.ro/alegeri-prezidentiale-2025/victor-ponta-nu-am-cu-cine-sa-votez-dintre-candidatii-actuali-la-prezidentiale-poate-o-sa-candidez-eu-3087621|accessdate=2025-01-20|website=Digi24.ro|language=ro|archive-url=https://web.archive.org/web/20250220083659/https://www.digi24.ro/alegeri-prezidentiale-2025/victor-ponta-nu-am-cu-cine-sa-votez-dintre-candidatii-actuali-la-prezidentiale-poate-o-sa-candidez-eu-3087621|archivedate=20 February 2025|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2025-01-19|title=Victor Ponta nu exclude o candidatură la prezidențiale, în ciuda avertismentului dat de Ciolacu. &quot;Coaliția foarte greu o să intre cu un candidat în turul al doilea&quot;|work=HotNews.ro|url=https://hotnews.ro/victor-ponta-nu-exclude-o-candidatura-la-prezidentiale-in-ciuda-avertismentului-dat-de-ciolacu-coalitia-foarte-greu-o-sa-intre-cu-un-candidat-in-turul-al-doilea-1883638|accessdate=2025-01-20|language=ro|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250202083700/https://hotnews.ro/victor-ponta-nu-exclude-o-candidatura-la-prezidentiale-in-ciuda-avertismentului-dat-de-ciolacu-coalitia-foarte-greu-o-sa-intre-cu-un-candidat-in-turul-al-doilea-1883638|archivedate=2 February 2025|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
{{small|Қолдау үшін қол жинау жарияланды:&lt;br&gt;{{date|5|02|2025|4}}}}&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2025-02-05|title=Victor Ponta strânge semnături pentru candidatura sa la alegerile prezidențiale|url=https://www.digi24.ro/alegeri-prezidentiale-2025/victor-ponta-strange-semnaturi-pentru-candidatura-sa-la-alegerile-prezidentiale-3110333|work=Digi24.ro|language=ro|archive-url=https://web.archive.org/web/20250309121813/https://www.digi24.ro/alegeri-prezidentiale-2025/victor-ponta-strange-semnaturi-pentru-candidatura-sa-la-alegerile-prezidentiale-3110333?__grsc=cookieIsUndef0&amp;__grts=58050756&amp;__grua=9e90f00bfd79edbeb2910967839a1fb1&amp;__grrn=1|archivedate=9 March 2025|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
{{small|Ұсыну жариялады:&lt;br&gt;{{date|19|02|2025|4}}}}&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2025-02-19|title=Victor Ponta anunţă că va candida la alegerile prezidenţiale: &quot;Nu voi lăsa votanţii fără candidat&quot;|work=Digi24.ro|url=https://www.digi24.ro/stiri/actualitate/politica/victor-ponta-anunta-ca-va-candida-la-alegerile-prezidentiale-nu-voi-lasa-votantii-fara-candidat-3127213|accessdate=2025-02-19|language=ro|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250219131458/https://www.digi24.ro/stiri/actualitate/politica/victor-ponta-anunta-ca-va-candida-la-alegerile-prezidentiale-nu-voi-lasa-votantii-fara-candidat-3127213|archivedate=19 February 2025|urlstatus=live}}&lt;/ref&gt;
{{small|Науқанды бастады:&lt;br&gt;{{date|6|03|2025|4}}}}&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2025-03-06|title=Prezidențiale2025/ Ponta: Am luat decizia de a candida; m-am schimbat mult față de acum 10 ani|url=https://agerpres.ro/politic/2025/03/06/prezidentiale2025-ponta-am-luat-decizia-de-a-candida-m-am-schimbat-mult-fata-de-acum-10-ani--1428322|work=Agerpres.ro|language=ro|archive-url=https://web.archive.org/web/20250309122009/https://agerpres.ro/politic/2025/03/06/prezidentiale2025-ponta-am-luat-decizia-de-a-candida-m-am-schimbat-mult-fata-de-acum-10-ani--1428322|archivedate=9 March 2025|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
ТCО-да тіркелген:
{{date|12|03|2025|4}}&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2025-03-12|title=Victor Ponta și-a depus candidatura la alegerile prezidențiale: „România are nevoie de un nou început”|url=https://www.digi24.ro/alegeri-prezidentiale-2025/victor-ponta-si-a-depus-candidatura-la-alegerile-prezidentiale-romania-are-nevoie-de-un-nou-inceput-3154463|work=Digi24.ro|language=ro|archive-url=https://web.archive.org/web/20250313201632/https://www.digi24.ro/alegeri-prezidentiale-2025/victor-ponta-si-a-depus-candidatura-la-alegerile-prezidentiale-romania-are-nevoie-de-un-nou-inceput-3154463|archivedate=13 March 2025|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
ТCО мақұлдаған:&lt;br/ &gt;{{date|14|03|2025|4}}&lt;ref&gt;{{Cite web|title=DECIZIE privind înregistrarea candidaturii independente a domnului PONTA VICTOR-VIOREL şi a semnului electoral la alegerile pentru Preşedintele României din anul 2025|url=https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_24D.pdf|website=prezidentiale2025.bec.ro}}&lt;/ref&gt;
|-
|7
|{{hs|Popescu|format=dmy}} &lt;br/ &gt;'''Себастьян Попеску'''&lt;br/ &gt;{{date|12|02|1982|4}} ж.т.&lt;br/ &gt;({{жас|12|02|1982}})
[[Балш (Румыния)|Балш]], [[Олт (жудец)|Олт]]
|{{д/ж}}
|«Жаңа Румыния» партиясынан 2024 жылғы президенттік сайлауға үміткер
|Банат ауылшаруашылық ғылымдары және ветеринарлық медицина университеті
Ветеринар
| style=&quot;background:#005593&quot; |
| colspan=&quot;5&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; |Жаңа Румыния
|ТCО-да тіркелген:
{{date|15|03|2025|4}}&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2025-03-15|title=Press Release no. 29CP|url=https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/CP_29.pdf|accessdate=2025-03-15|language=ro-RO}}&lt;/ref&gt;
ТCО мақұлдаған:
{{date|17|03|2025|4}}&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2025-03-17|title=Decision no. 40D|url=https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_40D.pdf|accessdate=2025-03-17|language=ro-RO}}&lt;/ref&gt;
|-
|8
|{{hs|Predoiu|format=dmy}} &lt;br/ &gt;'''Сильвиу Предойу'''&lt;br/ &gt;{{date|5|08|1958|4}}
&lt;br/ &gt;{{жас|5|08|1958}})&lt;br/ &gt;[[Бухарест]], [[Илфов (жудец)|Илфов]]
|Ұран: ''Competență. Caracter. Curaj''&lt;br/ &gt;''(Құзыреттілік. Мінез. Батылдық.)''&lt;br/ &gt;[https://silviupredoiu.ro/ Silviupredoiu.ro]
|[[Румыния Сыртқы барлау қызметі]] директорының міндетін атқарушы&lt;br/ &gt;(2006, 2007),&lt;br/ &gt;Румыния Сыртқы барлау қызметі директорының бірінші орынбасары&lt;br/ &gt;(2005–2018)
|География-геология факультеті, [[Бухарест университеті]] (1984)&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2025-03-15|url=https://silviupredoiu.ro/biografie/|title=Biograhy|work=Biograhy|language=ro|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241206020338/https://silviupredoiu.ro/biografie/|archivedate=6 December 2024|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;br/ &gt;Барлау офицері
| bgcolor=&quot;#4975ba&quot; |
| colspan=&quot;5&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; |Ұлттық іс-қимыл лигасының партиясы
|ТCО-да тіркелген:
{{date|15|03|2025|4}}&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2025-03-15|title=Press Release no. 25CP|url=https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/CP_25.pdf|accessdate=2025-03-15|language=ro-RO}}&lt;/ref&gt;&lt;br/ &gt;ТCО мақұлдаған:&lt;br/ &gt;{{date|17|03|2025|4}}&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2025-03-17|title=Decision no. 35D|url=https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_35D.pdf|accessdate=2025-03-17|language=ro-RO}}&lt;/ref&gt;
|-
|9
|{{hs|Banu-Muscel|format=dmy}} 
'''Джон-Ион Бану Муссел'''&lt;br/ &gt;{{date|8|07|1960|4}} ж.т.&lt;br/ &gt;({{жас|8|07|1960}})&lt;br/ &gt;[[Роман (Румыния)|Роман]], [[Нямц (жудец)|Нямц]]
|[[Сурет:John Ion Banu Muscel 2025 presidential campaign.png|center|177x177px]]&lt;br/ &gt;Слоган: ''Democrația și Civilizația trebuiesc apărate de către cetățeni''&lt;br/ &gt;''(Демократия мен өркениетті азаматтар қорғауы керек!)''&lt;br/ &gt;[http://www.banumuscel.ro/ banumuscel.ro]
|Румын саясаткері және американдық кәсіпкер, «Румыния ұлты партиясының» мүшесі
|[[Бухарест политехникалық университеті]]&lt;br/ &gt;Инженер-механик
| style=&quot;background:#aaaaaa&quot; |
| colspan=&quot;5&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; |[[Тәуелсіз кандидат|Тәуелсіз]]
|ТCО-да тіркелген:&lt;br/ &gt;{{date|14|03|2025|4}}&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2025-03-15|title=Press Release no. 20CP|url=https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/CP_20.pdf|accessdate=2025-03-15|language=ro-RO}}&lt;/ref&gt;
ТCО мақұлдаған:&lt;br/ &gt;{{date|15|03|2025|4}}&lt;ref&gt;{{Cite web|title=DECIZIE privind înregistrarea candidaturii independente a domnului BANU-MUSCEL JOHN-ION şi a semnului electoral la alegerile pentru Preşedintele României din anul 2025|url=https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_32D.pdf|website=prezidentiale2025.bec.ro}}&lt;/ref&gt;
|-
|10
|{{hs|Funeriu|format=dmy}} [[Сурет:Replace_this_image_male.svg|жиекті|160x160 нүкте]]&lt;br/ &gt;'''Даниэль Фунериу'''&lt;br/ &gt;род. {{date|11|04|1971|4}}&lt;br/ &gt;({{жас|11|04|1971}})&lt;br/ &gt;[[Арад (Румыния)|Арад]], [[Арад (жудец)|Арад]]
|[[Сурет:Capture d'écran 2025-03-09 110148.png|center|177x177px]]&lt;br/ &gt;Ұран: ''Asta-i direcția!''&lt;br/ &gt;''(Бұл бағыт!)''
|Румыния Білім министрі&lt;br/ &gt;(2009–2012),&lt;br/ &gt;[[Еуропалық парламент]] мүшесі&lt;br/ &gt;(2008–2009)
|
| style=&quot;background:#aaaaaa&quot; |
| colspan=&quot;5&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; |[[Тәуелсіз кандидат|Тәуелсіз]]
|ТCО-да тіркелген:
{{date|15|03|2025|4}}&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2025-03-15|title=Press Release no. 26CP|url=https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/CP_26.pdf|accessdate=2025-03-15|language=ro-RO}}&lt;/ref&gt;
ТCО мақұлдаған:
{{date|17|03|2025|4}}&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2025-03-17|title=Decision no. 36D|url=https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_36D.pdf|accessdate=2025-03-17|language=ro-RO}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;4&quot; |11
| rowspan=&quot;4&quot; data-sort-value=&quot;Dan, Nicușor&quot; |[[Сурет:Nicușor_Dan_candidatura_bgiu.jpg|160x160 нүкте]]&lt;br/ &gt;'''[[Дан, Никушор|Никушор Дан]]'''&lt;br/ &gt;{{date|20|12|1969|4}} ж.т.&lt;br/ &gt;({{жас|20|12|1969}})&lt;br/ &gt;[[Фэгэраш]], [[Брашов (жудец)|Брашов]]
| rowspan=&quot;4&quot; |[[Сурет:Capture d'écran 2025-02-06 211124.png|center|177x177px]]&lt;br/ &gt;Ұран: ''România onestă''&lt;br/ &gt;''(Честная Румыния!)''&lt;br/ &gt;[https://nicusordan.ro Nicusordan.ro]
| rowspan=&quot;4&quot; |Бухарест мэрі&lt;br/ &gt;(2020–{{н.в.}})
[[Румыния Депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]ның мүшесі&lt;br/ &gt;(2016–2020)&lt;br/ &gt;Бухарест бас кеңесшісі&lt;br/ &gt;(2016)
| rowspan=&quot;4&quot; |[[Бухарест университеті]], [[Жоғары қалыпты мектеп (Париж)|Жоғары қалыпты мектеп]], [[Париж университеті]]&lt;br/ &gt;Математика профессоры
| rowspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#aaaaaa&quot; |
| rowspan=&quot;4&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; |[[Тәуелсіз кандидат|Тәуелсіз]]
| style=&quot;background:#1bbeff&quot; |
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; |Еуропадағы әділеттілік пен құрмет партиясы барлығына арналған
| rowspan=&quot;4&quot; |{{small|Ұсыну жариялады:&lt;br&gt;{{date|16|12|2024|4}}}}&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2024-12-16|title=VIDEO Nicușor Dan: Intenționez să candidez la alegerile prezidențiale din 2025 / Sunt zone întregi din statul român capturate de grupuri de interese|url=https://hotnews.ro/nicusor-dan-conferinta-de-presa-la-ora-18-00-prima-iesire-publica-dupa-aparitia-informatiei-ca-va-candida-la-presedintie-1862590|accessdate=2024-12-16|work=HotNews.ro|language=ro|archive-url=https://web.archive.org/web/20250203134325/https://hotnews.ro/nicusor-dan-conferinta-de-presa-la-ora-18-00-prima-iesire-publica-dupa-aparitia-informatiei-ca-va-candida-la-presedintie-1862590|archivedate=3 February 2025|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
{{small|Еуропадағы әділеттілік пен құрмет партиясы барлығына арналған қолдау көрсетті:&lt;br&gt;{{date|18|12|2024|4}}}}&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2024-12-18|title=Primul partid care anunță public susținerea pentru Nicușor Dan: &quot;Dorim ca acesta să fie primul pas către o alianță de susținere&quot;|work=HotNews.ro|url=https://hotnews.ro/primul-partid-care-anunta-public-sustinerea-pentru-nicusor-dan-dorim-ca-acesta-sa-fie-primul-pas-catre-o-alianta-de-sustinere-1864117|accessdate=2024-12-18|language=ro|archive-url=https://web.archive.org/web/20250115093324/https://hotnews.ro/primul-partid-care-anunta-public-sustinerea-pentru-nicusor-dan-dorim-ca-acesta-sa-fie-primul-pas-catre-o-alianta-de-sustinere-1864117|archivedate=15 January 2025|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
{{small|Поддержан [[Партия Народного движения|Партией народного движения]] и Силами правых:&lt;br&gt;{{date|02|02|2025|4}}}}&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.euronews.ro/articole/nicusor-dan-sustinut-de-pmp-si-forta-dreptei-la-prezidentiale-o-sa-merg-pana-la-c|title=Nicușor Dan, susținut de PMP și Forța Dreptei la alegerile prezidențiale 2025. &quot;O să merg până la capăt cu candidatura&quot;|language=ro|work=|date=2025-02-02|publisher=[[Euronews]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20250214130924/https://www.euronews.ro/articole/nicusor-dan-sustinut-de-pmp-si-forta-dreptei-la-prezidentiale-o-sa-merg-pana-la-c|archivedate=14 February 2025|accessdate=2025-02-06|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
{{small|Поддержан партией Обновление европейского проекта Румынии қолдау көрсетті:&lt;br&gt;{{date|01|03|2025|4}}}}&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2025-03-01|title=România Onestă are nevoie de lideri integri!|url=https://www.instagram.com/partidulreper/p/DGpo-28MX0H/?img_index=1|accessdate=2025-03-07|language=ro}}&lt;/ref&gt;
ТCО-да тіркелген:
{{date|07|03|2025|4}}&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2025-03-07|title=VIDEO&amp;FOTO Nicușor Dan și-a depus candidatura la prezidențiale: &quot;Este rolul preşedintelui să adune toate energiile pentru a face o țară puternică&quot;|work=Digi24.ro|url=https://www.digi24.ro/alegeri-prezidentiale-2025/nicusor-dan-si-a-depus-candidatura-la-prezidentiale-este-rolul-presedintelui-sa-adune-toate-energiile-pentru-a-face-o-tara-puternica-3148577|accessdate=2025-03-07|language=ro|archive-url=https://web.archive.org/web/20250307170913/https://www.digi24.ro/alegeri-prezidentiale-2025/nicusor-dan-si-a-depus-candidatura-la-prezidentiale-este-rolul-presedintelui-sa-adune-toate-energiile-pentru-a-face-o-tara-puternica-3148577|archivedate=7 March 2025|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
ТCО мақұлдаған:
{{date|09|03|2025|4}}&lt;ref&gt;{{Cite web|title=DECIZIE privind înregistrarea candidaturii independente a domnului DAN NICUȘOR-DANIEL şi a semnului electoral la alegerile pentru Preşedintele României din anul 2025|url=https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_17D.pdf|website=prezidentiale2025.bec.ro}}&lt;/ref&gt;
Конституциялық сот ТCО валидациясын растады:
{{date|11|03|2025|4}}
|-
| bgcolor=&quot;#a7cf35&quot; |
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; |[[Халықтық қозғалыс партиясы]]
|-
| bgcolor=&quot;#08510a&quot; |
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; |Оңшылар күші
|-
| bgcolor=&quot;#c40075&quot; |
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; |Румыния Еуропалық жобасын жаңарту
|-
|}

=== Тіркелмеген ===

* Петру Мындру — {{д/ж}}&lt;ref&gt;[https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_13D.pdf Decision 13D]{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.
* Мария Марку — {{д/ж}}&lt;ref&gt;[https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_15D.pdf Decision 15D]{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.
* Ион Попа — {{д/ж}}&lt;ref&gt;[https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_16D.pdf Decision 16D]{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.
* [[Кэлин Джорджеску]] — [[Румыниядағы президент сайлауы (2024)|2024 жылғы президенттікке]] кандидат, бірінші турда жеңіске жетіп, екінші турға шықты[44].&lt;ref&gt;[https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_18D.pdf Decision 18D]{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.
* Мэтью Ванеа — {{д/ж}}&lt;ref&gt;[https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_27D.pdf Decision 27D]{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.
* Пол Испас — {{д/ж}}&lt;ref&gt;[https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_28D.pdf Decision 28D]{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.
* Константин Виериу — {{д/ж}}&lt;ref&gt;[https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_29D.pdf Decision 29D]{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.
* [[Диана Шошоакэ]] — Румыния сенаторы және [[Еуропалық парламентің депутаты]]&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.senat.ro/FisaSenator.aspx?ParlamentarID=c075edaf-bf9f-4d70-8927-9d304a3177d0|title=Профиль|lang=ro|publisher=[[Сенат Румынии]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210220234943/https://www.senat.ro/FisaSenator.aspx?ParlamentarID=c075edaf-bf9f-4d70-8927-9d304a3177d0|archivedate=2021-02-20|accessdate=2023-05-13|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_34D.pdf Decision 34D]{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.
* Тицэ Джику-Ромео — {{Ж/е}}&lt;ref&gt;[https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_38D.pdf Decision 38D]{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.
* Ремус Прикопие — Румынияның бұрынғы Білім министрі (2012–2014)&lt;ref&gt;[https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_39D.pdf Decision 39D]{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.
* Оана Крету — румын заңгері және кәсіпкер&lt;ref&gt;[https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_43D.pdf Decision 43D]{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.
* Константин-Тициан Филипп — тәуелсіз кандидат&lt;ref&gt;[https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_44D.pdf Decision 44D]{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.
* Гелу Драган — тәуелсіз кандидат&lt;ref&gt;[https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_45D.pdf Decision 45D]{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

=== Олар қызығушылық білдірді, бірақ уақытында сәйкес келмеді ===

* Кристиан Сима — Бухарест қор биржасы әкімшілігі кеңесінің мүшесі (2007).
* Ана Бирчал — Румыния премьер-министрінің бұрынғы орынбасары&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://ziare.com/alegeri-prezidentiale-2025/calin-georgescu-crin-antonescu-1914129|title=Cei 8 candidați favoriți să candideze la prezidențiale, în 2025. Călin Georgescu și Crin Antonescu, în capul listei: „E un cal mort / O bunicuță care a abuzat de dulciuri&quot;|lang=ro|website=Ziare.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20250125100305/https://ziare.com/alegeri-prezidentiale-2025/calin-georgescu-crin-antonescu-1914129|archivedate=2025-01-25|accessdate=2025-02-13}}&lt;/ref&gt;.
* Антон Писароглу — саяси кеңесші.

=== Қатысудан бас тартқандар ===

* [[Илие Боложан]] — Румыния президентінің міндетін атқарушы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/politics/news/2025/02/11/25061036.shtml|title=В Румынии назначили врио президента|lang=ru|website=[[Газета.Ru]]|date=2025-02-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20250211222053/https://www.gazeta.ru/politics/news/2025/02/11/25061036.shtml|archivedate=2025-02-11|accessdate=2025-02-11}}&lt;/ref&gt;, бывший мэр [[Орадя|Оради]].
* [[Марчел Чолаку]] — лидер «[[Социал-демократиялық партия (Румыния)|Румыния Социал-демократиялық партиясы»]] (СДП), Румынияның бұрынғы премьер-министрі&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://apnews.com/article/romania-government-ciolacu-eu-23f5ddc68c50ec3f5634edfabb1e5dbf|title=Romanian lawmakers narrowly approve new pro-European coalition during period of political turmoil|lang=en|website=[[AP News]]|date=2024-12-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20250227020014/https://apnews.com/article/romania-government-ciolacu-eu-23f5ddc68c50ec3f5634edfabb1e5dbf|archivedate=2025-02-27|accessdate=2025-02-13}}&lt;/ref&gt;.
* Каталин Аврамеску — [[Бухарест университеті|Бухарест университетінің]] профессоры&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://adevarul.ro/alegeri-prezidentiale-2024/profesorul-catalin-avramescu-si-a-retras-2416506.html|title=Profesorul Cătălin Avramescu și-a retras candidatura de la alegerile prezidențiale. „E o chestiune de familie. Am mintea în altă parte acum”|lang=ro|website=adevarul.ro|date=2025-01-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250122083544/https://adevarul.ro/alegeri-prezidentiale-2024/profesorul-catalin-avramescu-si-a-retras-2416506.html|archivedate=2025-01-22|accessdate=2025-02-13}}&lt;/ref&gt;.
* Дэн Пурич — румындық театр және кино актері, продюсер және режиссер.
* Ана-Мария Гаврилэ — Депутаттар палатасының мүшесі, «Жастар партиясының» жетекшісі&lt;ref&gt;[https://romania.europalibera.org/a/anamaria-gavrila-candidatura-alegerile-prezidentiale-george-simion/33352779.html Anamaria Gavrilă și-a retras candidatura la alegerile prezidențiale la câteva ore după ce îi fusese validată de CCR]&lt;/ref&gt;.

== Сауалнамалары ==
=== Бірінші айналым ===
[[Сурет:Opinion polling for the 2025 Romanian presidential election.svg|center|thumb|1000x1000px|Румыния президенттігіне үміткерлердің қалауы туралы сауалнаманың орташа қисығы:
{{flatlist|
{{Color box|#fcc92c|border=darkgray}} [[Джордже Симион]],
{{Color box|#bbe109|border=darkgray}} [[Никушор Дан]],
{{Color box|#64c3cb|border=darkgray}} [[Крин Антонеску]],
{{Color box|#e22147|border=darkgray}} [[Виктор Понта]],
{{Color box|#002a59|border=darkgray}} [[Елена Ласкони]],
{{Color box|#3277ba|border=darkgray}} Лавиния Шандру,
{{Color box|#ac467e|border=darkgray}} Даниэль Фунериу,&lt;br&gt;
{{Color box|#1665fe|border=darkgray}} Кристиан Тержеш,
{{Color box|#493b96|border=darkgray}} ''[[Кэлин Джорджеску]] (шығарылды)'',
{{Color box|#4064b2|border=darkgray}} ''[[Диана Шошоакэ]] (шығарылды)''
}}]]

=== Екінші айналым ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;font-size:85%;line-height:14px;&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |Сауалнама жүргізді
! rowspan=&quot;2&quot; |Күні
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;width:35px;&quot; |Көшірме&lt;br&gt;(адам.)
! class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;width:20px;&quot; |[[Никушор Дан]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;[[Тәуелсіз кандидат|Тәу.]]&lt;/small&gt;
! class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;width:20px;&quot; |[[Джордже Симион]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;AUR&lt;/small&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; |Другие
|-
! style=&quot;background:#A9A9A9; &quot; |
! style=&quot;background:#FCB21F; &quot; |
|-
|[https://hotnews.ro/exclusiv-ultimul-mare-sondaj-inainte-de-turul-doi-al-alegerilor-prezidentiale-de-duminica-18-mai-avans-foarte-mic-pentru-unul-dintre-candidati-in-marja-de-eroare-suspansul-continua-1976328 AtlasIntel]
|13-15 мамыр 2025
|5628
|style=&quot;background:#C0C0C0&quot;  |'''48,7%''' 
|47,8%
|3,5%
|-
|[https://hotnews.ro/primul-sondaj-in-care-nicusor-dan-conduce-in-fata-lui-george-simion-care-este-avansul-potrivit-irsop-1975212 IRSOP]
|10-13 мамыр 2025
|951
|style=&quot;background:#C0C0C0&quot;  |'''52%'''
|48%
|—
|-
|[https://www.romaniatv.net/mirel-palada-director-sociopol-in-momentul-de-fata-avem-george-simion-53-nicusor-dan-47_8923399.html Sociopol]
|10-12 мамыр 2025
|1024
|47%
|style=&quot;background:#ffe5a5&quot;  |'''53%''' 
|—
|-
|[https://hotnews.ro/exclusiv-primul-mare-sondaj-pentru-turul-doi-al-alegerilor-prezidentiale-din-18-mai-2025-lupta-extrem-de-stransa-intre-george-simion-si-nicusor-dan-ce-se-intampla-cu-electoratul-lui-crin-antonescu-1972338 AtlasIntel]
|9-12 мамыр 2025
|3995
|style=&quot;background:#C0C0C0&quot;  |'''48,2%''' 
|style=&quot;background:#ffe5a5&quot;  |'''48,2%''' 
|3,6%
|-
|[https://tvrinfo.ro/noul-sondaj-curs-george-simion-52-nicusor-dan-48-inaintea-turului-doi-al-alegerilor-prezidentiale/ CURS]
|8-11 мамыр 2025
|3042
|48%
|style=&quot;background:#ffe5a5&quot;  |'''52%''' 
|—
|-
|[https://www.g4media.ro/live-nicusor-dan-conferinta-de-presa-de-la-ora-1800.html Verifield]
|6 мамыр 2025
|944
|45,2%
|style=&quot;background:#ffe5a5&quot;  |'''54,8%''' 
|—
|}

===Кандидаттар тіркелгенге дейін ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;font-size:85%;line-height:14px;&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; | Сауалнама&lt;br&gt;жүргізді
! rowspan=&quot;2&quot; | Күні
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;width:35px;&quot; | Көшірме&lt;br&gt;(адам.)
! class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;width:20px;&quot; | [[Кэлин Джорджеску]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;[[Тәуелсіз кандидат|Тәу.]]&lt;/small&gt;
! class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;width:20px;&quot; | [[Елена Ласкони]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;[[Румынияны құтқару одағы|РҚО]]&lt;/small&gt;
! class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;width:20px;&quot; | [[Джордже Симион]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;АСР&lt;/small&gt;
! class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;width:20px;&quot; | Джиджи Бекали&lt;br /&gt;&lt;small&gt;АСР&lt;/small&gt;
! class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;width:20px;&quot; | [[Илие Боложан]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;[[Ұлттық либералдық партия (Румыния)|ҰЛП]]&lt;/small&gt;
! class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;width:20px;&quot; | [[Крин Антонеску]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;[[Тәуелсіз кандидат|Тәу.]]&lt;/small&gt;
! class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;width:20px;&quot; | [[Никушор Дан]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;[[Тәуелсіз кандидат|Тәу.]]&lt;/small&gt;
! class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;width:20px;&quot; | [[Диана Шошоакэ]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;С.О.С.&lt;/small&gt;
! class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;width:20px;&quot; | Даниэль Фунериу&lt;br /&gt;&lt;small&gt;[[Тәуелсіз кандидат|Тәу.]]&lt;/small&gt;
! class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;width:20px;&quot; | [[Понта, Виктор|Виктор Понта]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;[[Тәуелсіз кандидат|Тәу.]]&lt;/small&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;width:20px;&quot; | Басқалары
|-
! style=&quot;background:#A9A9A9; &quot; |
! style=&quot;background:#002A59; &quot; |
! style=&quot;background:#FCB21F; &quot; |
! style=&quot;background:#FCB21F; &quot; |
! style=&quot;background:#FFDD00; &quot; |
! style=&quot;background:#A9A9A9; &quot; |
! style=&quot;background:#A9A9A9; &quot; |
! style=&quot;background:#4DA9DA; &quot; |
! style=&quot;background:#A9A9A9; &quot; |
! style=&quot;background:#A9A9A9; &quot; |
|-
| colspan=&quot;14&quot; |'''Сайлау органы [[Кэлин Джорджеску]] кандидатурасын қабылдамады'''
|-
|[https://www.romania-insider.com/mkor-presidential-elections-georgescu-bolojan-march-2025 MKOR]
|25–28 ақпан 2025
|1100
|style=&quot;background:#c0c0c0;&quot; | '''44,1%'''
|9,4%
|0,6%
|1,8%
|style=&quot;background:#fff5b6;&quot; | '''14,7%'''
|8,9%
|14,2%
|{{д/ж}}
|{{д/ж}}
|4,2%
|2,1%
|-
|[https://www.stiripesurse.ro/sondaj-verifield-calin-georgescu-peste-40prc-ar-urma-un-tur-2-impotriva-lui-crin-antonescu_3603487.html Verifield]
|14–28 ақпан 2025
|1000
|style=&quot;background:#c0c0c0;&quot; | '''41,1%'''
|7,0%
|{{д/ж}}
|{{д/ж}}
|{{д/ж}}
| bgcolor=&quot;#c0c0c0&quot; |'''18,5%'''
|12,4%
|3,0%
|1,0%
|{{д/ж}}
|17%
|-
|[https://www.g4media.ro/sondaj-atlasintel-publicat-de-nicusor-dan-calin-georgescu-384-nicusor-dan-254-crin-antonescu-158-in-primul-tur-cum-s-ar-imparti-voturile-intr-un-tur-doi-cu-georgescu-si-dan.html AtlasIntel]
|21–24 ақпан 2025
|2947
| style=&quot;background:#c0c0c0;&quot; | '''38,4%'''
|5,8%
|0,9%
|{{д/ж}}
|{{д/ж}}
|15,8%
| style=&quot;background:#c0c0c0;&quot; | '''25,4%'''
|{{д/ж}}
|{{д/ж}}
|7,5%
|6,2%
|-
|[https://www.aktual24.ro/cel-mai-recent-sondaj-de-opinie-efectuat-in-perioada-14-16-februarie-releva-ca-finala-prezidentialelor-s-ar-putea-disputa-intre-calin-georgescu-si-nicusor-dan/ FlashData]
|14–16 ақпан 2025
|7500
| style=&quot;background:#c0c0c0;&quot; |'''37%'''
|9%
|{{д/ж}}
|{{д/ж}}
|{{д/ж}}
|17%
| style=&quot;background:#c0c0c0;&quot; |'''21%'''
|3%
|1%
|5%
|1%
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[https://www.romaniatv.net/sondaj-sociopol-cine-ar-castiga-alegerile-daca-s-ar-vota-azi-ascensiune-remarcabila-a-lui-victor-ponta_8781481.html Sociopol]
| rowspan=&quot;2&quot; |10–14 ақпан 2025
| rowspan=&quot;2&quot; |1001
| style=&quot;background:#c0c0c0;&quot; |'''45%'''
|10%
|6%
|{{д/ж}}
|{{д/ж}}
|10%
|10%
|2%
|{{д/ж}}
|style=&quot;background:#c0c0c0;&quot; |'''16%'''
|1%
|-
|{{д/ж}}
|9%
|style=&quot;background:#ffe5a5;&quot; |'''24%'''
|{{д/ж}}
|{{д/ж}}
|14%
|16%
|9%
|{{д/ж}}
|style=&quot;background:#c0c0c0;&quot; |'''22%'''
|1%
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[https://www.dailybusiness.ro/stiri-interne/sondaj-sociopol-victor-ponta-ar-intra-in-turul-doi-idiferent-daca-lui-calin-georgescu-i-se-va-permite-sau-nu-sa-candideze-470070/ Sociopol]
| rowspan=&quot;2&quot; |27–30 қаңтар 2025
| rowspan=&quot;2&quot; |1003
|style=&quot;background:#c0c0c0;&quot; |'''47%'''
|8%
|4%
|{{д/ж}}
|{{д/ж}}
|10%
|10%
|4%
|{{д/ж}}
|style=&quot;background:#c0c0c0;&quot; |'''16%'''
|1%
|-
|{{д/ж}}
|9%
| style=&quot;background:#ffe5a5;&quot; |'''24%'''
|{{д/ж}}
|{{д/ж}}
|14%
|16%
|14%
|{{д/ж}}
| style=&quot;background:#c0c0c0;&quot; |'''22%'''
|1%
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[https://curs.ro/sondaj-de-opinie-la-nivel-national-ianuarie-2025/ CURS]
| rowspan=&quot;2&quot; |21–25 қаңтар 2025
| rowspan=&quot;2&quot; |1100
| style=&quot;background:#c0c0c0;&quot; |'''37%'''
|7%
|{{д/ж}}
|{{д/ж}}
|{{д/ж}}
|18%
| style=&quot;background:#c0c0c0;&quot; |'''21%'''
|4%
|{{д/ж}}
|{{д/ж}}
|13%
|-
|{{д/ж}}
|13%
| style=&quot;background:#ffe5a5;&quot; |'''25%'''
|{{д/ж}}
|{{д/ж}}
|23%
| style=&quot;background:#c0c0c0;&quot; |'''24%'''
|{{д/ж}}
|{{д/ж}}
|{{д/ж}}
|15%
|-
|[https://www.libertatea.ro/stiri/calin-georgescu-si-crin-antonescu-in-turul-2-la-alegerile-prezidentiale-2025-arata-primul-sondaj-din-acest-an-ce-procente-au-nicusor-dan-si-george-simion-5165331 Avangarde]
|10–16 қаңтар 2025
|1354
| style=&quot;background:#c0c0c0;&quot; |'''38%'''
|6%
|6%
|{{д/ж}}
|{{д/ж}}
| bgcolor=&quot;#c0c0c0&quot; |'''25%'''
|17%
|5%
|{{д/ж}}
|{{д/ж}}
|3%
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[https://www.romaniatv.net/exclusiv-sondaj-sociopol-calin-georgescu-intra-in-turul-2-cu-victor-ponta-la-alegerile-prezidentiale_8728756.html Sociopol]
| rowspan=&quot;2&quot; |10–15 қаңтар 2025
| rowspan=&quot;2&quot; |1001
| style=&quot;background:#c0c0c0;&quot; |'''50%'''
|10%
|6%
|{{д/ж}}
|{{д/ж}}
|8%
|10%
|5%
|{{д/ж}}
| style=&quot;background:#c0c0c0;&quot; |'''15%'''
|1%
|-
|{{д/ж}}
|13%
| style=&quot;background:#ffe5a5;&quot; |'''35%'''
|{{д/ж}}
|{{д/ж}}
|10%
|13%
|{{д/ж}}
|{{д/ж}}
| style=&quot;background:#c0c0c0;&quot; |'''26%'''
|3%
|-
|[https://docs.google.com/spreadsheets/d/e/2PACX-1vS8rvSzyGmKTbnYUiiKdRoP-kp2y_XwNbqodE2155H4tpuzIAE5-JU4yyCrGYujpOx8MOIkHzXV9QiU/pubhtml?gid=934682221&amp;single=true Noi, Cetățenii]
|23 желтоқсан 2024–13 қаңтар 2025
|1067
| style=&quot;background:#c0c0c0;&quot; |'''35%'''
|8%
|2%
|{{д/ж}}
|{{д/ж}}
|16%
| style=&quot;background:#c0c0c0;&quot; |'''25%'''
|8%
|{{д/ж}}
|8%
|6%
|-
| [https://propolitica.ro/2025/01/04/primul-sondaj-pe-2025-georgescu-conduce-detasat-la-39-antonescu-e-la-17-si-nicusor-dan-sta-pe-14-procente-se-va-reedita-la-prezidentiale-teatrul-prost-jucat-de-la-alegerile-locale/ Cozmin Gușă]
|28–29 желтоқсан 2024
|{{д/ж}}
| style=&quot;background:#c0c0c0;&quot; | '''39%'''
|9%
|{{д/ж}}
|{{д/ж}}
|{{д/ж}}
| bgcolor=&quot;#c0c0c0&quot; |'''17%'''
|14%
|9%
|5%
|{{д/ж}}
|7%
|-
|[https://www.g4media.ro/nicusor-dan-noi-informatii-despre-sondajul-pe-care-l-a-comandat-calin-georgesc-peste-40-din-intentiile-de-vot-urmat-de-crin-antonescu-cu-24-si-nicusor-dan-cu-18-nu-au-fost-masurati-marcel-ciolacu.html Nicușor Dan]
|Желтоқсан 2024{{efn|Мереке күндері}}
|{{д/ж}}
| style=&quot;background:#c0c0c0;&quot; | '''40%'''
|8%
|{{д/ж}}
|{{д/ж}}
|{{д/ж}}
| bgcolor=&quot;#c0c0c0&quot; |'''24%'''
|18%
|{{д/ж}}
|{{д/ж}}
|{{д/ж}}
|10%
|}

== Нәтижелері ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:right&quot;
! colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot; |Үміткер
! rowspan=&quot;2&quot; |Ұсыну субъектісі
! colspan=&quot;2&quot; |Бірінші айналым
! colspan=&quot;2&quot; |Екінші айналым
|-
!Дауыстар
!%
!Дауыстар
!%
|-
| style=&quot;background:#FCB21F;&quot; |
| align=&quot;left&quot; |[[Джордже Симион]]
| align=&quot;left&quot; |Румындар одағы үшін альянс
|'''3 862 761'''
|'''40,96'''
|'''6 168 642'''
|'''53,60'''
|-
| style=&quot;background:#dcdcdc;&quot; |
| align=&quot;left&quot; |[[Никушор Дан]]
| align=&quot;left&quot; |[[Тәуелсіз кандидат|Тәуелсіз]]
|'''1 979 767'''
|'''20,99'''
|5 339 053
|46,40
|-
| style=&quot;background:#dcdcdc;&quot; |
| align=&quot;left&quot; |[[Крин Антонеску]]
| align=&quot;left&quot; |[[Тәуелсіз кандидат|Тәуелсіз]]
|1 892 930
|20,07
| colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;9&quot; |
|-
| style=&quot;background:#dcdcdc;&quot; |
| align=&quot;left&quot; |[[Виктор Понта]]
| align=&quot;left&quot; |[[Тәуелсіз кандидат|Тәуелсіз]]
|1 230 164
|13,04
|-
| style=&quot;background:#002a59;&quot; |
| align=&quot;left&quot; |[[Елена Ласкони]]
| align=&quot;left&quot; |[[Румынияны құтқару одағы]]
|252 721
|2,68
|-
| style=&quot;background:#0066b6;&quot; |
| align=&quot;left&quot; |Лавиния Шандру
| align=&quot;left&quot; |Социал-либералдық гуманистік партия
|60 682
|0,64
|-
| style=&quot;background:#dcdcdc;&quot; |
| align=&quot;left&quot; |Даниэль Фунериу
| align=&quot;left&quot; |[[Тәуелсіз кандидат|Тәуелсіз]]
|49 604
|0,53
|-
| style=&quot;background:#1665fe;&quot; |
| align=&quot;left&quot; |Кристиан Тержеш
| align=&quot;left&quot; |Румынияның ұлттық консервативтік партиясы
|36 445
|0,39
|-
| style=&quot;background:#005593;&quot; |
| align=&quot;left&quot; |Себастьян Попеску
| align=&quot;left&quot; |Жаңа Румыния
|25 994
|0,28
|-
| style=&quot;background:#dcdcdc;&quot; |
| align=&quot;left&quot; |Джон-Ион Бану Муссел
| align=&quot;left&quot; |[[Тәуелсіз кандидат|Тәуелсіз]]
|22 020
|0,23
|-
| style=&quot;background:#4975ba;&quot; |
| align=&quot;left&quot; |Сильвиу Предойу
| align=&quot;left&quot; |Ұлттық іс-қимыл лигасының партиясы
|17 186
|0,18
|-
| colspan=&quot;3&quot; align=&quot;left&quot; |'''Барлығы'''
|'''9 430 274'''
|'''100'''
|'''11 507 695'''
|'''100'''
|-
| colspan=&quot;3&quot; align=&quot;left&quot; |Жарамды бюллетеньдер
|9 430 274
|98,52
|
|
|-
| colspan=&quot;3&quot; align=&quot;left&quot; |Жарамсыз/бос бюллетеньдер
|141 466
|1,48
|
|
|-
| colspan=&quot;3&quot; align=&quot;left&quot; |Барлығы бюллетеньдер
|'''9 571 740'''
|'''100'''
|
|
|-
| colspan=&quot;3&quot; align=&quot;left&quot; |Тіркелген сайлаушылар/келу
|17 988 031	
|53,21
|
|
|-
|colspan=7 align=left|Дереккөз: [https://prezenta.roaep.ro/prezidentiale04052025/pv/romania/results/ Румыния Тұрақты сайлау органы]
|}

== Реакция ==

=== Бірінші айналым ===
Нәтижелер жарияланғаннан кейін [[Марчел Чолаку]] [[Румыния премьер-министрі|премьер-министр]] қызметінен кететінін жариялады,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.com/russian/articles/cn05lyrxl8qo|title=Премьер Румынии уходит в отставку на фоне успеха националистов на выборах президента|lang=ru|website=|date=2025-05-05|publisher=[[Русская служба Би-би-си]]|accessdate=2025-05-08}}&lt;/ref&gt; сондай-ақ ол басқаратын «Социал-демократиялық партияның» (СДП) басқарушы коалициядан шығуы туралы. Сондай-ақ, Чолаку президенттік сайлаудың екінші кезеңінде кандидаттардың ешқайсысын қолдамайтынын айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://meduza.io/news/2025/05/05/premier-rumynii-marchel-cholaku-ob-yavil-chto-uhodit-v-otstavku|title=Премьер Румынии Марчел Чолаку объявил, что уходит в отставку|lang=ru|website=[[Meduza]]|date=2025-05-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250505173335/https://meduza.io/news/2025/05/05/premier-rumynii-marchel-cholaku-ob-yavil-chto-uhodit-v-otstavku|archivedate=2025-05-05|accessdate=2025-05-08}}&lt;/ref&gt;

Симионның бірінші айналымдағы жеңісі де экономикалық әсер етті: [[Бухарест қор биржас]]&lt;nowiki/&gt;ы айтарлықтай шығынға ұшырады,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://stirileprotv.ro/stiri/financiar/bursa-de-valori-bucuresti-reactioneaza-negativ-dupa-primul-tur-de-alegeri-toti-indicii-sunt-in-scadere.html|title=Bursa e în scădere după ce George Simion a câștigat primul tur al alegerilor prezidențiale. Toți indicii sunt pe roșu|lang=ro|website=Știrile ProTV|date=2025-05-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250505115611/https://stirileprotv.ro/stiri/financiar/bursa-de-valori-bucuresti-reactioneaza-negativ-dupa-primul-tur-de-alegeri-toti-indicii-sunt-in-scadere.html|archivedate=2025-05-05|accessdate=2025-05-08}}&lt;/ref&gt; ал [[Румыния Ұлттық банкі]] [[Румын лей|ұлттық валюта]]ны тұрақтандыру және оның құнсыздануын болдырмау үшін 2 миллиард еуродан астам инвестиция салды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.g4media.ro/banca-nationala-a-cheltuit-2-miliarde-de-euro-intr-o-singura-zi-ca-sa-mentina-cursul-stabil-al-leului-dupa-victoria-lui-george-simion-in-turul-1-surse.html|title=BNR a cheltuit 2 miliarde de euro într-o singură zi ca să mențină cursul stabil al leului după victoria lui George Simion în turul 1. BNR: ”În ultima perioadă a apărut o schimbare importantă pe piața valutară”|lang=ro|website=G4Media.ro|date=2025-05-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250506090001/https://www.g4media.ro/banca-nationala-a-cheltuit-2-miliarde-de-euro-intr-o-singura-zi-ca-sa-mentina-cursul-stabil-al-leului-dupa-victoria-lui-george-simion-in-turul-1-surse.html|archivedate=2025-05-06|accessdate=2025-05-06|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

«[[Румындар одағы үшін альянс|Румындар одағы үшін альянс»]] партиясының жетекшісі [[Джордже Симион]] екінші турда жеңіске жеткеннен кейін Кэлин Джорджескeны [[Румыниядағы президент сайлауы (2024)|2024 жылғы сайлау]]да бұрын жеңіске жеткен премьер-министр етіп тағайындаймын деп уәде берді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.france24.com/en/europe/20250504-live-romanians-cast-ballots-for-critical-presidential-election-rerun|title=Hard-right candidate George Simion to face pro-EU reformist in Romania's presidential runoff|lang=en|website=[[France 24]]|date=2025-05-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250505013415/https://www.france24.com/en/europe/20250504-live-romanians-cast-ballots-for-critical-presidential-election-rerun|archivedate=2025-05-05|accessdate=2025-05-08}}&lt;/ref&gt;

Экс-президент [[Траян Бесеску]] [[Румын диаспорасы]]н Симионның бірінші турдағы жеңісі үшін сынға алды. Ол диаспораның сайлауға деген көзқарасын «адал емес» деп атап, «''өз дауыстарымен румындықтар Румынияны „ол [[Украина]]мен бірге Ресей мен [[Еуропа одағы]] арасындағы [[Буферлік мемлекет|буферлік кеңістік]]ке айналуға“'' ''итермелеу қаупі бар''» деп мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://stirileprotv.ro/alegeri/prezidentiale/2024/basescu-critica-dur-diaspora-zei-traiesc-in-occident-si-spun-voi-care-traiti-acasa-ia-treceti-catre-tatucu-putin.html|title=Băsescu critică dur diaspora: „Ei trăiesc în Occident şi spun: voi care trăiţi acasă, ia treceţi către tătucu' Putin”|lang=ro|website=stirileprotv.ro|date=2025-05-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250505230847/https://stirileprotv.ro/alegeri/prezidentiale/2024/basescu-critica-dur-diaspora-zei-traiesc-in-occident-si-spun-voi-care-traiti-acasa-ia-treceti-catre-tatucu-putin.html|archivedate=2025-05-05|accessdate=2025-05-05}}&lt;/ref&gt;

6 мамырда бірінші турдан кейін кандидат Себастьян Попеску «демократиялық қағидаларды бұзу және сайлаушылардың ықпалына» түрткі бола отырып, сайлау нәтижелерінің күшін жою туралы өтініш берді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://hotnews.ro/cine-este-candidatul-care-a-cerut-la-ccr-invalidarea-alegerilor-invoca-incalcari-grave-ale-principiilor-democratice-document-1966903|title=Cine este candidatul care a cerut la CCR invalidarea alegerilor. Invocă manipulare prin TikTok și influențarea alegătorilor prin mesaje despre „vot util”|lang=ro|website=hotnews.ro|date=2025-05-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250506170802/https://hotnews.ro/cine-este-candidatul-care-a-cerut-la-ccr-invalidarea-alegerilor-invoca-incalcari-grave-ale-principiilor-democratice-document-1966903|archivedate=2025-05-06|accessdate=2025-05-06}}&lt;/ref&gt; Ол бұған дейін 2024 жылғы сайлаудан кейін осындай өтініш жасаған болатын.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://hotnews.ro/sebastian-popescu-acuza-o-mega-magarie-dupa-ce-ccr-i-a-respins-cererea-de-anulare-a-primului-tur-care-il-viza-pe-calin-georgescu-cererea-a-fost-depusa-in-termen-1848109|title=Sebastian Popescu contestă decizia CCR de a-i respinge cererea de anulare a primului tur al alegerilor: „Cererea a fost depusă în termen” / „Știm să numărăm până la 3?”|lang=ro|website=HotNews.ro|date=2024-11-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250323230100/https://hotnews.ro/sebastian-popescu-acuza-o-mega-magarie-dupa-ce-ccr-i-a-respins-cererea-de-anulare-a-primului-tur-care-il-viza-pe-calin-georgescu-cererea-a-fost-depusa-in-termen-1848109|archivedate=2025-03-23|accessdate=2025-05-08}}&lt;/ref&gt;

Бірінші айналымдағы Симионның жеңісімен Польшаның бұрынғы [[Польша премьер-министрі|премьер-министрі]] және «Еуропалық консерваторлар мен реформаторлар партиясының» жетекшісі [[Матеуш Моравецкий]], Италия премьер-министрінің орынбасары [[Маттео Сальвини]] және Франциядан [[Еуропалық парламент депутаты]] [[Марион Марешал]] құттықтады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.politico.eu/article/romania-election-george-simion-far-right-jubilation-eu/|title=Simion’s Romanian election win sparks right-wing jubilation around Europe|lang=en|website=|date=2025-05-05|publisher=[[Politico]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250505121349/https://www.politico.eu/article/romania-election-george-simion-far-right-jubilation-eu/|archivedate=2025-05-05|accessdate=2025-05-08}}&lt;/ref&gt;

=== Екінші айналым ===
Симион [[Facebook]]-те өзінің жеңісін мерзімінен бұрын жариялап, келесі мазмұнды жариялады: «''Мен жеңдім!!! Мен Румынияның жаңа президентімін және билікті румындарға қайтарамын!''». Кейін ол сайлауда жеңілгенін мойындады.&lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/world/europe/romanians-vote-presidential-run-off-that-could-widen-eu-rifts-2025-05-17/ Centrist Dan wins Romanian presidency over hard-right pro-Trump rival]&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>3ll9jozkjbneh6uaokun5fv8zvuogmd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Яковлев Як-40</title>
    <ns>0</ns>
    <id>761783</id>
    <revision>
      <id>3575512</id>
      <parentid>3574427</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T13:57:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rasulbek Adil</username>
        <id>176232</id>
      </contributor>
      <origin>3575512</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18829" sha1="sn5ih22t2bewb0cxdhpz0rok0yt1h1u" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2025}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

{{Ұшу аппараты
 |атауы                 = Яковлев Як-40 &lt;center&gt;&lt;/center&gt;{{lang-ru|Яковлев Як-40}}&lt;/center&gt;
 |типі                  = Аймақтық жолаушылар ұшағы
 |өндірушісі          = [[Саратов авиациялық зауыты]]
 |суреті                = Yakovlev Yak-40, Severstal AN1464997.jpg
 |қолтаңба              = Vologda Avia компаниясының Яковлев Як-40 ұшағы, 2012 жыл
 |жобалаушысы           = [[Яковлев конструкторлық бюросы]], {{байрақ|КСРО}}
 |бас конструкторы      = [[Александр Сергеевич Яковлев]]
 |алғашқы ұшуы          = [[21 қазан]] [[1966 жыл]]
 |эксплуатация басталуы = [[30 қыркүйек]] [[1968 жыл]]
 |эксплуатация аяқталуы = 
 |статусы               = Шектеулі қолданыста
 |негізгі эксплуатанты  = [[Аэрофлот]] (бұрын)
[[АэроБратск]], [[КрасАвиа]]
 |басқа эксплуатанттары = [[Молдова]], [[Украина]], [[Қазақстан]], [[Ресей]] және басқа елдердің аймақтық әуе компаниялары
 |өндіріс жылдары       = [[1967 жыл]] — [[1981 жыл]]
 |шығарылған бірліктері = 1011 дана
 |жобалау құны          = 
 |бірлігінің құны       = {{өсім}} 818,000$ (1975),{{өсім}} 1млн $ (2025)
 |базалық моделі        = 
 |нұсқалар              = [[Яковлев Як-42]], [[СТР-40ДТ]], Яковлев Як-40К, Яковлев Як-40С, Яковлев Як-40Д және басқалары
 |ортаққордағы санаты   =
}}

[[Сурет:Yakovlev Yak-40K (UR-LRZ (cn 9641851)) Cockpit.jpg|thumb|280px|Яковлев Як-40К ұшағының кабинасы]]
'''Яковлев Як-40''' — [[Яковлев конструкторлық бюросы]] жобалаған, қысқа және орташа қашықтыққа арналған үш қозғалтқышты реактивті аймақтық жолаушылар ұшағы. Ол [[1960 жыл]]дары аймақтық тасымалдарға арналған сенімді және әмбебап ұшақ ретінде жасалған.

[[1968 жыл]]дан бастап [[Аэрофлот]] қолданысына енгізіліп, кейін көптеген елдерде аймақтық рейстерге пайдаланылды. Кеңестік реактивті ұшақтар ішіндегі ең көп экспортталған үлгілердің бірі. Әуе алаңдарының дайындығы аз болған жағдайларда да ұшып-қонуға бейімделген.

== Тарихы ==
[[Сурет:ЯК 40 Аэрофлот значок.jpg|left|thumb|187x187px|“Аэрофлот Яковлев Як-40 белгішесі&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=http://www.sovietznak.ru/badge/32102|title=Знак «Турбореактивный пассажирский самолет „Як-40“»|website=sovietznak.ru|access-date=2025-07-04}}&lt;/ref&gt;]]
[[1960 жыл]]ы [[Илюшин Ил-12]] және [[Илюшин Ил-14]]-тің орнына ұшақ жасау туралы КСРО Министрлер Кеңесінің қаулысы шықты. Яковлев Як-40 жобасы [[1964 жыл]]ы Яковлев конструкторлық бюросында әзірленді .

Яковлев Як-40-қа дейін А.С. Яковлев конструкторлық бюросы көп орындық жолаушылар ұшағын жобалаумен ешқашан айналыспаған; конструкторлық бюроның негізгі бағыты оқу-жаттығу, жауынгерлік және спорттық ұшақтар болды. Яковлев Як-40-тың жергілікті авиакомпанияларда пайда болуы ұзақ уақыт бойы ішкі кеңестік бағыттар бойынша ұшатын ескірген поршенді [[Илюшин Ил-12]], [[Лисунов Ли-2]] және [[Илюшин Ил-14]] ұшақтарын ауыстыруға мүмкіндік берді.

Ұшақты жобалау кезінде конструкторлардың алдында сенімділік, жоғары ұшу қауіпсіздігін қамтамасыз ету және үнемділік, сондай-ақ аэродромдағы қарапайымдылық пен жолаушыларға заманауи жайлылық арасындағы ымыраға келу міндеті тұрды. Яковлев Як-40 үшін аэродромның жылжымалы пандусы қажет емес; құйрық бөлігінде жиналмалы отырғызу пандусы қарастырылған.

Прототип [[1965 жыл]]ы жасалды, ұшу сынақтары [[1966 жыл]]ы басталды: [[21 қазан]]да үш АИ-25 қос контурлы турбореактивті қозғалтқыштары (TRDD) бар Яковлев Як-40 ұшағының алғашқы ұшуы болды . Машинаны сынаушы ұшқыштар А.Л. Колосов пен Ю. Петров В. Сонымен қатар, ұшақ Саратовтағы авиациялық зауытта сериялық өндіріске шығарылды , ал алғашқы ұшақтар Аэрофлотқа берілді .

Яковлев Як-40 ұшағының алғашқы тұрақты рейстері Быково әуежайынан басталды, ол [[2009 жыл]]ы [[Мәскеу облысы]]ның Раменск ауданындағы Быково қалалық елді мекенінің елтаңбасында бейнеленген.

Алғашқы өндірістік ұшақта 24 жолаушы орыны болды. Біраз уақыттан бері ұшақ ұшу салмағы 14,7 тонна және 27 орындықпен шығарылды. Ұшу қашықтығы 710  км (жанармай қорымен) болды. Кейінірек олар көтерілу салмағы 16,1 тонна және 32 орындық жетілдірілген нұсқасын шығара бастады. Бұл модификация ұшу қашықтығын арттыруға мүмкіндік берді. Конструкцияда үш қозғалтқыштың түзу қанаты мен артқы қондырғысы бар, олардың ортасы реверсермен жабдықталған. Көлденең ұшу үш қозғалтқыштың біреуімен мүмкін.

[[1972 жыл]]дың ортасына қарай Яковлев Як-40 ұшағы 150 миллион километрден астам жол жүріп, 7 миллионға жуық жолаушыны тасымалдады.

[[1975 жыл]]дан бастап жүк және аралас тасымалдау үшін ұшақтың Яковлев Як-40К нұсқасы шығарылды. Ондағы максималды коммерциялық жүктеме 3200 кг-ға дейін артты. Жолаушы нұсқаларымен бір мезгілде 1 және 2 класс кабиналары бар ұшақтың әкімшілік нұсқасы шығарылды.


Яковлев Як-40LL ұшатын зертханасы қозғалтқыштар мен винттерді сынауға арналған
Ұшақтың сериялық өндірісі [[1981 жыл]]ы өндірушінің жаңа Яковлев Яковлев Як-42 ұшағын шығаруға көшуіне байланысты тоқтатылды. Тағы бір себеп – елде басталған жинақ науқаны. Қысқа қашықтыққа екі-үш ондаған адамды ғана тасымалдай алатын реактивті ұшақ экономикалық тұрғыдан тиімсіз болды. Соңғы Яковлев Як-40, сериялық нөмірі 9840459, [[1982 жыл]]дың [[қаңтар]]ында Закарпатия машина жасау зауыты үшін жасалды. Әуе лайнерлерінің алғашқы жаппай есептен шығаруы [[1980 жыл]]дардың соңында болды. [[1990 жыл]]дары жаңа жабдықты алудағы қиындықтар және авиациялық жанармайдың салыстырмалы түрде төмен бағасы Яковлев Як-40-ты танымал ұшаққа айналдырды; Олардың көпшілігі осы жылдары корпоративтік және VIP көлік ретінде пайдаланылды. [[1992 жыл]]ы Смоленск авиациялық зауыты Яковлев Як-40 ұшағын отын багының сыйымдылығы (6 тонна) ұлғайтылған Яковлев Як-40Д нұсқасына модификациялауды, ал [[1996 жыл]]ы Яковлев Як-40 ұшағын әкімшілік нұсқаға модификациялауды ұйымдастырды (халықаралық бағыттарда ұшулар үшін радиожабдықтарды орнату, бизнес-класс кабинасының жабдықтары, полиуретанмен сыртқы сырлау). Әуе кемелері паркінің қартаюына, жанармай бағасының көтерілуіне, нарықта үнемді және заманауи бәсекелестердің пайда болуына және аймақтық әуе тасымалының қысқаруына байланысты Яковлев Як-40 типті ұшақтар аспанда аз және сирек көріне бастады, ал [[2000 жыл]]дардың басынан бастап оларды жаппай есептен шығару және пайдаланудан шығару басталды.

== Ұшақ сипаттамасы ==
Яковлев Як-40тың техникалық сипаттамалары

Экипаж : 3+1 стюардесса

Жолаушылар сыйымдылығы: 27, 31, 34, 36 немесе 40 адам (орналастыру нұсқасына байланысты)
Жүк көтергіштігі : 3240 кг

Ұзындығы : 20,36 м

Қанаттарының ұзындығы : 25,0 м
Биіктігі : 6,5 м

Қанат ауданы: 70,0 м2

Бос салмақ : 9850 кг

Бос салмақ: 14265 кг

Максималды ұшу салмағы : 17200 кг

Ішкі цистерналардағы жанармайдың салмағы: 3910 кг

Электр станциясы: 3 × АИ-25 турбожелдеткіш қозғалтқыштары

Тарту : 3 × 1120 кгс (номиналды)
Көмекші қуат блогы : 1 × AI-9 GTD

Максималды жылдамдық: 546 км/сағ (6000 м-де)

Круиздік жылдамдығы : 510 км/сағ (6000 м-де)

Практикалық диапазон: 820 км (максималды коммерциялық жүктемемен) 

Паром қашықтығы: 2500 км

Қызмет көрсету төбесі : 6000 м (жолаушылармен); 8000 м (паром)

Көтерілу жылдамдығы : 7,0 м/с (жер деңгейінде)

ҰҚЖ ұзындығы : 850 м

Жүру қашықтығы : 550 м (артқы жағымен); 750 м (артқы жағы жоқ)

== Шетелде қолданысы ==
Ұшақ [[1970 жыл]]дан бері 19 елде қолданылып келеді .

* {{Байрақ|Әзірбайжан}} — Әскери-әуе күштерінде 3 дана, [[2016 жыл]]ы
* {{Байрақ|Ангола}} — Әскери-әуе күштерінде 1 дана, [[2016 жыл]]ы
* {{Байрақ|Ауғанстан}} — 3 дана
* {{Байрақ|Болгария}}  – 13 дана, оның ішінде 10 дана Балканда, 2 дана санитарлық авиацияда, 1 дана әуе қозғалысын басқару инспекциясында
* {{Байрақ|Венгрия}} — 1 дана, ұшатын зертхана
* {{Байрақ|Вьетнам}} — 8 дана
* {{Байрақ|Гондурас}} — 1 дана, [[2000 жыл]]ы Камчатка авиациялық кәсіпорны сатқан
* {{Байрақ|Грузия}} — Әскери-әуе күштерінде 2 дана, [[2016 жыл]]ы
* {{Байрақ|Замбия}} — 2 дана, президенттік авиаэскадрилья
* {{Байрақ|Италия}} — 3 дана
* {{Байрақ|Камбоджа}} — 3 дана, ауыстырылған кеңестік экипажмен 5 жылға жалға берілді
* {{Байрақ|Куба}} — Әуе күштерінде 3 дана, [[2016 жыл]]ы
* {{Байрақ|Лаос}} — Әскери-әуе күштерінде 1 дана, [[2016 жыл]]ы
* {{Байрақ|Мадагаскар}} — Әскери-әуе күштерінде 2 дана, [[2016 жыл]]ы
* {{Байрақ|Польша}} — 19 дана, барлығы дерлік үкіметтік авиация эскадрильясында
* {{Байрақ|Ресей}} — 3 дана Вологда Авиация кәсіпорнында Ресей Федерациясының ФСБ Шекара қызметінде, [[2016 жыл]]ы бір ұшақ коммерциялық ұйымға тиесілі. 3 ұшақты «Камчатка авиация кәсіпорны» АҚ басқарады.
* {{Байрақ|Сирия}} — Әскери-әуе күштерінде 4 дана, [[2016 жыл]]ы
* {{Байрақ|Сербия}} — Әскери-әуе күштерінде 2 дана, [[2016 жыл]]ы
* {{Байрақ|Чехия}} — Әскери-әуе күштерінде 2 дана, [[2016 жыл]]ы
* {{Байрақ|Украина}} — 3 дана, [[2019 жыл]]ы
* {{Байрақ|Германия}} — 5 дана
* {{Байрақ|Экваторлық Гвинея}} — 2 дана
* {{Байрақ|Эфиопия}} — 1 дана, [[2016 жыл]]ы
* {{Байрақ|Югославия}} — 6 дана

[[2020 жыл]]дың [[ақпан]] айындағы жағдай бойынша, әлемде кем дегенде 5-10 осы типтегі ұшақтар пайдалануды жалғастыруда. Ең көп санды Вологда авиациялық кәсіпорны (6 дана) және Сирия араб әуе жолдары (6 дана) басқарады. Яковлев Як-40-тарды [[Чехия]]да, [[Украина]]да, [[Қазақстан]]да және [[Ливия]]да да пайдалану жалғасуда.

== Оқиғалар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Аты
! Уақыты
! Ел
! Құрбан болды
! Себебі
! Болған жер
|-
| UN-86181
| [[1995 жыл]], [[13 сәуір]]
| {{KAZ}}
| 0 адам
| Ұшу кезінде ұшу-қону жолағынан шығып кетті, жабдық істен шықты.
| [[Жамбыл облысы]]
|-
| [[Аэрофлот 87690 рейсі]]
| [[1970 жыл]] [[3 қыркүйек]]
| {{КСРО}}, {{байрақ|Тәжікстан}}
| 21 адам
| Таумен соқтығысқан
| [[Худжанд]]
|-
| [[Аэрофлот 167 рейсі]]
| [[1973 жыл]] [[28 ақпан]]
| {{КСРО}}, {{KAZ}}
| 32 адам
| Ұшқаннан кейін жарты минут өткен соң құлап, өртеніп кетті.
| [[Семей]]
|-
| [[Аэрофлот 88 рейсі]]
| [[1980 жыл]], [[12 маусым]]
|{{КСРО}}, {{Байрақ|Тәжікстан}}
| 29 адам
| Найзағайлы фронтты айналып келе жатып, маршруттан шығып, тауға соқтығысқан
| [[Душанбе]] маңайында
|-
| [[СССР-87902]]
| [[1982 жыл]], [[16 қаңтар]]
| {{КСРО}}, {{Байрақ|Қазақстан}}
| 0 адам
| Ұшақта жанармай таусылып, аэропортқа жедел қонуы
| [[Ақтау]]
|-|
| [[Аэрофлот 505 рейсі]]
| [[1987 жыл]], [[16 қаңтар]]
| {{КСРО}}, {{Байрақ|Өзбекстан}}
| 9 адам
| Турбуленттің кесерінен апатқа ұшырады
| [[Ташкент]] маңайында
|-
|}
== Дереккөздер ==
* {{Cite web |lang=ru |url=http://www.sovietznak.ru/badge/32102 |title=Знак «Турбореактивный пассажирский самолет „Як-40“» |website=sovietznak.ru |access-date=2025-07-04}}
* {{Cite web |lang=ru |url=https://www.aex.ru/fdocs/1/2006/3/17/6931/ |title=Гражданская авиация России: Як-40 |website=AEX.RU |date=2006-03-17 |access-date=2025-07-04}}
* {{Cite web |lang=ru |url=https://aviation21.ru/jet-yak-40-pochemu-on-stal-populyarnym/ |title=Як-40 — как он стал таким популярным? |website=Aviation21.ru |date=2017-10-02 |access-date=2025-07-04}}
* {{Cite web |lang=ru |url=https://russianplanes.net/planelist/Yakovlev/Yak-40 |title=Список самолётов Як-40 |website=RussianPlanes.net |access-date=2025-07-04}}
* {{Cite book |last=Гордюков |first=В. П. |title=Самолёты ОКБ А. С. Яковлева |publisher=Авиамир |year=2005 |isbn=5-94038-030-6}}
* {{Cite book |last=Голованов |first=А. |title=Як-40. Малый реактивный |publisher=Транспорт |year=1982}}
* {{Cite web |lang=ru |url=https://russianplanes.net/reginfo/265 |title=Государственный реестр гражданских воздушных судов России. Як-40 |website=RussianPlanes.net |access-date=2025-07-04}}

[[Санат:Ұшақтар]]
[[Санат:КСРО ұшақтары]]
[[Санат:Ресей ұшақтары]]
[[Санат:Яковлев ұшақтары]]
[[Санат:Аймақтық ұшақтар]]
[[Санат:1966 жылы ұшырылған ұшақтар]]
[[Санат:Жолаушы ұшақтары]]</text>
      <sha1>sn5ih22t2bewb0cxdhpz0rok0yt1h1u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Северобайкальск</title>
    <ns>0</ns>
    <id>762966</id>
    <revision>
      <id>3575907</id>
      <parentid>3574633</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T05:58:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <origin>3575907</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20715" sha1="6weagt3aqo8x09inuvzuruyh1gsdud2" xml:space="preserve">{{Елді мекен-Ресей
 |статусы                 = Қала
 |қазақша атауы           = Северобайкальск
 |шынайы атауы            = {{lang-ru|Северобайкальск}}
&lt;center&gt;{{lang-bua|Хойто Байгалай хото}}&lt;/center&gt;
 |сурет                   = 201 Северобайкальск. Привокзальная площадь.jpg
 |сурет атауы             = 
 |елтаңба                 = Герб Северобайкальска.gif
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
 |lat_dir =N|lat_deg= 55|lat_min= 38|lat_sec=
 |lon_dir =|lon_deg=109|lon_min=19|lon_sec=
  |CoordAddon             =
  |CoordScale             = 
 |ел картасы              = 
 |аймақ картасы           = 
 |аудан картасы           = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймағы                  = Бурятия Республикасы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |мекен түрі              = 
 |мекені                  = 
 |кестедегі мекен         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Әкімі
 |басшысы                 = Котов Олег Алексеевич
 |құрылған уақыты         = 1974
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1980
 |жер аумағы              = 110.5&lt;ref name='81_8006001'&gt;{{Cite web |url=http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst81/DBInet.cgi?pl=8006001 |title=Бурятия Республикасындағы елді мекендердің аумағы |access-date=2019-03-25 |archive-date=2018-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180710225257/http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst81/DBInet.cgi?pl=8006001 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |биiктiктiң түрi         = Абсолюттік биіктігі 
 |орталығының биiктігі    = 460
 |климаты                 = қатаң континенттік 
 |ресми тілі              = орыс тілі
  |тұрғыны                = {{өсім}} 24,929
  |санақ жылы             = 2010
  |тығыздығы              = 220
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 81,51% [[орыс]]тар 3,79% [[Буряттар|буряттар]] 3,57% [[украин]]дар 11,12% басқа ұлт
  |конфессионалдық құрамы = 27,4% [[Православ шіркеуі|православиялықтар]], 5% [[Христиандық|христиандар]]
1,4% басқа православшылдар 3,3% [[Буддизм|буддисттер]] 0,7% [[Мұсылман|мұсылмандар]] 2,2% [[Шаманизмдіктер|шаманизмдіктер]] 23,5% [[Атеизм|атеисттер]]
  |этнохороним            = северобайкальдіктер
 |телефон коды            = 30130
 |пошта индексі           = 81420
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 03RUS
 |сандық идентификаторы   = 81420
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = https://egov-buryatia.ru/gsevbk/
 |сайт тілі               = 
 |сайт тілі 2             = 
 |сайт тілі 3             = 
 |сайт тілі 4             =
 |сайт тілі 5             = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
}}
'''Северобайкальск''' ({{lang-bua|Хойто Байгалай хото}}) — қала, [[Ресей]] Федерациясының [[Бурятия Республикасы|Бурятия Республикасында]] орналасқан, [[Байкөл]]дің солтүстік жағалауында.

[[Республикалық маңызы бар қала]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://docs.cntd.ru/document/819018210|title=Бурятия Республикасының &quot;Әкімшілік-аумақтық құрылымы туралы&quot; Заңы|archive-url=https://web.archive.org/web/20210727103319/https://docs.cntd.ru/document/819018210|archive-date=2021-07-27|access-date=2019-03-25|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://docs.cntd.ru/document/895241489|title=Бурятия Республикасындағы әкімшілік-аумақтық бірліктер мен елді мекендердің тізілімі|archive-url=https://web.archive.org/web/20210929071821/https://docs.cntd.ru/document/895241489|archive-date=2021-09-29|access-date=2019-03-25|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ([[1980 жыл]]дан бастап). [[Қалалық округ (Ресей)|қалалық округті]] — ''Северобайкальск қаласы'' — құрайды және оның құрамындағы жалғыз елді мекен болып табылады&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://docs.cntd.ru/document/802052258|title=Бурятия Республикасында муниципалды құрылымдардың шекараларын белгілеу, құру және мәртебесін анықтау туралы Заң|archive-url=https://web.archive.org/web/20150120163446/http://docs.cntd.ru/document/802052258|archive-date=2015-01-20|access-date=2019-03-25|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://sbk03.ru/sovet-deputatov/ustav-municipalnogo-obrazovaniya-gorod-severobaykalsk/ustav-municipalnogo|title=&quot;Северобайкальск қаласы&quot; муниципалдық құрылымының Жарғысы|archive-url=https://web.archive.org/web/20190325104857/http://sbk03.ru/sovet-deputatov/ustav-municipalnogo-obrazovaniya-gorod-severobaykalsk/ustav-municipalnogo|archive-date=2019-03-25|access-date=2019-03-25|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Халқы — 24,929 адам.

[[Байкөл]] көлінің жағасында орналасқан ірі елді мекендердің бірі болып табылады.
== Этимология ==
Солтүстік Байкал жағалауында орналасуына байланысты [[1970 жыл|1970-жылдары]] '''Северобайкальск''' жұмысшы кенті ретінде пайда болды. [[1980 жыл|1980 жылдан]] бастап осы атаумен қала мәртебесіне ие болды.&lt;ref&gt;Поспелов Е. М. ''Географические названия мира: Топонимический словарь''. — М.: АСТ, 2008. — С. 396.&lt;/ref&gt;

== География ==
Қала [[Байкөл|Байкөл көлі]]нің солтүстік жағалауында, [[Улан-Удэ]]ден 440 км және [[Иркутск]]тен 500 км (түзу сызықпен) қашықтықта орналасқан. [[Тыи]] өзенінің сағасында, [[Байкал-Амур магистралі|БАМ]] теміржолы бойында орналасқан. Солтүстік-Байкал ауданынан оңтүстік-батысқа қарай 24 км жерде орналасқан. Қалада &quot;Северобайкальск&quot; атты ірі теміржол станциясы бар (Шығыс Сібір теміржолы).

=== Климаты ===
Северобайкальск [[Мәскеу]]мен бір ендікте (55° 37’ с.е.) орналасқан. Климат қатты континенттік, бірақ Байкал көліне жақын орналасуына байланысты жұмсақтау. Күн шуақты, желсіз ауа райы және ауа ылғалдылығының төмендігімен сипатталады. Бурятиядағы Байкал маңы жыл бойы күн сәулесі ең көп түсетін аймақтардың бірі саналады – күн сәулесінің жалпы ұзақтығы 2524 сағатқа жетеді, бұл Қара теңіз жағалауындағы курорттардан да жоғары. Жылына күн көрінбейтін күндер саны — 37 күннен аспайды. Қыста орташа температура −20…−25 °C, жазда +20…+25 °C. Аяз −42 °C-қа дейін түсетін күндер сирек, ұзаққа созылмайды. Жазда +32 °C-қа дейін ысиды, бірақ Байкалдан соғатын самал желмен жұмсарады. Ауа қысымы шамамен 720 мм сынап бағанасы деңгейінде.&lt;ref&gt;[http://www.svali.ru/catalog~73~30435~index.htm Туристік портал]&lt;/ref&gt;

=== Сағат белдеуі ===
Северобайкальск, бүкіл [[Бурятия]] мен [[Иркутск облысы]] сияқты, [[Иркутск уақыты|Иркутск уақыты]] (IRKT) белдеуінде орналасқан. [[UTC]]-тен ауытқуы +8:00. [[Мәскеу уақыты]]мен салыстырғанда айырмасы +5 сағат (MSK+5).

== Тарихы ==
Северобайкальск қаласының тарихы [[Байкал-Амур магистралі|БАМ]] теміржолымен тығыз байланысты — қала осы ірі құрылыс жобасының негізгі тірек пункттерінің бірі ретінде құрылған. Қаланы [[Нижнеангарск]]тан 20 км оңтүстік-батысқа қарай салу шешімі қабылданды, бұл кейінгі дамуға мүмкіндік берді. Алғашында халық саны 140 000 адамға дейін жетеді деп болжанды.

Алғашқы комсомол құрылысшылары [[1974 жыл]]дың [[23 шілде]]сінде келіп, шатырлар мен теміржол вагондарынан тұратын еңбек лагерін құрды. Құрылыс жұмыстарының қарқын алуына байланысты [[1975 жыл]]дың [[29 қыркүйек|29 қыркүйегінде]] Северобайкальск жұмысшылар кенті болып құрылды.&lt;ref name='2014CD'&gt;[https://web.archive.org/web/20160305155201/http://burstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/burstat/resources/a866c400476c15d4bf74ff1e21662943/числ-ть%20населения.xls Бурятия Республикасындағы халық саны туралы дерек]&lt;/ref&gt;

[[1978 жыл]]ы кентте алғашқы тұрақты тұрғын үй салынды (қазіргі Ленинград даңғылы, 4-үй), бұл туралы ғимаратта ескерткіш тақта бар. Бұл үйлердің жобасын «ЛенЗНИИЭП» институты арнайы Северобайкальск үшін дайындаған. Құрылыс аймағының күрделі жағдайларына (9 балдық сейсмикалық белсенділік пен мәңгі тоң топырақ) байланысты ғимараттар ерекше, сейсмоустойчив формамен салынған. Үйлер желден қорғалған ішкі ауласы бар ашық шеңбер формасында орналасқан. Бұл ерекше сәулет келушілерге ерекше әсер қалдырады.

[[1980 жыл]]дың [[5 қараша]]сында жұмысшылар кенті Северобайкальск республикалық бағыныстағы (АССР) қала мәртебесіне ие болды.&lt;ref name='2014CD' /&gt;

[[1981 жыл]]дың [[18 ақпан]]ында Северобайкальск қалалық кеңесінің қарамағына [[Гоуджекит]] жұмысшылар кенті берілді ([[1976 жыл]]дың [[22 сәуір]]інде құрылған, [[1978 жыл]]дың [[12 мамыр]]ында жұмысшылар кенті санатына енгізілген). Ал [[1981 жыл]]дың [[25 қыркүйек|25 қыркүйегінде]] Гоуджекит кеңесіне жаңа [[Солнечный (Бурятия)|Солнечный]] кенті тіркелді. [[1991 жыл]]дың [[12 шілде]]сінде Гоуджекит кенті мен кеңесі таратылды. [[2001 жыл]]дың [[28 ақпан]]ында Солнечный ауылдық кеңесі де таратылып, Солнечный кенті есептік деректерден алынып тасталды.&lt;ref name='2014CD' /&gt; Содан бері бұл аймақ Северобайкальск қаласының шағын ауданына айналды.

Қалада РФ Ұлттық гвардиясының теңіз бөлімшелері үшін сүңгуірлер мен мотористер дайындайтын 31-ші теңіз оқу жасағы (әскери бөлім №7628) орналасқан.

Күнделікті өмірде қала тұрғындары қаланы «Северный» немесе «СБК» деп атайды.

2016 жылғы шілдеде Северобайкальск тұрғындары мен Солтүстік-Байкал ауданының [[Иркутск облысы]]на қосылуы туралы бастама көтерді. Ресейдің қоғамдық бастамалар сайтында тиісті петиция жарияланды. Петиция авторлары қазіргі жағдай аймақтың экономикалық дамуына кедергі келтіретінін, халықтың кетуіне және жағдайдың нашарлауына әкелетінін айтып, Северобайкальск пен Солтүстік-Байкал ауданының экономикалық байланыстары [[Бурятия]]дан гөрі Иркутск облысымен тығыз екенін атап өтті.

== Жергілікті өзін-өзі басқару ==

=== Қалалық округ кеңесінің төрағалары ===
* [[2014 жыл|2014]]—[[2019 жыл|2019]] — Усинин Олег Фёдорович
* [[2019 жыл|2019]]—[[2023 жыл|2023]]— Невьянцев Андрей Иннокентьевич
* [[2023 жыл]]дан бастап — Бутаков Евгений Геннадьевич

=== Әкімшілік басшылары ===
* [[1980 жыл|1980]]—[[1991 жыл|1991]] — Бодров Владимир Андреевич — Северобайкальск қалалық кеңесінің атқару комитетінің алғашқы төрағасы
* [[1991 жыл|1991]]—[[2009 жыл|2009]] — Бодров Владимир Андреевич — қалалық әкімшілік басшысы

== Экономика ==
[[Северобайкальск (станция)|Северобайкальск]] қаласында [[Шығыс Сібір темір жолы|Шығыс Сібір темір жолының]] [[Теміржол станциясы|станциясы]] орналасқан. Қалада осы темір жолдың [[Северобайкальск аймағы (темір жол)|Северобайкальск аймағының]] басқармасы және теміржол көлігі кәсіпорындары бар.

Сондай-ақ қалада балық зауыты, орманды дайындау және өңдеу, құрылыс кәсіпорындары жұмыс істейді.

Одан бөлек, туризм саласы белсенді дамып келеді. Жыл сайын қала арқылы Ресей Федерациясының азаматтары мен шетелдік азаматтардан құралған мыңдаған туристер өтеді. Олар Северобайкальскке жақын маңда орналасқан төрт түрлі термалды қайнар көздерге жиі барады. Қаланың шетінде, Байкал көлі жағасында «Байкал Резиденциясы» қонақ үйі мен «Ретро-Бам» қонақ үйі орналасқан.

== Әуе көлігі ==
Қаладан солтүстік-шығысқа қарай 25 шақырым жерде, [[Нижнеангарск]] кентінде өңірлік [[Нижнеангарск әуежайы|әуежай]] орналасқан. Бұл жерден [[реактивті қозғалтқыш|реактивті]] [[Яковлев Як-40]], [[турбовинтті қозғалтқыш|турбовинтті]] [[Антонов Ан-24]], [[Л-410]] және [[Cessna 208 Grand Caravan]] ұшақтарымен рейстер орындалады. Сонымен қатар, [[МИЛ Ми-8]]Т тікұшағымен тікұшақтық жұмыстар атқарылады.

== Су көлігі ==
Алғашқы құрылыс десантының түсірілген жерінде [[Северобайкальск]] айлағы орналасқан. Жазғы навигация кезінде «[[Шығыс Сібір өзен флоты|Шығыс Сібір өзен пароходтығы]]» АҚ апта сайын екі рет [[жоғарғы жылдамдықты кеме|су үстіндегі қанаттардағы кеме]] — «[[Комета (теплоход)|Комета]]» кемесімен мына бағыт бойынша рейстер орындайды: Нижнеангарск — Северобайкальск — [[Ольхон]] аралы — [[Байкөл (Иркутск облысы)|Байкөл порты]]. Бұдан кейін «[[Восход (теплоход)|Восход]]» кемесімен жолаушылар [[Үркіт]]ке жеткізіледі. Северобайкальсктен Ольхонға дейінгі жол ақысы 3400 рубльді, Байкал портына — 4000 рубльді, ал Үркітке — 4200 рубльді құрайды (2013 жылғы бағалар).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.vsrp.ru/passengers/trips/nigneangarsk/|title=Шығыс Сібір өзен пароходтығы|archive-url=https://web.archive.org/web/20130909080135/http://www.vsrp.ru/passengers/trips/nigneangarsk/|archive-date=2013-09-09|access-date=2011-04-10|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 12 сағат ішінде [[Байкөл]] көлін солтүстіктен оңтүстікке дейін батыс жағалауы бойымен кесіп өтуге болады, бұл саяхатшыларға жағалау ландшафттарының барлық әртүрлілігін тамашалауға мүмкіндік береді.

== БАҚ ==
Радио станциялары:
* 66,29 МГц — [[Ресей радиосы]] / [[Бурятия (телерадиокомпания)|Бурятия мемлекеттік телерадиокомпаниясы]] (үнсіз);
* 100,9 МГц — [[Радио Шансон]];
* 101,5 МГц — [[Русское Радио]];
* 102,0 МГц — Хит FM;
* 102,5 МГц — [[Юмор FM]];
* 102,9 МГц — [[Дорожное радио]];
* 103,3 МГц — [[Байкал толқындары]] (Волны Байкала);
* 103,7 МГц — [[Ресей радиосы]] / [[Бурятия (телерадиокомпания)|Бурятия мемлекеттік телерадиокомпаниясы]];
* 104,1 МГц — [[Баргузин FM]] (жоспарланған).

Телевизия:
* «Вектор плюс» телеарнасы
* «Ариг Ус» телеарнасы

Баспасөз басылымдары:
* «Солтүстік Байкөл» (Северный Байкал) газеті

==Дереккөздер==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Бурятия қалалары]]</text>
      <sha1>6weagt3aqo8x09inuvzuruyh1gsdud2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575917</id>
      <parentid>3575907</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T06:05:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <origin>3575917</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20727" sha1="dqz1jyarjpa3yz7yo127moceqg9g4kx" xml:space="preserve">{{Елді мекен-Ресей
 |статусы                 = Қала
 |қазақша атауы           = Северобайкальск
 |шынайы атауы            = {{lang-ru|Северобайкальск}}
&lt;center&gt;{{lang-bua|Хойто Байгалай хото}}&lt;/center&gt;
 |сурет                   = 201 Северобайкальск. Привокзальная площадь.jpg
 |сурет атауы             = 
 |елтаңба                 = Герб Северобайкальска.gif
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
 |lat_dir =N|lat_deg= 55|lat_min= 38|lat_sec=
 |lon_dir =|lon_deg=109|lon_min=19|lon_sec=
  |CoordAddon             =
  |CoordScale             = 
 |ел картасы              = 
 |аймақ картасы           = 
 |аудан картасы           = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймағы                  = Бурятия Республикасы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |мекен түрі              = 
 |мекені                  = 
 |кестедегі мекен         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Әкімі
 |басшысы                 = Котов Олег Алексеевич
 |құрылған уақыты         = 1974
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1980
 |жер аумағы              = 110.5&lt;ref name='81_8006001'&gt;{{Cite web |url=http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst81/DBInet.cgi?pl=8006001 |title=Бурятия Республикасындағы елді мекендердің аумағы |access-date=2019-03-25 |archive-date=2018-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180710225257/http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst81/DBInet.cgi?pl=8006001 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |биiктiктiң түрi         = Абсолюттік биіктігі 
 |орталығының биiктігі    = 460
 |климаты                 = қатаң континенттік 
 |ресми тілі              = орыс тілі
  |тұрғыны                = {{өсім}} 24,929
  |санақ жылы             = 2010
  |тығыздығы              = 220
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 81,51% [[орыс]]тар 3,79% [[Буряттар|буряттар]] 3,57% [[украин]]дар 11,12% басқа ұлт
  |конфессионалдық құрамы = 27,4% [[Православ шіркеуі|православиялықтар]], 5% [[Христиандық|христиандар]]
1,4% басқа православшылдар 3,3% [[Буддизм|буддисттер]] 0,7% [[Мұсылман|мұсылмандар]] 2,2% [[Шаманизмдіктер|шаманизмдіктер]] 23,5% [[Атеизм|атеисттер]]
  |этнохороним            = северобайкальдіктер
 |телефон коды            = 30130
 |пошта индексі           = 81420
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 03RUS
 |сандық идентификаторы   = 81420
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = https://egov-buryatia.ru/gsevbk/
 |сайт тілі               = 
 |сайт тілі 2             = 
 |сайт тілі 3             = 
 |сайт тілі 4             =
 |сайт тілі 5             = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
}}
'''Северобайкальск''' ({{lang-bua|Хойто Байгалай хото}}) — қала, [[Ресей]] Федерациясының [[Бурятия Республикасы|Бурятия Республикасында]] орналасқан, [[Байкөл]]дің солтүстік жағалауында.

[[Республикалық маңызы бар қала]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://docs.cntd.ru/document/819018210|title=Бурятия Республикасының &quot;Әкімшілік-аумақтық құрылымы туралы&quot; Заңы|archive-url=https://web.archive.org/web/20210727103319/https://docs.cntd.ru/document/819018210|archive-date=2021-07-27|access-date=2019-03-25|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://docs.cntd.ru/document/895241489|title=Бурятия Республикасындағы әкімшілік-аумақтық бірліктер мен елді мекендердің тізілімі|archive-url=https://web.archive.org/web/20210929071821/https://docs.cntd.ru/document/895241489|archive-date=2021-09-29|access-date=2019-03-25|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ([[1980 жыл]]дан бастап). [[Қалалық округ (Ресей)|қалалық округті]] — ''Северобайкальск қаласы'' — құрайды және оның құрамындағы жалғыз елді мекен болып табылады&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://docs.cntd.ru/document/802052258|title=Бурятия Республикасында муниципалды құрылымдардың шекараларын белгілеу, құру және мәртебесін анықтау туралы Заң|archive-url=https://web.archive.org/web/20150120163446/http://docs.cntd.ru/document/802052258|archive-date=2015-01-20|access-date=2019-03-25|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://sbk03.ru/sovet-deputatov/ustav-municipalnogo-obrazovaniya-gorod-severobaykalsk/ustav-municipalnogo|title=&quot;Северобайкальск қаласы&quot; муниципалдық құрылымының Жарғысы|archive-url=https://web.archive.org/web/20190325104857/http://sbk03.ru/sovet-deputatov/ustav-municipalnogo-obrazovaniya-gorod-severobaykalsk/ustav-municipalnogo|archive-date=2019-03-25|access-date=2019-03-25|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Халқы — 24,929 адам.

[[Байкөл]] көлінің жағасында орналасқан ірі елді мекендердің бірі болып табылады.
== Этимология ==
Солтүстік Байкал жағалауында орналасуына байланысты [[1970 жыл|1970-жылдары]] '''Северобайкальск''' жұмысшы кенті ретінде пайда болды. [[1980 жыл|1980 жылдан]] бастап осы атаумен қала мәртебесіне ие болды.&lt;ref&gt;Поспелов Е. М. ''Географические названия мира: Топонимический словарь''. — М.: АСТ, 2008. — С. 396.&lt;/ref&gt;

== География ==
Қала [[Байкөл|Байкөл көлі]]нің солтүстік жағалауында, [[Улан-Удэ]]ден 440 км және [[Иркутск]]тен 500 км (түзу сызықпен) қашықтықта орналасқан. [[Тыи]] өзенінің сағасында, [[Байкал-Амур магистралі|БАМ]] теміржолы бойында орналасқан. Солтүстік-Байкал ауданынан оңтүстік-батысқа қарай 24 км жерде орналасқан. Қалада &quot;Северобайкальск&quot; атты ірі теміржол станциясы бар (Шығыс Сібір теміржолы).

=== Климаты ===
Северобайкальск [[Мәскеу]]мен бір ендікте (55° 37’ с.е.) орналасқан. Климат қатты континенттік, бірақ Байкал көліне жақын орналасуына байланысты жұмсақтау. Күн шуақты, желсіз ауа райы және ауа ылғалдылығының төмендігімен сипатталады. Бурятиядағы Байкал маңы жыл бойы күн сәулесі ең көп түсетін аймақтардың бірі саналады – күн сәулесінің жалпы ұзақтығы 2524 сағатқа жетеді, бұл Қара теңіз жағалауындағы курорттардан да жоғары. Жылына күн көрінбейтін күндер саны — 37 күннен аспайды. Қыста орташа температура −20…−25 °C, жазда +20…+25 °C. Аяз −42 °C-қа дейін түсетін күндер сирек, ұзаққа созылмайды. Жазда +32 °C-қа дейін ысиды, бірақ Байкалдан соғатын самал желмен жұмсарады. Ауа қысымы шамамен 720 мм сынап бағанасы деңгейінде.&lt;ref&gt;[http://www.svali.ru/catalog~73~30435~index.htm Туристік портал]&lt;/ref&gt;

=== Сағат белдеуі ===
Северобайкальск, бүкіл [[Бурятия]] мен [[Иркутск облысы]] сияқты, [[Иркутск уақыты|Иркутск уақыты]] (IRKT) белдеуінде орналасқан. [[UTC]]-тен ауытқуы +8:00. [[Мәскеу уақыты]]мен салыстырғанда айырмасы +5 сағат (MSK+5).

== Тарихы ==
Северобайкальск қаласының тарихы [[Байкал-Амур магистралі|БАМ]] теміржолымен тығыз байланысты — қала осы ірі құрылыс жобасының негізгі тірек пункттерінің бірі ретінде құрылған. Қаланы [[Нижнеангарск]]тан 20 км оңтүстік-батысқа қарай салу шешімі қабылданды, бұл кейінгі дамуға мүмкіндік берді. Алғашында халық саны 140 000 адамға дейін жетеді деп болжанды.

Алғашқы комсомол құрылысшылары [[1974 жыл]]дың [[23 шілде]]сінде келіп, шатырлар мен теміржол вагондарынан тұратын еңбек лагерін құрды. Құрылыс жұмыстарының қарқын алуына байланысты [[1975 жыл]]дың [[29 қыркүйек|29 қыркүйегінде]] Северобайкальск жұмысшылар кенті болып құрылды.&lt;ref name='2014CD'&gt;[https://web.archive.org/web/20160305155201/http://burstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/burstat/resources/a866c400476c15d4bf74ff1e21662943/числ-ть%20населения.xls Бурятия Республикасындағы халық саны туралы дерек]&lt;/ref&gt;

[[1978 жыл]]ы кентте алғашқы тұрақты тұрғын үй салынды (қазіргі Ленинград даңғылы, 4-үй), бұл туралы ғимаратта ескерткіш тақта бар. Бұл үйлердің жобасын «ЛенЗНИИЭП» институты арнайы Северобайкальск үшін дайындаған. Құрылыс аймағының күрделі жағдайларына (9 балдық сейсмикалық белсенділік пен мәңгі тоң топырақ) байланысты ғимараттар ерекше, сейсмоустойчив формамен салынған. Үйлер желден қорғалған ішкі ауласы бар ашық шеңбер формасында орналасқан. Бұл ерекше сәулет келушілерге ерекше әсер қалдырады.

[[1980 жыл]]дың [[5 қараша]]сында жұмысшылар кенті Северобайкальск республикалық бағыныстағы (АССР) қала мәртебесіне ие болды.&lt;ref name='2014CD' /&gt;

[[1981 жыл]]дың [[18 ақпан]]ында Северобайкальск қалалық кеңесінің қарамағына [[Гоуджекит]] жұмысшылар кенті берілді ([[1976 жыл]]дың [[22 сәуір]]інде құрылған, [[1978 жыл]]дың [[12 мамыр]]ында жұмысшылар кенті санатына енгізілген). Ал [[1981 жыл]]дың [[25 қыркүйек|25 қыркүйегінде]] Гоуджекит кеңесіне жаңа [[Солнечный (Бурятия)|Солнечный]] кенті тіркелді. [[1991 жыл]]дың [[12 шілде]]сінде Гоуджекит кенті мен кеңесі таратылды. [[2001 жыл]]дың [[28 ақпан]]ында Солнечный ауылдық кеңесі де таратылып, Солнечный кенті есептік деректерден алынып тасталды.&lt;ref name='2014CD' /&gt; Содан бері бұл аймақ Северобайкальск қаласының шағын ауданына айналды.

Қалада РФ Ұлттық гвардиясының теңіз бөлімшелері үшін сүңгуірлер мен мотористер дайындайтын 31-ші теңіз оқу жасағы (әскери бөлім №7628) орналасқан.

Күнделікті өмірде қала тұрғындары қаланы «Северный» немесе «СБК» деп атайды.

2016 жылғы шілдеде Северобайкальск тұрғындары мен Солтүстік-Байкал ауданының [[Иркутск облысы]]на қосылуы туралы бастама көтерді. Ресейдің қоғамдық бастамалар сайтында тиісті петиция жарияланды. Петиция авторлары қазіргі жағдай аймақтың экономикалық дамуына кедергі келтіретінін, халықтың кетуіне және жағдайдың нашарлауына әкелетінін айтып, Северобайкальск пен Солтүстік-Байкал ауданының экономикалық байланыстары [[Бурятия]]дан гөрі Иркутск облысымен тығыз екенін атап өтті.

== Жергілікті өзін-өзі басқару ==

=== Қалалық округ кеңесінің төрағалары ===
* [[2014 жыл|2014]]—[[2019 жыл|2019]] — Усинин Олег Фёдорович
* [[2019 жыл|2019]]—[[2023 жыл|2023]]— Невьянцев Андрей Иннокентьевич
* [[2023 жыл]]дан бастап — Бутаков Евгений Геннадьевич

=== Әкімшілік басшылары ===
* [[1980 жыл|1980]]—[[1991 жыл|1991]] — Бодров Владимир Андреевич — Северобайкальск қалалық кеңесінің атқару комитетінің алғашқы төрағасы
* [[1991 жыл|1991]]—[[2009 жыл|2009]] — Бодров Владимир Андреевич — қалалық әкімшілік басшысы

== Экономика ==
[[Северобайкальск (станция)|Северобайкальск]] қаласында [[Шығыс Сібір темір жолы|Шығыс Сібір темір жолының]] [[Теміржол станциясы|станциясы]] орналасқан. Қалада осы темір жолдың [[Северобайкальск аймағы (темір жол)|Северобайкальск аймағының]] басқармасы және теміржол көлігі кәсіпорындары бар.

Сондай-ақ қалада балық зауыты, орманды дайындау және өңдеу, құрылыс кәсіпорындары жұмыс істейді.

Одан бөлек, туризм саласы белсенді дамып келеді. Жыл сайын қала арқылы Ресей Федерациясының азаматтары мен шетелдік азаматтардан құралған мыңдаған туристер өтеді. Олар Северобайкальскке жақын маңда орналасқан төрт түрлі термалды қайнар көздерге жиі барады. Қаланың шетінде, Байкал көлі жағасында «Байкал Резиденциясы» қонақ үйі мен «Ретро-Бам» қонақ үйі орналасқан.

== Әуе көлігі ==
Қаладан солтүстік-шығысқа қарай 25 шақырым жерде, [[Нижнеангарск]] кентінде өңірлік [[Нижнеангарск әуежайы|әуежай]] орналасқан. Бұл жерден [[реактивті қозғалтқыш|реактивті]] [[Яковлев Як-40]], [[турбовинтті қозғалтқыш|турбовинтті]] [[Антонов Ан-24]], [[Л-410]] және [[Cessna 208 Grand Caravan]] ұшақтарымен рейстер орындалады. Сонымен қатар, [[МИЛ Ми-8]]Т тікұшағымен тікұшақтық жұмыстар атқарылады.

== Су көлігі ==
Алғашқы құрылыс десантының түсірілген жерінде [[Северобайкальск]] айлағы орналасқан. Жазғы навигация кезінде «[[Шығыс Сібір өзен флоты|Шығыс Сібір өзен пароходтығы]]» АҚ апта сайын екі рет [[жоғарғы жылдамдықты кеме|су үстіндегі қанаттардағы кеме]] — «[[Комета (теплоход)|Комета]]» кемесімен мына бағыт бойынша рейстер орындайды: Нижнеангарск — Северобайкальск — [[Ольхон]] аралы — [[Байкөл (Иркутск облысы)|Байкөл порты]]. Бұдан кейін «[[Восход (теплоход)|Восход]]» кемесімен жолаушылар [[Иркутск]]іге жеткізіледі. Северобайкальсктен Ольхонға дейінгі жол ақысы 3400 рубльді, Байкал портына — 4000 рубльді, ал Иркусткіге — 4200 рубльді құрайды (2013 жылғы бағалар).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.vsrp.ru/passengers/trips/nigneangarsk/|title=Шығыс Сібір өзен пароходтығы|archive-url=https://web.archive.org/web/20130909080135/http://www.vsrp.ru/passengers/trips/nigneangarsk/|archive-date=2013-09-09|access-date=2011-04-10|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 12 сағат ішінде [[Байкөл]] көлін солтүстіктен оңтүстікке дейін батыс жағалауы бойымен кесіп өтуге болады, бұл саяхатшыларға жағалау ландшафттарының барлық әртүрлілігін тамашалауға мүмкіндік береді.

== БАҚ ==
Радио станциялары:
* 66,29 МГц — [[Ресей радиосы]] / [[Бурятия (телерадиокомпания)|Бурятия мемлекеттік телерадиокомпаниясы]] (үнсіз);
* 100,9 МГц — [[Радио Шансон]];
* 101,5 МГц — [[Русское Радио]];
* 102,0 МГц — Хит FM;
* 102,5 МГц — [[Юмор FM]];
* 102,9 МГц — [[Дорожное радио]];
* 103,3 МГц — [[Байкал толқындары]] (Волны Байкала);
* 103,7 МГц — [[Ресей радиосы]] / [[Бурятия (телерадиокомпания)|Бурятия мемлекеттік телерадиокомпаниясы]];
* 104,1 МГц — [[Баргузин FM]] (жоспарланған).

Телевизия:
* «Вектор плюс» телеарнасы
* «Ариг Ус» телеарнасы

Баспасөз басылымдары:
* «Солтүстік Байкөл» (Северный Байкал) газеті

==Дереккөздер==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Бурятия қалалары]]</text>
      <sha1>dqz1jyarjpa3yz7yo127moceqg9g4kx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:ПозКарта Ресей Иркутск облысы</title>
    <ns>10</ns>
    <id>764042</id>
    <revision>
      <id>3575821</id>
      <parentid>3499887</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T22:28:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3575821</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="389" sha1="t71pf9z1gw9sh9qpokkx4n2dun84p6k" xml:space="preserve">{{#switch:{{{1}}}
|name    = Үркіт облысы
| top    = 64.5
| bottom = 50.9
| left   = 96.3
| right  = 119.6
|image = {{#switch:{{{2|}}}
 |physical = Relief Map of Irkutsk Oblast.png
 |#default = Outline Map of Irkutsk Oblast.png	
}}
}}&lt;noinclude&gt;{{ПозКарта/Инфо|Ресей}}
[[Санат:Үлгілер:Позициялық карталар:Ресей]]

&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>t71pf9z1gw9sh9qpokkx4n2dun84p6k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575822</id>
      <parentid>3575821</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T22:28:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>MuratbekErkebulan [[Үлгі:ПозКарта Ресей Иркутск облысы]] бетін [[Үлгі:ПозКарта Ресей Үркіт облысы]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>3575821</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="389" sha1="t71pf9z1gw9sh9qpokkx4n2dun84p6k" xml:space="preserve">{{#switch:{{{1}}}
|name    = Үркіт облысы
| top    = 64.5
| bottom = 50.9
| left   = 96.3
| right  = 119.6
|image = {{#switch:{{{2|}}}
 |physical = Relief Map of Irkutsk Oblast.png
 |#default = Outline Map of Irkutsk Oblast.png	
}}
}}&lt;noinclude&gt;{{ПозКарта/Инфо|Ресей}}
[[Санат:Үлгілер:Позициялық карталар:Ресей]]

&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>t71pf9z1gw9sh9qpokkx4n2dun84p6k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575899</id>
      <parentid>3575822</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T05:54:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Nurken [[Үлгі:ПозКарта Ресей Үркіт облысы]] бетін [[Үлгі:ПозКарта Ресей Иркутск облысы]] деген бағыттау үстіне жылжытты</comment>
      <origin>3575821</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="389" sha1="t71pf9z1gw9sh9qpokkx4n2dun84p6k" xml:space="preserve">{{#switch:{{{1}}}
|name    = Үркіт облысы
| top    = 64.5
| bottom = 50.9
| left   = 96.3
| right  = 119.6
|image = {{#switch:{{{2|}}}
 |physical = Relief Map of Irkutsk Oblast.png
 |#default = Outline Map of Irkutsk Oblast.png	
}}
}}&lt;noinclude&gt;{{ПозКарта/Инфо|Ресей}}
[[Санат:Үлгілер:Позициялық карталар:Ресей]]

&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>t71pf9z1gw9sh9qpokkx4n2dun84p6k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575901</id>
      <parentid>3575899</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T05:55:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <origin>3575901</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="393" sha1="ailual33ku6f7ouib97jbllkmz7iky8" xml:space="preserve">{{#switch:{{{1}}}
|name    = Иркутск облысы
| top    = 64.5
| bottom = 50.9
| left   = 96.3
| right  = 119.6
|image = {{#switch:{{{2|}}}
 |physical = Relief Map of Irkutsk Oblast.png
 |#default = Outline Map of Irkutsk Oblast.png	
}}
}}&lt;noinclude&gt;{{ПозКарта/Инфо|Ресей}}
[[Санат:Үлгілер:Позициялық карталар:Ресей]]

&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ailual33ku6f7ouib97jbllkmz7iky8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Қазақша Уикипедия статистикасы/Кеше.json</title>
    <ns>10</ns>
    <id>764845</id>
    <revision>
      <id>3575690</id>
      <parentid>3575025</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T19:01:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Кешегі деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3575690</origin>
      <model>json</model>
      <format>application/json</format>
      <text bytes="130" sha1="d7kelvhd8piy6o7k418ngbza09ol70i" xml:space="preserve">{
	&quot;articles&quot;: 242961,
	&quot;pages&quot;: 664364,
	&quot;edits&quot;: 3571992,
	&quot;users&quot;: 175863,
	&quot;activeusers&quot;: 446,
	&quot;admins&quot;: 15,
	&quot;files&quot;: 8678
}</text>
      <sha1>d7kelvhd8piy6o7k418ngbza09ol70i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жаңаабат</title>
    <ns>0</ns>
    <id>765297</id>
    <revision>
      <id>3575979</id>
      <parentid>3510969</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T06:58:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3575979</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6119" sha1="494bxmh1c50ao1khv0kiw7sc1ji233l" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Жаңаабат
 |шынайы атауы            = {{lang-uz|Yangiobod/Янгиобод}}
 |сурет                   = Музыкальная школа в Янгиабаде.JPG
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Өзбекстан
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =41 |lat_min = 07|lat_sec =09 
  |lon_dir =E |lon_deg =70 |lon_min =05 |lon_sec = 39
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Облыс
 |аймағы                  = Ташкент облысы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Аудан
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1953
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 1300
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 9 000
  |санақ жылы             = 2004
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Жаңаабат''' ({{lang-uz|Yangiobod/Янгиобод}}) — [[Өзбекстан]]ның [[Ташкент облысы]]ндағы қала ([[1953 жыл]]дан). Ангрен қалалық әкімшілігі басқарады. Қала халқы: 9 000 адам.

== Географиялық орны ==
Жаңаабат Шатқал жотасының оңтүстік-шығыс беткейінде, Дүкетсой мен Каттасой өзендерінің түйіскен жерінде, теңіз деңгейінен 1300 метр биіктікте орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://geogoroda.ru/gorod/yangiabad-uzbekistan?ysclid=mfzdel8d3p725713414|title=Янгиабад қаласы (Өзбекстан)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-09-25 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық ==
Жаңаабат — шағын қала. Ол халық саны бойынша өз елінде ([[Өзбекстан]]) 169-шы орында және өз аймағында ([[Ташкент облысы]]) 23-ші орында. Оның жаһандық рейтингі шамамен 26 719-шы.

''Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық:'' [[Шырын (қала)|Шырын]] (12 км), [[Баяут]] (12 км), [[Бекабат]] (15 км), Спитамен (15 км, [[Тәжікстан]]), [[Бустон]] (25 км, [[Тәжікстан]]), [[Жаңажер]] (28 км), [[Хауас]] (29 км), [[Зафаробод]] (30 км, [[Тәжікстан]]), [[Пролетарск]] (36 км, [[Тәжікстан]]), [[Гүлістан]] (38 км), [[Хожант]] (41 км, [[Тәжікстан]]), [[Наурыз (Сырдария облысы)|Наурыз]] (41 км), [[Диқанабат (Сырдария облысы)|Диқанабат]] (44 км), [[Истиклол]] (48 км, [[Тәжікстан]]), [[Сайқұн]] (48 км), [[Истаравшан]] (50 км, [[Тәжікстан]]), [[Гафуров]] (51 км, [[Тәжікстан]]), [[Бөке (қала)|Бөке]] (53 км), [[Гүлістан]] (55 км, [[Тәжікстан]]), [[Сулюкта]] (57 км, [[Қырғызстан]]).&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://geo.koltyrin.ru/gorod.php?city=Yangiobod&amp;id=35596&amp;ysclid=mfzdefmxyg58702614|title=Жаңаабат|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-09-25 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Кеңес өкіметі кезінде уран өндіретін жабық қала болды. Қазіргі уақытта уран өндірілмейді, қала Ташкенттіктердің жазғы демалыс орны ретінде танымал. Қаладан бірнеше шақырым жерде қаланың негізгі су көзі болып табылатын минералды бұлақ бар.

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Жаңаабатта өнеркәсіп және құрылыс кәсіпорындарының желісі, автовокзал, пошта, сауда, қызмет көрсету, мәдениет мекемелері, рта мектеп, мәдениет үйі, кітапхана, емхана, фельдшерлік пункт, дәріхана бар.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Ташкент облысы қалалары}}
[[Санат:Ташкент облысы қалалары]]</text>
      <sha1>494bxmh1c50ao1khv0kiw7sc1ji233l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Көкжаңғақ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>766693</id>
    <revision>
      <id>3575788</id>
      <parentid>3513011</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T20:41:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>+ [[Санат:Жалалабат облысы елді мекендері]] ([[Уикипедия:Гаджеттер/Санат импорттау|Санат импорттау]])</comment>
      <origin>3575788</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6486" sha1="lyxl8hyo1js7txffsfmsuap1vbyphpc" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Көкжаңғақ
 |шынайы атауы            = ({{lang-ky|Көк-Жаңгак}})
 |сурет                   = Koʻkyongʻoq 5.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Қырғызстан
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =41 |lat_min =02 |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg =73 |lon_min =12 |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Облыс
 |аймағы                  = Жалалабат облысы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 1910	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1943
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 1200-1450 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 11 786
  |санақ жылы             = 2025
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +6:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +996 3743
 |пошта индексі           = 721313-721317
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Көкжаңғақ''' ({{lang-ky|Көк-Жаңгак}}) — [[Қырғызстан]] Республикасының [[Жалалабат облысы]]ндағы облыстық бағыныстағы қала. 2025 жылдың 1 қазанындағы жағдай бойынша Көкжаңғақ халқының саны 11 786 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://bdex.ru/naselenie/kyrgyzstan/kok-jangak/?ysclid=mh4fh4nqsx721621257|title=Көк-Жаңғақ (Қырғызстан) халқы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-10-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Географиялық сипаттама ==
Көкжаңғақ — Қырғызстанның батысындағы кеншілер қаласы. Ол Жалалабаттан 30 шақырым жердегі таулы аймақта орналасқан. Көкжаңғақ-Ош-Көк-Жаңғақ теміржол желісінің соңғы нүктесі болып табылады.

== Тарихы ==
Көкжаңғақ тарихы 1910 жылы жергілікті жер өңдеушілер «қара жанғыш тас» көмірді тапқан кезде басталады. Қаланың атауы қырғыз тілінен «жасыл жаңғақ» деп аударылғанымен (жаңғақтар мұнда мол өседі), көмір өндіру елді мекеннің негізгі саласы. Бастапқыда бұл шағын бригадалармен, содан кейін 1930 жылдардан бастап өнеркәсіптік ауқымда жасалды. Соңғы онжылдықтарда кен өндіру азайды, дегенмен Көкжаңғақта көмір өндіру жалғасуда. Сонымен қатар, көмір өндірудің белсенді дамуы қалаға жақсы қызмет етті, оның қоғамдық және әлеуметтік инфрақұрылымы жақсы дамыған.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/10786-Kjok-Dzhangak.html|title=Қырғызстан. Жалал-Абад облысы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-10-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қалада көмір кеніші, тігін фабрикасы (1968 жылдан бері жұмыс істейді), Жетіген (1972 жылы іске қосылған Профиль зауыты), Қорғанташ акционерлік қоғамдары, Тұлпар акционерлік қоғамдары, Гүлазық наубайханасы, банк бизнесі, байланыс бөлімі, тұрмыстық техника зауыты, баспахана, дүкен, асхана, шайхана, мейрамхана және басқалары бар. Көлік және экономикалық байланыс теміржол және автомобиль жолдарымен қамтамасыз етіледі. Көкжаңғақ автобекеті 1979 жылы салынған. 

Қалада кәсіптік-техникалық мектеп, 5 орта мектеп, музыка мектебі, спорт мектебі, қалалық кітапхана, 5 балабақша, аурухана (1935 жылдан бері жұмыс істейді), дәріхана, жедел жәрдем бөлімі, мұражай, мәдени орталық, кинотеатр және басқа да мекемелер бар. Кеңес Одағында және Ұлы Отан соғысында қаза тапқандарға ескерткіш орнатылған.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қырғызстан қалалары]]
[[Санат:Жалалабат облысы елді мекендері]]</text>
      <sha1>lyxl8hyo1js7txffsfmsuap1vbyphpc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қант (қала)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>766916</id>
    <revision>
      <id>3575789</id>
      <parentid>3521180</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T20:42:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>+ [[Санат:1928 жылы құрылған елді мекендер]] ([[Уикипедия:Гаджеттер/Санат импорттау|Санат импорттау]])</comment>
      <origin>3575789</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7979" sha1="ciyn6ox46zep0tq11og2y1s6hzjwxr3" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Қант
 |шынайы атауы            = ({{lang-ky|Кант}})
 |сурет                   = E7988-Kant-main-street.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Қырғызстан
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =42 |lat_min =53 |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg = 74|lon_min = 51|lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Облыс
 |аймағы                  = Шу облысы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Аудан
 |ауданы                  = Ыстықата ауданы
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 1928	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1985
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 742
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 21 985
  |санақ жылы             = 2025
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +6:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +996 3132
 |пошта индексі           = 725001-725032
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Қант''' ({{lang-ky|Кант}}) — [[Қырғызстан]]ның [[Шу облысы]]ндағы [[Бішкек]] қаласының серіктес қаласы, [[Ыстықата ауданы]]ның орталығы. 2025 жылдың 1 қазанындағы жағдай бойынша Қант халқының саны 21 985 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://bdex.ru/naselenie/kyrgyzstan/kant/?ysclid=mh8uz7ddss620121512|title=Кант (Қырғызстан) халқы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-10-27 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Географиялық сипаттама ==
Ол республика астанасы [[Бішкек]]тен шығысқа қарай 20 шақырым және [[Тоқмақ]] қаласынан батысқа қарай 40 шақырым жерде, Бішкек-Балықшы тас жолы мен теміржолының бойында орналасқан.

Қала мен оның айналасындағы табиғи сұлулық әдемі және тартымды. Жергілікті көрікті жерлерді тамашалауға туристер әрқашан толы. Қыс мезгілінде шаңғы тебу, көктемде ерте гүлдейтін өсімдіктердің молдығын, ал жазда көшелер мен аллеяларда серуендеуге мүмкіндік беретін шуақты ауа-райымен қуантады.

== Тарихы ==
Қала көпұлтты болып саналады, онда 22-ден астам этникалық топтың өкілдері тұрады. Олардың көпшілігі қырғыздар, өзбектер, қазақтар және орыстар. Аз ғана пайызы басқа этникалық топтардан. Бұл қалашық басқа елді мекендермен салыстырғанда республикада салыстырмалы түрде жаңа қоныс болып табылады, өйткені оның тарихы 20 ғасырда, дәлірек айтқанда 1934 жылы басталады. Бастапқыда ауыл болған ол өмір сүрген кезеңінде жаңа ғимараттармен дамып, айналасындағы бос жерлерді алып жатты. 

1985 жылы қала мәртебесін алды. Қырғыз тілінен аударғанда оның атауы «қант» дегенді білдіреді. Ол осындай топонимді бір кездері ірі өндірістік қуаты бар, үлкен көлемде өнім шығаратын ең ірі қант зауытының құрметіне алды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/10843-Kant.html|title=Қырғызстан. Шу облысы. Ыстықата ауданы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-10-27 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Бүгінгі таңда жергілікті экономиканың негізін қалаушы Канттың негізгі кәсіпорындарына гофрленген тақтатас, цемент, асбест-цемент құбырлары, алкогольсіз сусындар, кондитерлік өнімдер, сыра, матрацтар және макарон өндірушілері кіреді. Баспаханалар кітаптар мен журналдарды, газеттерді, бланктерді, брошюраларды және басқа да жарнамалық материалдарды басып шығаруға маманданған.

Қалада тоғыз өнеркәсіптік кәсіпорын жұмыс істейді. Олардың қатарында «Қант цемент шифер зауыты», «Қант баспаханасы», «Құмшағыл», «Дан-Азық» АҚ, «Әбдіш Ата», «Кант-Милк», «Блиц-1», «Қырғызмұнайзат» ЖШС, тәжірибелік зауыт, механикалық жөндеу зауыты және наубайхана бар. Қалада кәсіптік-техникалық қызметтер бар. 

Сондай-ақ университет, лицей, бес орта мектеп және мұз айдыны бар. Мектеп, кітапханалар, бес балабақша, эстетикалық тәрбие орталығы, қоғамдық орталық, клуб, стадион, отбасылық дәрігер кабинеті, теміржол вокзалы, балалар кардиологиясы және ревматологиясы санаторийі, аурухана, емхана, экоферма, дәріханалар, моншалар, сауналар, тұтынушыларға қызмет көрсету бөлімдері, базарлар, мейрамханалар, кафелер мен барлар және т.б. қызмет істейді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қырғызстан қалалары]]
[[Санат:Ыстықата ауданы елді мекендері]]
[[Санат:1928 жылы құрылған елді мекендер]]</text>
      <sha1>ciyn6ox46zep0tq11og2y1s6hzjwxr3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нұрмұхамбет Қожахметов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>769026</id>
    <revision>
      <id>3575883</id>
      <parentid>3573352</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T05:33:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RaiymbekZh</username>
        <id>170385</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3575883</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7185" sha1="9u9j5mfsvge58ftyy9a45xug3a904g2" xml:space="preserve">{{Тұлға|Есімі=Нұрмұхамбет Қожахметов|Шынайы есімі=Қожахметұлы Нұрмұхамбет|Сурет=Nurmukhambet_Kozh1.jpg|Сурет атауы=1952 жылы жасалған Нұрмұхамбет суреті|Туған күні=24.06.1930|Қайтыс болған күні=12.02.1962|Туған жері=Майлан, Ақмола облысы|Қайтыс болған жері=Ақмола, Қазақ КСР|Азаматтығы={{байрақ|КСРО}}|Ұлты=Қазақ|Мамандығы=Милиция қызметкері, кіші-сержант|Не үшін белгілі=Ақмолалық апат кезінде ондаған адамның өмірін құтқарған (1959)|Жұбайы=София Қожахметова|Марапаттары={{Қызыл жұлдыз ордені}} {{!}}
Қазақ КСР ІІМ құрмет кітабына енген;
Атына [[Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі (Астана)|көше]] берілген}}
'''Нұрмұхамбет Қожахметов''' ([[24 маусым]] [[1930 жыл|1930]], [[Майлан (ауыл)|Майлан]] – [[12 ақпан]] [[1962 жыл|1962]], [[Ақмола]]) — милиция кіші-сержанты, Ақмола батыры, «Қызыл Жұлдыз» орденінің иегері. [[1959 жыл|1959 жылы]] [[Есіл|Есіл өзенінің]] үстіндегі [[Ақмола апаты (1959)|көпірдің құлаған]] кезде кезекшілікте болған үш милиция қызметкерлерінің бірі.

== Биография ==
1930 жылы, [[Ақмола облысы|Ақмола облысының]], [[Ерейментау ауданы|Ерейментау ауданының]], [[Майлан (ауыл)|Майлан ауылында]] дүниеге келген. 1952 жылдан бастап Милиция қызметкері. 1958 жылы София атты қызға үйленді. [[1959 жыл|1959 жылғы]] [[Ақмола апаты (1959)|Ақмолалық апат]] кезінде, көпір опырылып құлаған кезде ондаған адамның өмірін сақтап қалған.&lt;ref&gt;[https://biography.wikireading.ru/5223 ҚОЖАХМЕТОВ ТУРАЛЫ БІР ЕСТЕЛІК.]&lt;/ref&gt;

== Өлімі ==
{{Quote|text=''1962 жылдың 12 ақпан күні Нұрмұхамбет үйден шығып, Қазақсельмаш зауытына жіберілді. Бірақ сол күні ол жерге жеткен жоқ. Енді ғана автобусқа мініп келе жатса, алдынан бір кісінің айғалаған дауысы естілді:
- Дүкен қасында адамдар төбелесіп тұр! Құтқарыңдаршы!
''Нұрмұхамбет кенеттен автобустан жүгіріп, дүкенге ұмтыла бастады. Келсе, бір кісі жігітті соққыға жығып жатыр. Аппақ бет, қанмен толды. Нұрмұхамбет кісіні бірден таныды. Ол милицияға танымал қылмыскер болды, аты - Мүкішкев. &quot;Жолама! Өлтірем!&quot; - деген дауыстар естілді. Нұрмұхамбет Мүкішкевпен төбелеске кірді. Мүкішкев қазір мас, қолында қаруы бар. Ал Нұрмұхамбетте ештеңе болған жоқ. Бірақ Нұрмұхамбет өз қаһарлығын көрсетіп, Мүкішкевты ұстап алды. Тобырдан тағы бір дауыс естіліп қалды: &quot;Әй, жібер жігітті!&quot; - деді біреу. Нұрмұхамбет білді - бұл Мүкішкевтың бір досы-ау. Түрін де таныды - ол Алмағашев болды. Қарағандыда бір қызды зорлап, өлтірген. Кенеттен бір әйелдің айғайы естілді: &quot;Милиция келді!&quot;. Нұрмұхамбеттің әріптестері, Қонақбаев және Құтжанов келді. Бірге Мүкішкев пен Алмағашевті көлікке отырғызды. Қожахметов пен Қонақбаев бүліктап жатқан Мүкішкевты тыныштандырып жатқан кезде, Алмағашев пышақты алып, Нұрмұхамбетке 6 ауыр соққы тигізді. Нұрмұхамбет соңғы күшін жинап, Алмағашевті атып тастады. Өзі де, сол жерде қайтыс болды.''&lt;ref&gt;[https://litlife.club/books/253004/read?page=21 Көк шинель] — Жантаев Р., Шәуіл А., Кузнецов Ю.; 1967 жыл (2025 жылы қазақ тілге аударылған); 21-24 беттер&lt;/ref&gt;|sign=Кузнецов Ю.}}

== Марапаттары ==
* [[Қызыл жұлдыз ордені]] — [[21 қаңтар]] [[1961 жыл|1961]]:
{{Quote|text=&lt;big&gt;''№103945 жарлық.''
'''Н.Қожахметовті Қызыл Жұлдыз орденімен марапаттау туралы''':&lt;/big&gt;
''Қоғамдық тәртіпті сақтаудағы көрсеткен батылдығы және қызметтік борышын үлгілі орындағаны үшін милицияның кіші-сержанты Нұрмұхамбет Қожахметовті Қызыл Жұлдыз орденімен марапаттауды мәжбүрлеймін.''|sign=&lt;small&gt;КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Төрағасы – Л. Брежнев;
КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының хатшысы – И. Георгадзе&lt;/small&gt;}}

== Естелік ==
Астана қаласының бір көшесі — [[Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі (Астана)|Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі]] атына ие.&lt;ref&gt;[https://2gis.kz/astana/geo/70030076411653518/71.387990,51.188789 Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі]&lt;/ref&gt;

== Фильмография ==
Нұрмұхамбет Қожахметовты фильм-сериалдарда келесі актёрлер ойнаған:
* «Апатты тергеулер» сериалы, 3-ші хикая: «Ақмола көпірі» (2023) («Расследование катастроф») —  ойнаған [[Жантаев Райымбек|Дауренбекулы Р.]]&lt;ref&gt;Апатты тергеулер телехикаясы (2023) — Жолдасбеков Д.Б.&lt;/ref&gt;
* «Қожахметов ерлігі» фильмі (2025) — ойнаған [[Махметов Азамат|Махметов А.]]&lt;ref&gt;Қожахметов ерлігі (2025) — Жантаева А.&lt;/ref&gt;[[Махметов Азамат|&lt;br /&gt;]]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Ерейментау ауданында туғандар]]</text>
      <sha1>9u9j5mfsvge58ftyy9a45xug3a904g2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575884</id>
      <parentid>3575883</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T05:35:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RaiymbekZh</username>
        <id>170385</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3575884</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7187" sha1="h4sdeswxql9wwi5k0ia2c4b4za1kufb" xml:space="preserve">{{Тұлға|Есімі=Нұрмұхамбет Қожахметов|Шынайы есімі=Қожахметұлы Нұрмұхамбет|Сурет=Nurmukhambet_Kozh1.jpg|Сурет атауы=1952 жылы жасалған Нұрмұхамбет суреті|Туған күні=24.06.1930|Қайтыс болған күні=12.02.1962|Туған жері=Майлан, Ақмола облысы|Қайтыс болған жері=Ақмола, Қазақ КСР|Азаматтығы={{байрақ|КСРО}}|Ұлты=Қазақ|Мамандығы=Милиция қызметкері, кіші-сержант|Не үшін белгілі=Ақмолалық апат кезінде ондаған адамның өмірін құтқарған (1959)|Жұбайы=София Қожахметова|Марапаттары={{Қызыл жұлдыз ордені}} {{!}}
Қазақ КСР ІІМ құрмет кітабына енген;
Атына [[Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі (Астана)|көше]] берілген}}
'''Нұрмұхамбет Қожахметов''' ([[24 маусым]] [[1930 жыл|1930]], [[Майлан (ауыл)|Майлан]] – [[12 ақпан]] [[1962 жыл|1962]], [[Ақмола]]) — милиция кіші-сержанты, Ақмола батыры, «Қызыл Жұлдыз» орденінің иегері. [[1959 жыл|1959 жылы]] [[Есіл|Есіл өзенінің]] үстіндегі [[Ақмола апаты (1959)|көпірдің құлаған]] кезде кезекшілікте болған екі милиция қызметкерлерінің бірі.

== Биография ==
1930 жылы, [[Ақмола облысы|Ақмола облысының]], [[Ерейментау ауданы|Ерейментау ауданының]], [[Майлан (ауыл)|Майлан ауылында]] дүниеге келген. 1952 жылдан бастап Милиция қызметкері. 1958 жылы София атты қызға үйленді. [[1959 жыл|1959 жылғы]] [[Ақмола апаты (1959)|Ақмолалық апат]] кезінде, көпір опырылып құлаған кезде ондаған адамның өмірін сақтап қалған.&lt;ref&gt;[https://biography.wikireading.ru/5223 ҚОЖАХМЕТОВ ТУРАЛЫ БІР ЕСТЕЛІК.]&lt;/ref&gt;

== Өлімі ==
{{Quote|text=''1962 жылдың 12 ақпан күні Нұрмұхамбет үйден шығып, Қазақсельмаш зауытына жіберілді. Бірақ сол күні ол жерге жеткен жоқ. Енді ғана автобусқа мініп келе жатса, алдынан бір кісінің айғалаған дауысы естілді:
- Дүкен қасында адамдар төбелесіп тұр! Құтқарыңдаршы!
''Нұрмұхамбет кенеттен автобустан жүгіріп, дүкенге ұмтыла бастады. Келсе, бір кісі жігітті соққыға жығып жатыр. Аппақ бет, қанмен толды. Нұрмұхамбет кісіні бірден таныды. Ол милицияға танымал қылмыскер болды, аты - Мүкішкев. &quot;Жолама! Өлтірем!&quot; - деген дауыстар естілді. Нұрмұхамбет Мүкішкевпен төбелеске кірді. Мүкішкев қазір мас, қолында қаруы бар. Ал Нұрмұхамбетте ештеңе болған жоқ. Бірақ Нұрмұхамбет өз қаһарлығын көрсетіп, Мүкішкевты ұстап алды. Тобырдан тағы бір дауыс естіліп қалды: &quot;Әй, жібер жігітті!&quot; - деді біреу. Нұрмұхамбет білді - бұл Мүкішкевтың бір досы-ау. Түрін де таныды - ол Алмағашев болды. Қарағандыда бір қызды зорлап, өлтірген. Кенеттен бір әйелдің айғайы естілді: &quot;Милиция келді!&quot;. Нұрмұхамбеттің әріптестері, Қонақбаев және Құтжанов келді. Бірге Мүкішкев пен Алмағашевті көлікке отырғызды. Қожахметов пен Қонақбаев бүліктап жатқан Мүкішкевты тыныштандырып жатқан кезде, Алмағашев пышақты алып, Нұрмұхамбетке 6 ауыр соққы тигізді. Нұрмұхамбет соңғы күшін жинап, Алмағашевті атып тастады. Өзі де, сол жерде қайтыс болды.''&lt;ref&gt;[https://litlife.club/books/253004/read?page=21 Көк шинель] — Жантаев Р., Шәуіл А., Кузнецов Ю.; 1967 жыл (2025 жылы қазақ тілге аударылған); 21-24 беттер&lt;/ref&gt;|sign=Кузнецов Ю.}}

== Марапаттары ==
* [[Қызыл жұлдыз ордені]] — [[21 қаңтар]] [[1961 жыл|1961]]:
{{Quote|text=&lt;big&gt;''№103945 жарлық.''
'''Н.Қожахметовті Қызыл Жұлдыз орденімен марапаттау туралы''':&lt;/big&gt;
''Қоғамдық тәртіпті сақтаудағы көрсеткен батылдығы және қызметтік борышын үлгілі орындағаны үшін милицияның кіші-сержанты Нұрмұхамбет Қожахметовті Қызыл Жұлдыз орденімен марапаттауды мәжбүрлеймін.''|sign=&lt;small&gt;КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Төрағасы – Л. Брежнев;
КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының хатшысы – И. Георгадзе&lt;/small&gt;}}

== Естелік ==
Астана қаласының бір көшесі — [[Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі (Астана)|Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі]] атына ие.&lt;ref&gt;[https://2gis.kz/astana/geo/70030076411653518/71.387990,51.188789 Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі]&lt;/ref&gt;

== Фильмография ==
Нұрмұхамбет Қожахметовты фильм-сериалдарда келесі актёрлер ойнаған:
* «Апатты тергеулер» сериалы, 3-ші хикая: «Ақмола көпірі» (2023) («Расследование катастроф») —  ойнаған [[Жантаев Райымбек|Дауренбекулы Р.]]&lt;ref&gt;Апатты тергеулер телехикаясы (2023) — Жолдасбеков Д.Б.&lt;/ref&gt;
* «Қожахметов ерлігі» фильмі (2025) — ойнаған [[Махметов Азамат|Махметов А.]]&lt;ref&gt;Қожахметов ерлігі (2025) — Жантаева А.&lt;/ref&gt;[[Махметов Азамат|&lt;br /&gt;]]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Ерейментау ауданында туғандар]]</text>
      <sha1>h4sdeswxql9wwi5k0ia2c4b4za1kufb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3576057</id>
      <parentid>3575884</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T10:01:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RaiymbekZh</username>
        <id>170385</id>
      </contributor>
      <origin>3576057</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7371" sha1="88dm22w70w1hjbaogpp3qd424qn3kyi" xml:space="preserve">{{Тұлға|Есімі=Нұрмұхамбет Қожахметов|Шынайы есімі=Қожахметұлы Нұрмұхамбет|Сурет=Nurmukhambet_Kozh1.jpg|Сурет атауы=1952 жылы жасалған Нұрмұхамбет суреті|Туған күні=24.06.1930|Қайтыс болған күні=12.02.1962|Туған жері=Майлан, Ақмола облысы|Қайтыс болған жері=Ақмола, Қазақ КСР|Азаматтығы={{байрақ|КСРО}}|Ұлты=Қазақ|Мамандығы=Милиция қызметкері, кіші-сержант|Не үшін белгілі=Ақмолалық апат кезінде ондаған адамның өмірін құтқарған (1959)|Жұбайы=София Қожахметова|Марапаттары={{Қызыл жұлдыз ордені}} {{!}}
Қазақ КСР ІІМ құрмет кітабына енген;
Атына [[Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі (Астана)|көше]] берілген}}
'''Нұрмұхамбет Қожахметов''' ([[24 маусым]] [[1930 жыл|1930]], [[Майлан (ауыл)|Майлан]] – [[12 ақпан]] [[1962 жыл|1962]], [[Ақмола]]) — милиция кіші-сержанты, Ақмола батыры, «Қызыл Жұлдыз» орденінің иегері. [[1959 жыл|1959 жылы]] [[Есіл|Есіл өзенінің]] үстіндегі [[Ақмола апаты (1959)|көпірдің құлаған]] кезде кезекшілікте болған екі милиция қызметкерлерінің бірі.

== Биография ==
1930 жылы, [[Ақмола облысы|Ақмола облысының]], [[Ерейментау ауданы|Ерейментау ауданының]], [[Майлан (ауыл)|Майлан ауылында]] дүниеге келген. 1952 жылдан бастап Милиция қызметкері. 1958 жылы София атты қызға үйленді. [[1959 жыл|1959 жылғы]] [[Ақмола апаты (1959)|Ақмолалық апат]] кезінде, көпір опырылып құлаған кезде ондаған адамның өмірін сақтап қалған.&lt;ref&gt;[https://biography.wikireading.ru/5223 ҚОЖАХМЕТОВ ТУРАЛЫ БІР ЕСТЕЛІК.]&lt;/ref&gt;

== Өлімі ==
{{Quote|text=''1962 жылдың 12 ақпан күні Нұрмұхамбет үйден шығып, Қазақсельмаш зауытына жіберілді. Бірақ сол күні ол жерге жеткен жоқ. Енді ғана автобусқа мініп келе жатса, алдынан бір кісінің айғалаған дауысы естілді:
- Дүкен қасында адамдар төбелесіп тұр! Құтқарыңдаршы!
''Нұрмұхамбет кенеттен автобустан жүгіріп, дүкенге ұмтыла бастады. Келсе, бір кісі жігітті соққыға жығып жатыр. Аппақ бет, қанмен толды. Нұрмұхамбет кісіні бірден таныды. Ол милицияға танымал қылмыскер болды, аты - Мүкішкев. &quot;Жолама! Өлтірем!&quot; - деген дауыстар естілді. Нұрмұхамбет Мүкішкевпен төбелеске кірді. Мүкішкев қазір мас, қолында қаруы бар. Ал Нұрмұхамбетте ештеңе болған жоқ. Бірақ Нұрмұхамбет өз қаһарлығын көрсетіп, Мүкішкевты ұстап алды. Тобырдан тағы бір дауыс естіліп қалды: &quot;Әй, жібер жігітті!&quot; - деді біреу. Нұрмұхамбет білді - бұл Мүкішкевтың бір досы-ау. Түрін де таныды - ол Алмағашев болды. Қарағандыда бір қызды зорлап, өлтірген. Кенеттен бір әйелдің айғайы естілді: &quot;Милиция келді!&quot;. Нұрмұхамбеттің әріптестері, Қонақбаев және Құтжанов келді. Бірге Мүкішкев пен Алмағашевті көлікке отырғызды. Қожахметов пен Қонақбаев бүліктап жатқан Мүкішкевты тыныштандырып жатқан кезде, Алмағашев пышақты алып, Нұрмұхамбетке 6 ауыр соққы тигізді. Нұрмұхамбет соңғы күшін жинап, Алмағашевті атып тастады. Өзі де, сол жерде қайтыс болды.''&lt;ref&gt;[https://litlife.club/books/253004/read?page=21 Көк шинель] — Жантаев Р., Шәуіл А., Кузнецов Ю.; 1967 жыл (2025 жылы қазақ тілге аударылған); 21-24 беттер&lt;/ref&gt;|sign=Кузнецов Ю.}}

== Марапаттары ==
* [[Қызыл жұлдыз ордені]] — [[21 қаңтар]] [[1961 жыл|1961]]:
{{Quote|text=&lt;big&gt;''№103945 жарлық.''
'''Н.Қожахметовті Қызыл Жұлдыз орденімен марапаттау туралы''':&lt;/big&gt;
''Қоғамдық тәртіпті сақтаудағы көрсеткен батылдығы және қызметтік борышын үлгілі орындағаны үшін милицияның кіші-сержанты Нұрмұхамбет Қожахметовті Қызыл Жұлдыз орденімен марапаттауды мәжбүрлеймін.''|sign=&lt;small&gt;КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Төрағасы – Л. Брежнев;
КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының хатшысы – И. Георгадзе&lt;/small&gt;}}

== Естелік ==
Астана қаласының бір көшесі — [[Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі (Астана)|Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі]] атына ие.&lt;ref&gt;[https://2gis.kz/astana/geo/70030076411653518/71.387990,51.188789 Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі]&lt;/ref&gt;

== Фильмография ==
Нұрмұхамбет Қожахметовты фильм-сериалдарда келесі актёрлер ойнаған:
* «Апатты тергеулер» сериалы, 3-ші хикая: «Ақмола көпірі» (2023) («Расследование катастроф») —  ойнаған [[Жантаев Райымбек|Дауренбекулы Р.]]&lt;ref&gt;Апатты тергеулер телехикаясы (2023) — Жолдасбеков Д.Б.&lt;/ref&gt;
* «Қожахметов ерлігі» фильмі (2025) — ойнаған [[Махметов Азамат|Махметов А.]]&lt;ref&gt;Қожахметов ерлігі (2025) — Жантаева А.&lt;/ref&gt;[[Махметов Азамат|&lt;br /&gt;]]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Құжаттар ==
[[Сурет:Reply Zhantayev about Kozhakhmetov.jpg|thumb|ҚР ұлттық архивтің Қожахметов туралы Жантаевқа жауабы]]
[[Санат:Ерейментау ауданында туғандар]]</text>
      <sha1>88dm22w70w1hjbaogpp3qd424qn3kyi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Renamed user 5dea036b4017814210c3595539c6a248</title>
    <ns>3</ns>
    <id>769176</id>
    <revision>
      <id>3576055</id>
      <parentid>3523388</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T09:40:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Malarz pl</username>
        <id>17534</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Malarz pl [[Қатысушы талқылауы:Gfurkan]] бетін [[Қатысушы талқылауы:Renamed user 5dea036b4017814210c3595539c6a248]] бетіне жылжытты (айдатқыш қалдырмады): Automatically moved page while renaming the user &quot;[[Special:CentralAuth/Gfurkan|Gfurkan]]&quot; to &quot;[[Special:CentralAuth/Renamed user 5dea036b4017814210c3595539c6a248|Renamed user 5dea036b4017814210c3595539c6a248]]&quot;</comment>
      <origin>3523388</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="354" sha1="svnxh2dbo1ftkqfoejlh95nyn3b8wz1" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Gfurkan}}

-- [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:53, 2025 ж. желтоқсанның 2 (+05)</text>
      <sha1>svnxh2dbo1ftkqfoejlh95nyn3b8wz1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шамалды-Сай</title>
    <ns>0</ns>
    <id>770140</id>
    <revision>
      <id>3575775</id>
      <parentid>3527761</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T20:35:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>+ [[Санат:Жалалабат облысы елді мекендері]] ([[Уикипедия:Гаджеттер/Санат импорттау|Санат импорттау]])</comment>
      <origin>3575775</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4618" sha1="bbtn658qqeevygfsf1ll7eohkctkiho" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Шамалды-Сай
 |шынайы атауы            = {{Lang-ky|Шамалдуу-Сай}}
 |сурет                   = 
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Қырғызстан
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =41 |lat_min =11 |lat_sec =50 
  |lon_dir =E |lon_deg =72 |lon_min =10 |lon_sec =49 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Облыс
 |аймағы                  = Жалалабат облысы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Аудан
 |ауданы                  = Наукен ауданы
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 2024
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 12 308
  |санақ жылы             = 2021
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +6:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Шамалды-Сай''' ({{Lang-ky|Шамалдуу-Сай}}) — [[Қырғызстан]]ның [[Жалалабат облысы]], [[Наукен ауданы]]ндағы қала.

== Географиялық сипаттамасы ==
Таскөмір қаласынан оңтүстікке қарай 20 км жерде, Нарын өзенінің жағасында орналасқан.

== Тарихы ==
Мекен Үш-Қорған су электр станциясын салу кезінде пайда болды. Оған 1957 жылы қалалық үлгідегі елді мекен мәртебесі берілді. 2024 жылы ол Таскөмір қаласынан бөлініп, Наукен ауданына қосылды.

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Шамалды-Сайда төрт өнеркәсіптік кәсіпорын, бір құрылыс компаниясы және үш көлік және байланыс компаниясы бар. Мұнда электр энергиясын, металл конструкцияларын, сүт өнімдерін, темірбетонды, ағаш бұйымдарын, оттегіні, асфальтбетонды және басқа да тұтыну тауарларын шығаратын кәсіпорындар жұмыс істейді, соның ішінде KGSK, Үшқорған су электр станциясы, Еразық акционерлік қоғамы, Сүт өнімдері жеке кәсіпорны, №2 АТПО және Шамалды-Сай су электр станциясы бар. 

Қалада алты білім беру мекемесі, оның ішінде үш кәсіптік лицей, төрт медициналық мекеме және бес мәдени орталық бар.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қырғызстан қалалары]]
[[Санат:Жалалабат облысы елді мекендері]]</text>
      <sha1>bbtn658qqeevygfsf1ll7eohkctkiho</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Оскар (2026)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>772135</id>
    <revision>
      <id>3575833</id>
      <parentid>3575017</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T02:19:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TalgatSnow</username>
        <id>143530</id>
      </contributor>
      <comment>[[Арнайы:Үлесі/Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылауы]]) істеген нөмір 3575017 нұсқасын [[Уикипедия:Жоққа шығару|жоққа шығарды]]</comment>
      <origin>3575833</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35346" sha1="ba0fkwq5152577pwsri6cyv3bgvs95k" xml:space="preserve">{{Киносыйлық
| атауы              = «Оскар» сыйлығын 98-ші марапаттау рәсімі
| сипаттамасы        = 
| сурет              = 
| сурет_ені          = 220px
| сурет_сипаттамасы  = Ресми постер
| уақыты             = 15 наурыз 2026 жыл
| орны               = [[Долби театры]], [[Голливуд]], [[Лос Анжелес]], АҚШ
| жүргізушілер       = Конан О’Брайен
| продюсерлер        = Радж Капур, Кэти Муллан
| сыйлық_режиссері   = Хэмиш Гамильтон
| фильм              = [[Шайқас артынан шайқас]]
| режиссер           = [[Пол Томас Андерсон]]
| режиссер_фильмі    = [[Шайқас артынан шайқас]]
| актер              = [[Майкл Б. Джордан]]
| актер_фильмі       = [[Күнәһарлар (фильм, 2025)|Күнәһарлар]]
| актриса            = [[Джесси Бакли]]
| актриса_фильмі     = [[Хамнет (фильм)|Хамнет]]
| ең_көп_марапат     = [[Шайқас артынан шайқас]] (6)
| ең_көп_номинация   = [[Күнәһарлар (фильм, 2025)|Күнәһарлар]] (16)
| телеарна           = [[American Broadcasting Company|ABC]]
| ұзақтығы           = 
| көрермендер        = 
| сайт               = https://www.oscars.org/
| алдыңғы            = [[Оскар (2025)|97-ші]]
| келесі             = [[Оскар (2027)|99-шы]]
}}
Америкалық [[Кинематографиялық Өнер және Ғылым Академиясы]]ның 2025 жылы бойынша '''«[[Оскар сыйлығы|Оскар]]&lt;nowiki/&gt;» сыйлығының 98-ші марапаттау рәсімі''' 2026 жылдың 15 наурызында [[Голливуд]]тағы «Долби» театрында өтті. Номинанттар тізімі 2026 жылдың 22 қаңтарында [[Беверли-Хиллз]]дегі Сэмюэл Голдвин театрында актриса Даниэль Брукс пен актер Льюис Пуллман тарапынан жарияланды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://deadline.com/2026/01/oscar-nominations-announcement-danielle-brooks-lewis-pullman-1236684036/ |title=Danielle Brooks and Lewis Pullman to Announce 2026 Oscar Nominations Next Week |last=Evans |first=Greg |work=[[Deadline Hollywood]] |date=January 15, 2026 |access-date=January 22, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://variety.com/2026/film/news/oscar-nominations-2026-sinners-one-battle-after-another-1236632380/ |title=Oscar Nominations 2026: 'Sinners' Dominates with 16 Nods, 'One Battle After Another' Follows with 13 |last1=Lang |first1=Brent |last2=Moreau |first2=Jordan |work=Variety |date=January 22, 2026 |access-date=January 22, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://deadline.com/lists/2026-oscar-nominations-list/ |title=Oscar Nominations: 'Sinners' Leads the Way with Record 16, 'One Battle' Next with 13 (Full List) |last1=Wiseman |first1=Andreas |last2=Hipes |first2=Patrick |work=[[Deadline Hollywood]] |date=January 22, 2026 |access-date=January 22, 2026}}&lt;/ref&gt;
Рәсімді 2025 жылдағыдай америкалық комик және тележүргізуші [[Конан О’Брайен]] жүргізді.

Бұл стримингтік сервистердің экспансиясынан кинопрокатты қорғайтын ереже ескерілген екінші марапаттау рәсімі болды: сыйлыққа үміткер болу үшін фильмдер кинотеатрларда кемінде бір апта бойы көрсетілуі тиіс.

«[[Шайқас артынан шайқас]]» фильмі «[[Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы|Үздік фильм]]» және «Үздік кастинг» марапаттарын қоса алғанда, барлығы алты номинацияда жеңіске жетіп, кештің көшбасшысы атанды. Сонымен қатар бұл туынды Оскар тарихында алғаш рет берілген «[[Үздік кастинг үшін Оскар сыйлығы|Үздік кастинг]]» жүлдесінің ең алғашқы иегері ретінде тарихта қалды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://deadline.com/lists/2026-oscars-winners-list-academy-awards/ |title=Oscars: 'One Battle After Another' Takes Best Picture, Director &amp; Four Others; Jordan &amp; Buckley Win Lead Acting Prizes: Full List |last=Pedersen |first=Erik |work=[[Deadline Hollywood]] |date=March 15, 2026 |access-date=March 16, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/cassandra-kulukundis-casting-casting-one-battle-after-another-1236531087/ |title=Cassandra Kulukundis Makes Academy Awards History by Winning First-Ever Casting Oscar |last=Gardner |first=Chris |work=[[The Hollywood Reporter]] |date=March 15, 2026 |access-date=March 16, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2026/03/15/movies/one-battle-after-another-oscar-best-picture.html |title=Oscars: 'One Battle After Another' Wins Best Picture After Season-Long Sweep |last=Buchanan |first=Kyle |newspaper=[[The New York Times]] |date=March 15, 2026 |access-date=March 16, 2026 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

«[[Күнәһарлар (фильм, 2025)|Күнәһарлар]]» фильмі иеленген он алты номинация — «Оскар» тарихындағы ең жоғары көрсеткіш. Ол бұған дейін он төрт номинациямен рекорд орнатқан «[[Барлығы Ева туралы]]» (1950), «[[Титаник (фильм, 1997)|Титаник]]» (1997) және «[[Ла-Ла Ленд]]» (2016) фильмдерінің нәтижесінен асып түскенімен,&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/sinners-most-nominated-movie-oscars-history-2026-1236480942/ |title='Sinners' Gets Most Oscar Nominations Ever |last=Canfield |first=David |work=[[The Hollywood Reporter]] |date=January 22, 2026 |access-date=January 22, 2026}}&lt;/ref&gt; қорытындысында тек 4 марапатқа ие болды.

[[Тимоти Шаламе]] 30 жасында [[Марлон Брандо]]дан кейін үш рет актерлік номинацияға ие болған ең жас әртіс атанды. Сондай-ақ ол бір жылдың ішінде әрі актер, әрі продюсер ретінде номинация алған ең жас үміткер атанып, [[Уоррен Битти]]дің рекордын жаңартты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://deadline.com/2026/01/timothee-chalamet-youngest-best-actor-3-oscar-nominations-1236692822/ |title=Timothée Chalamet Becomes Youngest Male Actor to Score 3 Oscar Nominations Since Marlon Brando |last=Andreeva |first=Nellie |work=[[Deadline Hollywood]] |date=January 22, 2026 |access-date=January 24, 2026}}&lt;/ref&gt;  Сонымен қатар [[Вагнер Моура]] «[[Үздік актер үшін Оскар сыйлығы|Үздік актер]]» номинациясына ұсынылған алғашқы [[Бразилиялықтар|бразилиялық]] ретінде атанса,&lt;ref name=&quot;Diversity&quot;&gt;{{cite web |url=https://variety.com/2026/film/awards/oscars-diversity-report-2026-sinners-latinos-women-1236632578/ |title=Oscars Diversity Report: 'Sinners' Ties Record for Most Black Nominees from a Single Film, Plus Milestones for Chloé Zhao, Guillermo del Toro, and More |last=Davis |first=Clayton |work=[[Variety]] |date=January 22, 2026 |access-date=January 24, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260122150827/https://variety.com/2026/film/awards/oscars-diversity-report-2026-sinners-latinos-women-1236632578/ |archive-date=January 22, 2026 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Стеллан Скарсгард]] ағылшын тілінде емес халықаралық фильмдегі рөлі үшін «[[Үздік көмекші актер үшін Оскар сыйлығы|Үздік көмекші актер]]» номинациясын иеленген алғашқы әртіс болды.&lt;ref name=&quot;Diversity&quot;/&gt;

== Лауреаттар мен үміткерлердің тізімі ==
{| class=&quot;wikitable&quot; role=&quot;presentation&quot;
| style=&quot;vertical-align:top; width:50%;&quot;| {{Award category|#eedd82|[[Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы|Үздік фильм]]}}
* '''''«[[Шайқас артынан шайқас]]» – Адам Сомнер &lt;small&gt;(қайтыс болғаннан кейін)&lt;/small&gt;, Сара Мерфи және [[Пол Томас Андерсон]], продюсерлер'''''
** «[[Бугония]]» – Эд Гини, Эндрю Лоу, [[Йоргос Лантимос]], [[Эмма Стоун]] және Ларс Кнудсен, продюсерлер
** «[[F1 (фильм)|F1]]» – Чад Оман, [[Брэд Питт]], Деде Гарднер, Джереми Клейнер, Джозеф Косински және Джерри Брукхаймер, продюсерлер
** «[[Франкенштейн (фильм, 2025)|Франкенштейн]]» – [[Гильермо дель Торо]], Дж. Майлз Дэйл және Скотт Стубер, продюсерлер
** «[[Хамнет (фильм)|Хамнет]]» – Лиза Маршалл, Пиппа Харрис, Николас Гонда, [[Стивен Спилберг]] және [[Сэм Мендес]], продюсерлер
** «[[Марти Суприм]]» – Эли Буш, Рональд Бронштейн, Джош Сэфди, Энтони Катагас және [[Тимоти Шаламе]], продюсерлер
** «[[Құпия агент (фильм, 2025)|Құпия агент]]» – Эмили Лескло, продюсер
** «[[Сентименталды құндылық]]» – Мария Экерховд және Андреа Берентсен Оттмар, продюсерлер
** «[[Күнәһарлар (фильм, 2025)|Күнәһарлар]]» – Зинзи Куглер, Сев Оганян және Райан Куглер, продюсерлер
** «[[Пойыз түстері (фильм)|Пойыз түстері]]» – Марисса Макмахон, Тедди Шварцман, Уилл Яновиц, Эшли Шлайфер және Майкл Хаймлер, продюсерлер
| style=&quot;vertical-align:top; width:50%;&quot;| {{Award category|#eedd82|[[Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығы|Үздік режиссер]]}}
* '''''[[Пол Томас Андерсон]] – «[[Шайқас артынан шайқас]]»'''''
** [[Хлоя Чжао]] – «[[Хамнет (фильм)|Хамнет]]»
** [[Джош Сэфди]] – «[[Марти Суприм]]»
** [[Йоаким Триер]] – «[[Сентименталды құндылық]]»
** [[Райан Куглер]] – «[[Күнәһарлар (фильм, 2025)|Күнәһарлар]]»
|-
| style=&quot;vertical-align:top; width:50%;&quot;| {{Award category|#eedd82|[[Үздік актер үшін Оскар сыйлығы|Үздік актер]]}}
* '''''[[Майкл Б. Джордан]] – «[[Күнәһарлар (фильм, 2025)|Күнәһарлар]]» (Элайджа «Смоук» Мур / Элиас «Стэк» Мур рөлінде)'''''
** [[Тимоти Шаламе]] – «[[Марти Суприм]]» (Марти Маузер рөлінде)
** [[Леонардо Ди Каприо]] – «[[Шайқас артынан шайқас]]» (Боб Фергюсон рөлінде)
** [[Итан Хоук]] – «[[Көгілдір ай (фильм, 2025)|Көгілдір ай]]» (Лоренц Харт рөлінде)
** [[Вагнер Моура]] – «[[Құпия агент (фильм, 2025)|Құпия агент]]» (Армандо Солимойнс / Марсело Алвес / Фернандо Солимойнс рөлінде)
| style=&quot;vertical-align:top; width:50%;&quot;| {{Award category|#eedd82|[[Үздік актриса үшін Оскар сыйлығы|Үздік актриса]]}}
* '''''[[Джесси Бакли]] – «[[Хамнет (фильм)|Хамнет]]» (Агнес Шекспир рөлінде)'''''
** [[Роуз Бирн]] – «[[Аяғым болса, сені тебер едім]]» (Линда рөлінде)
** [[Кейт Хадсон]] – «[[Көкте шырқалған ән]]» (Клэр Сардина рөлінде)
** [[Ренате Реинсве]] – «[[Сентименталды құндылық]]» (Нора Борг рөлінде)
** [[Эмма Стоун]] – «[[Бугония]]» (Мишель Фуллер рөлінде)
|-
| style=&quot;vertical-align:top; width:50%;&quot;| {{Award category|#eedd82|[[Үздік көмекші актер үшін Оскар сыйлығы|Үздік көмекші актер]]}}
* '''''[[Шон Пенн]] – «[[Шайқас артынан шайқас]]» (Стивен Дж. Локджо рөлінде)'''''
** [[Бенисио дель Торо]] – «[[Шайқас артынан шайқас]]» (Сэнсей Серхио Сент-Карлос рөлінде)
** [[Джейкоб Элорди]] – «[[Франкенштейн (фильм, 2025)|Франкенштейн]]» (Франкенштейн құбыжығы рөлінде)
** [[Делрой Линдо]] – «[[Күнәһарлар (фильм, 2025)|Күнәһарлар]]» (Дельта Слим рөлінде)
** [[Стеллан Скарсгард]] – «[[Сентименталды құндылық]]» (Густав Борг рөлінде)
| style=&quot;vertical-align:top; width:50%;&quot;| {{Award category|#eedd82|[[Үздік көмекші актриса үшін Оскар сыйлығы|Үздік көмекші актриса]]}}
* '''''[[Эми Мэдиган]] – «[[Қарулар (фильм)|Қарулар]]» (Глэдис рөлінде)'''''
** [[Эль Фэннинг]] – «[[Сентименталды құндылық]]» (Рэйчел Кемп рөлінде)
** [[Инга Ибсдоттер Лиллеос]] – «[[Сентименталды құндылық]]» (Агнес Борг Петтерсен рөлінде)
** [[Вунми Мосаку]] – «[[Күнәһарлар (фильм, 2025)|Күнәһарлар]]» (Энни рөлінде)
** [[Теяна Тейлор]] – «[[Шайқас артынан шайқас]]» (Перфидия Беверли-Хиллз рөлінде)
|-
| style=&quot;vertical-align:top; width:50%;&quot;| {{Award category|#eedd82|[[Үздік түпнұсқалық сценарий үшін Оскар сыйлығы|Үздік түпнұсқалық сценарий]]}}
* '''''«[[Күнәһарлар (фильм, 2025)|Күнәһарлар]]» – [[Райан Куглер]]'''''
** «[[Көгілдір ай (фильм, 2025)|Көгілдір ай]]» – Роберт Каплоу
** «[[Бұл жай ғана кездейсоқтық]]» – [[Джафар Панахи]], Шадмехр Растин, Надер Саивар және Мехди Махмудян
** «[[Марти Суприм]]» – Рональд Бронштейн және [[Джош Сэфди]]
** «[[Сентименталды құндылық]]» – Эскиль Вогт және [[Йоаким Триер]]
| style=&quot;vertical-align:top; width:50%;&quot;| {{Award category|#eedd82|[[Үздік бейімделген сценарий үшін Оскар сыйлығы|Үздік бейімделген сценарий]]}}
* '''''«[[Шайқас артынан шайқас]]» – [[Пол Томас Андерсон]]'''''
** «[[Бугония]]» – Уилл Трейси
** «[[Франкенштейн (фильм, 2025)|Франкенштейн]]» – [[Гильермо дель Торо]]
** «[[Хамнет (фильм)|Хамнет]]» – [[Хлоя Чжао]] және Мэгги О'Фаррелл
** «[[Пойыз түстері (фильм)|Пойыз түстері]]» – Клинт Бентли және Грег Кведар
|-
| style=&quot;vertical-align:top; width:50%;&quot;| {{Award category|#eedd82|[[Үздік анимациялық толықметражды фильм үшін Оскар сыйлығы|Үздік анимациялық фильм]]}}
* '''''«[[K-Pop сайтан аулаушылары]]» – Мэгги Кэнг, Крис Аппельханс және Мишель Л.М. Вонг'''''
** «[[Арко (фильм)|Арко]]» – Уго Бьенвеню, Феликс де Живри, Софи Мас және Натали Портман
** «[[Элио (мультфильм)|Элио]]» – Мадлен Шарафян, Доми Ши, Адриан Молина және Мэри Элис Драмм
** «[[Кішкентай Амели немесе жаңбыр мінезі]]» – Майлис Валлад, Лиан-Чо Хан, Нидия Сантьяго және Анри Магалон
** «[[Аңдар шаһары 2]]» – Джаред Буш, Байрон Ховард және Иветт Мерино
| style=&quot;vertical-align:top; width:50%;&quot;| {{Award category|#eedd82|[[Үздік халықаралық толықметражды фильм үшін Оскар сыйлығы|Үздік халықаралық фильм]]}}
* '''''«[[Сентименталды құндылық]]» ({{Байрақ|Норвегия}}) – режиссер [[Йоаким Триер]]'''''
** «[[Құпия агент (фильм, 2025)|Құпия агент]]» ({{Байрақ|Бразилия}}) – режиссер [[Клебер Мендонса Фильо]]
** «[[Бұл жай ғана кездейсоқтық]]» ({{Байрақ|Франция}}) – режиссер [[Джафар Панахи]]
** «[[Сират (фильм)|Сират]]» ({{Байрақ|Испания}}) – режиссер [[Оливер Лакс]]
** «[[Хинд Раджабтың дауысы]]» ({{Байрақ|Тунис}}) – режиссер [[Каутер Бен Ханья]]
|-
| style=&quot;vertical-align:top; width:50%;&quot;| {{Award category|#eedd82|[[Үздік деректі толықметражды фильм үшін Оскар сыйлығы|Үздік деректі фильм]]}}
* '''''«[[Ешкім мырза Путинге қарсы]]» – Дэвид Боренштейн, Павел Таланкин, Хелле Фабер және Альжбета Караскова'''''
** «[[Алабама шешімі]]» – Эндрю Джареки және Шарлотта Кауфман
** «[[Мені жақсы жарықта көр]]» – Райан Уайт, Джессика Харгав, Тиг Нотаро және Стеф Уиллен
** «[[Тастарды кесу]]» – Сара Хаки және Мохаммадреза Эйни
** «[[Мінсіз көрші]]» – Гита Гандбхир, Алиса Пейн, Никон Кванту және Сэм Бисби
| style=&quot;vertical-align:top; width:50%;&quot;| {{Award category|#eedd82|[[Үздік деректі қысқаметражды фильм үшін Оскар сыйлығы|Үздік деректі қысқаметражды фильм]]}}
* '''''«[[Барлық бос бөлмелер]]» – Джошуа Сефтел және Коналл Джонс'''''
** «[[Тек камерамен қаруланған: Брент Реноның өмірі мен өлімі]]» – Крейг Рено және Хуан Арредондо
** «[[Енді балалар емес]]» – Хилла Медалия және Шейла Невинс
** «[[Ібіліс бос емес]]» – Кристалин Хэмптон және Гита Гандбхир
** «[[Керемет оғаштық]]» – Элисон Макальпин
|-
| {{Award category|#eedd82|[[Үздік көркем қысқаметражды фильм үшін Оскар сыйлығы|Үздік көркем қысқаметражды фильм]]}}
* '''''«[[Әншілер (фильм, 2025)|Әншілер]]» – Сэм А. Дэвис және Джек Пиатт '''{{efn|name=&quot;Tie&quot;|«Әншілер» мен «Сілекей алмасқан екі адам» фильмдері тең түсті. Бұл Оскар тарихында жетінші рет&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Lenthang |first1=Marlene |last2=Arkin |first2=Daniel |date=March 15, 2026 |title=It's an Oscars tie! Two films win best live-action short film |url=https://www.nbcnews.com/news/us-news/oscars-tie-best-short-film-live-action-academy-award-winners-rcna263522 |access-date=March 15, 2026 |publisher=NBC News}}&lt;/ref&gt; және [[Оскар (2013)|2013 жылдан]] бері алғаш рет қайталанып отыр.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Rubin |first=Rebecca |date=March 15, 2026 |title=Oscars Surprise: Live-Action Short Results in Seventh Tie in Academy Awards' History |url=https://variety.com/2026/film/awards/oscars-tie-seventh-time-history-live-action-short-1236689370/ |access-date=March 16, 2026 |work=[[Variety]]}}&lt;/ref&gt;}}
* '''''«[[Сілекей алмасқан екі адам]]» – Александр Сингх және Натали Мустяца '''{{efn|name=&quot;Tie&quot;}}
** «[[Қасапшының дағы]]» – Мейер Левинсон-Блаунт және Орон Каспи
** «[[Доротидің досы]]» – Ли Найт және Джеймс Дин
** «[[Джейн Остиннің костюмдік драмасы]]» – Джулия Акс және Стив Пиндер
| {{Award category|#eedd82|[[Үздік анимациялық қысқаметражды фильм үшін Оскар сыйлығы|Үздік анимациялық қысқаметражды фильм]]}}
* '''''«[[Көз жасы інжу қыз]]» – Крис Лавис және Мацек Щербовски'''
** «[[Көбелек (фильм, 2025)|Көбелек]]» – Флоренс Миай және Рон Диенс
** «[[Мәңгі жасыл]]» – Натан Энгельхардт және Джереми Спирс
** «[[Зейнеткерлік жоспар]]» – Джон Келли және Эндрю Фридман
** «[[Апалы-сиңлілі үшеу (фильм, 2025)|Апалы-сиңлілі үшеу]]» – Константин Бронзит
|-
| style=&quot;vertical-align:top; width:50%;&quot;|{{Award category|#eedd82|[[Үздік фильм музыкасы үшін Оскар сыйлығы|Үздік фильм музыкасы]]}}
* '''''«[[Күнәһарлар (фильм, 2025)|Күнәһарлар]]» – Людвиг Йоранссон'''
** «[[Бугония]]» – Ерскин Фендрикс
** «[[Франкенштейн (фильм, 2025)|Франкенштейн]]» – Александр Деспла
** «[[Хамнет (фильм)|Хамнет]]» – Макс Рихтер
** «[[Шайқас артынан шайқас]]» – Джонни Гринвуд
| style=&quot;vertical-align:top; width:50%;&quot;|{{Award category|#eedd82|[[Үздік фильм әні үшін Оскар сыйлығы|Үздік фильм әні]]}}
* '''«[[K-Pop сайтан аулаушылары]]» фильміндегі «Golden» – музыкасы мен сөзі: Ejae, Марк Зонненблик, 24, Ido және Тедди Пак'''
** «[[Дайан Уоррен: Қажымас]]»» фильміндегі «Dear Me» – музыкасы мен сөзі: Дайан Уоррен
** «[[Күнәһарлар (фильм, 2025)|Күнәһарлар]]» фильміндегі «I Lied to You» – музыкасы мен сөзі: Рафаэль Садик және Людвиг Йоранссон
** «[[Вива Верди]]» фильміндегі «Sweet Dreams of Joy» – музыкасы мен сөзі: Николас Пайк
** «[[Пойыз түстері (фильм)|Пойыз түстері]]» фильміндегі «Train Dreams» – музыкасы: Ник Кейв және Брайс Десснер; сөзі: Ник Кейв
|-
| style=&quot;vertical-align:top; width:50%;&quot;|{{Award category|#eedd82|[[Үздік дыбыс үшін Оскар сыйлығы|Үздік дыбыс]]}}
* '''''«[[F1 (фильм)|F1]]» – Гарет Джон, Ал Нельсон, Гвендолин Йейтс Уиттл, Гэри А. Риццо және Хуан Перальта'''
** «[[Франкенштейн (фильм, 2025)|Франкенштейн]]» – Грег Чепмен, Натан Робитайл, Нельсон Феррейра, Кристиан Кук және Брэд Зорн
** «[[Шайқас артынан шайқас]]» – Хосе Антонио Гарсия, Кристофер Скарабосио және Тони Виллафлор
** «[[Күнәһарлар (фильм, 2025)|Күнәһарлар]]» – Крис Уэлкер, Бенджамин А. Бертт, Фелипе Пачеко, Брэндон Проктор және Стив Беддекер
** «[[Сират (фильм)|Сират]]» – Аманда Виллавьеха, Лайя Касановас және Ясмина Прадерас
| style=&quot;vertical-align:top; width:50%;&quot;| {{Award category|#eedd82|[[Үздік кастинг үшін Оскар сыйлығы|Үздік кастинг]]}}
* '''''«[[Шайқас артынан шайқас]]» – Кассандра Кулукундис''''' 
** «[[Хамнет (фильм)|Хамнет]]» – Нина Голд
** «[[Марти Суприм]]» – Дженнифер Вендитти
** «[[Құпия агент (фильм, 2025)|Құпия агент]]» – Габриэль Домингес
** «[[Күнәһарлар (фильм, 2025)|Күнәһарлар]]» – Франсин Мейслер
|-
| style=&quot;vertical-align:top; width:50%;&quot;| {{Award category|#eedd82|[[Үздік операторлық жұмыс үшін Оскар сыйлығы|Үздік операторлық жұмыс]]}}
* '''''«[[Күнәһарлар (фильм, 2025)|Күнәһарлар]]» – Отем Дюральд Аркапоу'''''
** «[[Франкенштейн (фильм, 2025)|Франкенштейн]]» – Дан Лаустсен
** «[[Марти Суприм]]» – Дариус Хонджи
** «[[Шайқас артынан шайқас]]» – Майкл Бауман
** «[[Пойыз түстері (фильм)|Пойыз түстері]]» – Адольфо Велозу
| {{Award category|#eedd82|[[Үздік қоюшы суретші жұмысы үшін Оскар сыйлығы|Үздік қоюшы суретші жұмысы]]}}
* '''''«[[Франкенштейн (фильм, 2025)|Франкенштейн]]» – қоюшы суретші: Тамара Деверелл; декоратор: Шейн Вио'''
** «[[Хамнет (фильм)|Хамнет]]» – қоюшы суретші: Фиона Кромби; декоратор: Элис Фелтон
** «[[Марти Суприм]]» – қоюшы суретші: Джек Фиск; декоратор: Адам Уиллис
** «[[Шайқас артынан шайқас]]» – қоюшы суретші: Флоренсия Мартин; декоратор: Энтони Карлино
** «[[Күнәһарлар (фильм, 2025)|Күнәһарлар]]» – қоюшы суретші: Ханна Бичлер; декоратор: Моник Шампань
|-
| style=&quot;vertical-align:top; width:50%;&quot;| {{Award category|#eedd82|[[Үздік костюм дизайны үшін Оскар сыйлығы|Үздік костюм дизайны]]}}
* '''''«[[Франкенштейн (фильм, 2025)|Франкенштейн]]» – Кейт Хоули'''''
** «[[Аватар: От пен күл]]» – Дебора Линн Скотт
** «[[Хамнет (фильм)|Хамнет]]» – Малгозия Турзанска
** «[[Марти Суприм]]» – Мияко Беллиззи
** «[[Күнәһарлар (фильм, 2025)|Күнәһарлар]]» – Рут Э. Картер
| {{Award category|#eedd82|[[Үздік грим және шаш үлгісі үшін Оскар сыйлығы|Үздік грим және шаш үлгісі]]}}
* '''''«[[Франкенштейн (фильм, 2025)|Франкенштейн]]» – Майк Хилл, Джордан Сэмюэл және Клиона Фьюри'''
** «[[Кокухо (фильм)|Кокухо]]» – Киоко Тойокава, Наоми Хибино және Тадаши Нишимацу
** «[[Күнәһарлар (фильм, 2025)|Күнәһарлар]]» – Кен Диас, Майк Фонтейн және Шуника Терри
** «[[Қирататын машина (фильм, 2025)|Қирататын машина]]» – Казу Хиро, Глен Гриффин және Бьорн Ребейн
** «[[Сүйкімсіз өгей қарындас]]» – Томас Фольдберг және Анне Катрин Зауэрберг
|-
| style=&quot;vertical-align:top; width:50%;&quot;| {{Award category|#eedd82|[[Үздік монтаж үшін Оскар сыйлығы|Үздік монтаж]]}}
* '''''«[[Шайқас артынан шайқас]]» – Энди Юргенсен'''''
** «[[F1 (фильм)|F1]]» – Стивен Миррион
** «[[Марти Суприм]]» – Рональд Бронштейн және Джош Сэфди
** «[[Сентименталды құндылық]]» – Оливье Бугге Кутте
** «[[Күнәһарлар (фильм, 2025)|Күнәһарлар]]» – Майкл Шовер
| style=&quot;vertical-align:top; width:50%;&quot;| {{Award category|#eedd82|[[Үздік визуалды әсерлер үшін Оскар сыйлығы|Үздік визуалды эффекттер]]}}
* '''''«[[Аватар: От пен күл]]» – Джо Леттери, Ричард Бэйнхем, Эрик Сэйндон және Дэниел Барретт'''''
** «[[F1 (фильм)|F1]]» – Райан Тадхоуп, Роберт Харрингтон, Николя Шевалье және Кит Доусон
** «[[Юра дәуірінің әлемі: Қайта өрлеу]]» – Дэвид Викери, Стивен Аплин, Шармейн Чан және Нил Корбоулд
** «[[Жоғалған автобус]]» – Чарли Ноубл, Дэвид Заретти, Рассел Боуэн және Брэндон К. Маклафлин
** «[[Күнәһарлар (фильм, 2025)|Күнәһарлар]]» – Майкл Ралла, Эспен Нордаль, Гвидо Волтер және Донни Дин
|}

== Governors Awards ==
Академия 2025 жылдың 16 қарашасында 16-шы жыл сайынғы Governors Awards марапаттау рәсімін өткізді, оның барысында келесі марапаттар табыс етілді:

=== [[Құрметті Оскар сыйлығы|Құрметті «Оскар»]] ===
* [[Дебби Аллен]] – «Жұмысы бірнеше ұрпақты таңғалдырған және жанрлар шеңберінен шыққан жаңашыл хореограф әрі актер».
* [[Том Круз]] – «Киногерлер қауымдастығына, театрлық тәжірибеге және каскадерлер қауымдастығына деген шексіз адалдығы үшін».
* [[Уинн Томас]] – «Өз ісінің шебері және көрегендігі арқылы ең есте қаларлық фильмдерге жан бітірген қоюшы суретші».

=== [[Джин Хершолт атындағы гуманитарлық сыйлық]] ===
* [[Долли Партон]] – «Қайырымдылық жолындағы қажымас еңбегі арқылы Джин Хершолт атындағы гуманитарлық сыйлықтың рухын паш еткен сүйікті орындаушы».&lt;ref&gt;{{cite press release |url=https://press.oscars.org/news/academy-honor-debbie-allen-tom-cruise-dolly-parton-and-wynn-thomas-2025-governors-awards |title=The Academy to Honor Debbie Allen, Tom Cruise, Dolly Parton, and Wynn Thomas at the 2025 Governors Awards |publisher=[[Кинематографиялық Өнер және Ғылым Академиясы]] |date=17 маусым 2025 |access-date=22 қаңтар 2026}}&lt;/ref&gt;

== Бірнеше номинация алған фильмдер ==
{{col-begin|width=70%}}

{{col-2}}
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot; style=&quot;text-align: center; margin-right:1em;&quot;
|+ Бірнеше номинация алған фильмдер
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:55px;&quot;| Номинациялар
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| Фильм
|-
| scope=&quot;row&quot;| 16
| «[[Күнәһарлар (фильм, 2025)|Күнәһарлар]]»
|-
| scope=&quot;row&quot;| 13
| «[[Шайқас артынан шайқас]]»
|-
| scope=&quot;row&quot; rowspan=&quot;3&quot;| 9
| «[[Франкенштейн (фильм, 2025)|Франкенштейн]]»
|-
| «[[Марти Суприм]]»
|-
| «[[Сентименталды құндылық]]»
|-
| scope=&quot;row&quot;| 8
| «[[Хамнет (фильм)|Хамнет]]»
|-
| scope=&quot;row&quot; rowspan=&quot;4&quot;| 4
| «[[Бугония]]»
|-
| «[[F1 (фильм)|F1]]»
|-
| «[[Құпия агент (фильм, 2025)|Құпия агент]]»
|-
| «[[Пойыз түстері (фильм)|Пойыз түстері]]»
|-
| scope=&quot;row&quot; rowspan=&quot;5&quot;| 2
| «[[Аватар: От пен күл]]»
|-
| «[[Көгілдір ай (фильм, 2025)|Көгілдір ай]]»
|-
| «[[K-Pop сайтан аулаушылары]]»
|-
| «[[Бұл жай ғана кездейсоқтық]]»
|-
| «[[Сират (фильм)|Сират]]»
|}

{{col-2}}
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot; style=&quot;text-align: center; margin-right:1em;&quot;
|+ Бірнеше марапат алған фильмдер
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:55px;&quot;| Марапаттар саны
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| Фильм
|-
| scope=&quot;row&quot;| 6
| ''[[Шайқас артынан шайқас]]''
|-
| scope=&quot;row&quot;| 4
| ''[[Күнәһарлар (фильм, 2025)|Күнәһарлар]]''
|-
| scope=&quot;row&quot;| 3
| ''[[Франкенштейн (фильм, 2025)|Франкенштейн]]''
|-
| scope=&quot;row&quot;| 2
| ''[[«K-Pop сайтан аулаушылары]]''
|}
{{col-end}}

== Тағы қараңыз ==
* [[Алтын глобус (2026)|Алтын глобус 2026]]

== Ескертпелер ==
{{reflist|group=lower-alpha}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Сыртқы сілтемелер}}
{{Оскар сыйлығы}}

[[Санат:Оскар сыйлығын тапсыру рәсімдері]]</text>
      <sha1>ba0fkwq5152577pwsri6cyv3bgvs95k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шайқас артынан шайқас</title>
    <ns>0</ns>
    <id>772212</id>
    <revision>
      <id>3575832</id>
      <parentid>3575008</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T02:19:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TalgatSnow</username>
        <id>143530</id>
      </contributor>
      <comment>[[Арнайы:Үлесі/Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылауы]]) істеген нөмір 3575008 нұсқасын [[Уикипедия:Жоққа шығару|жоққа шығарды]]</comment>
      <origin>3575832</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17658" sha1="1e35rjcbrgo05uk3lwg5dscq3ozbi18" xml:space="preserve">{{Кино
 |Қазақша атауы    = Шайқас артынан шайқас
 |Шынайы атауы     = {{lang-en|One Battle After Another}}
 |Суреті           = Шайқас артынан шайқас.webp
 |Сурет ені        = 250
 |Сурет атауы      = 
 |Жанры            = [[Атыс-шабыс фильм|Атыс-шабыс]]&lt;br&gt;[[Қара комедия]]
 |Режиссёрі        = [[Пол Томас Андерсон]]
 |Продюсері        = Адам Сомнер&lt;br&gt;Сара Мерфи&lt;br&gt;[[Пол Томас Андерсон]]
 |Сценарист        = [[Пол Томас Андерсон]]&lt;br&gt;[[Томас Пинчон]]ның «[[Вайнленд]]» романы бойынша
 |Актерлер         = [[Леонардо Ди Каприо]]&lt;br&gt;[[Шон Пенн]]&lt;br&gt;[[Бенисио дель Торо]]&lt;br&gt;[[Реджина Холл]]&lt;br&gt;[[Тейяна Тейлор]]&lt;br&gt;[[Чейз Инфинити]]
 |Операторы        = Майкл Бауман
 |Композиторы      = [[Джонни Гринвуд]]
 |Хореографы       = 
 |Компания         = [[Warner Bros. Pictures]]&lt;br&gt;[[Ghoulardi Film Company]]
 |Дистрибьютор     = [[Warner Bros. Pictures]]
 |Ұзақтығы         = 162 мин
 |Бюджеті          = 130–175 млн [[АҚШ доллары|$]]
 |Түсім            = 204 млн [[АҚШ доллары|$]]
 |Мемлекет         = {{USA}}
 |Тілі             = [[Ағылшын тілі]]
 |Жыл              = 2025
 |Алдыңғы фильм    = 
 |Келесі фильм     = 
 |imdb_id          = 30144839
 |Сайты            = 
}}
'''«Шайқас артынан шайқас»''' ({{lang-en|One Battle After Another}}) — режиссер және сценарист [[Пол Томас Андерсон]]ның 2025 жылы шыққан америкалық [[атыс-шабыс фильм|атыс-шабыс]] және [[қара комедия]] жанрындағы фильмі. Сюжеті [[Томас Пинчон]]ның «[[Вайнленд]]» (1990) романына негізделген.&lt;ref name=&quot;WGA 2025&quot;&gt;{{cite web |title=One Battle After Another |publisher=Writers Guild of America |url=https://directories.wga.org/project/1265934/one-battle-after-another/ |access-date=September 2, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251126060206/https://directories.wga.org/project/1265934/one-battle-after-another/ |archive-date=November 26, 2025 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;  Басты рөлдерде: [[Леонардо Ди Каприо]], [[Шон Пенн]], [[Бенисио дель Торо]] және [[Реджина Холл]].

«Шайқас артынан шайқас» киносыншылардың жоғары бағасына ие болып, көптеген марапаттарды жеңіп алды. Фильм [[Оскар сыйлығы|«Оскар»]] сыйлығының [[Оскар (2026)|98-ші марапаттау рәсімі]]нде 13 номинацияға ие болып, соның ішінде 6 мүсіншені жеңіп алды. Олардың қатарында «[[Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы|Үздік фильм]]», «[[Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығы|Үздік режиссер]]» ([[Пол Томас Андерсон|Андерсон]]), «[[Үздік көмекші актер үшін Оскар сыйлығы|Үздік көмекші актер]]» ([[Шон Пенн|Пенн]]) және «[[Үздік кастинг үшін Оскар сыйлығы|Үздік кастинг]]» (Кассандра Кулукундис) номинациялары бар. Айта кетерлігі, фильм «Үздік кастинг» номинациясы бойынша бұл сыйлықты алған алғашқы туынды атанды.

Сонымен қатар, фильм 31-ші «Critics' Choice Awards» марапаттау рәсімінде «Үздік фильмді» қоса алғанда 3 жеңіске, [[Алтын глобус (2026)|83-ші]] [[Алтын глобус]] марапатында «Үздік фильм — комедия немесе мюзиклды» қоса алғанда 4 жеңіске жетті. 32-ші «Actor Awards» сыйлығында рекордтық 7 номинациядан бір жеңіс иеленсе, 79-шы [[BAFTA]] марапаттауында «Үздік фильмді» қоса алғанда 6 жүлдені қанжығасына байлады. [[Америка кино институты]] (AFI) бұл туындыны 2025 жылдың ең үздік 10 фильмінің тізіміне қосты, ал АҚШ-тың Ұлттық киносыншылар кеңесі (National Board of Review) оны «Үздік фильм» деп танып, тағы 5 сыйлықпен марапаттады.

== Сюжеті ==
Фильмнің басты кейіпкерлері — «Гетто Пэт» пен Перфидия — «Франс-75» атты радикалды солшыл топтың мүшелері. Олар иммигранттарды ұстау пункттеріне шабуыл жасап, [[диверсия]]мен айналысады. Осындай операциялардың бірінде Перфидия офицер Стивен Локджоны қорлап, оның өшпенділігін тудырады. Кейінірек Локджо оны қылмыс үстінде ұстағанымен, құпия кездесуге келіскеннен кейін босатып жібереді. Пэт пен Перфидияның Шарлин есімді қызы дүниеге келеді. Пэт тыныш өмірді армандаса да, Перфидия қылмыстық әрекетін тоқтатпайды. Банк тонау кезінде кісі өлтірген ол түрмеден қашу үшін өз серіктерін сатып кетеді. Соның салдарынан топ мүшелерінің көбі қаза тауып, Пэт пен Шарлин Боб және Уилла Фергюсон деген жалған есімдермен Бактэн-Кросс қаласында жасырынуға мәжбүр болады.

Арада 15 жыл өткенде, Уилла анасының өліміне Локджоны кінәлап, каратэмен айналысып өседі. Ал әкесі Боб ішімдік пен есірткіге салынғанымен, қызына деген қамқорлығын жоғалтпайды. Осы кезде Локджо ақ нәсілділердің үстемдігін көздейтін құпия «Рождестволық авантюристер» қоғамына мүше болады. Ол өзінің Перфидиямен өткен байланысын жасыру үшін Уилланы тұтқындауға бұйрық береді. Боб қашып үлгеріп, каратэ сенсейі Серхионың көмегімен қызын құтқаруға тырысады.

Уилла монастырьді паналап, сол жерде анасының опасыздығы туралы шындықты біледі. Монастырьді басып алған Локджо [[ДНҚ]]-тесті арқылы Уилланың өз қызы екенін анықтайды. Ол көмекшісі Авантиге қыздан құтылуды тапсырады, бірақ Аванти соңғы сәтте райынан қайтып, қызды құтқару жолында қаза табады. Сонымен қатар, Локджоның аралас нәсілді қызы барын біліп қойған «Авантюристер» клубы екеуінің де көзін жоюға адамды жібереді. Уилла киллерді өлтіріп, әкесі Бобпен қауышады.

Финалда ауыр жараланған Локджо клуб мүшелерінің қолынан қаза тауып, денесі өртеледі. Боб қызына анасының кешірім сұраған хатын табыстайды. Соңғы көріністе Уилла наразылық акциясына қатысу үшін Оклендке аттанып, әкесімен қоштасады.

== Рөлдерде ==
{{РөлдердеҮсті}}
{{Рөлдерде|[[Леонардо Ди Каприо]]|«Зымыран адам»|«Гетто» Пэт Кэлхун / Боб Фергюсон}}
{{Рөлдерде|[[Шон Пенн]]|полковник| Стивен Дж. Локджо}}
{{Рөлдерде|[[Бенисио дель Торо]]||Серхио Сент-Карлос}}
{{Рөлдерде|[[Реджина Холл]]|«Леди Шампань»|Диандра}}
{{Рөлдерде|[[Тейяна Тейлор]]||Перфидия Беверли-Хиллз}}
{{Рөлдерде|[[Чейз Инфинити]]||Вилла Фергюсон / Шарлин Кэлхун}}
{{Рөлдерде|[[Вуд Харрис]]||Ларедо}}
{{Рөлдерде|[[Алана Хаим]]||«Мэй Уэст»}}
{{Рөлдерде|Пол Гримстад|«Гринго Койот»|Ховард Соммервилл}}
{{Рөлдерде|Шейна Макхейл|«Junglepussy»}}
{{Рөлдерде|Тони Голдуин||Вергилий Трокмортон}}
{{Рөлдерде|Джон Хугенаккер||Тим Смит}}
{{Рөлдерде|Старлетта Дюпуа||Минни әже}}
{{Рөлдерде|Эрик Швейг||Аванти}}
{{Рөлдерде|Д. У. Моффетт||Билл Десмонд}}
{{Рөлдерде|Кевин Тай||Рой Мор}}
{{Рөлдерде|Джим Дауни||Сэнди Ирвайн}}
{{Рөлдерде|Джеймс Ратерман|полковник| Денверс}}
{{Рөлдерде|Дижон Дуэнас||«Талейран»}}
{{РөлдердеАсты}}

== Марапаттары мен номинациялары ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 95%; width: 100%;&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;3&quot;
|- align=&quot;center&quot;
! style=&quot;background: #CCCCCC;&quot; | Марапат
! style=&quot;background: #CCCCCC;&quot; | Уақыты
! style=&quot;background: #CCCCCC;&quot; | Санат
! style=&quot;background: #CCCCCC;&quot; | Номинант
! style=&quot;background: #CCCCCC;&quot; | Нәтиже
! style=&quot;background: #CCCCCC;&quot; | Дереккөз
|-
! scope=&quot;row&quot; rowspan=&quot;13&quot; | [[Оскар (2026)|Оскар]]
| rowspan=&quot;13&quot; | 2026 жыл, 15 наурыз
| [[Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы|Үздік фильм]]
| Адам Сомнер, Сара Мерфи және [[Пол Томас Андерсон]]
| {{Жеңіс}}
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;13&quot; | &lt;ref name=&quot;Oscars&quot;&gt;{{cite web |url=https://deadline.com/lists/2026-oscars-winners-list-academy-awards/ |title=Oscars: 'One Battle After Another' Takes Best Picture... |website=[[Deadline Hollywood]] |date=March 15, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2026/03/15/movies/one-battle-after-another-oscar-best-picture.html |title=Oscars: 'One Battle After Another' Wins Best Picture |newspaper=[[The New York Times]] |date=March 15, 2026}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығы|Үздік режиссер]]
| [[Пол Томас Андерсон]]
| {{Жеңіс}}
|-
| [[Үздік актер үшін Оскар сыйлығы|Үздік актер]]
| [[Леонардо Ди Каприо]]
| {{Номинация}}
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | [[Үздік көмекші актер үшін Оскар сыйлығы|Үздік көмекші актер]]
| [[Бенисио дель Торо]]
| {{Номинация}}
|-
| [[Шон Пенн]]
| {{Жеңіс}}
|-
| [[Үздік көмекші актриса үшін Оскар сыйлығы|Үздік көмекші актриса]]
| Теяна Тейлор
| {{Номинация}}
|-
| [[Үздік бейімделген сценарий үшін Оскар сыйлығы|Үздік бейімделген сценарий]]
| Пол Томас Андерсон
| {{Жеңіс}}
|-
| [[Үздік кастинг үшін Оскар сыйлығы|Үздік кастинг]]
| Кассандра Кулукундис
| {{Жеңіс}}
|-
| [[Үздік операторлық жұмыс үшін Оскар сыйлығы|Үздік операторлық жұмыс]]
| Майкл Бауман
| {{Номинация}}
|-
| [[Үздік монтаж үшін Оскар сыйлығы|Үздік монтаж]]
| Энди Юргенсен
| {{Жеңіс}}
|-
| [[Үздік фильм музыкасы үшін Оскар сыйлығы|Үздік фильм музыкасы]]
| [[Джонни Гринвуд]]
| {{Номинация}}
|-
| [[Үздік қоюшы суретші жұмысы үшін Оскар сыйлығы|Үздік қоюшы суретші жұмысы]]
| Энтони Карлино және Флоренция Мартин
| {{Номинация}}
|-
| [[Үздік дыбыс үшін Оскар сыйлығы|Үздік дыбыс]]
| Хосе Антонио Гарсия, Кристофер Скарабосио және Тони Виллафлор
| {{Номинация}}
|-
! scope=&quot;row&quot; rowspan=&quot;14&quot; | [[BAFTA]]
| rowspan=&quot;14&quot; | 2026 жыл, 22 ақпан
| Үздік фильм
| Адам Сомнер, Сара Мерфи және Пол Томас Андерсон
| {{Жеңіс}}
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;14&quot; | &lt;ref name=&quot;BAFTA&quot;&gt;{{cite web |url=https://variety.com/lists/bafta-film-awards-2026-winners-list/ |title=BAFTA Film Awards 2026 Winners |website=[[Variety (magazine)|Variety]] |date=January 27, 2026}}&lt;/ref&gt;
|-
| Үздік режиссер
| Пол Томас Андерсон
| {{Жеңіс}}
|-
| Үздік актер
| Леонардо Ди Каприо
| {{Номинация}}
|-
| Үздік актриса
| Чейз Инфинити
| {{Номинация}}
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | Үздік көмекші актер
| Бенисио дель Торо
| {{Номинация}}
|-
| Шон Пенн
| {{Жеңіс}}
|-
| Үздік көмекші актриса
| Теяна Тейлор
| {{Номинация}}
|-
| Үздік бейімделген сценарий
| Пол Томас Андерсон
| {{Жеңіс}}
|-
| Үздік кастинг
| Кассандра Кулукундис
| {{Номинация}}
|-
| Үздік операторлық жұмыс
| Майкл Бауман
| {{Жеңіс}}
|-
| Үздік монтаж
| Энди Юргенсен
| {{Жеңіс}}
|-
| Үздік түпнұсқа музыка
| Джонни Гринвуд
| {{Номинация}}
|-
| Үздік қойылымшы суретші
| Энтони Карлино және Флоренция Мартин
| {{Номинация}}
|-
| Үздік дыбыс
| Хосе Антонио Гарсия, Кристофер Скарабосио және Тони Виллафлор
| {{Номинация}}
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[Сезар (киножүлде)|Сезар]]
| 2026 жыл, 26 ақпан
| Үздік шетелдік фильм
| Пол Томас Андерсон
| {{Жеңіс}}
| align=&quot;center&quot; | &lt;ref&gt;{{cite web |title=France's 2026 César Awards |url=https://variety.com/2026/film/global/frances-2026-cesar-awards-announced-1236673826/ |website=Variety}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; rowspan=&quot;9&quot; | [[Алтын глобус]]
| rowspan=&quot;9&quot; | 2026 жыл, 11 қаңтар
| Үздік фильм — комедия немесе мюзикл
| ''One Battle After Another''
| {{Жеңіс}}
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;9&quot; | &lt;ref name=&quot;Globes&quot;&gt;{{cite web |url=https://variety.com/2025/film/awards/golden-globes-2026-nominations-1236601172/ |title=Golden Globes 2026 Nominations |website=Variety}}&lt;/ref&gt;
|-
| Үздік режиссер
| Пол Томас Андерсон
| {{Жеңіс}}
|-
| Үздік актер — комедия немесе мюзикл
| Леонардо Ди Каприо
| {{Номинация}}
|-
| Үздік актриса — комедия немесе мюзикл
| Чейз Инфинити
| {{Номинация}}
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | Үздік көмекші актер
| Бенисио дель Торо
| {{Номинация}}
|-
| Шон Пенн
| {{Номинация}}
|-
| Үздік көмекші актриса
| Теяна Тейлор
| {{Жеңіс}}
|-
| Үздік сценарий
| Пол Томас Андерсон
| {{Жеңіс}}
|-
| Үздік фильм музыкасы
| Джонни Гринвуд
| {{Номинация}}
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Сыртқы сілтемелер}}

{{Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы}}

[[Санат:2025 жылғы АҚШ фильмдері]]
[[Санат:Ағылшын тіліндегі фильмдер]]
[[Санат:Пол Томас Андерсон фильмдері]]
[[Санат:Warner Bros. фильмдері]]
[[Санат:АҚШ криминалдық триллер фильмдері]]
[[Санат:Революционерлер туралы фильмдер]]
[[Санат:Терроризм туралы фильмдер]]
[[Санат:АҚШ романдарының экрандаулары]]
[[Санат:Үздік фильм үшін Оскар сыйлығының иегерлері (фильмдер)]]</text>
      <sha1>1e35rjcbrgo05uk3lwg5dscq3ozbi18</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil</title>
    <ns>3</ns>
    <id>772784</id>
    <revision>
      <id>3575689</id>
      <parentid>3572423</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T18:58:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rasulbek Adil</username>
        <id>176232</id>
      </contributor>
      <origin>3575689</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21212" sha1="25fbg91wohw7r4qsrar2ow77krpht96" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Rasulbek Adil}}

== Дереккөздер ==
{{жабық}}
Мақалаға небір ақпарат қосқанда дереккөздерін көрсеткен жөн. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 18:23, 2026 ж. ақпанның 1 (+05)

:Боқтық сөздер мақаласын кетіріп тастайын ба [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 18:57, 2026 ж. ақпанның 19 (+05)
{{жабық-соңы}}

== Дереккөздер 2 ==
{{жабық}}
Сіздің қосып жатырғандарыңыз дұрыс емес. Алдымен басқа мақалаларға қараңызшы. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 12:56, 2026 ж. ақпанның 8 (+05)

:Жалқаулық бетін өңдегенде неге дұрыс емес [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 19:32, 2026 ж. ақпанның 11 (+05)
::Мен дұрыс жазып едім қазір [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 19:35, 2026 ж. ақпанның 11 (+05)
::Осылай болуы керек:
::Қосқан ақпаратыңыз.[1]
::Ал сіз бұрынғы дереккөздер мен үлгілерді кетіріп тастап, оған қоса дереккөздерді дұрыс қоспай жатырсыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 19:35, 2026 ж. ақпанның 11 (+05)
:::Мен соны ұмытып кетіп едім [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 19:36, 2026 ж. ақпанның 11 (+05)
::::Бетті өңдеуі дұрыс па әлде дереккөз дұрыс емес па қайсысы [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 19:38, 2026 ж. ақпанның 11 (+05)
:::::Қазір мен айтқандай қайта салып көріңізші. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 19:41, 2026 ж. ақпанның 11 (+05)
::::::Қайта бұғаттамайсыз ба жазып көрсем [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 19:43, 2026 ж. ақпанның 11 (+05)
:::::::Жоқ [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 19:44, 2026 ж. ақпанның 11 (+05)
::::::::Енді дұрыс па қарап көріңізші [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 20:30, 2026 ж. ақпанның 11 (+05)
:::::::::Дереккөздерін дұрыс орналастырмағансыз, басқа мақалаларды қарап көріңізші. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 20:40, 2026 ж. ақпанның 11 (+05)
::::::::::Басқа мақаланы өңдедім қарап көресіз ба дұрыс па дереккөздер [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 22:01, 2026 ж. ақпанның 11 (+05)
:::::::::::Жаңа мақалалар өңдедім дұрыс па [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 21:26, 2026 ж. ақпанның 12 (+05)
::::::::::::Тексерілмеген мақала үлгісі жоғарда тұрғаны жақсы. Оған тиіспегеніңіз жөн. Сосын мына «Қазақстан ұлттық энциклопедиясы (ҚҰЭ): &quot;Мораль&quot; және &quot;Этика&quot; баптары, 3-том (1999), моральдық қасиеттерді ұлттық дәстүрлер контекстінде (ар, ұят, намыс) талқылайды» дереккөзі біртүрлі, дереккөз ретінде қабылданбайтын сияқты, мақаладан алып тастадым, дұрыстап қайтадан еңгізсеңіз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 22:14, 2026 ж. ақпанның 12 (+05)
:::::::::::::Уикипедияда марапаттар болу үшін не істеу керек [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 22:47, 2026 ж. ақпанның 12 (+05)
::::::::::::::Айтасыз ба [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 23:49, 2026 ж. ақпанның 12 (+05)
:::::::::::::::Еңбек етіп, жұмыстану керек. Сол кезде марапаттар болады. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 23:55, 2026 ж. ақпанның 12 (+05)
::::::::::::::::Тағы да мақалалар жаздым дұрыс па тексеріңізші [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 22:43, 2026 ж. ақпанның 13 (+05)
:::::::::::::::::Дұрыс па [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 23:58, 2026 ж. ақпанның 13 (+05)
::::::::::::::::::Дереккөздері көрінбейді, басқа мақалаларды қараңыз деп қанша рет айтамын ( [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 00:00, 2026 ж. ақпанның 14 (+05)
:::::::::::::::::::Басқа мақалаларды қарадым өзгеріс жоқ [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:06, 2026 ж. ақпанның 14 (+05)
::::::::::::::::::::Басқа мақалаларды қарадым сосын жаңа мақалалар бастадым дұрыс пв [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 22:37, 2026 ж. ақпанның 18 (+05)
:::::::::::::::::::::Марапат болу үшін уикипедияда қанша ай белсенді болуы керек [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 18:47, 2026 ж. ақпанның 19 (+05)
{{жабық-соңы}}

== Батыс Қазақстан аймағында қолданылатын сөздері ==

Қайырлы күн! Біріншіден, тақырыптың атауы дұрыс емес, -і жалғауы артық. Екіншіден, дереккөздеріңіздің қай бетінен алдыңыз, соны көрсетіңіз. Құр кітаптың өзін салып қоймай. Дереккөздің қай бетінен алғаныңызды көрсетпесеңіз, мақала жойылады [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 00:17, 2026 ж. ақпанның 15 (+05)

:Көрсетсем мақала жойылмай ма [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:53, 2026 ж. ақпанның 15 (+05)
::Менің басқа мақалаларды жазғаным дұрыс па  [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 01:07, 2026 ж. ақпанның 15 (+05)
:Perplexity ai дан [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 01:27, 2026 ж. ақпанның 15 (+05)
::Мақаланы өзгерткенде қай кезде жоққа шығарылады [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 20:51, 2026 ж. ақпанның 20 (+05)
::ЖИ құралдарынан алынған жауап дереккөз болып саналмайды. LLM құралдарында галлюцинация болатыны бәрін белгілі. Нақты кітаптарды, олардың бетін көрсетіңіз. Сол кезде қалады. [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 05:56, 2026 ж. ақпанның 23 (+05)

== Ескерту ==

Кеш жарық! Жоғарыда айтылған ескертулерді елемейсіз, көмектесейін десек тыңдамайсыз. Сізге дереккөздерді жөндеңіз, дереккөздерді дұрыстап қосыңыз, үлгіні төменге ысырып тастамаңыз деп айттым. Олардың ешқайсысы түзетіліп жатырған жоқ. Мақалаларыңызды тіпті жойыпта жатырған жоқпыз, сізге көп уақыт бердік. Сосын талқылау аяқталды деген үлгі тұрса ол жерге жазбаңыз! [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 21:50, 2026 ж. ақпанның 23 (+05)

:Дереккөздер дұрыс қостым ғой сонда да жоққа шығара бересіз [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 22:08, 2026 ж. ақпанның 23 (+05)
::Дұрыс үлгі қоссаңыз санатта өзі автоматты түрде шығады. Қолмен қосып жүрмейсіз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 23:22, 2026 ж. ақпанның 23 (+05)
:::Неге жоққа шығарыла береді [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:35, 2026 ж. ақпанның 24 (+05)
::::Қазіргі өңдемелер дұрыс па мақала жазғандарымның  [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 12:38, 2026 ж. ақпанның 28 (+05)
:::::@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] Саламатсыз ба! Кешіріңіз мен беттерге мағынасыздық кірістіріп қойыппын, сізге кешірім сұраймын, сосын уикипедияның ережелерін сақтаймын, енді қайталанбайды! ескертулерді айтқаның орындаймын [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:15, 2026 ж. наурыздың 8 (+05)

== Жоққа шығару ==
{{жабық}}
@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] саламатсыз ба! Джо байден мақаласын неге жоққа шығардыңыз [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 17:04, 2026 ж. наурыздың 9 (+05)

:Мақала жақсы жазылған. 10 дереккөзі бар ақпаратты алып тастап, өзіңіз басқаша қылып жазған екенсіз. Дереккөздеріңізде күмәнді, дұрыс емес-ау. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 17:16, 2026 ж. наурыздың 9 (+05)
::Тағы мақала жазғанда дереккөздерді дұрыстап жазамын. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 17:35, 2026 ж. наурыздың 9 (+05)
:::@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] мақалаларға санат үлгі қоссам жоққа шығармайсыз ба [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 22:00, 2026 ж. наурыздың 10 (+05)
::::@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ? [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 23:05, 2026 ж. наурыздың 10 (+05)
:::::Көріңіз, қарайық. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 23:06, 2026 ж. наурыздың 10 (+05)
::::::@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] Атырау облысы мақаласында бірдеңеден қате кетті ме [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:54, 2026 ж. наурыздың 11 (+05)
:::::::Иә, неге бар ақпаратты алып тастап жатырсыз? Сол жерін түсінбедім. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 00:56, 2026 ж. наурыздың 11 (+05)
::::::::Өзім басқаша қылып жазғым келеді,сосын бұл мәліметтерге сенімді дереккөз жоқ, егер қателеспесем [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 01:12, 2026 ж. наурыздың 11 (+05)
:::::::::Жалпы ол ақпаратты мақалаларды бір шолып шығып тексеріп алсаң болады. Асығыс шешім қабылдамағаның дұрыс. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 01:14, 2026 ж. наурыздың 11 (+05)
::::::::::Жарайды түсіндім. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 01:15, 2026 ж. наурыздың 11 (+05)
:::::::::::@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] мақалада бет ақпаратты алып тастамай қалай өңдеуге болады [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 12:46, 2026 ж. наурыздың 11 (+05)
::::::::::::Қате десеңіз алып тастасаңыз болады, ал сіз жасағандай дұрыс нәрсені алып тастап өзіңіздікін қосу біртүрлі көрінеді. Олай жасап керек емес. Қате болса түзетіп жіберіңіз. Ақпаратты алып тастамай қосымша қосуға болады ғой. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 12:49, 2026 ж. наурыздың 11 (+05)
:::::::::::::Түсіндім. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 14:26, 2026 ж. наурыздың 11 (+05)
::::::::::::::@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] тағы мақалаға үлгі қостым қарап жібересіз ба дұрыс па [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 15:43, 2026 ж. наурыздың 11 (+05)
:::::::::::::::@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ? [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 16:34, 2026 ж. наурыздың 11 (+05)
::::::::::::::::Ол үлгіні неге қостыңыз? Нені, қай мақалаларды біріктіру керек? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 16:35, 2026 ж. наурыздың 11 (+05)
:::::::::::::::::Жәй қостым [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 16:37, 2026 ж. наурыздың 11 (+05)
::::::::::::::::::Ондай болса өңдемең кері қайтарылды. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 17:07, 2026 ж. наурыздың 11 (+05)
{{жабық-соңы}}

== Батыс Қазақстан аймағында қолданылатын сөздері мақаласын жою ==
{{жабық}}
@[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek.kz]] Саламатсыз ба! Батыс Қазақстан аймағында қолданылатын сөздері мақаласын жойасыз ба әлде мақала тұра берсін ба [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:53, 2026 ж. наурыздың 11 (+05)

:Өзіңіздің емес, қатысушының талқылауына жазыңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 00:55, 2026 ж. наурыздың 11 (+05)
::Жақсы түсіндім. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:57, 2026 ж. наурыздың 11 (+05)
{{жабық-соңы}}

== Үлгілер ==

Тұлғадан басқа әртүрлі үліглер бар. ''Әлмира Тұрсын'' мақаласына кинематограф үлгісін қолдану керек еді. Актриса деген үлгіні дұрыстап қойсаң, дұрыс санаттар пайда болады [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:42, 2026 ж. наурыздың 15 (+05)

:@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] актрисаның атын жазу керек пе үлгі қосқанда [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 23:21, 2026 ж. наурыздың 15 (+05)
::Кеш жарық! Мсыал ретінде голливуд актерлеріне қолданған мақалаларды қарап көріңіз [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:12, 2026 ж. наурыздың 18 (+05)
:::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] егер дұрыс үлгі қоспаса жоққа шығарыла ма [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:51, 2026 ж. наурыздың 18 (+05)

== Кері қайтарылды ==

Сізге берілген мәртебе біржақты қаралған. Кері қайтардым, айтқанымдай өте төмен деңгейдегі кері өзгерістер жасап жатырсыз [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 01:02, 2026 ж. наурыздың 29 (+05)

:@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] сіздің айтқаныңыз дұрыс бірақ мен AuroWikiBrowser мақалаларын қателерін түзеп шықтым, бірақ өзгерістер бар  [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 01:17, 2026 ж. наурыздың 29 (+05)</text>
      <sha1>25fbg91wohw7r4qsrar2ow77krpht96</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ақмола апаты (1959)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>773158</id>
    <revision>
      <id>3575885</id>
      <parentid>3568009</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T05:36:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RaiymbekZh</username>
        <id>170385</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3575885</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6831" sha1="b461a3cltigij7gjfb3cqv5s5x9enp4" xml:space="preserve">{{Otheruses|Ақмола апаты}}
{{шатастырмаңыз|Ақмола апаты (1995){{!}}1995 жылғы Ақмола апатымен}}
{{Апат|event='''Ақмоладағы көпірдің құлауы'''|title=Ақмолалық апат|дата=[[14 маусым]] (2 тамыз) [[1959]]|орны=[[Ақмола]], [[Қазақ КСР]]|қайтыс болғандар=6 (Ресми түрде)
140-тан астам (Куәгерлер бойынша)|нәтижесі=Көпірдің құлауы, жаңа көпірдің салынуы|белгілер=[[Нұрмұхамбет Қожахметов]] – сол күнгі адамдарды құтқарған, милиционер|image_name=Көпірдің құлауы|image=[[Сурет:Akmola_tragedy_1959.jpg|thumb|Көпірдің құлаған кездегі жасалған сурет]]}}
'''Ақмола апаты''' — [[1959 жыл]]ғы [[14 маусым]]&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;[[iarchive:message_genprokurora_ussr_19590615|1959 жылғы 15 маусымда жазылған КСРО-ның Генералды Прокурордың хаты]]&lt;/ref&gt; (2 тамыз) күні болған, [[Ақмола]] қаласындағы ірі апат.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://tengrinews.kz/tv/novosti/proisshestviya/8524/ ТРАГЕДИЯ АКМОЛИНСКА]&lt;/ref&gt;

2026 жылдың Наурыз айындағы жағдай бойынша бұл апат [[Астана]] қаласының тарихындағы ең ірі апат болып қала береді.

== Көпір ==
{{Көпір|Көпірдің атауы=Есіл|Орны=[[Астана|Ақмола]]|Жалпы ұзындығы=132 м.|Жабылған күні=[[1959]]|Ашылған күні=[[1914]]|Материал=Ағаш|Көпір ені=2,3 м.|Қолдану аясы=Жаяу жүргіншілер жолы|Қиып өтеді=[[Есіл]] өзенің|Сурет=Yesil bridge.jpg|Сурет атауы=Есілдің суреті (1951 жыл)}}

== Оқиғалар хронологиясы ==
1959 жылғы [[13 маусым]] (1 тамыз) күні – Ақмола қаласына бүкіл облыстың жастары мерекелік іс-шараларға келді. Облыстық жастар фестиваль өткен еді. Фестивальдің екінші күніне – [[14 маусым]] (2 тамыз) күні, жергілікті сағатпен 13:46-да Есіл өзені арқылы өтетін көпір жүктемені көтере алмады да, құлады. Сол күні өз жұбайымен бірге болған екі милиционерлердің бірі – [[Нұрмұхамбет Қожахметов]] суға батып бара жатқан адамдарды құтқара бастады.&lt;ref&gt;[https://biography.wikireading.ru/amp5223 Көк шинель (1988)]&lt;/ref&gt; Мұның бәрі мерекелік шаралар кезінде болғаннан, адамдар алдарындағы көпірдің қалай құлағанын бірден байқамады. Нұрмұхамбеттің әріптесі – (аты белгісіз қалды) оның судан шығарған адамдарға бірінші көмекті көрсетті. Ақмоланың сол жағалауына бару іс жүзінде мүмкін емес болғандықтан, жедел жәрдем көліктері мен төтенше жағдайлар қызметі тек оң жағалаудан келді.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/strasnaia-taina-mosta-esile-stolice-etoi-tragedii-molcali-50-383858/ Ақмола трагедиясы (1959)]&lt;/ref&gt;

{{Quote|text=''…Облыстық жастар фестивалі өтіп жатқан еді. Нұрмұхамбет пен Соня фестиваль қалашығында болып, саябақта серуендеді. Үйге қайтып келе жатқанда, Есіл өзені үстіндегі көпірде қайғылы жағдай орын алды: адамдардың көптігінен көпірдің бір бөлігі опырылып түсті. Аласапыран шудан ештеңе түсіну мүмкін болмады. Адамдар суға құлап жатты. Соня да құлады. Оның жарқыраған ашық түсті көйлегі бір сәтке көзге шалынып өтті..''|sign=&lt;small&gt;Көк шинель&lt;/small&gt;}}

== Құпияландыру ==
Кеңес үкіметі мұндай апаттың үлкен мерекелер аясында болуы баспасөз үшін орынсыз болады деп шешті. Олар бұл апат туралы барлық ақпаратты құпияландырды.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Қайтыс болғандар ==
Кеңес өкіметі деректерді құпияландырғандықтан, қаза тапқандардың нақты саны әлі белгісіз. Куәгерлердің көмегімен жасалған есептеулерге сәйкес, қаза тапқандар саны шамамен 143 адамды құраған.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

1959 жылғы 15 маусым күнгі генеральды прокурордың хаты бойынша, қаза тапқан саны – 6 адам.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

== Салдары ==

* 1959 жылы Ақмола жол учаскесінің бастығы [[Мельчиков]] және жол стансиясының бастығы [[Бақаев]] қылмыстық жауапкершілікке тартылды;

* 1960 жылы Қазақ КСР басшысы [[Николай Беляев]] жұмыстан шығарылды;
* 1961 жылы [[Нұрмұхамбет Қожахметов]] «Қызыл Жұлдыз» орденімен марапатталды;
* 1963 жылы ескі көпірдің орнына жаңа [[Бетон|бетонды]] көпір салынды.

== Мәдениетте ==
* [[1988 жыл|1988 жылы]] шыққан «[[Көк шинель]]» атты кітаптың “[[Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі (Астана)|Қожахметов көшесі]]” бөлімінде;
* [[2023 жыл|2023 жылы]] «Апатты тергеулер» телесериалында “Ақмола көпірі” хиякаясында бейнеленген.

== Тағы қараңыз ==
* [[Теміртау жұмысшыларының көтерілісі]]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Апаттар]]
[[Санат:Астанадағы оқиғалар]]</text>
      <sha1>b461a3cltigij7gjfb3cqv5s5x9enp4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3576063</id>
      <parentid>3575885</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T10:51:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>165</id>
      </contributor>
      <comment>«[[:File:Yesil_bridge.jpg|Yesil_bridge.jpg]]» дегенді аластады, бұны [[Ортаққор]]дың қатысушысы [[commons:User:IronGargoyle|IronGargoyle]] [[commons:File:Yesil_bridge.jpg|жойған]], себебі: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Yesil bridge.jpg|]].</comment>
      <origin>3576063</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6815" sha1="i9slnbb9wwgjwq1romi4lyzfnribve5" xml:space="preserve">{{Otheruses|Ақмола апаты}}
{{шатастырмаңыз|Ақмола апаты (1995){{!}}1995 жылғы Ақмола апатымен}}
{{Апат|event='''Ақмоладағы көпірдің құлауы'''|title=Ақмолалық апат|дата=[[14 маусым]] (2 тамыз) [[1959]]|орны=[[Ақмола]], [[Қазақ КСР]]|қайтыс болғандар=6 (Ресми түрде)
140-тан астам (Куәгерлер бойынша)|нәтижесі=Көпірдің құлауы, жаңа көпірдің салынуы|белгілер=[[Нұрмұхамбет Қожахметов]] – сол күнгі адамдарды құтқарған, милиционер|image_name=Көпірдің құлауы|image=[[Сурет:Akmola_tragedy_1959.jpg|thumb|Көпірдің құлаған кездегі жасалған сурет]]}}
'''Ақмола апаты''' — [[1959 жыл]]ғы [[14 маусым]]&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;[[iarchive:message_genprokurora_ussr_19590615|1959 жылғы 15 маусымда жазылған КСРО-ның Генералды Прокурордың хаты]]&lt;/ref&gt; (2 тамыз) күні болған, [[Ақмола]] қаласындағы ірі апат.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://tengrinews.kz/tv/novosti/proisshestviya/8524/ ТРАГЕДИЯ АКМОЛИНСКА]&lt;/ref&gt;

2026 жылдың Наурыз айындағы жағдай бойынша бұл апат [[Астана]] қаласының тарихындағы ең ірі апат болып қала береді.

== Көпір ==
{{Көпір|Көпірдің атауы=Есіл|Орны=[[Астана|Ақмола]]|Жалпы ұзындығы=132 м.|Жабылған күні=[[1959]]|Ашылған күні=[[1914]]|Материал=Ағаш|Көпір ені=2,3 м.|Қолдану аясы=Жаяу жүргіншілер жолы|Қиып өтеді=[[Есіл]] өзенің|Сурет=|Сурет атауы=Есілдің суреті (1951 жыл)}}

== Оқиғалар хронологиясы ==
1959 жылғы [[13 маусым]] (1 тамыз) күні – Ақмола қаласына бүкіл облыстың жастары мерекелік іс-шараларға келді. Облыстық жастар фестиваль өткен еді. Фестивальдің екінші күніне – [[14 маусым]] (2 тамыз) күні, жергілікті сағатпен 13:46-да Есіл өзені арқылы өтетін көпір жүктемені көтере алмады да, құлады. Сол күні өз жұбайымен бірге болған екі милиционерлердің бірі – [[Нұрмұхамбет Қожахметов]] суға батып бара жатқан адамдарды құтқара бастады.&lt;ref&gt;[https://biography.wikireading.ru/amp5223 Көк шинель (1988)]&lt;/ref&gt; Мұның бәрі мерекелік шаралар кезінде болғаннан, адамдар алдарындағы көпірдің қалай құлағанын бірден байқамады. Нұрмұхамбеттің әріптесі – (аты белгісіз қалды) оның судан шығарған адамдарға бірінші көмекті көрсетті. Ақмоланың сол жағалауына бару іс жүзінде мүмкін емес болғандықтан, жедел жәрдем көліктері мен төтенше жағдайлар қызметі тек оң жағалаудан келді.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/strasnaia-taina-mosta-esile-stolice-etoi-tragedii-molcali-50-383858/ Ақмола трагедиясы (1959)]&lt;/ref&gt;

{{Quote|text=''…Облыстық жастар фестивалі өтіп жатқан еді. Нұрмұхамбет пен Соня фестиваль қалашығында болып, саябақта серуендеді. Үйге қайтып келе жатқанда, Есіл өзені үстіндегі көпірде қайғылы жағдай орын алды: адамдардың көптігінен көпірдің бір бөлігі опырылып түсті. Аласапыран шудан ештеңе түсіну мүмкін болмады. Адамдар суға құлап жатты. Соня да құлады. Оның жарқыраған ашық түсті көйлегі бір сәтке көзге шалынып өтті..''|sign=&lt;small&gt;Көк шинель&lt;/small&gt;}}

== Құпияландыру ==
Кеңес үкіметі мұндай апаттың үлкен мерекелер аясында болуы баспасөз үшін орынсыз болады деп шешті. Олар бұл апат туралы барлық ақпаратты құпияландырды.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Қайтыс болғандар ==
Кеңес өкіметі деректерді құпияландырғандықтан, қаза тапқандардың нақты саны әлі белгісіз. Куәгерлердің көмегімен жасалған есептеулерге сәйкес, қаза тапқандар саны шамамен 143 адамды құраған.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

1959 жылғы 15 маусым күнгі генеральды прокурордың хаты бойынша, қаза тапқан саны – 6 адам.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

== Салдары ==

* 1959 жылы Ақмола жол учаскесінің бастығы [[Мельчиков]] және жол стансиясының бастығы [[Бақаев]] қылмыстық жауапкершілікке тартылды;

* 1960 жылы Қазақ КСР басшысы [[Николай Беляев]] жұмыстан шығарылды;
* 1961 жылы [[Нұрмұхамбет Қожахметов]] «Қызыл Жұлдыз» орденімен марапатталды;
* 1963 жылы ескі көпірдің орнына жаңа [[Бетон|бетонды]] көпір салынды.

== Мәдениетте ==
* [[1988 жыл|1988 жылы]] шыққан «[[Көк шинель]]» атты кітаптың “[[Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі (Астана)|Қожахметов көшесі]]” бөлімінде;
* [[2023 жыл|2023 жылы]] «Апатты тергеулер» телесериалында “Ақмола көпірі” хиякаясында бейнеленген.

== Тағы қараңыз ==
* [[Теміртау жұмысшыларының көтерілісі]]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Апаттар]]
[[Санат:Астанадағы оқиғалар]]</text>
      <sha1>i9slnbb9wwgjwq1romi4lyzfnribve5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3576064</id>
      <parentid>3576063</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T10:51:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>165</id>
      </contributor>
      <comment>«[[:File:Akmola_tragedy_1959.jpg|Akmola_tragedy_1959.jpg]]» дегенді аластады, бұны [[Ортаққор]]дың қатысушысы [[commons:User:IronGargoyle|IronGargoyle]] [[commons:File:Akmola_tragedy_1959.jpg|жойған]], себебі: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Akmol</comment>
      <origin>3576064</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6697" sha1="52f0i1326hxxevd6s524ufs9o1x6rmw" xml:space="preserve">{{Otheruses|Ақмола апаты}}
{{шатастырмаңыз|Ақмола апаты (1995){{!}}1995 жылғы Ақмола апатымен}}
{{Апат|event='''Ақмоладағы көпірдің құлауы'''|title=Ақмолалық апат|дата=[[14 маусым]] (2 тамыз) [[1959]]|орны=[[Ақмола]], [[Қазақ КСР]]|қайтыс болғандар=6 (Ресми түрде)
140-тан астам (Куәгерлер бойынша)|нәтижесі=Көпірдің құлауы, жаңа көпірдің салынуы|белгілер=[[Нұрмұхамбет Қожахметов]] – сол күнгі адамдарды құтқарған, милиционер|image_name=Көпірдің құлауы|image= }}
'''Ақмола апаты''' — [[1959 жыл]]ғы [[14 маусым]]&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;[[iarchive:message_genprokurora_ussr_19590615|1959 жылғы 15 маусымда жазылған КСРО-ның Генералды Прокурордың хаты]]&lt;/ref&gt; (2 тамыз) күні болған, [[Ақмола]] қаласындағы ірі апат.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://tengrinews.kz/tv/novosti/proisshestviya/8524/ ТРАГЕДИЯ АКМОЛИНСКА]&lt;/ref&gt;

2026 жылдың Наурыз айындағы жағдай бойынша бұл апат [[Астана]] қаласының тарихындағы ең ірі апат болып қала береді.

== Көпір ==
{{Көпір|Көпірдің атауы=Есіл|Орны=[[Астана|Ақмола]]|Жалпы ұзындығы=132 м.|Жабылған күні=[[1959]]|Ашылған күні=[[1914]]|Материал=Ағаш|Көпір ені=2,3 м.|Қолдану аясы=Жаяу жүргіншілер жолы|Қиып өтеді=[[Есіл]] өзенің|Сурет=|Сурет атауы=Есілдің суреті (1951 жыл)}}

== Оқиғалар хронологиясы ==
1959 жылғы [[13 маусым]] (1 тамыз) күні – Ақмола қаласына бүкіл облыстың жастары мерекелік іс-шараларға келді. Облыстық жастар фестиваль өткен еді. Фестивальдің екінші күніне – [[14 маусым]] (2 тамыз) күні, жергілікті сағатпен 13:46-да Есіл өзені арқылы өтетін көпір жүктемені көтере алмады да, құлады. Сол күні өз жұбайымен бірге болған екі милиционерлердің бірі – [[Нұрмұхамбет Қожахметов]] суға батып бара жатқан адамдарды құтқара бастады.&lt;ref&gt;[https://biography.wikireading.ru/amp5223 Көк шинель (1988)]&lt;/ref&gt; Мұның бәрі мерекелік шаралар кезінде болғаннан, адамдар алдарындағы көпірдің қалай құлағанын бірден байқамады. Нұрмұхамбеттің әріптесі – (аты белгісіз қалды) оның судан шығарған адамдарға бірінші көмекті көрсетті. Ақмоланың сол жағалауына бару іс жүзінде мүмкін емес болғандықтан, жедел жәрдем көліктері мен төтенше жағдайлар қызметі тек оң жағалаудан келді.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/strasnaia-taina-mosta-esile-stolice-etoi-tragedii-molcali-50-383858/ Ақмола трагедиясы (1959)]&lt;/ref&gt;

{{Quote|text=''…Облыстық жастар фестивалі өтіп жатқан еді. Нұрмұхамбет пен Соня фестиваль қалашығында болып, саябақта серуендеді. Үйге қайтып келе жатқанда, Есіл өзені үстіндегі көпірде қайғылы жағдай орын алды: адамдардың көптігінен көпірдің бір бөлігі опырылып түсті. Аласапыран шудан ештеңе түсіну мүмкін болмады. Адамдар суға құлап жатты. Соня да құлады. Оның жарқыраған ашық түсті көйлегі бір сәтке көзге шалынып өтті..''|sign=&lt;small&gt;Көк шинель&lt;/small&gt;}}

== Құпияландыру ==
Кеңес үкіметі мұндай апаттың үлкен мерекелер аясында болуы баспасөз үшін орынсыз болады деп шешті. Олар бұл апат туралы барлық ақпаратты құпияландырды.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Қайтыс болғандар ==
Кеңес өкіметі деректерді құпияландырғандықтан, қаза тапқандардың нақты саны әлі белгісіз. Куәгерлердің көмегімен жасалған есептеулерге сәйкес, қаза тапқандар саны шамамен 143 адамды құраған.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

1959 жылғы 15 маусым күнгі генеральды прокурордың хаты бойынша, қаза тапқан саны – 6 адам.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

== Салдары ==

* 1959 жылы Ақмола жол учаскесінің бастығы [[Мельчиков]] және жол стансиясының бастығы [[Бақаев]] қылмыстық жауапкершілікке тартылды;

* 1960 жылы Қазақ КСР басшысы [[Николай Беляев]] жұмыстан шығарылды;
* 1961 жылы [[Нұрмұхамбет Қожахметов]] «Қызыл Жұлдыз» орденімен марапатталды;
* 1963 жылы ескі көпірдің орнына жаңа [[Бетон|бетонды]] көпір салынды.

== Мәдениетте ==
* [[1988 жыл|1988 жылы]] шыққан «[[Көк шинель]]» атты кітаптың “[[Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі (Астана)|Қожахметов көшесі]]” бөлімінде;
* [[2023 жыл|2023 жылы]] «Апатты тергеулер» телесериалында “Ақмола көпірі” хиякаясында бейнеленген.

== Тағы қараңыз ==
* [[Теміртау жұмысшыларының көтерілісі]]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Апаттар]]
[[Санат:Астанадағы оқиғалар]]</text>
      <sha1>52f0i1326hxxevd6s524ufs9o1x6rmw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазақстан Құрылтайы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>774054</id>
    <revision>
      <id>3575835</id>
      <parentid>3569028</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T02:41:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <origin>3575835</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15799" sha1="2f6g51ljhdhl9h4xalcl2kfl2yb17z3" xml:space="preserve">{{Болашақтағы оқиғалар}}
{{Заң шығарушы орган
 | Атауы               = Қазақстан Республикасының Құрылтайы
 | Шынайы атауы        =
 | Қазіргі шақырылымы  =
 | Сурет               = Emblem of Kazakhstan latin.svg
 | Ені                 = 120px
 | Сурет атауы         = [[Қазақстан елтаңбасы]]
 | Мемлекет           = {{байрақ|Қазақстан}}
 | Түрі               = [[Бір палаталы жүйе|бір палаталы парламент]]
 | Сайлану мерзімі    = 5 жыл
 | Палаталары         = 
 | Басшының лауазымы1 = Төрағасы
 | Басшы1             = ''лауазым бос''
 | Басшының партиясы1 = 
 | Сайлану күні1      = 
 | Басшының лауазымы2 = 
 | Басшы2             = 
 | Басшының партиясы2 = 
 | Сайлану күні2      = 
 | Басшының лауазымы3 =
 | Басшы3             =
 | Басшының партиясы3 =
 | Сайлану күні3      = 
 | Басшының лауазымы4 =
 | Басшы4             =
 | Басшының партиясы4 =
 | Сайлану күні4      = 
 | Басшының лауазымы5 = 
 | Басшы5             = 
 | Басшының партиясы5 = 
 | Сайлану күні5      = 
 | Басшының лауазымы6 = 
 | Басшы6             = 
 | Басшының партиясы6 = 
 | Сайлану күні6      = 
 | Мүшелер саны         = 145
 | Құрылым1             = Kurultai of Kazakhstan empty.svg
 | Құрылым ені1         = 200
 | Құрылым сипаттамасы1 = 
 | Палата1              = Құрылтай
 | Фракциялары1         = {{Color box|#FFFFFF|border=darkgray}} Орны бос: 145 депутат&lt;ref name=&quot;azattiq1&quot; /&gt;
 | Құрылым2             = 
 | Құрылым ені2         = 200
 | Құрылым сипаттамасы2 = 
 | Палата2              = 
 | Фракциялары2         = 
 | Комитеттері1         = 
 | Комитеттері2         = 
 | Дауыс беру жүйесі1   = 
 | Дауыс беру жүйесі2   = 
 | Соңғы сайлауы1       = 
 | Соңғы сайлауы2       = 
 | Жиналыс залы             = 
 | Жиналыс залы тақырыпша   = 
 | Жиналыс залы ені         = 200
 | Жиналыс залы сипаттамасы = 
 | Штаб-пәтері             = 
 | Құрылуы    = 
 | Ізашары1   = Қос палаталы [[Қазақстан Республикасының Парламенті|Қазақстан Парламенті]]
 | Ізашары2   = 
 | Таратылуы  = 
 | Ізбасары1  = 
 | Ізбасары2  = 
 | Сайты      = 
 | Ортаққор   = Kurultai of Kazakhstan
}}
'''Қазақстан Республикасының Құрылтайы''' — [[Қазақстан]]ның жоспарланған болашақ [[бір палаталы жүйе|бірпалаталы парламенті]].

2026 жылғы қаңтарда президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев]] екіпалаталы [[Қазақстан Республикасының Парламенті|Қазақстан Парламенті]]нің орнына бірпалаталы Құрылтай орнатуды ұсынды. [[Қазақстандағы референдум (2026)|2026 жылғы конституциялық референдум]]ның ресми нәтижесінше Қазақстан халқы парламенттік реформаны қолдады. Қазақстан Құрылтайы осылайша 2026 жылғы 1 шілдеде күшке енбек.

Құрылтайда 145 депутат болмақ, оның барлығы пропорциялы жүйе бойынша сайланбақ.&lt;ref name=&quot;azattiq1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/deputat-pen-8-komitetten-turatyn-quryltai-toqaev-zhana-parlament-qandai-bolatynyn-aitty/33654582.html |title=145 депутат пен 8 комитеттен тұратын Құрылтай. Тоқаев жаңа парламент қандай болатынын айтты |lang=kk |publisher=[[Азаттық радиосы]] |date=2026-01-20 |accessdate=2026-02-06}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
2026 жылғы қаңтардағы [[Ұлттық құрылтай]] отырысында президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] парламентті бірпалаталы қылып, оны Құрылтай деп атағанды жөн көрді. Парламент реформасы [[Қазақстандағы референдум (2026)|2026 жылғы конституциялық референдум]]да халық «иә» десе, орын алмақ.&lt;ref name=&quot;azattiq1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;kursiv&quot;&gt;{{Cite web|url=https://kz.kursiv.media/kk/2026-01-20/qazaqstanda-zhanga-parlament-quryltaj-dep-atalady/ |title=Елдегі жаңа парламент «Құрылтай» деп аталады |lang=kk |publisher=kz.kursiv.media |last=Таубай |first=Айгерім |date=2026-01-20 |accessdate=2026-02-06}}&lt;/ref&gt; Бұл жағдайда ол [[Қазақстан Республикасының Конституциясы|Қазақстанның жаңа Конституциясы]]мен қатар қабылданбақ.&lt;ref name=&quot;azattiq2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/qyzylordadagy-ulttyq-quryltai-qalai-otti/33654597.html |title=&quot;Құрылтай&quot; атты парламент және вице-президент. Тоқаев Қазақстан Конституциясын қалай өзгертпек? |lang=kk |publisher=[[Азаттық радиосы]] |date=2026-01-20 |accessdate=2026-02-06}}&lt;/ref&gt;

== Сайлау жүйесі ==
Құрылтай біртұтас жалпыұлттық сайлау округінің аумағы бойынша пропорциялы өкілдік жүйе негізінде сайланатын 145 депутаттан тұрады. 25 жасқа толған, ел аумағында соңғы 10 жыл бойы тұратын Қазақстан азаматы Құрылтай депутаты болып сайлана алады. Құрылтай депутаттарының өкілеттік мерзімі — 5 жыл.

Құрылтайдың кезекті және кезектен тыс сайлауын Президент белгілейді. Президенттің Құрылтай Төрағасымен және Премьер-Министрмен консультациядан кейін Құрылтайды таратуға құқығы бар. Құрылтай депутаттарының өкілеттігі Құрылтай таратылған жағдайда тоқтатылады.&lt;ref name=&quot;konstsot&quot;&gt;[https://www.gov.kz/memleket/entities/ksrk/press/news/details/1159830?lang=kk Жаңа Конституцияның жобасы республикалық референдумға шығарылды]&lt;/ref&gt;

== Атқаратын қызметі ==
Құрылтай:
* конституциялық заңдарды және заңдарды қабылдайды;
* Президент қарсылық білдірген заңдарды немесе заң баптарын қарсылық жіберілген күннен бастап 1 ай мерзімде қайта талқылап, дауысқа салады. Бұл мерзімнің сақталмауы Президент қарсылығының қабылданғанын білдіреді. Егер Құрылтай конституциялық заңдар немесе конституциялық заң баптары бойынша депутаттардың жалпы санының төрттен үшінің дауысымен, ал заңдар немесе заң баптары бойынша депутаттардың жалпы санының үштен екісінің дауысымен Президенттің қарсылығын еңсерсе, Президент 1 ай ішінде конституциялық заңға немесе заңға қол қояды. Егер Президенттің қарсылығы еңсерілмесе, конституциялық заң немесе заң қабылданбады немесе Президент ұсынған редакцияда қабылданды деп саналады;
* соғыс және бітім мәселелерін шешеді;
* Президенттің ұсынысы бойынша бейбітшілік пен қауіпсіздікті сақтау жөніндегі халықаралық міндеттемелерді орындау үшін [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері|Қазақстан Қарулы Күштерін]] қолдану туралы шешім қабылдайды;
* [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президентінің]] сайлауын жариялайды;
* жалпыхалықтық [[референдум]] тағайындау туралы бастама көтереді;
* Қазақстан Президентіне Құрылтай депутаттары жалпы санының көпшілік дауысымен [[Қазақстан Республикасының Вице-президенті|Қазақстан Вице-Президентін]], [[Қазақстан премьер-министрі|Қазақстан Премьер-министрін]], [[Қазақстан Конституциялық Соты|Конституциялық Соттың]] 10 судьясын, [[Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы|Орталық сайлау комиссиясының]] 6 мүшесін және [[Қазақстан Республикасының Жоғары аудиторлық палатасы|Жоғары аудиторлық палатаның]] 8 мүшесін тағайындауға келісім береді. Оларды лауазымынан босату Президенттің ғана құзыретінде. Егер Құрылтай келісім беруден 2 рет бас тартса, Президент Құрылтайды таратуға құқылы.
** Президент Премьер-министрді тағайындауға келісім сұрар алдында Құрылтайда өкілдігі бар саяси партия фракцияларымен консультация жасайды және Премьер-министрдің ұсынуымен Үкімет мүшелерін ([[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігі|сыртқы істер]], [[Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі|қорғаныс]], [[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі|ішкі істер]] министрлерін қоспағанда) тағайындар алдында Құрылтаймен консультация жасайды.
* Президенттің ұсынуымен [[Қазақстан Жоғарғы Соты|Жоғарғы Соттың]] судьяларын сайлайды және лауазымынан босатады, олардың антын қабылдайды;
* Конституциялық Сот судьяларын, Жоғарғы Сот судьяларын қол сұғылмау кепілдігінен айырады;
* Құрылтай депутатының өкілеттігін тоқтатады, сондай-ақ [[Қазақстан Республикасының Бас прокуратурасы|Бас Прокурордың]] ұсынуымен Құрылтай депутатын қол сұғылмау кепілдігінен айыру мәселесін шешеді;
* Құрылтай депутаттары жалпы санының кемінде бестен бірінің бастамасы бойынша Құрылтай депутаттары жалпы санының көпшілік дауысымен Үкіметке сенімсіздік вотумын білдіруге құқылы;
* Конституциялық Соттың Қазақстан Республикасындағы конституциялық заңдылықтың жай-күйі туралы жыл сайынғы жолдауын және жылына 2 рет Жоғары аудиторлық палата Төрағасының есебін тыңдайды;
* Үкімет пен Жоғары аудиторлық палатаның республикалық бюджеттің атқарылуы туралы есептерін талқылап, бекітеді. Есеп бекітілмеген жағдайда Құрылтайдың Үкіметке сенімсіздік вотумын білдіруі деп саналады;
* Құрылтай депутаттары жалпы санының кемінде үштен бірінің бастамасымен Үкімет мүшелерінің өз қызметі жөніндегі есептерін тыңдауға құқылы. Үкімет мүшесі республика заңдарын орындамаған жағдайда, есепті тыңдау қорытындысы бойынша Құрылтай депутаттары жалпы санының кемінде үштен екісінің дауысымен Президентке оны лауазымынан босату туралы өтініш білдіру жөнінде шешім қабылдауға құқылы. Бұл жағдайда Президент Үкімет мүшесін лауазымынан босатады.&lt;ref name=&quot;konstsot&quot; /&gt;

== Басшылығы ==
=== Төраға ===
Құрылтайды Төраға басқарады. Ол қазақ тілін жетік меңгерген депутаттар арасынан Құрылтай депутаттары жалпы санының көпшілік дауысымен жасырын дауыс беру арқылы сайланады. Төраға кандидатурасын Президент ұсынады, егер Құрылтай Төрағасын сайлаудан 2 рет бас тартса, Президент Құрылтайды таратуға құқылы.&lt;ref name=&quot;konstsot&quot; /&gt;

=== Төраға орынбасары ===
Төраға орынбасарларын Құрылтай депутаттары сайлайды, кандидатурасын Төрағаның өзі ұсынады.&lt;ref name=&quot;konstsot&quot; /&gt;

== Құрылымы ==
Құрылтай конституциялық заңда саны айқындалатын тұрақты комитеттер, сондай-ақ комиссиялар құрады.&lt;ref name=&quot;konstsot&quot; /&gt; Оның құрылымында 8 комитет жоспарланған.&lt;ref name=&quot;azattiq1&quot; /&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{Қазақстан тақырыптарда}}
{{stub}}
[[Санат:Бірпалаталы парламенттер]]
[[Санат:Мемлекет бойынша парламенттер]]
[[Санат:Қазақстан Парламенті]]</text>
      <sha1>2f6g51ljhdhl9h4xalcl2kfl2yb17z3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Windows құрастыру инфобоксы</title>
    <ns>10</ns>
    <id>774459</id>
    <revision>
      <id>3575585</id>
      <parentid>3575377</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T15:52:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3575585</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1710" sha1="oxeuie580d8she7qgb1pm7n7vzjzszo" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
&lt;/noinclude&gt;
{{Инфобокс
|үсті = {{{атауы|}}}
|үсті_стиль = background:#cddeff;
|сурет = {{#if:{{{сурет|}}}|{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{сурет|}}}|size=290x435px|sizedefault=frameless|center=yes}}}}
|сурет_атауы = {{{сурет атауы|}}}

|тақырыпша1 = Негізгі ақпарат

|белгі1 = Жүйе
|мәтін1 = {{{жүйе_(ОЖ)|}}}

|белгі2 = Нұсқасы
|мәтін2 = {{{windows_нұсқасы|}}}

|белгі3 = Құрастыру нұсқасы
|мәтін3 = {{{құрастыру_нұсқасы|}}}

|белгі4 = Ревизия
|мәтін4 = {{{ревизия|}}}

|белгі5 = Жүйе тармағы (lab)
|мәтін5 = {{{жүйе_тармағы|}}}

|белгі6 = Құрылым тагы
|мәтін6 = {{{құрылым_тагы|}}}

|белгі7 = Архитектура
|мәтін7 = {{{архитектура|}}}

|белгі8 = Құрастырылған күні
|мәтін8 = {{#dateformat:{{{Құрастырылған_күні|}}}}}
|тақырыпша15 = SKU

|белгі16 =
|мәтін16 = {{{sku|}}}

|тақырыпша12 = Мерзімі біту уақыты (Таймбомб)
|белгі13 = Мерзімі біту уақыты
|мәтін13= {{#dateformat:{{{Мерзімі біту уақыты|}}}}}

|тақырыпша17 = Кілт
|белгі18 =
|мәтін18 ={{{продукт кілті|}}}
}}
&lt;noinclude&gt;{{doc}}&lt;/noinclude&gt;

[[Санат: Үлгілер:Инфобокстар]]</text>
      <sha1>oxeuie580d8she7qgb1pm7n7vzjzszo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазақстандағы референдум (2026)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>774734</id>
    <revision>
      <id>3576067</id>
      <parentid>3570669</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T10:56:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>165</id>
      </contributor>
      <comment>«[[:File:Constitutional_Referendum_banner_in_football.jpg|Constitutional_Referendum_banner_in_football.jpg]]» дегенді аластады, бұны [[Ортаққор]]дың қатысушысы [[commons:User:IronGargoyle|IronGargoyle]] [[commons:File:Constitutional_Referendum_banner_in_f</comment>
      <origin>3576067</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="87157" sha1="9wdnjqgntt7vtuv3lpl2l6xu9k0f19d" xml:space="preserve">{{Сайлау
 | алдыңғы сайлау = Қазақстандағы АЭС туралы референдум
 | алдыңғы сайлау жылы = 2024
 | байрақ = 
 | ел = Қазақстан
 | вариант = 
 | келесі сайлау = 
 | келесі сайлау жылы = 
 | сайлау атауы = Қазақстан Республикасының жаңа Конституциясының жобасы бойынша республикалық референдум
 | тақырып = 
 | қосымша = 
 | сайлау күні = 15 наурыз 2026
 | түрі = [[Референдум|республикалық референдум]]
 | қосымша2 = 
 | жалпы кандидат = 
 | кезең = 
 | сайлаушылар = 9127192
 | жарамды = 8852766
 | жарамсыз = 
 | бос =  
 | халық = 20518005
 | тіркелгендер = 12482613
 | сайлаушылар2 = 
 | қатысқандар = 73.12
 | қатысқандар қатынасы = 
 | алдыңғы қатысқандар = 63.66
 | босжәнежарамсыз = 274456
 | қатысқандар2 = 
 | қатысқандар2 қатынасы = 
 | алдыңғы қатысқандар2 = 
 | жарамды2 = 
 | босжәнежарамсыз2 = 
 | бос2 = 
 | жарамсыз2 = 
 | науқан = 
 | Дебат = 
 | сурет1 = 
 | түс1 = 
 | кандидат1 = 
 | серіктес1 = 
 | жыныс1 = 
 | партия1 = 
 | коалиция1 = 
 | партия1 коалиция1 = 
 | партия2 коалиция1 = 
 | партия3 коалиция1 = 
 | партия4 коалиция1 = 
 | партия5 коалиция1 = 
 | партия6 коалиция1 = 
 | партия7 коалиция1 = 
 | басшы1 = 
 | сайлаушылар даусы1 = 
 | алдыңғы сайлаушылар даусы1 = 
 | дауыс1 = 
 | алдыңғы дауыс1 = 
 | дауыс2v1 = 
 | пайыз1 = 
 | пайыз2v1 = 
 | алдыңғы пайыз1 = 
 | ref пайыз1 = 
 | орын1 = 
 | алдыңғы орын1 = 
 | сайланған атауы = 
 | сайланған1 = 
 | алдыңғы сайланған1 = 
 | сайланған атауы2 = 
 | сурет2 = 
 | түс2 = 
 | кандидат2 = 
 | серіктес2 = 
 | жыныс2 = 
 | партия2 = 
 | коалиция2 = 
 | партия1 коалиция2 = 
 | партия2 коалиция2 = 
 | партия3 коалиция2 = 
 | партия4 коалиция2 = 
 | партия5 коалиция2 = 
 | партия6 коалиция2 = 
 | партия7 коалиция2 = 
 | басшы2 = 
 | сайлаушылар даусы2 = 
 | алдыңғы сайлаушылар даусы2 = 
 | дауыс2 = 
 | алдыңғы дауыс2 = 
 | дауыс2v2 = 
 | пайыз2 = 
 | пайыз2v2 = 
 | алдыңғы пайыз2 = 
 | орын2 = 
 | алдыңғы орын2 = 
 | сайланған2 = 
 | алдыңғы сайланған2 = 
 | қарта атауы =
 | қарта = 
 | қарта өлшемі = 
 | қарта шарты1 = 
 | қарта шарты2 = 
 | fond = 
 | қарта тақарыбы = 
 | диаграмма атауы = 
 | диаграмма = 
 | диаграмма өлшемі = 
 | шарт1 = 
 | шарт2 = 
 | диаграмма2 атауы = 
 | диаграмма2 = 
 | диаграмма өлшемі2 = 
 | шарт1 2 = 
 | шарт2 2 = 
 | жолақ атауы = Жобасы бұқаралық ақпарат құралдарында 2026 жылғы 12 ақпанда жарияланған Қазақстан Республикасының жаңа Конституциясын қабылдайсыз ба?
 | жолақ1 = Иә
 | түс жолақ1 = #47729E
 | пайыз жолақ1 = 89.86
 | жолақ2 = Жоқ
 | түс жолақ2 = #8B8B54
 | пайыз жолақ2 = 10.14
 | төменгі-жолақ атауы = 
 | ізашар = 
 | ізашар партия = 
 | ізбасар = 
 | ізбасар партия = 
 | poste = 
 | ізашар атауы = 
 | ізашар жынысы = 
 | ізбасар атауы = 
 | ізбасар жынысы = 
 | төменгі тақырып = 
 | мазмұн = 
 | сайт = 
}}
2026 жылғы 15 наурызда '''Қазақстанда жаңа Конституцияны қабылдау мәселесі бойынша [[Референдум|республикалық референдум]]''' өткізу жоспарланған. Бұл шара Президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]тың 2025 жылғы халқына Жолдауынан бастау алды, онда ол [[Қазақстан Республикасының Конституциясы|1995 жылғы Конституция]]ға өзгерістер енгізуге бағытталған парламенттік реформаларды жариялаған болатын.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың Қазақстан халқына Жолдауы: онлайн-трансляция|url=https://kaz.zakon.kz/sayasat/6067496-prezident-asymzhomart-toaevty-azastan-khalyna-zholdauy-onlayntranslyatsiya.html|accessdate=2026-02-15|date=2025-09-08|author=Айгерим Тарина|publisher=Zakon.kz}}&lt;/ref&gt;

Бастапқыда референдум 2027 жылға жоспарланғанымен, ұсынылған реформалардың ауқымына байланысты мүлдем жаңа Ата заң қабылдау туралы шешім қабылданды.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Қазақстанда 2027 жылы тағы да бір референдум өтуі мүмкін|url=https://taunews.kz/kk/qazaqstanda-2027-zhyly-taghy-da-bir-referendum-otui-mumkin/|accessdate=2026-02-15|lang=kk|date=2025-09-08|publisher=TAUNEWS}}&lt;/ref&gt; Осы мақсатта арнайы жұмыс тобы, кейіннен мәтінді әзірлеп, бекітетін Конституциялық комиссия құрылды.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Конституциялық комиссия құрылады: Тоқаев Жарлыққа қол қойды|url=https://baq.kz/konstitutsiyalyq-komissiya-qurylady-toqaev-zharlyqqa-qol-qoydy-200029790/|accessdate=2026-02-15|date=2026-01-21|author=Әсел Мақсат}}&lt;/ref&gt; Дайындық жұмыстары мерзімінен бұрын аяқталғандықтан, референдумды ертерек өткізу мүмкін болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Жаңа Конституция жобасы референдумға шығаруға дайын|url=https://khabar.kz/kk/news/sayasat/182704-zhana-konstytutsyia-zhobasy-referendumga-shygaruga-daiyn|accessdate=2026-02-15|lang=kk|date=2026-02-11|author=Әнуарбек Мырзатайұлы}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
{{Толық мақала|Қазақстан Республикасының Конституциясы|Қазақстандағы референдум (2022)}}
1991 жылы Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін Қазақстан Конституциясы референдумдар мен заңнамалық түзетулер арқылы бірнеше рет өзгертіліп, жаңартылды. 1995 жылғы конституциялық референдум 1993 жылғы Конституцияны алмастырып, күшті [[Аралас республика|жартылай президенттік жүйені]] және [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] пен [[Сенат]]тан тұратын [[екі палаталы жүйе]]ні құрды. Қазақстанның екі палаталы парламенті даулы болды, өйткені [[унитарлы мемлекет]]те екі палатаның бұрын-соңды тәжірибесі болмаған, ол өкілдікті де, заң шығару сапасын да жақсарта алмады, ал [[Аманат (партия)|Аманат]] билеуші партиясының үстемдігінің күшеюі Сенаттың рөлін әлсіретті.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Kassymbek |first=Aliya |last2=Sartayeva |first2=Kaliya |last3=Satylganov |first3=Yerzhan |last4=Abikenov |first4=Arkhat |last5=Tynybekov |first5=Serikkali |last6=Buribayev |first6=Yermek Abiltayevich |last7=Mukhamedzhanov |first7=Omonulla |date=August 2019 |year= |title=Formation of Parliamentarism in Kazakhstan: Current Agenda |url=https://www.abacademies.org/articles/Formation-of-parliamentarism-in-Kazakhstan-current-agenda-1544-0044-22-4-389.pdf |journal=Journal of Legal, Ethical and Regulatory Issues |volume=22 |issue=4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Долгов |first=Виктор |date=14 August 2024 |title=Переход к однопалатному парламенту в Казахстане: плюсы и минусы |url=https://spik.kz/1971-perehod-k-odnopalatnomu-parlamentu-v-kazahstane-pljusy-i-minusy.html |accessdate=15 February 2026 |website=SPIK.KZ |language=ru}}&lt;/ref&gt; Саясаттанушы Сұлтанбек Сұлтанғалиев Сенатты Мәжілістің қызметтерін қайталайтын «Құрметті зейнеткерлер палатасы» деп сипаттаған,&lt;ref&gt;{{Cite web |date=27 June 2017 |title=Какое значение имеют выборы в казахстанский Сенат |url=https://www.dw.com/ru/%D0%BA%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%B5-%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D1%8E%D1%82-%D0%B2%D1%8B%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%8B-%D0%B2-%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D1%82/a-39434010 |accessdate=15 February 2026 |website=[[Deutsche Welle]] |language=ru}}&lt;/ref&gt; осыған байланысты 1990-жылдардың соңы мен 2000-жылдардың басынан бастап демократиялық оппозиция өкілдері бір палаталы жүйеге қайта оралу туралы талаптар көтере бастады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Вайскопф |first=Анатолий |date=20 January 2026 |title=В Казахстане анонсированы масштабные политические реформы |url=https://www.dw.com/ru/v-kazahstane-anonsirovany-masstabnye-politiceskie-reformy/a-75584410 |accessdate=15 February 2026 |website=[[Deutsche Welle]] |language=ru}}&lt;/ref&gt;

Одан кейінгі жылдары 1995 жылғы Қазақстан Конституциясына бірқатар қосымша өзгерістер енгізіліп, президенттік билік, парламент және басқа мемлекеттік институттар арасындағы өкілеттіктер тепе-теңдігі біртіндеп өзгертілді. [[Қазақстандағы референдум (2022)|2022 жылғы маусымда республикалық референдум]]&lt;nowiki/&gt;да сайлаушылардың 77%-ы қолдаған 1995 жылғы Конституцияға ірі өзгерістер пакеті қабылданды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gencturk |first=Ahmet |date=6 June 2022 |title=Kazakhstan passes referendum on constitutional reforms |url=https://www.aa.com.tr/en/asia-pacific/kazakhstan-passes-referendum-on-constitutional-reforms/2606457 |accessdate=24 January 2026 |website=[[Anadolu Agency]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 June 2022 |title=Over 77% of voters backed constitutional amendments in Kazakh referendum – CEC report |url=https://interfax.com/newsroom/top-stories/79937/ |accessdate=23 January 2026 |website=[[Interfax]]}}&lt;/ref&gt; Реформалар президенттің өкілеттіктерін қысқартты, Парламенттің рөлін күшейтті, Елбасының ерекше конституциялық мәртебесін жойды және адам құқықтары мен мемлекеттік институттардың жауапкершілігіне қатысты нормаларды күшейтті.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Kazakhstan Leaves ‘Elbasy’ Behind, Approves Constitutional Referendum |url=https://thediplomat.com/2022/06/kazakhstan-leaves-elbasy-behind-approves-constitutional-referendum/ |accessdate=24 January 2026 |website=[[The Diplomat (magazine)|The Diplomat]] |language=en-US|date=6 June 2022|last=Putz|first=Catherine|url-access=limited}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |date=12 May 2022 |title=Конституцияға енгізілетін түзетулер бойынша бағыт-бағдар |url=https://baq.kz/konstitutsiyaga-engiziletin-tuzetuler-boyynsha-bagyt-bagdar_277961/ |accessdate=24 January 2026 |website=BAQ |language=kk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Cornell |first=Svante E. |last2=Barro |first2=Albert |date=3 June 2022 |title=With referendum, Kazakh President pushes for reforms |url=https://www.euractiv.com/opinion/with-referendum-kazakh-president-pushes-for-reforms/ |accessdate=23 January 2026 |website=[[Euractiv]]}}&lt;/ref&gt; Билік өкілдері бұл референдумды [[2022 жылғы Қазақстандағы наразылық шаралары|Қаңтар оқиғаларынан]] кейін «Жаңа Қазақстан» негізін қалау ретінде таныстырды.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Kazakh leader pledges reform after referendum win |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/kazakhstan-votes-amend-constitution-referendum-results-2022-06-06/ |archiveurl=http://web.archive.org/web/20230822011525/https://www.reuters.com/world/asia-pacific/kazakhstan-votes-amend-constitution-referendum-results-2022-06-06/ |archivedate=22 August 2023 |accessdate=24 January 2026 |work=[[Reuters]] |language=en-US|date=6 June 2022|url-access=limited}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Urciuolo |first=Luca |date=13 June 2022 |title=Tokaev’s new Kazakhstan: the dawn of the “Second Republic”? |url=https://www.specialeurasia.com/2022/06/13/tokaev-kazakhstan-referendum/ |journal=Geopolitical Report |publisher=SpecialEurasia |volume=20 |issue=9 |issn=2785-2598}}&lt;/ref&gt; 2022 жылғы қыркүйекте Парламент тағы бір өзгерістер пакетін қабылдап, президенттік қызметке жаңа шектеу енгізді: бір рет қана сайланатын жеті жылдық мерзім.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ozturk |first=Alparslan |date=17 September 2022 |title=Kazakh Parliament approves one 7-year presidential term |url=https://report.az/en/region/kazakh-parliament-approves-one-7-year-presidential-term1 |accessdate=23 January 2026 |website=Report}}&lt;/ref&gt; Сол өзгеріс аясында астананың атауы Нұр-Сұлтаннан қайтадан [[Астана]] болып өзгертілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |first= |date=17 September 2022 |title=Kazakhstan limits presidential term, renames capital |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/9/17/kazakhstan-limits-presidential-term-renames-capital |accessdate=24 January 2026 |website=[[Al Jazeera]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]тің саяси жаңғыруы [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2023)|2023 жылғы парламент сайлауларымен]] аяқталғаннан кейін, кейбір қазақстандық және тәуелсіз бұқаралық ақпарат құралдары билік тағы да конституциялық реформаларды қарастыруы мүмкін деп жорамалдады, яғни президенттік өкілеттіктерді ұзарту немесе мемлекеттік институттарды қайта құрылымдау туралы.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=28 June 2023 |title=Преемник Токаева: пора ли начинать подготовку к транзиту власти в Казахстане? |url=https://stanradar.com/news/full/52731-preemnik-tokaeva-pora-li-nachinat-podgotovku-k-tranzitu-vlasti-v-kazahstane.html |accessdate=24 January 2026 |website=Stanradar}}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы қаңтарда Президент Тоқаев [[Егемен Қазақстан]] газетіне берген сұхбатында бұл қауесеттерді жоққа шығарып, жеті жылдық президенттік мерзім «енді ешқашан өзгермейді» деп мәлімдеді және жақын болашақта Қазақстан Конституциясына қосымша өзгерістер жоспарланбағанын айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=3 January 2024 |title=Kazakhstan’s Tokayev denies plans for referendum, taking part in 2026 election |url=https://en.apa.az/cis-countries/kazakhstans-tokayev-denies-plans-for-referendum-taking-part-in-2026-election-421843 |accessdate=24 January 2026 |website=Apa |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Alybekova |first=Meerimai |date=4 January 2024 |title=President of Kazakhstan Kassym-Jomart Tokayev dismisses re-election rumors |url=https://24.kg/english/283598_President_of_Kazakhstan_Kassym-Jomart_Tokayev_dismisses_re-election_rumors/ |accessdate=24 January 2026 |website=24.kg |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

1995 жылғы Қазақстан Конституциясының 30 жылдығы қарсаңында құжаттың болашағы жөнінде пікірталас туындады, өйткені қазақстандық онлайн-басылымдар құқықтанушы Жұмагелді Елубаев дайындаған үшінші Конституция жобасы туралы хабарлады. Бұл жоба үкімет құрылымына, парламент өкілеттіктеріне, президенттік мерзімге және мемлекеттік рәміздерге өзгерістер енгізуді ұсынған.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Омарова |first=Айгуль |date=26 August 2025 |title=Нужна ли Казахстану третья Конституция? |url=https://check-point.kz/publication?id=6757 |accessdate=24 January 2026 |website=Check-point.kz |language=ru}}&lt;/ref&gt; Orda.kz мәліметінше, Елубаевтың жобасы «PARAGRAF» құқықтық ақпарат платформасында жарияланып, кейін көп ұзамай алынып тасталған. Бұл жоба [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі]] ішінде Қазақстанның конституциялық болашағының бағыты жөніндегі белгісіздік жағдайында белгілі бір қызығушылық тудырғаны айтылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Нарикбаева |first=Аянрафи |date=25 August 2025 |title=Почему в Акорде обеспокоены проектом новой Конституции, написанной профессором КазНУ |url=https://orda.kz/pochemu-v-akorde-obespokoeny-proektom-novoj-konstitucii-napisannoj-professorom-kaznu-405875/ |accessdate=24 January 2026 |website=Orda |language=ru}}&lt;/ref&gt; Алайда жолдау барысында Қасым-Жомарт Тоқаев жаңа Конституция туралы ұсыныстар талқыланғанын атап өткенмен, жылдар бойы жүргізілген реформалар, соның ішінде 2022 жылғы референдумнан кейінгі өзгерістер Негізгі заңды жаңғыртып, оның негізгі қағидаларын сақтап қалғанын айтты. Осылайша Конституцияны толықтай жаңамен ауыстыру туралы ұсыныстарды қолдамайтынын білдірді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Величко |first=Анна |date=30 August 2025 |title=Конституция Казахстана 3.0: новый игрок или новая дистанция? |url=https://ulysmedia.kz/analitika/58065-konstitutsiia-kazakhstana-3-0-novyi-igrok-ili-novaia-distantsiia/ |accessdate=24 January 2026 |website=Ulysmedia.kz |language=ru}}&lt;/ref&gt;

Соған қарамастан, 2025 жылғы 8 қыркүйекте Қасым-Жомарт Тоқаев Қазақстан халқына Жолдау барысында парламенттік реформалар бойынша референдум өткізуді ұсынды. Ұсыныстар алдағы бір жыл ішінде жан-жақты талқылануы тиіс екенін атап өтіп, референдум 2027 жылы өтуі мүмкін екенін айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Калиева |first=Айжан |date=8 September 2025 |title=Елімізде бір палаталы парламент құрылады -Тоқаев |url=https://kaz.tengrinews.kz/news/br-palatalyi-parlament-kuru-turalyi-bastama-kotergm-keled-368791/ |accessdate=24 January 2026 |website=Tengrinews.kz |language=kk}}&lt;/ref&gt;

== Сайлау жүйесі ==
Қазақстанда конституциялық референдум республикалық референдум деп аталады. Республикалық референдумдар 1995 жылғы Қазақстан Конституциясы аясында қабылданған №2592 «Республикалық референдум туралы» конституциялық заңымен реттеледі. Бұл заңда референдум «Қазақстан Республикасындағы Конституцияның, конституциялық заңдардың, заңдардың жобалары және қоғамдық өмірдің басқа да аса маңызды мәселелері бойынша бүкілхалықтық дауыс беру» ретінде анықталған.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Республикалық референдум туралы|script-title=|trans-title=On the Republican Referendum|type=|act-type=Constitutional Law|index=2592|prefix=No.|italics=|number=|date=2 November 1995|orig-date=|firstpage=|at=Article 1|pinpoint=|orig-section=|authority=|institution=|publisher=|location=Almaty|parallel=|id=104321|docket=|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z950002592_|access-date=19 February 2026|mode=|article=|language=kk|via=&quot;Adilet&quot; LIS}}&lt;/ref&gt;

«Республикалық референдум туралы» конституциялық заңның 10-бабына сәйкес, республикалық референдум өткізу туралы шешім қабылдаудың айрықша құқығы Қасым-Жомарт Тоқаев сияқты [[Қазақстан Республикасының Президенті]]не тиесілі.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Республикалық референдум туралы|script-title=|trans-title=On the Republican Referendum|type=|act-type=Constitutional Law|index=2592|prefix=No.|italics=|number=|date=2 November 1995|orig-date=|firstpage=|at=Article 10|pinpoint=|orig-section=|authority=|institution=|publisher=|location=Almaty|parallel=|id=104321|docket=|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z950002592_|access-date=19 February 2026|mode=|article=|language=kk|via=&quot;Adilet&quot; LIS}}&lt;/ref&gt; Сонымен қатар, Қазақстан Парламенті, үкімет немесе республиканың барлық өңірлерін білдіретін кемінде 200 000 азамат президентке референдум өткізу туралы ұсыныс енгізе алады.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Республикалық референдум туралы|script-title=|trans-title=On the Republican Referendum|type=|act-type=Constitutional Law|index=2592|prefix=No.|italics=|number=|date=2 November 1995|orig-date=|firstpage=|at=Article 11|pinpoint=|orig-section=|authority=|institution=|publisher=|location=Almaty|parallel=|id=104321|docket=|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z950002592_|access-date=19 February 2026|mode=|article=|language=kk|via=&quot;Adilet&quot; LIS}}&lt;/ref&gt;

17-бапқа сәйкес, Қазақстан Президенті ұсынылған конституциялық өзгерістер бойынша референдум өткізуге шешім қабылдай алады, Конституцияға өзгерістер мен толықтыруларды референдум өткізбей енгізе алады немесе ұсынылған өзгерістерді толықтай қабылдамай тастай алады. Президенттің [[Декрет|бас тартуы]] Қазақстан Парламентінің екі палатасының да төрттен бес көпшілік даусымен еңсерілуі мүмкін.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Республикалық референдум туралы|script-title=|trans-title=On the Republican Referendum|type=|act-type=Constitutional Law|index=2592|prefix=No.|italics=|number=|date=2 November 1995|orig-date=|firstpage=|at=Article 17|pinpoint=|orig-section=|authority=|institution=|publisher=|location=Almaty|parallel=|id=104321|docket=|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z950002592_|access-date=19 February 2026|mode=|article=|language=kk|via=&quot;Adilet&quot; LIS}}&lt;/ref&gt; 18-бапта референдум өткізу туралы шешім президент жарлығымен белгіленетіні көрсетілген. Онда дауыс беру күні, референдумға шығарылатын мәселе немесе мәселелер, оның нәтижелерінің құқықтық салдары айқындалады. Бұдан кейін Конституция жобасының немесе өзгерістердің мәтіні бұқаралық ақпарат құралдарында жариялануы тиіс.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Республикалық референдум туралы|script-title=|trans-title=On the Republican Referendum|type=|act-type=Constitutional Law|index=2592|prefix=No.|italics=|number=|date=2 November 1995|orig-date=|firstpage=|at=Article 18|pinpoint=|orig-section=|authority=|institution=|publisher=|location=Almaty|parallel=|id=104321|docket=|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z950002592_|access-date=19 February 2026|mode=|article=|language=kk|via=&quot;Adilet&quot; LIS}}&lt;/ref&gt;  

19-бапқа сәйкес, референдум өткізу туралы жарлық шыққаннан кейін референдум бір айдан ерте емес және үш айдан кеш емес мерзімде өткізілуі тиіс. Алайда ерекше жағдайларда Қазақстан Президенті басқа мерзімдерді белгілеуі мүмкін.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Республикалық референдум туралы|script-title=|trans-title=On the Republican Referendum|type=|act-type=Constitutional Law|index=2592|prefix=No.|italics=|number=|date=2 November 1995|orig-date=|firstpage=|at=Article 19|pinpoint=|orig-section=|authority=|institution=|publisher=|location=Almaty|parallel=|id=104321|docket=|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z950002592_|access-date=19 February 2026|mode=|article=|language=kk|via=&quot;Adilet&quot; LIS}}1&lt;/ref&gt;

31-бапқа сәйкес, референдумға шығарылған мәселе тек келесі шарттар орындалған жағдайда ғана қабылданған болып саналады: тіркелген сайлаушылардың кемінде 50 %-ы қатысуы, қарапайым көпшілік дауыс «иә» деп берілуі, ал конституциялық өзгерістерге қатысты шешім үшін [[Республикалық маңызы бар қала|республикалық маңызы бар]] екі-үштен кем емес облыстар мен қалаларда (соның ішінде [[Астана]]) да дауыс берушілердің жартысынан көбі қолдауы тиіс.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Республикалық референдум туралы|script-title=|trans-title=On the Republican Referendum|type=|act-type=Constitutional Law|index=2592|prefix=No.|italics=|number=|date=2 November 1995|orig-date=|firstpage=|at=Article 31|pinpoint=|orig-section=|authority=|institution=|publisher=|location=Almaty|parallel=|id=104321|docket=|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z950002592_|accessdate=19 February 2026|mode=|article=|language=kk|via=&quot;Adilet&quot; LIS}}1&lt;/ref&gt;

== Дайындық ==
2025 жылғы 8 қазан күні Қасым-Жомарт Тоқаев 33 мүшеден тұратын Парламент реформасы бойынша Жұмысшы топ құру туралы жарлыққа қол қойды, оны Мемлекеттік кеңесші [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]] басқарды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Тарина |first=Айгерим |date=8 October 2025 |title=Белгілі ғалым-заңгерлер, сарапшылар мен депутаттар Парламенттік реформа жөніндегі жұмыс тобының құрамына кірді |url=https://kaz.zakon.kz/sayasat/6069353-belgl-alymzagerler-sarapshylar-men-deputattar-parlamenttk-reforma-zhnndeg-zhmys-tobyny-ramyna-krd.html |accessdate=24 January 2026 |website=Zakon |language=kk}}&lt;/ref&gt; Топ құрамына Мәжіліс пен Сенат депутаттары, [[Қазақстан халқы ассамблеясы]] мүшелері, парламенттік партия фракцияларының басшылары, сондай-ақ ғылыми институттардың жетекшілері, конституциялық құқық және мемлекет және құқық теориясы саласындағы белгілі ғалымдар, сондай-ақ сарапшылар мен [[Ұлттық құрылтай]] мүшелері кіреді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Шарипханова |first=Дина |date=8 October 2025 |title=Маңызды реформа: Тоқаев жұмыс тобының тізімін бекітті |url=https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/manyizdyi-reforma-tokaev-jumyis-tobyinyin-tzmn-bektt-369367/ |accessdate=24 January 2026 |website=Tengri News |language=kk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Тарина |first=Айгерим |date=8 October 2025 |title=Белгілі ғалым-заңгерлер, сарапшылар мен депутаттар Парламенттік реформа жөніндегі жұмыс тобының құрамына кірді |url=https://kaz.zakon.kz/sayasat/6069353-belgl-alymzagerler-sarapshylar-men-deputattar-parlamenttk-reforma-zhnndeg-zhmys-tobyny-ramyna-krd.html |accessdate=24 January 2026 |website=Zakon |language=kk}}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы қазан мен 2026 жылғы қаңтар аралығында Жұмысшы топ жалпы алты отырыс өткізді. Осы кезеңде жеті саяси партия және 16 қоғамдық ұйым конституциялық реформалар бойынша ұсыныстарын тапсырды, талқылаулар болашақ парламенттің құрамына, оның мандат мерзіміне, депутаттар санына, квоталарға, сайлау рәсімдеріне, басқа билік тармақтарымен өзара әрекеттесуіне, заң шығару үдерісінің негізгі бағыттарына және мемлекеттік органдардың қызметін қамтамасыз етудегі парламенттің өкілеттіктеріне бағытталды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=24 January 2026 |title=Ерлан Қарин: Конституциялық комиссияның құрылуы — тарихи оқиға |url=https://kaz.inform.kz/news/erlan-karin-konstitutsiyalik-komissiyanin-kurilui-tarihi-okiga-3d8cbf/ |accessdate=1 February 2026 |website=[[Kazinform]] |language=kk}}&lt;/ref&gt;

Ұлттық Құрылтайдың бесінші отырысында Қасым-Жомарт Тоқаев ұсынылған өзгерістердің саны «әлдеқайда көп» болатынын бағалап, бұл үдерісті жаңа Конституцияны қабылдауға қарай жасалған қадам деп сипаттады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Тарина |first=Айгерим |date=20 January 2026 |title=Тоқаев конституциялық реформа бойынша негізгі бағыттарды жариялады |url=https://kaz.zakon.kz/kogam-tynysy/6075086-toaev-konstitutsiyaly-reforma-boyynsha-negzg-bayttardy-zhariyalady.html |accessdate=12 February 2026 |website=Zakon |language=kk}}&lt;/ref&gt;

=== Жобалау ===
2026 жылғы 21 қаңтарда Қасым-Жомарт Тоқаев Конституциялық комиссия құру туралы жарлыққа қол қойды. Комиссия құрамында Ұлттық Құрылтай өкілдері, беделді заңгерлер, БАҚ басшылары, жергілікті [[мәслихат]] төрағалары, өңірлік қоғамдық кеңес мүшелері және басқа да мамандар бар, жалпы 120-дан астам адам қатысады. Комиссияны [[Эльвира Әбілхасымқызы Азимова|Эльвира Азимова]] басқарады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last= |first= |date=22 January 2026 |title=Тоқаев Конституциялық реформа жөніндегі комиссияны құру жөнінде жарлыққа қол қойды |url=https://www.azattyq.org/a/toqaev-konstitutsiyalyq-reforma-zhonindegi-komissiyany-quru-zhoninde-zharlyqqa-qol-qoidy/33656377.html |accessdate=24 January 2026 |work=Азаттық радиосы |language=kk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=21 January 2026 |title=Президент Конституциялық реформа жөніндегі комиссияны құру туралы Жарлыққа қол қойды |url=https://24.kz/kz/zha-aly-tar/sayasat/750339-prezident-konstitucialyk-reforma-zonindegi-komissiany-kuru-turaly-zarlykka-kol-kojdy |accessdate=24 January 2026 |website=[[24KZ]]}}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы 31 қаңтарда, алты отырыстан кейін, Конституциялық комиссия Қасым-Жомарт Тоқаев-қа хабарлап, жоспарланған түзетулер 1995 жылғы Конституцияның шамамен 84 %-ына әсер ететінін ескеріп, толық жаңа Конституция жобасын әзірлеу қажет деп шешкенін және оны алғашқы толық жобасын қоғамдық талқылауға жариялауды ұсынғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Сатиева |first=Камшат |date=31 January 2026 |title=Жаңа Конституцияның жобасы: адами капитал мен адам құқықтарына басымдық |url=https://kaz.zakon.kz/quqiq/6075765-zhaa-konstitutsiyany-zhobasy-adami-kapital-men-adam-ytaryna-basymdy.html |accessdate=1 February 2026 |website=Zakon |language=kk}}&lt;/ref&gt; Снежанна Имашева бұл тәсіл «Құқықтық актілер туралы» Заңның 26-бабының 9-тармағына сәйкес келетінін атап өтті, оған сәйкес заң актісінің жартысынан көбі өзгертілсе, оның жаңа редакциясын қабылдау қажет.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Қоржымбаев |first=Арман |date=29 January 2026 |title=Мемлекеттік биліктің өзі архитектурасы өзгеріп жатыр – Снежанна Имашева |url=https://dknews.kz/kz/kazak-tilindegi-makalalar/383228-memlekettik-biliktin-ozi-arhitekturasy-ozgerip-zhatyr |accessdate=1 February 2026 |website=DKNews.kz |language=kk}}&lt;/ref&gt; Жаңа Конституцияның алғашқы жобасы сол күні жарияланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Тоғанбек |first=Аяна |date=30 January 2026 |title=Мыңжылдық тарихтың сабақтастығы – жаңа Конституция жобасы айқындап берген бағдар |url=https://egemen.kz/article/405611-mynhdgyldyq-tarikhtynh-sabaqtastyghy-%E2%80%93-dganha-konstitutsiya-dgobasy-ayqyndap-b |accessdate=1 February 2026 |website=[[Egemen Qazaqstan]] |language=kk}}&lt;/ref&gt; Алғаш рет жобадағы кіріспе мәтінде адам құқықтары мен бостандықтары Қазақ мемлекетінің басты басымдығы ретінде белгіленген, соның ішінде [[өмір сүру құқығы]], жеке өмірдің қауіпсіздігі, [[мәліметтерді қорғау]] құқығы және Миранда қағидаты қамтылған.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Сатиева |first=Камшат |date=31 January 2026 |title=Адам құқықтары мен бостандықтары – мемлекеттің негізгі басымдығы |url=https://kaz.zakon.kz/quqiq/6075767-adam-ytary-men-bostandytary--memlekett-negzg-basymdyy.html |accessdate=1 February 2026 |website=Zakon |language=kk}}&lt;/ref&gt;

Ақпанның басында Конституциялық комиссия жаңа Конституция жобасын жетілдіру үшін кездесулерін жалғастырып, қоғамдық және сарапшылық пікірлерді енгізді. Өзгерістер арасында мемлекеттік органдарда [[орыс тілі]]нің мәртебесіне қатысты баптың мәтінін түзету, тегін білім алу және әмбебап медициналық қызмет көрсетуге конституциялық кепілдіктерді нақтылау,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Vialko |first=Daryna |date=11 February 2026 |title=Country close to Russia moves away from Russian language |url=https://newsukraine.rbc.ua/news/country-close-to-russia-moves-away-from-russian-1770831714.html |accessdate=12 February 2026 |website=RBC-Ukraine |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |date=4 February 2026 |editor-last=Шашкина |editor-first=Алина |title=“Бесплатное образование и медицина — это миф“ — депутат о формулировках в новой Конституции |url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/besplatnoe-obrazovanie-meditsina-mif-deputat-formulirovkah-591868/ |accessdate=12 February 2026 |website=Tengrinews.kz |language=ru}}&lt;/ref&gt; жеке [[Меншік құқығы|меншік]] пен тұрғын үй құқығын қорғауды күшейту ұсыныстары,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Құрмаш |first=Аягөз |title=Қазақстанда барлық меншік нысаны танылып, оларға кепілдік беріледі – Нұрмұханов |url=https://azattyq-ruhy.kz/news/103433-kazakstanda-barlyk-menshik-nysany-tanylyp-olarga-kepildik-beriledi-nurmukhanov |accessdate=12 February 2026 |website=Azattyq Ruhy |language=kk|date=10 February 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |date=10 February 2026 |title=Тұрғын үйден мәжбүрлеп шығаруға сот шешімінсіз жол берілмейді – Тоқаев |url=https://kaz.tengrinews.kz/news/turgyin-uyden-majburlep-shyigaruga-sot-sheshmnsz-jol-371593/ |accessdate=12 February 2026 |website=Tengrinews.kz |language=kk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=11 February 2026 |editor-last=Арыстанұлы |editor-first=Жан |title=Бақыт Нұрмұханов: жаңа Конституцияның жобасында өтпелі ережелер нақтыланды |url=https://dknews.kz/kz/kazak-tilindegi-makalalar/384997-bakyt-nurmuhanov-zhana-konstituciyanyn-zhobasynda |accessdate=12 February 2026 |website=DKNews.kz |language=kk}}&lt;/ref&gt; [[Парламентті тарату]] негіздері мен рәсімі сияқты институттық механизмдер жөніндегі талқылаулар болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Қали |first=Айдос |date=10 February 2026 |title=Конституция жобасында Құрылтайды таратуға болмайтын жағдайлар көрсетілді |url=https://kaz.zakon.kz/kogam-tynysy/6076372-konstitutsiya-zhobasynda-ryltaydy-taratua-bolmaytyn-zhadaylar-krsetld.html |accessdate=12 February 2026 |website=Zakon |language=kk}}&lt;/ref&gt;

=== Ресми ұсыныс және соңғы жоба ===
2026 жылғы 11 ақпанда, 12-ші отырысында, Конституциялық комиссия жаңа Конституция жобасының бүкілхалықтық референдумға дайын екенін жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Мырзатайұлы |first=Әнуарбек |date=11 February 2026 |title=Жаңа Конституция жобасы референдумға шығаруға дайын |url=https://khabar.kz/kk/news/sayasat/182704-zhana-konstytutsyia-zhobasy-referendumga-shygaruga-daiyn |archiveurl=https://khabar.kz/kk/news/sayasat/182676-konstytutsyialykh-komyssyia-memleket-basshysyna-zhana-konstytutsyianyn-khorytyndy-zhobasyn-usyndy |archivedate=15 February 2026 |accessdate=15 February 2026 |website=[[Khabar Agency]]}}&lt;/ref&gt; Сол күні комиссия жаңа Конституцияның соңғы жобасын Қасым-Жомарт Тоқаев-қа тапсырды. Президент комиссияның жұмысын жоғары бағалап, жобаның институттық негіздерді жаңғырту мен тұрақты дамуды қолдаудағы рөлін атап өтті, қоғамдық талқылау мен қатысудың жоғары деңгейін көрсетті және оның қабылдануы бойынша республикалық референдум өткізу туралы жарлыққа қол қоятындықтарын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Мемлекет басшысына жаңа Конституцияның қорытынды жобасы ұсынылды |url=https://24.kz/kz/zha-aly-tar/sayasat/753640-memleket-bassysyna-zana-konstitucianyn-korytyndy-zobasy-usynyldy |archiveurl=http://web.archive.org/web/20260212025518/https://24.kz/kz/zha-aly-tar/sayasat/753640-memleket-bassysyna-zana-konstitucianyn-korytyndy-zobasy-usynyldy |archivedate=12 February 2026 |accessdate=12 February 2026 |work=[[24KZ]] |language=kk|date=12 February 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=11 February 2026 |title=Конституциялық комиссия Президентке жаңа Конституцияның қорытынды жобасын ұсынды |url=https://almaty.tv/kz/news/obschestvo/konstitucialyk-komissia-prezidentke-zana-konstitucianyn-k-orytyndy-zobasyn-usyndy |accessdate=12 February 2026 |website=Almaty TV |language=kk}}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы 12 ақпанда жарияланған соңғы жоба кіріспеден және 11 бөлімге бөлінген 95 баптан тұрды, онда Қазақстанның конституциялық тәртібінің негіздері, адам құқықтары, мемлекеттік институттар және конституциялық өзгерістер енгізу рәсімдері қарастырылған. Елеулі баптардың ішінде:&lt;ref&gt;{{Cite web |date=12 February 2026 |title=Қазақстанда жаңа Конституцияның жобасы жарияланды |url=https://egemen.kz/article/406532-qazaqstanda-dganha-konstitutsiyanynh-dgobasy-dgariyalandy |access-date=13 February 2026 |publisher=[[Егемен Қазақстан]] |language=kk}}&lt;/ref&gt;

* Конституциялық тәртіптің негіздері: Жобада Қазақстан демократиялық, зайырлы, біртұтас мемлекет ретінде танылатыны расталады, заң үстемдігіне басымдық беріліп, елдің тәуелсіздігі мен аумақтық тұтастығы кепілдендірілген. Мемлекеттік рәміздер анықталып, мемлекеттік тіл ретінде қазақ тілі белгіленген, [[Ресми тіл|ресми]] қолдану үшін орыс тілі танылған.
* Адам құқықтары мен бостандықтары: Жоба бойынша жеке тұлға құқықтары құжатта бірінші орынға қойылған. Жоба [[өлім жазасы]]н нақты жояды, жеке өмір мен сандық құқықтарды қорғайды, отбасы мен жеке бостандықтарды қамтамасыз етеді, сондай-ақ ой, дін бостандығын растайды.
* Үкімет құрылымы: 145 депутаты бар бір палаталы парламент ([[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтай]]) пропорционалды жүйемен сайланатын етіп құрылды. Жобада [[Қазақстан Республикасының Вице-президенті|вице-президент]] пен Ұлттық диалог алаңы ретінде қызмет ететін Халық кеңесі енгізілген.
* Сот билігі және құқықтық бақылау: Соттардың тәуелсіздігі күшейтіліп, [[Қазақстан Конституциялық Соты|Конституциялық сот]] пен жалпы юрисдикция соттарына қатысты баптар қарастырылған.
* Жергілікті өзін-өзі басқару: Қалалар мен облыстарға тәуелсіздік беріліп, олардың өкілеттіктері мен міндеттері нақты анықталған.
* Сайлау және референдум бойынша нормалар: Азаматтардың еркін [[сайлау]] және [[референдум]] арқылы басқаруға қатысу құқықтары заңдық түрде бекітіліп, Конституцияға өзгерістер енгізу рәсімдері де анықталған.
* Әлеуметтік және мәдени құқықтар: Жыныстық теңдік, дәстүрлі отбасы құндылықтарын қорғау, зайырлы білім беру, мәдениет, ғылым және инновацияларды дамыту басымдыққа алынған.
* Қоршаған орта және тұрақты даму принциптері: Мемлекеттің табиғи ресурстар мен экологиялық қорғауға жауапкершілігі мойындалып, тұрақты дамуға деген міндеттемелер де белгіленген.

Конституциялық комиссия мәліметінше, соңғы мәтін қоғамдық талқылау кезінде түскен шамамен 10 000 ұсыныс негізінде редакциялық және мазмұндық түзетулерді қамтыған.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Тілектес |first=Нұрсұлтан |date=11 February 2026 |title=Конституция жобасы бойынша 10 мыңнан астам өтініш түсті |url=https://qazaqstan.tv/news/223353 |accessdate=27 February 2026 |website=[[Qazaqstan (TV channel)|Qazaqstan]] |language=kk-KZ}}&lt;/ref&gt;

=== Бюллетень сұрағы және референдум күні ===
[[Сурет:Ballot for the 2026 Kazakh constitutional referendum.jpg|thumb|right|200px|Референдумда қолданылған бюллетень үлгісі]]
Референдум күнінің белгіленуі туралы болжамдар туындады, саясаттанушы Ғазиз Абишев атап өткендей, егер республикалық референдум күні туралы президент жарлығы [[Ұлттық құрылтай]]дың 5-ші отырысында шығарылса, дауыс беру 2026 жылғы 22 наурызда, [[Наурыз]] мейрамымен тұспа-тұс және [[Ораза айт]]тан кейін өтуі мүмкін еді.&lt;ref&gt;{{Cite AV media |url=https://www.azattyqasia.org/a/snova-referendum-i-vybory-v-kazahstane-/33646910.html |title=Снова референдум и снова выборы в Казахстане? |date=13 January 2026 |language=ru |accessdate=12 February 2026 |via=Azattyq Asia|publisher=[[Radio Free Europe/Radio Liberty]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=12 January 2026 |title=Референдум – в марте, а выборы – летом: эксперт сделал прогноз |url=https://azh.kz/ru/news/view/123733 |accessdate=12 February 2026 |website=Ak Zhaik |language=ru}}&lt;/ref&gt; 2026 жылғы 20 қаңтарда Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Ұлттық Құрылтайдың 5-ші отырысында республикалық референдум күнінің барлық ұсыныстарды Конституциялық комиссия талдап, нақты өзгерістер жобасын дайындағаннан кейін белгіленетінін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Тарина |first=Айгерим |date=20 January 2026 |title=Парламенттік реформа бойынша референдум қашан өтетіні белгілі болды |url=https://kaz.zakon.kz/sayasat/6075088-parlamenttk-reforma-boyynsha-referendum-ashan-tetn-belgl-boldy.html |accessdate=24 January 2026 |website=Zakon |language=kk}}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы 11 ақпанда Қасым-Жомарт Тоқаев жаңа Конституция жобасы бойынша референдумды 2026 жылғы 15 наурызға өткізуді белгілеу және ресми референдум сұрағын бекіту туралы жарлыққа қол қойды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Сатиева |first=Камшат |date=11 February 2026 |title=Мемлекет басшысы республикалық референдум өткiзу туралы Жарлыққа қол қойды |url=https://kaz.zakon.kz/sayasat/6076452-memleket-basshysy-respublikaly-referendum-tkizu-turaly-zharlya-ol-oydy.html |accessdate=12 February 2026 |website=Zakon |language=kk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Дюсенгулова |first=Рабига |date=12 February 2026 |title=Опубликован проект новой Конституции Казахстана, который вынесут на референдум |url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/opublikovan-proekt-novoy-konstitutsii-kazahstana-kotoryiy-592467/ |accessdate=16 February 2026 |website=Tengrinews.kz |language=ru}}&lt;/ref&gt; Бұл сұрақ дауыс беру қағазында қазақ және орыс тілдерінде келесідей көрсетіледі:

&lt;blockquote&gt;
''Жобасы бұқаралық ақпарат құралдарында 2026 жылғы 12 ақпанда жарияланған Қазақстан Республикасының жаңа Конституциясын қабылдайсыз ба?''&lt;ref&gt;{{Cite web|title=2026 жылғы 15 наурызда республикалық референдум өткiзу туралы|script-title=|trans-title=|type=|act-type=Presidential Decree|index=1170|prefix=No.|italics=|number=|date=11 February 2026|orig-date=|firstpage=|at=|pinpoint=|orig-section=|authority=President of the Republic of Kazakhstan|institution=|publisher=[[Akorda]]|location=Astana|parallel=|id=|docket=|url=https://www.akorda.kz/kz/2026-zhylgy-15-nauryzda-respublikalyk-referendum-otkizu-turaly-1113356|accesdate=10 March 2026|mode=|article=|language=kk|via=}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;{{Lang-ru|Принимаете ли Вы новую Конституцию Республики Казахстан, проект которой опубликован в средствах массовой информации 12 февраля 2026 года?}}&lt;ref&gt;{{Cite web|title=О проведении 15 марта 2026 года республиканского референдума|script-title=|trans-title=|type=|act-type=Presidential Decree|index=1170|prefix=No.|italics=|number=|date=11 February 2026|orig-date=|firstpage=|at=|pinpoint=|orig-section=|authority=President of the Republic of Kazakhstan|institution=|publisher=[[Akorda]]|location=Astana|parallel=|id=|docket=|url=https://www.akorda.kz/ru/o-provedenii-15-marta-2026-goda-respublikanskogo-referenduma-111316|accessdate=10 March 2026|mode=|article=|language=ru|via=}}&lt;/ref&gt;
&lt;/blockquote&gt;

=== Күнтізбелік жоспар ===
2026 жылғы 12 ақпанда, референдум туралы президент жарлығы шыққаннан кейін, [[Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы|Орталық референдум комиссиясы]] 6/10 № шешім қабылдап, «2026 жылғы 15 наурызға жоспарланған республикалық референдумды дайындау және өткізу үшін негізгі іс-шаралардың күнтізбелік жоспарын бекіту» туралы құжатты қабылдады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=12 February 2026 |title=2026 жылғы 15 наурызға тағайындалған республикалық референдумды әзірлеу мен өткізу жөніндегі негізгі іс-шаралардың күнтізбелік жоспарын бекіту туралы |url=https://www.election.gov.kz/kaz/news/acts/index.php?ID=9939 |accessdate=13 February 2026 |website=[[Central Election Commission of the Republic of Kazakhstan]] |language=kk}}&lt;/ref&gt; Онда келесі уақыт кестесі белгіленді:&lt;ref&gt;{{Cite web |date=12 February 2026 |title=Күнтізбелік жоспар |url=https://www.election.gov.kz/kaz/banners/index.php?section=calendar-plans&amp;ID=9922 |accessdate=13 February 2026 |website=[[Central Election Commission of the Republic of Kazakhstan]] |language=kk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=12 February 2026 |editor-last=Ерубаева |editor-first=Гүлмира |title=Жаңа Конституцияны қабылдау: республикалық референдум қалай өтеді |url=https://kaz.nur.kz/politics/kazakhstan/2342859-zhanga-konstitutsiiany-qabyldau-respublikalyq-referendum-qalai-otedi/ |accessdate=14 February 2026 |website=Nur |language=kk}}&lt;/ref&gt;

* 2026 жылғы 12 ақпан – 14 наурыз: Науқан өткізу кезеңі 
* 2026 жылғы 21 ақпан: Комиссия құрамдарын және сайлау учаскелерінің шекараларын бекіту
* 2026 жылғы 22 ақпан: Сайлаушылар тізімдерін беру
* 2026 жылғы 27 ақпан – 4 наурыз: Азаматтарды дауыс беру орындары мен уақыттары туралы хабарландыру
* 2026 жылғы 12–14 наурыз: Дауыстық бюллетеньдерді учаскелерге жеткізу
* 2026 жылғы 14 наурыз: [[Тыныштық күні]]
* 2026 жылғы 15 наурыз: Негізгі дауыс беру күні (07:00 – 20:00 [[UTC+5:00|UTC+5]])

== Лауазымдары ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |Таңдау
! colspan=&quot;3&quot; |Партиялар
! rowspan=&quot;2&quot; |Саяси бағыт
! rowspan=&quot;2&quot; |Басшы
! rowspan=&quot;2&quot; |Сілтеме
|-
! colspan=&quot;3&quot; |Парламенттік
|-
! rowspan=&quot;9&quot; | Қолдау көрсетуде
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background-color:#1B909A&quot; |
|'''Әділ және прогрессивті Қазақстанның халықтық Конституциясы үшін!'''
| [[Реформизм]]
|[[Ерлан Жақанұлы Қошанов|Ерлан Қошанов]]
|&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-12 |title=«Әділетті және Прогрессивті Қазақстанның Халықтық Конституциясы үшін!» Коалициясы құрылды |url=https://amanatpartiasy.kz/news/news-detail/322881?lang=kz |accessdate=2026-03-11 |website=[[Amanat (political party)|Amanat]]}}&lt;/ref&gt;
|-
! rowspan=&quot;5&quot; style=&quot;background-color:#1B909A&quot; |
|
|[[Аманат (партия)|Аманат]]
|[[Үлкен шатыр]]
|Ерлан Қошанов
|&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Биятова |first=Акерке |date=31 January 2026 |title=&quot;AMANAT&quot; партиясы жаңа Конституция жобасына қолдау білдірді |url=https://astanatv.kz/kz/news/161422/ |accessdate=13 February 2026 |website=Astana TV |language=kk}}&lt;/ref&gt;
|-
|
|[[Ауыл (партия)|Ауыл]]
|[[Аграризм]]
|[[Серік Рахметоллаұлы Егізбаев|Серік Егізбаев]]
|&lt;ref&gt;{{Cite web |date=11 February 2026 |title=Халық шешімімен бекітетін уақыт жетті – «Ауыл» партиясы жаңа Конституция жобасын қолдауға шақырды |url=https://almaty.tv/kz/news/obschestvo/khalyk-tyn-sesimimen-bekitetin-uak-yt-zetti-auyl-partiasy-zana-konstitucia-zobasyn-k-oldauga-sak-yrdy |accessdate=13 February 2026 |website=Almaty TV |language=kk}}&lt;/ref&gt;
|-
|
| [[Respublica]]
|[[Э-демократия]]
|[[Айдарбек Асанұлы Қожаназаров|Айдарбек Қожаназаров]]
|&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |date=11 February 2026 |title=«Respubliсa» партиясы жаңа Конституция жобасын қолдайды – Айдарбек Қожаназаров |url=https://ortalyq.kz/respublisa-partiyasy-zha-a-konstitutsiya-zhobasyn-oldajdy-ajdarbek-ozhanazarov/ |accessdate=13 February 2026 |website=Ortalyq Qazaqstan |language=kk}}&lt;/ref&gt;
|-
|
|[[Ақ жол (партия)|Ақ жол]]
|[[Ұлттық либерализм]]
|[[Азат Тұрлыбекұлы Перуашев|Азат Перуашев]]
|&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Болтаева |first=Лейла |date=11 February 2026 |title=«Ақ жол»: Жаңа Конституция ұлттық бизнес пен кәсіпкерліктің жаңа дәуірін бастайды |url=https://ertenmedia.kz/aq-zhol-zhanga-konstitwciya-ulttyq-biznes-pen-kaesipkerlikting-zhanga-daewirin-bastajdy/ |accessdate=13 February 2026 |website=Ertenmedia.kz |language=kk}}&lt;/ref&gt;
|-
|
|[[Қазақстан халық партиясы]]
|[[Демократиялық социализм]]
|[[Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев|Ермұхамет Ертісбаев]]
|&lt;ref&gt;{{Cite web |date=11 February 2026 |title=Магеррам Магеррамов: Қазақстан Халық партиясы Қазақстанның жаңа Конституциясының жобасын қолдайды |url=https://adyrna.kz/kk/post/1241315 |accessdate=13 February 2026 |website=Adyrna |language=kk}}&lt;/ref&gt;
|-
| colspan=&quot;2&quot; |
|'''[[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия]]'''
|[[Социал-демократия]]
|[[Асхат Нұрмағамбетұлы Рақымжанов|Асхат Рақымжанов]]
|&lt;ref&gt;{{Cite web |date=11 February 2026 |title=ЖСДП Конституция жобасын жалпыхалықтық референдумға шығаруды қолдады |url=https://kaz.inform.kz/news/zhsdp-konstitutsiya-zhobasin-zhalpihaliktik-referendumga-shigarudi-koldadi-0b635d/ |accessdate=2026-02-13 |website=[[Kazinform]] |language=kk}}&lt;/ref&gt;
|-
! colspan=&quot;3&quot; |Парламенттік емес
!
|
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |
|'''[[Байтақ (партия)|Байтақ]]'''
|[[Жасыл саясат]]
|[[Азаматхан Сайлауұлы Әміртай|Азаматхан Әміртай]]
|&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |date=4 February 2026 |title=«БАЙТАҚ» партиясы жаңа Конституция жобасын толық қолдайтынын мәлімдеді |url=https://ortalyq.kz/bajta-partiyasy-zha-a-konstitutsiya-zhobasyn-toly-oldajtynyn-m-limdedi/ |accessdate=13 February 2026 |website=Ortalyq Qazaqstan |language=kk}}&lt;/ref&gt;
|-
|}

== Науқан ==

=== Қолдау ===
[[Сурет:Kazakh New Constitution 2026 logo (kk).svg|нобай|228x228 нүкте|Ұлттық коалицияның референдумды қолдау науқанында қолданған логотипі]]
Айдос Сарым Мәжіліс депутаты және Конституциялық комиссияның мүшесі, комиссияның республикалық штаб құрып, елдің барлық өңірлеріне баруға дайын екенін мәлімдеді. Ол комиссияның тәжірибесі бар екенін, азаматтарды тыңдауға дайын екенін және реформаның тарихи тұрғыдан негізделгеніне сенімді екенін атап өтті.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Аманов |first=Бекзат |date=11 February 2026 |title=15 наурызда республикалық референдум өтеді |url=https://24.kz/amp/kz/zha-aly-tar/basty-zha-aly-tar/753645-15-nauryzda-respublikalyk-referendum-otedi |accessdate=12 February 2026 |website=[[24KZ]] |language=kk}}&lt;/ref&gt; 

2026 жылғы 12 ақпанда Астанада жаңа Конституция жобасын қолдау мақсатында бес саяси партия мен 300-ден астам қоғамдық ұйым өкілдерін біріктірген «Әділетті және прогрессивті Қазақстанның халықтық Конституциясы үшін!» атты Ұлттық коалиция құрылды. Коалицияны Мәжіліс төрағасы [[Ерлан Жақанұлы Қошанов|Ерлан Қошанов]] басқарды. Коалиция мәлімдеуінше, ұсынылып отырған Негізгі заң саяси жүйені жаңғыртып, әлеуметтік кепілдіктерді күшейтеді және азаматтардың мемлекеттік басқаруға қатысуын кеңейтеді. Коалиция референдум қарсаңында бүкіл ел бойынша түсіндіру және үгіт-насихат жұмыстарын жүргізу жоспарларын жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Тоғанбек |first=Аяна |date=12 February 2026 |title=Жаңа Конституцияны қолдайтын Жалпыұлттық Коалиция құрылды |url=https://egemen.kz/article/406627-zhanha-konstitutsiyany-qoldaytyn-zhalpyulttyq-koalitsiya-quryldy |access-date=13 February 2026 |website=[[Egemen Qazaqstan]] |language=kk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=12 February 2026 |title=Жаңа Конституцияны қолдайтын Жалпыұлттық коалиция құрылды |url=https://24.kz/kz/zha-aly-tar/sayasat/753854-zana-konstituciany-koldajtyn-zalpyulttyk-koalicia-kuryldy |accessdate=12 February 2026 |website=[[24KZ]]}}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы 13 ақпаннан бастап Қазақстанның барлық өңірлерінде коалицияның аймақтық штабтары ашылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=13 February 2026 |title=Региональные штабы общенациональной коалиции заработали в РК |url=https://khabar.kz/ru/news/obshchestvo/182808-regionalnye-shtaby-obshchenatsionalnoj-koalitsii-zarabotali-v-rk |accessdate=13 February 2026 |website=[[Khabar Agency]] |language=ru}}&lt;/ref&gt; 15 ақпанда Ұлттық коалиция Астанадағы «[[Хан Шатыр]]да» конституциялық референдумды қолдау мақсатында 10 000-нан астам адам қатысқан жастар концертін ұйымдастырды. Іс-шарада танымал қазақстандық өнерпаздар өнер көрсетіп, сөз сөйлегендер жаңғырту, егемендік, азаматтық белсенділік және институционалдық реформаларды атап өтіп, азаматтарды референдумға қатысуға шақырды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Тоғанбек |first=Аяна |date=15 February 2026 |title=Астанада референдумды қолдауға бағытталған жастар концертіне 10 мыңнан астам адам қатысты |url=https://egemen.kz/article/406824-astanada-referendumdy-qoldaugha-baghyttalghan-dgastar-kontsertine-10-mynhnan-ast |accessdate=15 February 2026 |website=[[Egemen Qazaqstan]] |language=kk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ким |first=Анастасия |date=16 February 2026 |title=Астана жастары Конституциялық реформаны қолдауға арналған концертке 10 мың адамды жинады |url=https://dknews.kz/kz/kazak-tilindegi-makalalar/385568-astana-zhastary-konstituciyalyk-reformany-koldauga |accessdate=16 February 2026 |website=DKNews.kz |language=kk}}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы 21 ақпанда Астанада [[Қазақстан стратегиялық зерттеулер институты]] мен Amanat партиясының Қоғамдық саясат институты ұйымдастырған «Жаңа Конституция: сенім мен дамудың жаңа архитектурасы» атты сараптамалық форум өтті. Форумға Мемлекеттік кеңесші Ерлан Қарин, Мәжіліс депутаттары және құқықтанушы ғалымдар қатысып, Конституция жобасындағы саяси реформалар, институционалдық қайта құру, қоғамдық есептілік және адам құқықтары туралы ережелерді талқылады. Ерлан Қариннің айтуынша, Конституция жобасы қоғамдағы өзгеріп отырған сұраныстарды, соның ішінде қоршаған ортаны қорғау, әйелдер құқықтары, дәстүрлі құндылықтар және зайырлылық қағидатын айқынырақ бекітуді қамтиды.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Қуатқызы |first=Айнұр |last2=Әріпханов |first2=Мұрат |date=21 February 2026 |title=Жаңа Конституция жобасы талқыланды |url=https://24.kz/amp/kz/zha-aly-tar/kogam/755252-zana-konstitucia-zobasy-talkylandy |accessdate=21 February 2026 |work=[[24KZ]] |language=kk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Тоғанбек |first=Аяна |date=21 February 2026 |title=Сарапшылар қауымдастығы жаңа Конституция жобасының негізгі ережелерін талқылады |url=https://egemen.kz/article/407377-sarapshylar-qauymdastyghy-dganha-konstitutsiya-dgobasynynh-negizgi-eredgelerin-t |accessdate=22 February 2026 |website=[[Egemen Qazaqstan]] |language=kk}}&lt;/ref&gt; Бұл құжатты Қазақстанның ғылым, білім және инновация сияқты ұзақ мерзімді даму басымдықтарын айқындайтын «қоғамдық келісім» деп сипаттады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Қали |first=Айдос |date=21 February 2026 |title=Ерлан Қарин: Жаңа Конституция ел дамуындағы жаңа тарихи кезеңді бастайды |url=https://kaz.zakon.kz/kogam-tynysy/6077043-erlan-arin-zhaa-konstitutsiya-el-damuynday-zhaa-tarikhi-kezed-bastaydy.html |accessdate=22 February 2026 |website=Zakon |language=kk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Есенова |first=Мәдина |date=21 February 2026 |title=Ерлан Қарин: Жаңа Конституция Қазақстанның болашағын айқындайды |url=https://dknews.kz/kz/kazak-tilindegi-makalalar/386171-erlan-karin-zhana-konstituciya-kazakstannyn |accessdate=22 February 2026 |website=DKNews.kz |language=kk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ізтілеуова |first=Дана |date=21 February 2026 |title=Ерлан Қарин жаңа Конституция жобасына арналған сарапшылар талқылауына қатысты |url=https://turkystan.kz/article/276621-erlan-qarin-zana-konstituciia-zobasyna-arnalgan-sarapsylar-talqylauyna-qatysty |accessdate=22 February 2026 |website=Turkystan |language=kk}}&lt;/ref&gt;

Ұлттық коалиция сондай-ақ әлеуметтік желі қолданушыларын Twibbonize платформасы арқылы референдумды қолдайтын тақырыптық жақтауларды профиль суреттеріне қосуға шақыратын онлайн бастаманы ұйымдастырды, ұйымдастырушылардың мәліметінше оған 80 000-нан астам қолданушы қатысты.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Мұрат |first=Асыл |date=22 February 2026 |title=80 мыңнан астам пайдаланушы әлеуметтік желілерде Жалпыұлттық коалицияның бастамасын қолдады |url=https://baq.kz/80-mynnan-astam-paydalanushy-aleumettik-zhelilerde-zhalpyulttyq-koalitsiyanyn-bastamasyn-qoldady-320015575/ |accessdate=23 February 2026 |website=BAQ |language=kk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Сатиева |first=Камшат |date=22 February 2026 |title=80 мыңнан астам әлеуметтік желіні пайдаланушылар жалпыұлттық коалиция бастамасын қолдады |url=https://kaz.zakon.kz/kogam-tynysy/6077065-80-mynan-astam-leumettk-zheln-paydalanushylar-zhalpyltty-koalitsiya-bastamasyn-oldady.html |accessdate=23 February 2026 |website=Zakon |language=kk}}&lt;/ref&gt;
Референдум алдында бірнеше апта ішінде ұсынылған Конституция мен алдағы референдумды қолдауға арналған ірі қоғамдық іс-шаралар ұйымдастырылды. 28 ақпанда Өскемендегі Maxi Mall сауда орталығында «Жастар Таңдауы – Жаңа Ата Заң» атты концерт пен қоғамдық диалогқа 12 000-нан астам адам қатысты, мемлекеттік қызметкерлер, белсенділер және орындаушылар азаматтық белсенділікті насихаттап, реформаларды қолдауға шақырды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=1 March 2026 |title=Өскеменде «Жаңа Ата заң жобасын» қолдауға арналған іс-шара өтті |url=https://24.kz/kz/zha-aly-tar/kogam/756435-oskemende-zana-ata-zan-zobasyn-koldauga-arnalgan-is-sara-otti |accessdate=2 March 2026 |website=[[24KZ]] |language=kk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Мұрат |first=Асыл |date=1 March 2026 |title=Шығыс өңірінде өткен ауқымды live-концертке 12 мыңнан астам адам жиналды |url=https://baq.kz/shygys-onirinde-otken-auqymdy-live-kontsertke-12-mynnan-astam-adam-zhinaldy-320016531/ |accessdate=2 March 2026 |website=BAQ |language=kk}}&lt;/ref&gt; 1 наурызда Алматы мен Астанада ұқсас іс-шаралар өтті, Алматыда 10 000-нан астам, Астанада шамамен 5 000 қатысушы жиналды, концерттер, жастар өкілдері, парламент депутаттары және Ұлттық коалиция мүшелерінің сөздері өтті, қатысушыларды референдумға қатысуға шақырып, ұсынылып отырған конституциялық өзгерістер түсіндірілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=1 March 2026 |title=Алматыда референдумға байланысты ауқымды қоғамдық іс-шара өтті |url=https://almaty.tv/kz/news/dgizn-megapolisa/almatyda-referendumga-bajlanysty-auk-ymdy-k-ogamdyk-is-sara-otti |access-date=2 March 2026 |website=Almaty TV |language=kk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=1 March 2026 |editor-last=Ковальчук |editor-first=Елена |title=Астанада Конституцияны қолдауға арналған үлкен концерт өтті |url=https://dknews.kz/kz/kazak-tilindegi-makalalar/386807-astanada-konstituciyany-koldauga-arnalgan-ulken |accessdate=2 March 2026 |website=DKNews.kz |language=kk}}&lt;/ref&gt; Алматыда Aport Mall East сауда орталығында өткен «ALGYS FEST» концертінде 5 000-нан астам адам қатысты, танымал өнерпаздар өнер көрсетіп, қалалық коалиция өкілдері Конституция жобасын қолдады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2 March 2026 |title=«ALGYS FEST» концерті аясында 5000-нан астам алматылық референдумды қолдады |url=https://adyrna.kz/kk/post/1241841 |accessdate=3 March 2026 |website=Adyrna |language=kk}}&lt;/ref&gt; Алматыдағы [[Балуан Шолақ атындағы спорт сарайы]]нда Қазақстанның «Жасанды интеллект жылы» аясында өткен «Jas Stars» атты жастар концертіне 5 000-нан астам қатысушы жиналды, концерт музыкалық қойылымдармен, сахнада робот элементтері, соның ішінде robo-DJ Темірбекпен өтті және қатысушыларды референдумға қатысуға шақырды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Әлихан |first=Інжу |date=5 March 2026 |title=Робот Темірбек пен барыс Әділет Алматы жастарын тарихи таңдау жасауға шақырды |url=https://turkystan.kz/article/277359-robot-temirbek-pen-barys-adilet-almaty-zastaryn-tarixi-tandau-zasauga-saqyrdy |accessdate=6 March 2026 |website=Turkystan |language=kk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=5 March 2026 |title=Алматыда «Жасанды интеллект жылы» аясында «Jas Stars» ауқымды жастар концерті өтті |url=https://astanatv.kz/kz/news/163792/ |accessdate=6 March 2026 |website=Astana TV |language=kk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |date=5 March 2026 |title=Год ИИ в Алматы: технологии, артисты и поддержка референдума |url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/god-ii-v-almatyi-tehnologii-artistyi-i-podderjka-referenduma-594091/ |accessdate=6 March 2026 |website=Tengrinews.kz |language=ru}}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы 8 наурызда [[Халықаралық әйелдер күні]]не арналған рәсімде Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев референдумға ұсынылған Конституция жобасын «тарихи құжат» деп сипаттап, оның Қазақстанның тәуелсіздігін нығайтып, жасанды интеллект пен кең ауқымды цифрландыру дәуірінде дамуды қолдайтынын айтты. Жаңа Конституцияны қабылдау мемлекеттің «ең маңызды әрі өзекті міндеті» екенін атап өтті.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Сатиева |first=Камшат |date=6 March 2026 |title=Халық Конституциясының жобасы мемлекетіміздің болашағын айқындайтын тарихи құжат – Тоқаев |url=https://kaz.zakon.kz/sayasat/6077749-khaly-konstitutsiyasyny-zhobasy-memleketmzd-bolashayn-ayyndaytyn-tarikhi-zhat--toaev.html |accessdate=7 March 2026 |website=kaz.zakon.kz |language=kk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Алмасұлы |first=Ақтілек |date=6 March 2026 |title=Жаңа Конституция жасанды интеллект және жаппай цифрландыру дәуірінде Қазақстанның тұрақты дамуына мызғымас негіз қалайды – Тоқаев |url=https://aikyn.kz/300168/zhan-a-konstituciya-zhasandy-intellekt-zh-ne-zhappay-cifrlandyru-d-uirinde-k-azak-stannyn--tu-rak-ty-damuyna-myzg-ymas-negiz-k-alaydy---tok-aev |accessdate=7 March 2026 |website=Aiqyn |language=kk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Сатиева |first=Камшат |date=6 March 2026 |title=Мемлекет басшысы жақын арада жаңа Конституцияның мән-маңызына тағы да кеңірек тоқталатынын айтты |url=https://kaz.zakon.kz/sayasat/6077752-memleket-basshysy-zhayn-arada-zhaa-konstitutsiyany-mnmayzyna-tay-da-kerek-totalatynyn-aytty.html |accessdate=7 March 2026 |website=Zakon |language=kk}}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы наурызда Астанадағы EXPO Халықаралық көрме орталығында Конституция жобасын қолдау мақсатында ашық аспан астындағы концерт және дрон-шоу өтті. Іс-шарада қазақстандық өнерпаздар өнер көрсетіп, түнгі аспанда референдумды насихаттайтын символдық пішіндерді құрайтын дрондардың көрінісі ұйымдастырылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Беляева |first=Елена |date=8 March 2026 |title=Open Air концерт и зрелищное дрон-шоу прошли в Астане в поддержку новой Конституции |url=https://www.zakon.kz/sobytiia/6510311-Open-Air-kontsert-i-zrelishchnoe-dronshou-proshli-v-astane-v-podderzhku-novoy-konstitutsii.html |accessdate=9 March 2026 |website=Zakon |language=ru}}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы 12 наурызда барлық деңгейдегі мәслихат депутаттарының Республикалық форумында Президент Қасым-Жомарт Тоқаев азаматтарды, әсіресе жастарды, референдумға қатысуға шақырып, дауыс беру арқылы олар «Қазақстан тарихына өз аттарын жазып», елдің жаңа Конституциясын қабылдауға үлес қосатынын айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Тілеубек |first=Маржан |date=12 March 2026 |title=Қасым-Жомарт Тоқаев жастарды референдумға белсене қатысуға шақырды |url=https://egemen.kz/article/408766-qasym-zhomart-toqaev-dgastardy-referendumgha-belsene-qatysugha-shaqyrdy |accessdate=13 March 2026 |website=[[Egemen Qazaqstan]] |language=kk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ақиқат |first=Ботагөз |date=2026-03-12 |title=&quot;Кейін мен де атсалыстым деп, мақтанышпен айтасыздар&quot;: Тоқаев жастарды референдумға белсене қатысуға шақырды |url=https://kaz.zakon.kz/kogam-tynysy/6078038-keyn-men-de-atsalystym-dep-matanyshpen-aytasyzdar-toaev-zhastardy-referenduma-belsene-atysua-shayrdy.html |accessdate=2026-03-13 |website=Zakon |language=kk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Аманов |first=Бекзат |date=12 March 2026 |title=Президент референдумға белсене қатысуға шақырды |url=https://24.kz/kz/zha-aly-tar/basty-zha-aly-tar/758277-prezident-referendumga-belsene-katysuga-sakyrdy |accessdate=13 March 2026 |work=[[Khabar Agency]] |language=kk}}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы 13 наурызда Ұлттық коалиция референдум алдындағы соңғы отырысын Астанадағы Президенттік орталықта өткізді. Сөз сөйлеушілер қатарында Мәжіліс төрағасы Ерлан Қошанов, Мемлекеттік кеңесші Ерлан Қарин және Премьер-министрдің орынбасары, мәдениет және ақпарат министрі [[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]] болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Алмасұлы |first=Ақтілек |date=13 March 2026 |title=Коалиция: жаңа Конституция азаматтар тарапынан шынайы қолдау тапты |url=https://aikyn.kz/300504/koaliciya--zhan-a-konstituciya-azamattar-tarapynan-shynayy-k-oldau-tapty |accessdate=14 March 2026 |website=Aiqyn |language=kk}}&lt;/ref&gt; Отырыста Ерлан Қарин ұсынылып отырған Конституцияны елдің жаңғыртылуының бастауы деп сипаттап, референдумға қолдау көрсетті.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Тарина |first=Айгерим |date=13 March 2026 |title=Ерлан Қарин: Конституциялық реформаның басты тірегі – халықтың президентке деген тікелей сенімі |url=https://kaz.zakon.kz/sayasat/6078098-erlan-arin-konstitutsiyaly-reformany-basty-treg--khalyty-prezidentke-degen-tkeley-senm.html |accessdate=14 March 2026 |website=Zakon |language=kk}}&lt;/ref&gt; Сол күні Қызылордадағы Қайсар Аренада ашық аспан астындағы қолдауға шамамен 20 000 адам қатысты. Іс-шарада [[Мәдина Бақытжанқызы Сәдуақасова|Мадина Садуақасова]] мен [[Қайрат Нұртас]] сияқты қазақстандық өнерпаздар өнер көрсетіп, жергілікті шенеуніктер мен бүкілелдік коалиция мүшелері референдумды қолдайтын сөз сөйледі.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ерсін |first=Алмас |date=13 March 2026 |title=Сыр өңірінде жаңа Конституция жобасын қолдауға бағытталған Open air-ге 20 мыңға жуық адам жиналды |url=https://azattyq-ruhy.kz/society/104983-syr-onirinde-zhana-konstitutsiia-zhobasyn-koldauga-bagyttalgan-open-air-ge-20-myng-a-zhuyk-adam-zhinaldy |accessdate=14 March 2026 |website=Azattyq Ruhy |language=kk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=13 March 2026 |editor-last=Аронова |editor-first=Дилара |title=&quot;Қайсар арена&quot; стадионында Open Air форматындағы шара өтті |url=https://kaz.nur.kz/society/2353764-qaisar-arena-stadionynda-open-air-formatyndagy-shara-otti/ |accessdate=14 March 2026 |website=Nur |language=kk}}&lt;/ref&gt;

Ұйымдастырушылардың мәліметінше, науқан кезеңінде Қазақстан бойынша 23 000-нан астам ақпараттық кездесулер өткізілген, оған 5,4 миллионнан астам адам қатысқан.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Қали |first=Айдос |date=13 March 2026 |title=Қазақстанда Жаңа Конституция жобасын түсіндіру науқаны аясында 23 мыңнан астам кездесу өтті |url=https://kaz.zakon.kz/kogam-tynysy/6078138-azastanda-zhaa-konstitutsiya-zhobasyn-tsndru-nauany-ayasynda-23-mynan-astam-kezdesu-tt.html |accessdate=14 March 2026 |website=Zakon |language=kk}}&lt;/ref&gt; Сонымен қатар, аймақтық коалиция мүшелері 880-нан астам қосымша іс-шара ұйымдастырып, шамамен 190 000 адам қатысқан.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=13 March 2026 |title=Қызылордада Open air шарасына 15 мың адам қатысты |url=https://24.kz/kz/zha-aly-tar/kogam/758459-kyzylordada-open-air-sarasyna-15-myn-adam-katysty |accessdate=14 March 2026 |work=[[24KZ]] |publisher=[[Khabar Agency]] |language=kk}}&lt;/ref&gt;

== Нәтижелер ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Жақтау немесе қарсы
!Дауыстар
!%
|-
|Иә
|7 954 667
|89,86 %
|-
|Жоқ
|898 099
|10,14 %
|-
|{{center|'''Барлық жарамды дауыстар'''}}
|'''8 852 766'''
|'''100 %'''
|-
|Жарамсыз/бүлінген бюллетеньдер
|42 518
|1,63 %
|-
|Дауыс берушілер саны/келу
|9 127 197
|73,12 %
|-
|Тіркелген сайлаушылар
|12 482 613
|100 %
|-
| colspan=&quot;3&quot; |Дереккөз: [https://www.election.gov.kz/rus/news/acts/index.php?ID=10117 ЦИК РК]
|}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

{{Қазақстан сайлаулары}}

[[Санат:Қазақстандағы референдумдар]]
[[Санат:Конституциялық референдумдар]]
[[Санат:2026 жылдағы Қазақстан]]
{{kz-stub}}</text>
      <sha1>9wdnjqgntt7vtuv3lpl2l6xu9k0f19d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Ең көп қаралған 1000 бет</title>
    <ns>4</ns>
    <id>775564</id>
    <revision>
      <id>3575838</id>
      <parentid>3575075</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T03:05:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту.</comment>
      <origin>3575838</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="732680" sha1="995lsimcx2fp5ttsktzrccdqvtgaad5" xml:space="preserve">{{StatInfo}}


&lt;!-- BOT:START --&gt;
{|class=&quot;standard sortable ts-stickytableheader&quot;
!N
!Бет
!Қаралу саны (соңғы 30 күнде)
!Қаралу саны (соңғы 90 күнде)
!Қаралу саны (бір жылда)
|-
|1
|[[Басты бет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 36129]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 95079]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 353508]
|-
|2
|[[Қазақтың салт-дәстүрлері (тізім)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 18048]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 27874]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 63973]
|-
|3
|[[Арнайы:Іздеу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 17606]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 42426]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 291580]
|-
|4
|[[Наурыз мейрамы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B 16754]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B 21136]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B 32051]
|-
|5
|[[Абай Құнанбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15698]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 55695]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 320787]
|-
|6
|[[Арнайы:Жуықтағы өзгерістер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 11342]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 38785]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 66945]
|-
|7
|[[Ахмет Байтұрсынұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9465]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 43962]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 132537]
|-
|8
|[[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7899]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 20228]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 61617]
|-
|9
|[[Ыбырай Алтынсарин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 7896]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 38919]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 124449]
|-
|10
|[[:Сурет:SB - Kazakh woman on horse.jpg]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ASB_-_Kazakh_woman_on_horse.jpg 8663]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ASB_-_Kazakh_woman_on_horse.jpg 8675]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ASB_-_Kazakh_woman_on_horse.jpg 8709]
|-
|11
|[[Бауыржан Момышұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6916]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 31047]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 141882]
|-
|12
|[[Жетіқарақшы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 7197]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 8646]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 20266]
|-
|13
|[[Қажымұқан Мұңайтпасұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6196]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 20878]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 45339]
|-
|14
|[[Міржақып Дулатұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6259]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 24415]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 90804]
|-
|15
|[[Қазақтың ұлттық тағамдары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 6114]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 9012]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 24135]
|-
|16
|[[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5707]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 16143]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 108439]
|-
|17
|[[Қазақ хандығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 5784]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 23661]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 89571]
|-
|18
|[[Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 5882]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 21866]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 97321]
|-
|19
|[[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 5856]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 23618]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 144731]
|-
|20
|[[Наурыз көже]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BA%D3%A9%D0%B6%D0%B5 5622]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BA%D3%A9%D0%B6%D0%B5 6535]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BA%D3%A9%D0%B6%D0%B5 9097]
|-
|21
|[[Бесікке салу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 5628]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 12663]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 24219]
|-
|22
|[[Күнделік.кз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 5335]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 24186]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 143155]
|-
|23
|[[Әбу Насыр Әл-Фараби]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 5079]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 21927]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 72746]
|-
|24
|[[Қадір түні]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%96%D1%80_%D1%82%D2%AF%D0%BD%D1%96 4753]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%96%D1%80_%D1%82%D2%AF%D0%BD%D1%96 5247]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%96%D1%80_%D1%82%D2%AF%D0%BD%D1%96 5857]
|-
|25
|[[Домбыра]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 4678]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 7632]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 23716]
|-
|26
|[[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4401]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 49371]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 81752]
|-
|27
|[[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4216]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11558]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 30967]
|-
|28
|[[Ұлпан (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 3882]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 27359]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 42875]
|-
|29
|[[Уикипедия:Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері/2026]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%2F2026 4625]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%2F2026 4625]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%2F2026 4625]
|-
|30
|[[Өзбекәлі Жәнібеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 4131]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 11056]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 28501]
|-
|31
|[[Әлемнің жеті кереметі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 4200]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 10390]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 65899]
|-
|32
|[[Мемлекет астаналары тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4016]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16470]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 65870]
|-
|33
|[[Көрісу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%80%D1%96%D1%81%D1%83 4003]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%80%D1%96%D1%81%D1%83 4383]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%80%D1%96%D1%81%D1%83 5062]
|-
|34
|[[Шәкәрім Құдайбердіұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4378]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12098]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 55339]
|-
|35
|[[Қазақстандағы референдум (2026)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 3812]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 5476]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 5476]
|-
|36
|[[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 4137]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 26228]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 72322]
|-
|37
|[[Әл-Фатиха сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 3808]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 9090]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 27905]
|-
|38
|[[Қазақ халқының ұлттық тағам түрлері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3834]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 6095]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 18691]
|-
|39
|[[Қазақша жыл санау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 3703]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 17214]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 88109]
|-
|40
|[[Қазақстан Республикасының Конституциясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3493]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 13197]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 51905]
|-
|41
|[[:Санат:Қазақтың ұлттық ойындары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 3745]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 7966]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 28811]
|-
|42
|[[Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 4281]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 10562]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 32848]
|-
|43
|[[Қанипа Омарғалиқызы Бітібаева]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BF%D0%B0_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D1%96%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 3698]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BF%D0%B0_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D1%96%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 5138]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BF%D0%B0_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D1%96%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 7804]
|-
|44
|[[Жамбыл Жабайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2565]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 27572]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 47817]
|-
|45
|[[Ілияс Жансүгіров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 3610]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 24485]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 46294]
|-
|46
|[[Жазира Сайлауқызы Байырбекова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3606]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4432]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 7319]
|-
|47
|[[Абай жолы (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 3584]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 14720]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 43296]
|-
|48
|[[Әпке (драма)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 3142]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 9585]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 21308]
|-
|49
|[[Халықаралық әйелдер күні]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 3112]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 4438]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 6510]
|-
|50
|[[Қаңлылар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 2820]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 12696]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 32480]
|-
|51
|[[Абылай хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3287]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 16476]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 64098]
|-
|52
|[[Шыңғыс хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3139]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 23683]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 69405]
|-
|53
|[[Фариза Оңғарсынова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3274]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 7145]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 21916]
|-
|54
|[[Мұхаммед]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 3208]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 9197]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 36008]
|-
|55
|[[Қазақ ұлттық киімдері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3269]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 5728]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 24286]
|-
|56
|[[Қасым хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3602]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 10714]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 42718]
|-
|57
|[[Баланы қырқынан шығару]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 3204]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 8190]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 36769]
|-
|58
|[[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2825]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10972]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 42171]
|-
|59
|[[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3416]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 17492]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 62440]
|-
|60
|[[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 3325]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 6145]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 57658]
|-
|61
|[[Мұхтар Шаханов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 5606]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9970]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 42146]
|-
|62
|[[Бесеудің хаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 3342]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 9708]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 33277]
|-
|63
|[[Қазақ хандары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2763]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 11921]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 44837]
|-
|64
|[[Алаш партиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2751]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 9850]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 44910]
|-
|65
|[[Құрманғазы Сағырбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2561]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10665]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 36413]
|-
|66
|[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2368]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7531]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 27180]
|-
|67
|[[Шарана шайқау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%83 2496]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%83 3677]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%83 8136]
|-
|68
|[[Иран]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD 1733]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD 4109]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD 10306]
|-
|69
|[[Тұсаукесер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 2549]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 5080]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 21513]
|-
|70
|[[1916 жылғы Қазақстандағы ұлт-азаттық көтеріліс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 2597]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 6641]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 37774]
|-
|71
|[[Әбіш Кекілбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2358]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9148]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 28413]
|-
|72
|[[Қазақтың ұлттық ойындарының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2426]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4448]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 13318]
|-
|73
|[[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 2357]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 10571]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 53330]
|-
|74
|[[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2673]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 5635]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 40604]
|-
|75
|[[Қазақ хандығының құрылуы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 2201]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 7192]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 27876]
|-
|76
|[[Қожа Ахмет Ясауи]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 2499]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 9618]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 53478]
|-
|77
|[[Қазақ рулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2289]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 8704]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 38291]
|-
|78
|[[Сәкен Сейфуллин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 2497]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 10742]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 39680]
|-
|79
|[[Ұлы Отан соғысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 2676]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 5986]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 41400]
|-
|80
|[[Түрік қағанаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 2211]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 14102]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 62632]
|-
|81
|[[Ұлы Жібек жолы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 2091]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 10308]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 49108]
|-
|82
|[[Жеті қазына]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 2244]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 7541]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 24846]
|-
|83
|[[Қазақстан қазақтарының аттас-тектестер тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%81-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2217]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%81-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3616]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%81-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8128]
|-
|84
|[[Сақтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2159]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 15550]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 67556]
|-
|85
|[[Жау тылындағы бала]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%83_%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 1950]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%83_%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 15068]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%83_%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 22169]
|-
|86
|[[Төлеген Айбергенұлы Айбергенов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1933]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4521]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 11018]
|-
|87
|[[Шежіре]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 2021]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 5714]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 15134]
|-
|88
|[[Қабдеш Жұмаділов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 2891]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 7274]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 17040]
|-
|89
|[[Махамбет Өтемісұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2917]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14683]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 61585]
|-
|90
|[[Мәншүк Жиенғалиқызы Мәметова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2382]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3812]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 32537]
|-
|91
|[[Жарапазан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 1917]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 6071]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 7014]
|-
|92
|[[Ғұндар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 2753]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 12808]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 51132]
|-
|93
|[[Қазақ батырлар тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2151]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 6041]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 32519]
|-
|94
|[[Кенесары хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2055]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 8573]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 38598]
|-
|95
|[[Қадыр Мырза Әлі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 2509]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 6674]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 29734]
|-
|96
|[[Жеті жарғы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 1953]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 7361]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 30039]
|-
|97
|[[Үйсін мемлекеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1977]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 13795]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 34673]
|-
|98
|[[Салауат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 1935]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 7414]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 26044]
|-
|99
|[[Талғат Аманкелдіұлы Мұсабаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2374]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5028]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 32977]
|-
|100
|[[Америка Құрама Штаттары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1965]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 6357]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 23486]
|-
|101
|[[Біріккен Ұлттар Ұйымы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 1916]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 6843]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 27869]
|-
|102
|[[Алтын Орда]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 1931]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 12833]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 39357]
|-
|103
|[[Оразаны бұзбайтын жағдайлар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D2%B1%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80 1742]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D2%B1%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80 6208]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D2%B1%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80 6937]
|-
|104
|[[Қоңырат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 1952]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 6535]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 24272]
|-
|105
|[[Күләш Жасынқызы Бәйсейітова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D3%99%D1%88_%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2043]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D3%99%D1%88_%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3563]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D3%99%D1%88_%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8990]
|-
|106
|[[Жылқы малының атаулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1938]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 8233]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 40745]
|-
|107
|[[Несіпбек Тұрысбекұлы Айт]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82 3769]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82 4157]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82 14067]
|-
|108
|[[Халық саны бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1691]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10641]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 35636]
|-
|109
|[[Алланың есімдері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1815]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 6076]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 25330]
|-
|110
|[[Кенжебек Тұрсынбайұлы Жанәбілов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1961]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 3284]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 8505]
|-
|111
|[[Әмір Темір]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 1967]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 9309]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 31401]
|-
|112
|[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1874]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 10036]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 30537]
|-
|113
|[[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1880]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 13155]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 47832]
|-
|114
|[[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 1849]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 8440]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 31191]
|-
|115
|[[Тәуке хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1834]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6369]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 25353]
|-
|116
|[[Сүйінбай Аронұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1480]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3469]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 17192]
|-
|117
|[[Дулат Исабеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1522]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 7221]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 17761]
|-
|118
|[[Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 1874]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 5999]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 27823]
|-
|119
|[[Ұшқан ұя]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 1920]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 15513]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 29847]
|-
|120
|[[Қуандық Рахым]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D1%8B%D0%BC 1841]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D1%8B%D0%BC 2620]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D1%8B%D0%BC 7047]
|-
|121
|[[Жасанды интеллект]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 1940]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 9289]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 34938]
|-
|122
|[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1801]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 6631]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 33927]
|-
|123
|[[Түйе мұрындық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 1816]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 2610]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 5259]
|-
|124
|[[Ақ Орда (мемлекет)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 1655]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 15100]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 34400]
|-
|125
|[[Қазақ халқының әдет-ғұрпы мен салт-дәстүрлері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1794]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3892]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 22601]
|-
|126
|[[Киіз үй]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 1888]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 5655]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 28730]
|-
|127
|[[Уикипедия:Уикипедия туралы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1697]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 3914]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 17306]
|-
|128
|[[Мұстафа Шоқай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 1815]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 6674]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 27081]
|-
|129
|[[Қазақ әліпбиі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 1782]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 6421]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 30244]
|-
|130
|[[Қазақстан қалалары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1652]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5901]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 28975]
|-
|131
|[[Арғын]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 1676]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 5870]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 24811]
|-
|132
|[[Бесін намазы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 1663]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 6569]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 26498]
|-
|133
|[[Қазақтың ұлттық ою-өрнегі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 1765]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 6365]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 22168]
|-
|134
|[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1718]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7428]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 36655]
|-
|135
|[[Туыстық атаулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1660]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6995]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 34009]
|-
|136
|[[Адай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 1699]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 4656]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 17639]
|-
|137
|[[Жүсіпбек Аймауытов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 1781]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 6247]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 33691]
|-
|138
|[[Екінші дүниежүзілік соғыс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 1941]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 5936]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 35865]
|-
|139
|[[Қазақстан тарихы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1696]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 7536]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 34092]
|-
|140
|[[Исатай-Махамбет көтерілісі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 1622]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 5180]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 18562]
|-
|141
|[[Төле би]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 1490]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 7881]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 30579]
|-
|142
|[[Өмірзая (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1607]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 4945]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 33974]
|-
|143
|[[Мұхтар Мұқанұлы Мағауин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 1641]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 8084]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 26724]
|-
|144
|[[Хақназар хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1655]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5939]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 26830]
|-
|145
|[[АҚШ штаттарының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1573]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5267]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 18296]
|-
|146
|[[Портал:Абай Құнанбайұлы/Қыс өлеңі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 1631]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 12996]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 76004]
|-
|147
|[[Алматы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 1540]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 6381]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 31577]
|-
|148
|[[Көксерек (әңгіме)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 1600]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 14007]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 26806]
|-
|149
|[[Қазақстан 2030]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2030 2197]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2030 3882]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2030 16956]
|-
|150
|[[Қазақстан қорықтарының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1532]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 11617]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 45216]
|-
|151
|[[Еуропа]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 1514]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 6561]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 29059]
|-
|152
|[[Жанар Қожақанқызы Байсемізова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1578]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2184]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4458]
|-
|153
|[[Сырым Датұлы бастаған қазақтардың ұлт-азаттық қозғалысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1519]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 4579]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 24931]
|-
|154
|[[Наймандар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1462]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 5660]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 28331]
|-
|155
|[[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 1398]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 5986]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 28726]
|-
|156
|[[Қазақ газеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 1486]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 4849]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 17339]
|-
|157
|[[Құйрық-бауыр (салт)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%80%D1%8B%D2%9B-%D0%B1%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80_%28%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%29 1494]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%80%D1%8B%D2%9B-%D0%B1%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80_%28%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%29 2195]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%80%D1%8B%D2%9B-%D0%B1%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80_%28%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%29 6905]
|-
|158
|[[Тахауи Ахтанов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%90%D1%85%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2377]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%90%D1%85%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2964]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%90%D1%85%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 10290]
|-
|159
|[[Қабанбай батыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1510]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 5749]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 25258]
|-
|160
|[[Тасбақалар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1169]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 2982]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 7168]
|-
|161
|[[Қазақ шежірелерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1487]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5657]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 15542]
|-
|162
|[[Жәнібек хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1394]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5511]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 18862]
|-
|163
|[[Керей хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1391]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6281]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 22470]
|-
|164
|[[Сұлтанмахмұт Торайғыров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 1592]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 14005]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 27710]
|-
|165
|[[Бердібек Ыдырысұлы Соқпақбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1553]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 9946]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 22878]
|-
|166
|[[Аңырақай шайқасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 1386]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 4767]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 21409]
|-
|167
|[[Құран]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 1424]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 3668]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 12281]
|-
|168
|[[Алаш партиясының бағдарламасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 1488]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 5170]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 16107]
|-
|169
|[[Темірбек Қараұлы Жүргенов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1476]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2833]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6898]
|-
|170
|[[1930—1933 жылдардағы Қазақстандағы ашаршылық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 1511]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 5562]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 17795]
|-
|171
|[[Бірінші Мемлекеттік Дума]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 1533]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 4110]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 17041]
|-
|172
|[[Тоғыз-құмалақ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 1433]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 5271]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 19944]
|-
|173
|[[Күй аңызы (әңгіме)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 2385]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 3051]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 14349]
|-
|174
|[[Асық ойыны]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B 1424]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B 3681]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B 11415]
|-
|175
|[[Оралхан Бөкей]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 1345]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 9184]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 28683]
|-
|176
|[[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 1367]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 6232]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 29167]
|-
|177
|[[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 1635]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 8917]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 27236]
|-
|178
|[[Мәңгілік ел қақпасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 1388]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 2834]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 19371]
|-
|179
|[[Қытай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 1324]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 6561]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 26215]
|-
|180
|[[Ясин сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1393]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 3321]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 9344]
|-
|181
|[[Орбұлақ шайқасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 1311]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 4503]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 18953]
|-
|182
|[[Қарахан мемлекеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1281]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 7032]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 34640]
|-
|183
|[[Сын есім]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 1328]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 5610]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 30953]
|-
|184
|[[Уикипедия:Форум]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 1376]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 5159]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 22913]
|-
|185
|[[Моғолстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1279]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 8012]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 23712]
|-
|186
|[[Махаббат, қызық мол жылдар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 1324]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 5190]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 28035]
|-
|187
|[[Бұқар жырау Қалқаманұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1310]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3885]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 21744]
|-
|188
|[[Алатау таулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1094]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2136]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5990]
|-
|189
|[[Дуадақ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%9B 1234]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%9B 1699]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%9B 3574]
|-
|190
|[[Үстеу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 1266]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 6179]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 33092]
|-
|191
|[[Әли Хаменеи]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B8 659]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B8 1665]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B8 2255]
|-
|192
|[[Кіндік шеше]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5 1315]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5 2248]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5 6013]
|-
|193
|[[Қазақ тіліндегі жыл айларының атауларының мағынасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1303]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 5638]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 26260]
|-
|194
|[[Әбілхан Қастеев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 1269]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 7170]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 20820]
|-
|195
|[[Қыз Жібек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 1329]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 4644]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 31258]
|-
|196
|[[Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайбергенов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1254]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3928]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 18513]
|-
|197
|[[Қазыбек би]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 1273]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 6215]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 25423]
|-
|198
|[[Ақтабан шұбырынды]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 1235]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 4825]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 19638]
|-
|199
|[[Қазақстанның жеті кереметі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1314]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 3206]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 29163]
|-
|200
|[[Табалдырық аттау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%83 1314]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%83 1898]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%83 4286]
|-
|201
|[[Семей полигоны]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 1287]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 5388]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 34207]
|-
|202
|[[Қазақтың салт-дәстүрлері мен ырым-тиымдары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC-%D1%82%D0%B8%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1245]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC-%D1%82%D0%B8%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2204]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC-%D1%82%D0%B8%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 7397]
|-
|203
|[[Қыпшақтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1226]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 6756]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 29103]
|-
|204
|[[Қазақстандағы сауда және жәрмеңкелер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B6%D3%99%D1%80%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 1047]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B6%D3%99%D1%80%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 2859]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B6%D3%99%D1%80%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 8249]
|-
|205
|[[Жарыс қазан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 1290]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 2009]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 4858]
|-
|206
|[[Салт-дәстүр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80 1237]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80 2717]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80 11265]
|-
|207
|[[Айдын Ақанұлы Айымбетов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 1427]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 2355]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 20666]
|-
|208
|[[Жусан иісі (повесть)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 1244]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 10270]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 20675]
|-
|209
|[[Астана]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 1238]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 5775]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 42812]
|-
|210
|[[Қазақстан аудандары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1210]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 5659]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 32552]
|-
|211
|[[Қыз айттыру]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 1216]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 1922]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 4644]
|-
|212
|[[Жеті ата]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 1196]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 3894]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 16500]
|-
|213
|[[Сырым Датұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1257]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4532]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 29881]
|-
|214
|[[Шәмші Қалдаяқов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 1258]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 8594]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 26075]
|-
|215
|[[Ақан сері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 1335]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 7873]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 18876]
|-
|216
|[[Бейімбет Жармағамбетұлы Майлин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 1366]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 9705]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 23072]
|-
|217
|[[Ресей]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 1196]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 4842]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 21109]
|-
|218
|[[Мүшел жас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 1226]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 5970]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 20023]
|-
|219
|[[Ислам]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 1158]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 4038]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 17200]
|-
|220
|[[Зарина Кармен]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1237]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 3477]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 3920]
|-
|221
|[[Санжар Керімбай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1309]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 3151]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 13141]
|-
|222
|[[Алаш Орда]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 1217]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 5037]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 17489]
|-
|223
|[[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1200]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2821]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 8075]
|-
|224
|[[Ахмет Қуанұлы Жұбанов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1209]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4037]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 11466]
|-
|225
|[[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1163]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 6997]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 42583]
|-
|226
|[[Бақытсыз Жамал]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 1216]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 13381]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 28256]
|-
|227
|[[Әт-Тариқ сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 831]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1402]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 2721]
|-
|228
|[[Ұлықбек Оразбайұлы Есдәулет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82 1030]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82 3700]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82 7866]
|-
|229
|[[Жанқожа Нұрмұхамедұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1180]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6708]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15267]
|-
|230
|[[Қыдыр ата]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%B0%D1%82%D0%B0 1212]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%B0%D1%82%D0%B0 1991]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%B0%D1%82%D0%B0 4961]
|-
|231
|[[Ханзада Жумонг (телехикая)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 1193]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 3438]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 7728]
|-
|232
|[[Кіші жүз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 1161]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 4154]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 17084]
|-
|233
|[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 1235]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 5338]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 22075]
|-
|234
|[[Дулат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 1196]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 4097]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 18266]
|-
|235
|[[Қазақстандағы ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандар тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1794]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 6095]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 21922]
|-
|236
|[[Сұлтан Бейбарыс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 885]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 3194]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 12342]
|-
|237
|[[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1253]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3549]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 19019]
|-
|238
|[[Есет Көтібарұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1187]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6504]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14118]
|-
|239
|[[Түркістан облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1146]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 4497]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 21607]
|-
|240
|[[Арыстанбаб]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 1170]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 3407]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 13428]
|-
|241
|[[Сансызбай Сарғасқаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 938]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2489]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4551]
|-
|242
|[[1860 жылдарындағы әкімшілік реформалар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=1860_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1083]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=1860_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 4234]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=1860_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 13144]
|-
|243
|[[Естай - Қорлан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 1167]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 2492]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 13027]
|-
|244
|[[Әйтеке би]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 1119]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 5353]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 20365]
|-
|245
|[[Қазақтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1091]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 3878]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 18564]
|-
|246
|[[Қазақтың балаға ат қою рәсімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 1132]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 2269]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 8994]
|-
|247
|[[Өңір салу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D2%A3%D1%96%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 1132]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D2%A3%D1%96%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 1567]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D2%A3%D1%96%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 3213]
|-
|248
|[[Ботай мәдениеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1090]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 5253]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 28693]
|-
|249
|[[Каспий теңізі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 1096]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 4402]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 24039]
|-
|250
|[[Исламдағы жыныстық өмір әдебі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 1060]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 3736]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 21758]
|-
|251
|[[Ақтамберді Сарыұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1150]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2590]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18469]
|-
|252
|[[Етістік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 1053]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 5205]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 22844]
|-
|253
|[[Батыр Баян (поэма)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 1119]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 12548]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 19047]
|-
|254
|[[Әлімұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1116]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3632]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16038]
|-
|255
|[[Референдум]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC 1051]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC 2051]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC 2665]
|-
|256
|[[Ауызашар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80 927]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80 2595]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80 2933]
|-
|257
|[[Қазақ ұлт зиялыларының қалыптасуы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82_%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 1141]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82_%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 2125]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82_%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 9254]
|-
|258
|[[Оразақын Асқар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80 869]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80 3630]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80 8325]
|-
|259
|[[Батыс Түрік қағанаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1065]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 8382]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 33904]
|-
|260
|[[Азия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 1086]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 4434]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 21171]
|-
|261
|[[Қорықтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1126]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 9032]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 38329]
|-
|262
|[[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1045]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4110]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 14058]
|-
|263
|[[Екінші Мемлекеттік Дума]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 1079]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 3483]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 13181]
|-
|264
|[[Қазақ тіліндегі өсімдік атауларының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1117]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4587]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 19586]
|-
|265
|[[Пітір садақа]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D1%96%D1%82%D1%96%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%9B%D0%B0 1025]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D1%96%D1%82%D1%96%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%9B%D0%B0 2027]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D1%96%D1%82%D1%96%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%9B%D0%B0 2502]
|-
|266
|[[Салқам Жәңгір хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1095]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4375]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 20233]
|-
|267
|[[Асан қайғы Сәбитұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1052]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4451]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 21233]
|-
|268
|[[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 1104]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 3381]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 19675]
|-
|269
|[[Албан руы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 1079]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 3696]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 15157]
|-
|270
|[[Есік ашар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80 1082]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80 1643]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80 4308]
|-
|271
|[[Қызыл кітап]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 1209]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 7494]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 36127]
|-
|272
|[[Ақбілек (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1199]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 4789]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 28736]
|-
|273
|[[Байқоңыр (ғарыш айлағы)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 1631]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 3898]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 21654]
|-
|274
|[[Көзімнің қарасы...]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 1069]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 3568]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 30073]
|-
|275
|[[Есім хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1022]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5153]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 24728]
|-
|276
|[[Сәлем салу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 1047]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 1785]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 5189]
|-
|277
|[[Төрехан Айдарханұлы Сабырхан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 1054]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 4093]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 19935]
|-
|278
|[[Алаш автономиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1068]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3274]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 13903]
|-
|279
|[[Алматы облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1067]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 4285]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 19190]
|-
|280
|[[Қазақтың боғауыз сөздері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1130]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3641]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 12871]
|-
|281
|[[Құрсақ той]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%81%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%B9 1053]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%81%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%B9 1761]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%81%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%B9 5183]
|-
|282
|[[Құстар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1130]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 4058]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 16707]
|-
|283
|[[Бұрындық хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1017]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3736]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 12361]
|-
|284
|[[Қорқыт ата]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 1074]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 5144]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 39803]
|-
|285
|[[Асқазан аурулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1064]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 4323]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 28114]
|-
|286
|[[Жанар Мерғалиқызы Айжанова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1098]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2535]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 5831]
|-
|287
|[[Қаракесек (Арғын)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 1007]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 3031]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 13175]
|-
|288
|[[Етеккір]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 1029]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 3728]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 22942]
|-
|289
|[[Қожа]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 1008]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 3922]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 15579]
|-
|290
|[[Шығыс Қазақстан облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1096]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 4749]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 21716]
|-
|291
|[[Әлемнің жаңа жеті кереметі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1013]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 2539]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 16431]
|-
|292
|[[Қазақ тілі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 1024]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 3786]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 16658]
|-
|293
|[[Израиль]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D0%B7%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D1%8C 768]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D0%B7%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D1%8C 1786]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D0%B7%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D1%8C 6085]
|-
|294
|[[Қазақстан жол белгілері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1098]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 5938]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 18253]
|-
|295
|[[Үндістан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1014]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 4676]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 19341]
|-
|296
|[[Менің атым Қожа (хикаят)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 968]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 8219]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 19904]
|-
|297
|[[Желтоқсан көтерілісі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 1203]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 9678]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 62481]
|-
|298
|[[Табын]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 996]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 3494]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 13056]
|-
|299
|[[Тынымбай Нұрмағамбетов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 1764]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 2214]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 8829]
|-
|300
|[[Шашбау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B0%D1%83 1005]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B0%D1%83 1317]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B0%D1%83 2508]
|-
|301
|[[Мұзафар Әлімбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 985]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1703]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5518]
|-
|302
|[[Тұрар Рысқұлов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1213]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 4762]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 20231]
|-
|303
|[[Ақсу-Жабағылы қорығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 968]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 7360]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 26046]
|-
|304
|[[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 987]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2977]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 15076]
|-
|305
|[[Жапония]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 983]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 5075]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 20554]
|-
|306
|[[Зар Заман ақындары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 951]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 4181]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 18792]
|-
|307
|[[Зат есім]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 1009]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 8952]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 33422]
|-
|308
|[[Қаһар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 952]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 3632]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 16040]
|-
|309
|[[Шілдехана]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 873]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 2084]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 8097]
|-
|310
|[[Жошы хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 963]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5680]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 17142]
|-
|311
|[[Жоламан Тіленшіұлы бастаған көтеріліс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 954]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 1807]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 5218]
|-
|312
|[[Ұлы жүз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 939]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 3871]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 19339]
|-
|313
|[[Мұрат Мөңкеұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 951]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2687]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18812]
|-
|314
|[[Қазақ ұлттық университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 966]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 3564]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 16569]
|-
|315
|[[Моңғол империясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 883]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 6376]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 19399]
|-
|316
|[[Көне түркі жазбалары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 974]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 4745]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 39127]
|-
|317
|[[Айт]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%82 960]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%82 1620]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%82 3630]
|-
|318
|[[Тұманбай Молдағалиев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 1034]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 2584]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 10214]
|-
|319
|[[Дулат Бабатайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 937]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3908]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 20651]
|-
|320
|[[Жігіттер тобы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 968]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 2251]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 7328]
|-
|321
|[[Ілияс Есенберлин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 893]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 4061]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 14224]
|-
|322
|[[Қыдырәлі Нұртайұлы Болманов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 955]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2650]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9621]
|-
|323
|[[Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 924]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 6507]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 19815]
|-
|324
|[[Тас дәуірі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 884]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 6307]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 32951]
|-
|325
|[[Түркістан автономиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 940]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2792]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 13685]
|-
|326
|[[Оғыз мемлекеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 853]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 5037]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 25593]
|-
|327
|[[Израиль-Иран соғысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D0%B7%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D1%8C-%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 609]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D0%B7%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D1%8C-%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 1178]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D0%B7%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D1%8C-%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 2347]
|-
|328
|[[Түркістан (қала)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 951]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 3523]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 20839]
|-
|329
|[[Түркия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 866]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 3056]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 13669]
|-
|330
|[[Есік Алтын адамы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 935]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 5576]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 43968]
|-
|331
|[[Жасуша]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 1010]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 6545]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 33178]
|-
|332
|[[Қола дәуірі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 943]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 5984]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 30717]
|-
|333
|[[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 921]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 3652]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 16028]
|-
|334
|[[Құдайберген Қуанұлы Жұбанов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 959]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2721]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9194]
|-
|335
|[[Одағай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 861]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 3429]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 17351]
|-
|336
|[[Қорғансыздың күні (әңгіме)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 890]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 4680]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 15102]
|-
|337
|[[Қобыланды Тоқтарбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 907]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3285]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16041]
|-
|338
|[[Қазақстандағы саяси партиялар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 1001]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 2452]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 9520]
|-
|339
|[[Орта жүз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 896]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 3279]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 14991]
|-
|340
|[[Сөйлем мүшелері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 924]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 5683]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 27028]
|-
|341
|[[Қазақ қыз-келіншектерінің ұлттық киімдері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7-%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 987]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7-%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1597]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7-%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 5273]
|-
|342
|[[Сіргелі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 923]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 3131]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 13248]
|-
|343
|[[Қасым ханның қасқа жолы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 896]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 4065]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 15697]
|-
|344
|[[Қазақстан Республикасының Президенті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 909]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 2760]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 10907]
|-
|345
|[[Қазақстан халқы ассамблеясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%8F%D1%81%D1%8B 857]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%8F%D1%81%D1%8B 3164]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%8F%D1%81%D1%8B 17307]
|-
|346
|[[Мұстафа Өзтүрiк]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 907]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 2733]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 15857]
|-
|347
|[[Қалмақан Әбдіқадыров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 650]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 2427]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 3532]
|-
|348
|[[Ноғай ордасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 857]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 4517]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 15666]
|-
|349
|[[Шымкент]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 865]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 3445]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 18217]
|-
|350
|[[Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B0%D0%B9_%D0%AB%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 875]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B0%D0%B9_%D0%AB%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 3515]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B0%D0%B9_%D0%AB%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 16258]
|-
|351
|[[Менің атым Қожа (фильм)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 863]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 4483]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 12448]
|-
|352
|[[Ұлытау облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 886]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 3184]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12117]
|-
|353
|[[Әлем елдерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 872]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3808]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 14973]
|-
|354
|[[Ел тізімі (жалпы қабылданған атаулар)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 931]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 3030]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 13973]
|-
|355
|[[Жүсіп Баласағұни]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 989]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 3568]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 26648]
|-
|356
|[[Олжас Омарұлы Сүлейменов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 918]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4505]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14711]
|-
|357
|[[:Санат:Қазақстан әншілері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 879]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3535]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 13791]
|-
|358
|[[Қазан төңкерісі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 957]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 2046]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 10746]
|-
|359
|[[Құда түсу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0_%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%83 869]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0_%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%83 1410]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0_%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%83 4348]
|-
|360
|[[Асанәлі Әшімұлы Әшімов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 896]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 3812]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 32025]
|-
|361
|[[Қазақша Уикипедия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 903]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 2506]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 6738]
|-
|362
|[[Шортанбай Қанайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 863]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3059]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16854]
|-
|363
|[[Қан топтары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 885]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 3030]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 15856]
|-
|364
|[[Теміреткі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 853]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 3793]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 16070]
|-
|365
|[[Қыпшақ хандығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 832]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 4272]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 18851]
|-
|366
|[[Қимақ қағанаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 823]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 5022]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 27728]
|-
|367
|[[Арыстан баб кесенесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 849]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 3988]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 14469]
|-
|368
|[[Айша бибі кесенесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 823]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 3424]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 18301]
|-
|369
|[[Ысты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 852]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 2884]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 10873]
|-
|370
|[[Эндокриңді бездер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B8%D2%A3%D0%B4%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 838]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B8%D2%A3%D0%B4%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 1787]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B8%D2%A3%D0%B4%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 6477]
|-
|371
|[[Қазақстан мерекелері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 861]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3056]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3056]
|-
|372
|[[Еуропа мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 870]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3494]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 14997]
|-
|373
|[[Аққулар ұйықтағанда]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0 785]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0 4376]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0 7536]
|-
|374
|[[Ақтөбе]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 705]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 2843]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 13908]
|-
|375
|[[Қайрат Нұртас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 866]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 2903]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 12492]
|-
|376
|[[Сабақтас құрмалас сөйлем]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 858]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 3916]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 15944]
|-
|377
|[[Сан есім]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 964]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 4229]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 23777]
|-
|378
|[[Исатай Тайманұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 842]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3819]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16663]
|-
|379
|[[Бәйтерек (монумент)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 1041]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 4331]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 31090]
|-
|380
|[[Көшпенділер (трилогия)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 851]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 3704]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 15340]
|-
|381
|[[Тыныс алу жүйесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 898]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 3304]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 18475]
|-
|382
|[[Қарқаралы петициясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BF%D0%B5%D1%82%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 884]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BF%D0%B5%D1%82%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1772]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BF%D0%B5%D1%82%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 5110]
|-
|383
|[[Қазақ билері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 835]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3061]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 13896]
|-
|384
|[[Әл-Кәфирун сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%84%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 825]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%84%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 2540]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%84%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 8835]
|-
|385
|[[Қарлұқ қағанаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 783]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 5318]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 25755]
|-
|386
|[[Біржан Қожағұлұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 922]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2568]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13246]
|-
|387
|[[Геосаясат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 808]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 2468]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 5279]
|-
|388
|[[Алаш қозғалысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 862]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2028]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9465]
|-
|389
|[[Көктем]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC 885]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC 2019]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC 5934]
|-
|390
|[[Есімдік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 880]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 6056]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 25569]
|-
|391
|[[Жоңғар шапқыншылығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 851]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 3232]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 19758]
|-
|392
|[[Ұлт-азаттық көтерілістер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 833]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 2326]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 6726]
|-
|393
|[[Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 778]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 9932]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 46079]
|-
|394
|[[Тәуекел хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 807]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4055]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 19887]
|-
|395
|[[Көкпар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BF%D0%B0%D1%80 825]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BF%D0%B0%D1%80 2579]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BF%D0%B0%D1%80 9055]
|-
|396
|[[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 778]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 3355]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 13482]
|-
|397
|[[Әлімхан Әбеуұлы Ермеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 857]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2498]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 10209]
|-
|398
|[[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 820]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 3957]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 20083]
|-
|399
|[[Қасым Қайсенов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 801]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6957]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 19723]
|-
|400
|[[Сүре]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D1%80%D0%B5 814]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D1%80%D0%B5 2400]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D1%80%D0%B5 8329]
|-
|401
|[[Түйе малының атаулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 856]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2724]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 14009]
|-
|402
|[[Жаңа экономикалық саясат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 980]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 2419]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 13966]
|-
|403
|[[Көңіл шай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 799]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 3287]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 12070]
|-
|404
|[[Ұлықпан Мырзабайұлы Жолдасов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 838]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 2482]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 8655]
|-
|405
|[[Қарғын (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 831]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 3194]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 11288]
|-
|406
|[[Жиембет жырау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 802]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 1922]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 13236]
|-
|407
|[[Домалақ ана]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 782]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 2195]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 9507]
|-
|408
|[[Қасым Аманжолов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 901]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 3046]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 14451]
|-
|409
|[[Әт-Тәкуир сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 831]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 2045]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 9099]
|-
|410
|[[Дина Кенжеқызы Нұрпейісова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 787]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4782]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 11426]
|-
|411
|[[Ғұндар мемлекеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 890]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 4795]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 26986]
|-
|412
|[[Отырар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 826]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 3968]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 19525]
|-
|413
|[[Септік жалғау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 798]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 4854]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 20892]
|-
|414
|[[Жаныс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 794]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 2821]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 11950]
|-
|415
|[[Пейіш. Жұмақ ананың табанының астында]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%88._%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 724]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%88._%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 2714]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%88._%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 4173]
|-
|416
|[[Шұғаның белгісі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 824]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 8521]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 15430]
|-
|417
|[[Тараз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 776]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 2487]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 12567]
|-
|418
|[[Қатысушы:Rasulbek Adil]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3ARasulbek_Adil 824]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3ARasulbek_Adil 1495]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3ARasulbek_Adil 1495]
|-
|419
|[[Өзбекстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 793]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 3425]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 17917]
|-
|420
|[[Жыныстық қатынас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 821]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 2272]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 8322]
|-
|421
|[[Жамбыл облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 776]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 3347]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 14288]
|-
|422
|[[Бөкей Ордасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 801]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 3052]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 12085]
|-
|423
|[[Қант диабеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%82%D1%96 823]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%82%D1%96 2438]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%82%D1%96 14070]
|-
|424
|[[Абайдың қара сөздері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 855]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2952]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 18172]
|-
|425
|[[Осман империясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 791]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 4065]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 14454]
|-
|426
|[[Маңғыстау облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 793]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2914]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 15044]
|-
|427
|[[Африка]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 779]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 3556]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 18758]
|-
|428
|[[Қарақат Тұяқбайқызы Әбілдина]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 764]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 2254]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 4144]
|-
|429
|[[Түргеш қағанаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 768]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 5632]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 28053]
|-
|430
|[[Қазақстан әкімшілік бірліктері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 802]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 4310]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 25537]
|-
|431
|[[АҚШ президенттерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 737]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3273]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9432]
|-
|432
|[[Тайқазан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 807]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 2098]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 10047]
|-
|433
|[[Халел Досмұхамедов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 801]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 2222]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 8075]
|-
|434
|[[Шөмекей]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 767]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 2558]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 9943]
|-
|435
|[[Қазақстан өзендері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 790]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 5115]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 24574]
|-
|436
|[[Айқын Төлепберген]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 790]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 1895]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 5522]
|-
|437
|[[Пайдалы қазбалар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 765]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1824]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 8257]
|-
|438
|[[Қазақстандағы ұжымдастыру]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 868]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 4590]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 14094]
|-
|439
|[[Қазақстанның автомобиль нөмірлері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 771]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2826]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 13073]
|-
|440
|[[Санжар Сейітжафарұлы Асфендиаров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 782]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 2947]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 10059]
|-
|441
|[[Арқан тартыс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%8B%D1%81 787]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%8B%D1%81 1641]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%8B%D1%81 4764]
|-
|442
|[[Әл-Ихлас сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%98%D1%85%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 770]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%98%D1%85%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1903]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%98%D1%85%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6523]
|-
|443
|[[Қазақстанды Ресейдің Отарлауы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B 722]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B 1675]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B 5900]
|-
|444
|[[Джеффри Эпштейн]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B6%D0%B5%D1%84%D1%84%D1%80%D0%B8_%D0%AD%D0%BF%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD 732]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B6%D0%B5%D1%84%D1%84%D1%80%D0%B8_%D0%AD%D0%BF%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD 2137]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B6%D0%B5%D1%84%D1%84%D1%80%D0%B8_%D0%AD%D0%BF%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD 2137]
|-
|445
|[[Тортай мінер ақ боз ат (әңгіме)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%BE%D0%B7_%D0%B0%D1%82_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 773]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%BE%D0%B7_%D0%B0%D1%82_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 6108]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%BE%D0%B7_%D0%B0%D1%82_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 8745]
|-
|446
|[[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 715]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 2534]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 15257]
|-
|447
|[[Шеркеш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 763]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 2390]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 9722]
|-
|448
|[[Ермұхан Бекмаханұлы Бекмаханов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 811]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3385]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 25599]
|-
|449
|[[Қазақша тәулік мезгілдерінің атаулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%B7%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1080]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%B7%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1731]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%B7%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 7450]
|-
|450
|[[Ұйқы безі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 765]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 2327]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 9614]
|-
|451
|[[Компьютер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 972]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 3935]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 24540]
|-
|452
|[[Қайрат Ноғайбайұлы Рысқұлбеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 773]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 3546]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 22116]
|-
|453
|[[Алпамыс батыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 723]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 3247]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 11832]
|-
|454
|[[Арал теңізі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 803]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 4922]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 25453]
|-
|455
|[[Аустралия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 749]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 2703]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 9884]
|-
|456
|[[Сәбит Мұқанұлы Мұқанов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 990]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3464]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 18538]
|-
|457
|[[Сұңғыла]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 814]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 1817]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 5462]
|-
|458
|[[Қоршаған ортаны қорғау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 630]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 5773]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 15958]
|-
|459
|[[Қазақстан туы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 762]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 3276]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 20324]
|-
|460
|[[Пәкістан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 735]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1678]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 4979]
|-
|461
|[[Жер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 889]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 3823]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 18593]
|-
|462
|[[Жай сөйлем және оның түрлері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 852]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2244]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 13915]
|-
|463
|[[Таяу Шығыс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81 543]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81 1676]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81 5132]
|-
|464
|[[Қарағанды облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 739]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 3504]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 15788]
|-
|465
|[[Кіші жүздің Ресейге қосылуы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 744]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 2822]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 13019]
|-
|466
|[[Жетісу облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 730]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2674]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11347]
|-
|467
|[[Бөгенбай батыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 766]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 2583]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 11049]
|-
|468
|[[Қазақстан танымал тұлғаларының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 776]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2774]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9194]
|-
|469
|[[Қырғызстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 730]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2716]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 13769]
|-
|470
|[[Ас қорыту жүйесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 717]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 2574]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 17247]
|-
|471
|[[Ислам күнтізбесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 744]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 2508]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 9109]
|-
|472
|[[Әлкей Хақанұлы Марғұлан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 721]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 3003]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 22516]
|-
|473
|[[Бұқаралық ақпарат құралдары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 622]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1713]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 7664]
|-
|474
|[[ChatGPT]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=ChatGPT 752]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=ChatGPT 3026]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=ChatGPT 10325]
|-
|475
|[[Шииттер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B8%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 548]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B8%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 1274]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B8%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 3109]
|-
|476
|[[Химиялық элементтердің периодтық жүйесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 699]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 4131]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 16311]
|-
|477
|[[Әскери коммунизм саясаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 851]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 1936]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 9200]
|-
|478
|[[Аристотель]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C 748]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C 2550]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C 11867]
|-
|479
|[[Қазақстан демографиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 713]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 5170]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 17923]
|-
|480
|[[Туберкулез]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B7 733]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B7 1878]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B7 8100]
|-
|481
|[[Көңіл айту]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 730]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 2885]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 13085]
|-
|482
|[[Қазақтардың зергерлік бұйымдары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 742]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1666]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 7925]
|-
|483
|[[Керей (тайпа)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 716]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 2613]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 10555]
|-
|484
|[[Столыпин реформасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D0%B8%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 738]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D0%B8%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 1455]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D0%B8%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 6137]
|-
|485
|[[Қараш-қараш оқиғасы (повесть)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88-%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 692]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88-%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 2699]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88-%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 9642]
|-
|486
|[[&quot;Шақан шері&quot; романы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%22%D0%A8%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B5%D1%80%D1%96%22_%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 707]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%22%D0%A8%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B5%D1%80%D1%96%22_%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 2831]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%22%D0%A8%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B5%D1%80%D1%96%22_%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 2831]
|-
|487
|[[Ән-Нас сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 705]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 2385]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 9468]
|-
|488
|[[Үш Жүз партиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D1%88_%D0%96%D2%AF%D0%B7_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 728]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D1%88_%D0%96%D2%AF%D0%B7_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2061]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D1%88_%D0%96%D2%AF%D0%B7_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 10605]
|-
|489
|[[Балықтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 677]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2401]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 11270]
|-
|490
|[[Махмұд Қашқари]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 764]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 3320]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 14910]
|-
|491
|[[Бата]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D0%B0 724]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D0%B0 1702]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D0%B0 5663]
|-
|492
|[[Табиғат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82 727]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82 5955]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82 17571]
|-
|493
|[[Ерлан Жүніс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81 1312]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81 1504]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81 6235]
|-
|494
|[[Батыс Қазақстан облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 708]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 3092]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 14002]
|-
|495
|[[:Санат:Алфавит бойынша өзендер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 733]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 3454]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 9336]
|-
|496
|[[Бәйдібек Қарашаұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 718]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2270]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8669]
|-
|497
|[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 709]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 3097]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 12960]
|-
|498
|[[Қазақ халқының өлім-жітім жөнелту салты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 708]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 3283]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 22002]
|-
|499
|[[Райымбек батыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 688]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 2307]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 15960]
|-
|500
|[[Ақтөбе облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 695]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2719]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12953]
|-
|501
|[[Аманат (партия)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 755]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 1844]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 6331]
|-
|502
|[[Қазақ-жоңғар соғыстары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 688]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2212]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 12220]
|-
|503
|[[Мақал-мәтелдер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 689]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 2699]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 10328]
|-
|504
|[[Асық ойындары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 720]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2221]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 9046]
|-
|505
|[[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 843]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 2646]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 16930]
|-
|506
|[[Қазақстан Республикасының заңдары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 668]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 3095]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 10955]
|-
|507
|[[Шылау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 726]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 5000]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 26557]
|-
|508
|[[Өзін-өзі өлтіру]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 699]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 2225]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 9631]
|-
|509
|[[Сөз таптары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 712]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 4279]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 16403]
|-
|510
|[[Дәрумен]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD 579]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD 2258]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD 9234]
|-
|511
|[[Франция қалаларының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 689]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2328]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7724]
|-
|512
|[[Майқы би]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B8 653]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B8 1906]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B8 10596]
|-
|513
|[[Марат Қабанбай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9 531]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9 2805]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9 3814]
|-
|514
|[[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күні]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 796]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 4613]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 63512]
|-
|515
|[[Ұлы географиялық ашылулар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 717]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 1621]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 7234]
|-
|516
|[[Оңтүстік Америка]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 753]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 3271]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 18342]
|-
|517
|[[Бесқонақ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D2%9B 754]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D2%9B 1088]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D2%9B 5309]
|-
|518
|[[Мұхит]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 709]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 3142]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 16834]
|-
|519
|[[Киіт]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D1%82 724]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D1%82 1253]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D1%82 3538]
|-
|520
|[[Қызылорда облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 684]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2764]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13123]
|-
|521
|[[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 610]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2381]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5520]
|-
|522
|[[Батырлар жыры]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 671]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 2023]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 10170]
|-
|523
|[[Селт еткізер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BB%D1%82_%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D0%B5%D1%80 707]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BB%D1%82_%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D0%B5%D1%80 812]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BB%D1%82_%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D0%B5%D1%80 1369]
|-
|524
|[[Уикипедия:Жауапкершіліктен бас тарту]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 681]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 1658]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 8480]
|-
|525
|[[Қазақстан азамат соғысы жылдарында]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 894]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 1916]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 10904]
|-
|526
|[[Жасау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%83 690]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%83 1125]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%83 3036]
|-
|527
|[[Құнанбай Өскенбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 707]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3045]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12754]
|-
|528
|[[Төркіндеу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%83 694]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%83 1061]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%83 3019]
|-
|529
|[[Қазақстан мемлекеттік рәміздері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 708]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3971]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 26672]
|-
|530
|[[Дәулеткерей Шығайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 836]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1841]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9499]
|-
|531
|[[Ерке сылқым (күй)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 746]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 2005]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 7785]
|-
|532
|[[Алтыбақан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD 691]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD 1273]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD 3754]
|-
|533
|[[Айқап]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 693]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 2306]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 8053]
|-
|534
|[[Мәтін]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 719]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 2873]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 13903]
|-
|535
|[[:Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 757]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 993]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1136]
|-
|536
|[[Эндокриндік жүйе]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 680]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 1753]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 7248]
|-
|537
|[[Қазақ жүздері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 666]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2671]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 13126]
|-
|538
|[[Қазақстан индустрияландыру кезеңінде]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5 746]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5 4178]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5 14978]
|-
|539
|[[Өт айдайтын дәрілер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 666]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 2579]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 9633]
|-
|540
|[[Ирандағы соғыс (2026)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81_%282026%29 741]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81_%282026%29 741]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81_%282026%29 741]
|-
|541
|[[Мастопатия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 735]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 2480]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 15337]
|-
|542
|[[Сөз тіркесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 719]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 3678]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 22570]
|-
|543
|[[Ми]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B8 727]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B8 3643]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B8 14738]
|-
|544
|[[Қазақ ұлттық ырымдары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 687]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1714]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 6692]
|-
|545
|[[Хан талапай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B9 663]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B9 2175]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B9 5627]
|-
|546
|[[Химиялық элементтер тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 685]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3106]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 15977]
|-
|547
|[[Қуық түбі безінің қабынуы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 688]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 3172]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 19285]
|-
|548
|[[Хиуаз Қайырқызы Доспанова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 846]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1927]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 27639]
|-
|549
|[[АИВ/ЖИТС]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%98%D0%92%2F%D0%96%D0%98%D0%A2%D0%A1 699]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%98%D0%92%2F%D0%96%D0%98%D0%A2%D0%A1 2052]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%98%D0%92%2F%D0%96%D0%98%D0%A2%D0%A1 14219]
|-
|550
|[[Патша үкіметінің отаршылдық қоныс аудару саясаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D1%82%D1%88%D0%B0_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%83_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 648]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D1%82%D1%88%D0%B0_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%83_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 1907]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D1%82%D1%88%D0%B0_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%83_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 7860]
|-
|551
|[[Даун синдромы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BC%D1%8B 672]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BC%D1%8B 2150]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BC%D1%8B 8605]
|-
|552
|[[Қызғалдақ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 637]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 2437]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 24115]
|-
|553
|[[Жәдидшілдік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%B4%D0%B8%D0%B4%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA 683]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%B4%D0%B8%D0%B4%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA 1208]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%B4%D0%B8%D0%B4%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA 5436]
|-
|554
|[[Дельфин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%84%D0%B8%D0%BD 536]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%84%D0%B8%D0%BD 1069]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%84%D0%B8%D0%BD 2852]
|-
|555
|[[Қобыланды батыр (жыр)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%28%D0%B6%D1%8B%D1%80%29 665]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%28%D0%B6%D1%8B%D1%80%29 2073]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%28%D0%B6%D1%8B%D1%80%29 11852]
|-
|556
|[[Мұхаммед Хайдар Дулати]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8 655]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8 2752]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8 11465]
|-
|557
|[[Арша]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%88%D0%B0 733]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%88%D0%B0 1158]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%88%D0%B0 4203]
|-
|558
|[[Қ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A 698]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A 2093]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A 7168]
|-
|559
|[[:Санат:Африка елдері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 699]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2624]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 9976]
|-
|560
|[[Беташар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80 697]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80 1360]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80 6631]
|-
|561
|[[Талас шайқасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 645]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 3281]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 16249]
|-
|562
|[[Табылды Досымов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 681]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 2505]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 12557]
|-
|563
|[[Жүрек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 666]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 2410]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 10725]
|-
|564
|[[Әл-Кәусәр сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%83%D1%81%D3%99%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 637]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%83%D1%81%D3%99%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 2386]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%83%D1%81%D3%99%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 7381]
|-
|565
|[[Жылқы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 650]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 2629]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 12519]
|-
|566
|[[Әміре Қашаубаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 714]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3464]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 18224]
|-
|567
|[[Бауырсақ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%81%D0%B0%D2%9B 673]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%81%D0%B0%D2%9B 1188]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%81%D0%B0%D2%9B 3949]
|-
|568
|[[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 714]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2356]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 9023]
|-
|569
|[[Марғасқа жырау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 614]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 1086]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 3257]
|-
|570
|[[Бастаңғы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B 672]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B 943]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B 1883]
|-
|571
|[[Түйелер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 671]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 2553]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 12242]
|-
|572
|[[Аманкелді Үдербайұлы Иманов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 665]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2225]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9630]
|-
|573
|[[Бұланты шайқасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 631]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 2569]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 11958]
|-
|574
|[[Қалқанша без]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B7 666]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B7 2062]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B7 9779]
|-
|575
|[[Метафора]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 717]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 2814]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 14854]
|-
|576
|[[Ер Қосай Құдайкеұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 680]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1756]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6021]
|-
|577
|[[Төрт түлік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82_%D1%82%D2%AF%D0%BB%D1%96%D0%BA 607]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82_%D1%82%D2%AF%D0%BB%D1%96%D0%BA 2279]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82_%D1%82%D2%AF%D0%BB%D1%96%D0%BA 8577]
|-
|578
|[[Қазақтың 500 ән-күйі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_500_%D3%99%D0%BD-%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 682]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_500_%D3%99%D0%BD-%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 3172]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_500_%D3%99%D0%BD-%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 17355]
|-
|579
|[[Ибраһим]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D2%BB%D0%B8%D0%BC 622]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D2%BB%D0%B8%D0%BC 1758]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D2%BB%D0%B8%D0%BC 6113]
|-
|580
|[[Құлагер (поэма)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 665]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 8688]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 12821]
|-
|581
|[[Жоңғар хандығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 617]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 2389]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 10836]
|-
|582
|[[Танакөз Ілиясова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%B7_%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 676]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%B7_%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 699]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%B7_%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 808]
|-
|583
|[[Көз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7 678]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7 2440]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7 11106]
|-
|584
|[[Ақмола облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 653]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2473]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11915]
|-
|585
|[[Ескендір Зұлқарнайын]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 607]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 3859]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 11124]
|-
|586
|[[Африка мемлекеттері және тәуелді аймақтарының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 657]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2259]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9267]
|-
|587
|[[Бақтияр Ғарифоллаұлы Артаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%80_%D2%92%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 568]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%80_%D2%92%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2660]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%80_%D2%92%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4915]
|-
|588
|[[Дін]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 637]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 2205]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 9332]
|-
|589
|[[Жаужүрек мың бала]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 660]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 1850]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 6746]
|-
|590
|[[Қошқармүйіз (ою-өрнек)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BC%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%B7_%28%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA%29 634]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BC%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%B7_%28%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA%29 1410]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BC%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%B7_%28%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA%29 4493]
|-
|591
|[[Қызылорда]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 640]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 2626]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 13379]
|-
|592
|[[Абай облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 638]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2553]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11673]
|-
|593
|[[Мұхаметжан Тынышбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 646]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2423]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12585]
|-
|594
|[[Бұлшық ет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 635]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 3994]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 15738]
|-
|595
|[[Ұлыбритания]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 626]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 2747]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 11170]
|-
|596
|[[Адам қаңқасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D2%9B%D0%B0%D2%A3%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 597]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D2%9B%D0%B0%D2%A3%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 2467]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D2%9B%D0%B0%D2%A3%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 9880]
|-
|597
|[[Тұрсынбек Аманғалиұлы Қабатов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 634]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 2044]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 20595]
|-
|598
|[[Жанғожа Нұрмұхамедұлы бастаған Сырдария қазақтарының көтерілісі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 617]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 3397]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 8294]
|-
|599
|[[Футбол]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 631]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 3204]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 15005]
|-
|600
|[[ДНҚ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 847]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 3873]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 18561]
|-
|601
|[[Наурыз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7 626]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7 1102]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7 2552]
|-
|602
|[[Мәдениет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 655]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 2660]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 14918]
|-
|603
|[[:Санат:Қазақ ақындары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 744]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2349]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 6984]
|-
|604
|[[Аңыздың ақыры]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B 630]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B 3169]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B 19665]
|-
|605
|[[Жануарлар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 598]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 3398]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 15950]
|-
|606
|[[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 649]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1776]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 5433]
|-
|607
|[[Қыз ұзату салттары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 649]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1370]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 7819]
|-
|608
|[[1921-1922 жылдардағы ашаршылық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=1921-1922_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 771]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=1921-1922_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 2025]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=1921-1922_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 7534]
|-
|609
|[[Айт намазы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%82_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 644]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%82_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 679]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%82_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 1495]
|-
|610
|[[Таз руы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 639]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 1925]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 6500]
|-
|611
|[[Жүрек аурулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 619]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2244]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 13330]
|-
|612
|[[Табақ тарту]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 632]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 1391]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 4943]
|-
|613
|[[Алдаркөсе]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BA%D3%A9%D1%81%D0%B5 616]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BA%D3%A9%D1%81%D0%B5 2218]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BA%D3%A9%D1%81%D0%B5 7661]
|-
|614
|[[Корея Республикасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 659]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 2617]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 10885]
|-
|615
|[[Акула]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B0 536]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B0 1224]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B0 2762]
|-
|616
|[[Күрделі зат есім]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 645]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 1008]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 2851]
|-
|617
|[[Шалкиіз Тіленшіұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 605]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2060]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11185]
|-
|618
|[[Ботбай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 625]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 2049]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 8415]
|-
|619
|[[Мұстафа Кемал Ататүрік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA 629]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA 2885]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA 9212]
|-
|620
|[[Испания]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 662]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1956]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 7902]
|-
|621
|[[Сиқым]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 629]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 2130]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 8451]
|-
|622
|[[Ежелгі Грекия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%8F 637]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%8F 3647]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%8F 11302]
|-
|623
|[[Құтадғу білік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B4%D2%93%D1%83_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 608]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B4%D2%93%D1%83_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 2193]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B4%D2%93%D1%83_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 14446]
|-
|624
|[[Жұлдыз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 831]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 1820]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 12285]
|-
|625
|[[Әл-Бақара сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 605]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1782]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 5380]
|-
|626
|[[Уикипедия:Анықтама]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 608]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 1549]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 6847]
|-
|627
|[[Біріккен Араб Әмірліктері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 462]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1935]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 6445]
|-
|628
|[[:Санат:Ресей өзендері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 627]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1993]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 7058]
|-
|629
|[[Мәңгілік бала бейне]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 641]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 2914]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 22624]
|-
|630
|[[Қымыз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%B7 577]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%B7 1800]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%B7 7880]
|-
|631
|[[Солтүстік Америка]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 620]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 2655]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 15847]
|-
|632
|[[Сырға салу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 621]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 1234]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 5546]
|-
|633
|[[Сарматтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 604]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 2518]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 18261]
|-
|634
|[[Еңлік-Кебек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 650]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 2429]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 17017]
|-
|635
|[[Өскемен]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 588]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 2201]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 10596]
|-
|636
|[[Мұнай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9 633]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9 2102]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9 14094]
|-
|637
|[[Зәр шығару жүйесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%97%D3%99%D1%80_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 643]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D3%99%D1%80_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 3236]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%97%D3%99%D1%80_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 12652]
|-
|638
|[[XV-XVIII ғасырлардағы қазақ ауыз әдебиеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=XV-XVIII_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 564]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=XV-XVIII_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1925]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=XV-XVIII_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 9459]
|-
|639
|[[Қызыл жебе (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 616]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2232]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 8468]
|-
|640
|[[Асқар Серқұлұлы Жұмаділдаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 587]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2760]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6309]
|-
|641
|[[Қазақстандағы хандық биліктің жойылуы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 590]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 1645]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 7567]
|-
|642
|[[Арқан тарту]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 632]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 1074]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 3550]
|-
|643
|[[Еврейлер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80 561]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80 1249]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80 3904]
|-
|644
|[[Ғұсыл]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D1%81%D1%8B%D0%BB 526]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D1%81%D1%8B%D0%BB 2312]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D1%81%D1%8B%D0%BB 8320]
|-
|645
|[[Франция]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 609]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 2979]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 12921]
|-
|646
|[[Мата атаулары мен түрлері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 606]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2725]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 9303]
|-
|647
|[[Көңіл толқыны (күй)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 625]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 1879]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 7570]
|-
|648
|[[Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%8B%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 604]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%8B%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 2303]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%8B%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 10075]
|-
|649
|[[Үмбетей Тілеуұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%B9_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 689]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%B9_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1318]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%B9_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6613]
|-
|650
|[[Ақбөкен]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 609]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 3122]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 42486]
|-
|651
|[[Жаяу Мұса Байжанұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 627]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2634]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10021]
|-
|652
|[[Моңғол шапқыншылығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 570]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 5563]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 16012]
|-
|653
|[[Жәннәтпен сүйіншіленген он сахаба]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D0%BD%D3%99%D1%82%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0 597]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D0%BD%D3%99%D1%82%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0 1156]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D0%BD%D3%99%D1%82%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0 4795]
|-
|654
|[[Қазақстан Республикасының мемлекеттік шекарасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 591]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 1985]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 8938]
|-
|655
|[[Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 600]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2409]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11178]
|-
|656
|[[Әл-Уақиға сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A3%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 585]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A3%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1666]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A3%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6586]
|-
|657
|[[Қоянды жәрмеңкесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D1%80%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 520]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D1%80%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 1541]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D1%80%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 4294]
|-
|658
|[[Алтын Орда хандарының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 588]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3367]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8100]
|-
|659
|[[Батыс Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 585]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 3042]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 17252]
|-
|660
|[[Матай (ру бірлестігі)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 578]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 1945]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 8079]
|-
|661
|[[Алма Дінмұхамедқызы Оразбаева]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 607]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 905]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1825]
|-
|662
|[[Қазақстан ұлттық парктерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 617]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2906]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9265]
|-
|663
|[[Митоз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B7 722]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B7 3437]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B7 10842]
|-
|664
|[[Шығыс Түрік қағанаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 621]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 4908]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 21917]
|-
|665
|[[Өсімдіктер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 595]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 2777]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 15378]
|-
|666
|[[Суан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 583]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 2153]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 8783]
|-
|667
|[[Қызға қырық үйден тыйым]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC 611]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC 2089]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC 6945]
|-
|668
|[[Азамат соғысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 624]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 1851]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 10155]
|-
|669
|[[Мақала]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 659]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 1924]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 9426]
|-
|670
|[[Сайын Мұратбеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 651]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 5800]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 12867]
|-
|671
|[[Қазақстан Ресейдегі 1905-1907 жылдардағы революция кезінде]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_1905-1907_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5 615]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_1905-1907_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5 1379]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_1905-1907_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5 7383]
|-
|672
|[[Қан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD 630]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD 1861]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD 11132]
|-
|673
|[[Германия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 574]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 3178]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 12736]
|-
|674
|[[Аборт]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 605]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 2136]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 13666]
|-
|675
|[[Жалайыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 587]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 2490]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 12501]
|-
|676
|[[Жұбаныш Жексенұлы Тоқсанбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 594]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2281]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7564]
|-
|677
|[[Қан мен тер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 602]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 2268]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 13874]
|-
|678
|[[Аюлар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%8E%D0%BB%D0%B0%D1%80 614]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%8E%D0%BB%D0%B0%D1%80 1794]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%8E%D0%BB%D0%B0%D1%80 7228]
|-
|679
|[[Ядролық қару]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AF%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%83 540]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AF%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%83 1611]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AF%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%83 5432]
|-
|680
|[[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 564]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1759]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 9890]
|-
|681
|[[Байбақты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 577]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 2048]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 8416]
|-
|682
|[[Қазақ халқының қалыптасуы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 488]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 1618]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 5370]
|-
|683
|[[Жүйке жүйесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 589]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 2874]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 10877]
|-
|684
|[[Қарақытай мемлекеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 577]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 2853]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 13769]
|-
|685
|[[18 ғасырдың бірінші ширегіндегі қазақ хандығының ішкі және сыртқы жағдайы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=18_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D1%88%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%96%D1%88%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%8B 564]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=18_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D1%88%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%96%D1%88%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%8B 1562]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=18_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D1%88%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%96%D1%88%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%8B 8567]
|-
|686
|[[Ою-өрнек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA 667]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA 1996]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA 7063]
|-
|687
|[[Қазақстанның Қызыл кітабы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 598]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 3068]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 11911]
|-
|688
|[[Жүсіп Ақшораев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 598]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1827]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4495]
|-
|689
|[[Жәңгір-Керей хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 608]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1877]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 7566]
|-
|690
|[[Баққожа Мұқай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%B9 620]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%B9 1479]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%B9 6296]
|-
|691
|[[Ұрыс хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 563]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2726]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 7799]
|-
|692
|[[Табиғатты қорғау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 542]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 2785]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 17089]
|-
|693
|[[Израиль мен АҚШ-тың Иранға қарсы соққылары (2026)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D0%B7%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D2%9A%D0%A8-%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D1%81%D0%BE%D2%9B%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%282026%29 333]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D0%B7%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D2%9A%D0%A8-%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D1%81%D0%BE%D2%9B%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%282026%29 681]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D0%B7%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D2%9A%D0%A8-%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D1%81%D0%BE%D2%9B%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%282026%29 681]
|-
|694
|[[Эпитет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AD%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82 616]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82 2192]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AD%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82 11410]
|-
|695
|[[Иса Мәсіх]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0_%D0%9C%D3%99%D1%81%D1%96%D1%85 630]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0_%D0%9C%D3%99%D1%81%D1%96%D1%85 2184]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0_%D0%9C%D3%99%D1%81%D1%96%D1%85 4393]
|-
|696
|[[Қаңлы (тайпа)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 526]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 2200]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 8388]
|-
|697
|[[Айтыс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81 581]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81 1829]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81 13287]
|-
|698
|[[Балуан Шолақ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B 584]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B 2075]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B 6527]
|-
|699
|[[Смағұл Абатұлы Елубай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9 613]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1536]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9 5725]
|-
|700
|[[Қайрат (футбол клубы)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 587]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 1861]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 13294]
|-
|701
|[[Ұстаз (цифрлық платформа)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 566]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 829]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 829]
|-
|702
|[[Қазақстан жоғарғы оқу орындарының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 581]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2101]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 13241]
|-
|703
|[[:Санат:Тағамдар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A2%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80 557]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A2%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80 5106]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A2%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80 27229]
|-
|704
|[[Жайдарман]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 574]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 2069]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 7421]
|-
|705
|[[Қамар сұлу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83 621]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83 1983]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83 6630]
|-
|706
|[[Нұх пайғамбар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%85_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 554]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%85_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 1578]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%85_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 5441]
|-
|707
|[[Бестас (ойын)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81_%28%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%29 587]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81_%28%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%29 1390]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81_%28%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%29 4679]
|-
|708
|[[Қазақстанның ХХ ғасырдың бас кезіндегі оқу-ағарту ісі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A5%D0%A5_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BE%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D1%96%D1%81%D1%96 541]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A5%D0%A5_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BE%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D1%96%D1%81%D1%96 1841]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A5%D0%A5_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BE%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D1%96%D1%81%D1%96 13586]
|-
|709
|[[Нұрғали Нүсіпжанұлы Нүсіпжанов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 586]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1977]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7772]
|-
|710
|[[Қазақстан географиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 565]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2567]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 18113]
|-
|711
|[[Бала құқықтары туралы конвенция]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 505]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 2211]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 7605]
|-
|712
|[[Ормуз бұғазы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%BC%D1%83%D0%B7_%D0%B1%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B 470]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%BC%D1%83%D0%B7_%D0%B1%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B 666]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%BC%D1%83%D0%B7_%D0%B1%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B 1044]
|-
|713
|[[19 ғасырдың бірінші жартысындағы ұлт-азаттық қозғалыстар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=19_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 560]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=19_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1186]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=19_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 3813]
|-
|714
|[[Қаракерей]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 556]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 1900]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 8109]
|-
|715
|[[Қой малының атаулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 557]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1967]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 11459]
|-
|716
|[[Ақмешіт әулие үңгірі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 589]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 1217]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 6070]
|-
|717
|[[Гормондар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 547]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1587]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 7156]
|-
|718
|[[Қазақстан теңгесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 537]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 2507]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 22360]
|-
|719
|[[Атырау облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 545]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1995]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10011]
|-
|720
|[[Солтүстік Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 556]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2654]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 13389]
|-
|721
|[[Ораза]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0 512]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0 2356]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0 3376]
|-
|722
|[[Сүйек жаңғырту]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%80%D1%82%D1%83 558]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%80%D1%82%D1%83 1035]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%80%D1%82%D1%83 3470]
|-
|723
|[[Моңғолия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 540]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 2253]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 8890]
|-
|724
|[[Шымыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 571]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 1799]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 7458]
|-
|725
|[[Жәңгір хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 552]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1756]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3509]
|-
|726
|[[Ақпан төңкерісі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 610]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 1604]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 10455]
|-
|727
|[[Баскетбол]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 567]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 2919]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 12063]
|-
|728
|[[Орал]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 535]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 2180]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 10343]
|-
|729
|[[Оңтүстік Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 581]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2809]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 13913]
|-
|730
|[[Мұса пайғамбар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 531]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 1626]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 5879]
|-
|731
|[[Сыбайлас жемқорлық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 594]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 2626]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 9747]
|-
|732
|[[Психология]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 527]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 2721]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 11638]
|-
|733
|[[Шапырашты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 551]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 2233]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 10268]
|-
|734
|[[Ораза айт]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82 570]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82 710]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82 1119]
|-
|735
|[[Публицистикалық стиль]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 536]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 2488]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 12333]
|-
|736
|[[Адам ата]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%82%D0%B0 543]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%82%D0%B0 2074]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%82%D0%B0 9064]
|-
|737
|[[Жәрмеңке]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D3%99%D1%80%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5 497]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D3%99%D1%80%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5 1243]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D3%99%D1%80%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5 3763]
|-
|738
|[[Философия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F 562]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F 3436]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F 12557]
|-
|739
|[[Ресей империясының құрамындағы Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 555]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2011]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 8093]
|-
|740
|[[Қыз алып қашу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF_%D2%9B%D0%B0%D1%88%D1%83 567]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF_%D2%9B%D0%B0%D1%88%D1%83 1013]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF_%D2%9B%D0%B0%D1%88%D1%83 3075]
|-
|741
|[[Ғаламшар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80 613]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80 4127]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80 16457]
|-
|742
|[[Дамыған елдер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 538]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 3187]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 9012]
|-
|743
|[[Сүйінші]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96 509]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96 1191]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96 4089]
|-
|744
|[[Беріш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 547]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 2055]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 8726]
|-
|745
|[[Қазақ шежіресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 536]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1963]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6580]
|-
|746
|[[Шанышқылы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 578]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 2119]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 8443]
|-
|747
|[[Жүрсін Молдашұлы Ерманов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 559]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3001]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6465]
|-
|748
|[[Құрмет ордені]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 561]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 1471]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 5278]
|-
|749
|[[Тәуелдік жалғау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 567]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 3806]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 16128]
|-
|750
|[[Қазақстанның пайдалы қазбалары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 623]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2632]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 16156]
|-
|751
|[[Сауд Арабиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 457]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1730]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 6704]
|-
|752
|[[Бүйрек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%80%D0%B5%D0%BA 586]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%80%D0%B5%D0%BA 2992]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%80%D0%B5%D0%BA 11301]
|-
|753
|[[Сөз табы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 591]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 4533]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 18799]
|-
|754
|[[Жапония қалаларының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 531]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1805]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5536]
|-
|755
|[[Сүтқоректілер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D1%82%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 581]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D1%82%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 2606]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D1%82%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 11886]
|-
|756
|[[Сырдария]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 533]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 2757]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 15626]
|-
|757
|[[Ерулік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%96%D0%BA 559]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%96%D0%BA 974]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%96%D0%BA 2848]
|-
|758
|[[Қазақстанның мемлекеттік наградалары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 560]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1142]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5686]
|-
|759
|[[Төре]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 537]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 1981]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 7968]
|-
|760
|[[Байлар-Жандар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 544]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1728]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 5875]
|-
|761
|[[Қазақтың ұлттық спорт түрлері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 531]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1711]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 4840]
|-
|762
|[[Шыңғыс хан әулеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96 529]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96 4748]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96 14183]
|-
|763
|[[Көлеңке]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5 683]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5 1534]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5 3613]
|-
|764
|[[Жол белгілері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 528]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 4510]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 15551]
|-
|765
|[[Дамушы елдер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 554]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 3176]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 9354]
|-
|766
|[[Ақтау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 525]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 1982]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 11148]
|-
|767
|[[Наурызбай батыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 541]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1403]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 7653]
|-
|768
|[[Ғабиден Мұстафин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 517]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 2078]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 11121]
|-
|769
|[[Ертіс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 524]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 2339]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 15223]
|-
|770
|[[Отпантау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%83 546]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%83 756]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%83 1396]
|-
|771
|[[Қырғыз руы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 542]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 1715]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 6785]
|-
|772
|[[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 526]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1981]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 8610]
|-
|773
|[[Қарауыл руы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 543]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 1464]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 6396]
|-
|774
|[[Махатма Ганди]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%82%D0%BC%D0%B0_%D0%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8 538]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%82%D0%BC%D0%B0_%D0%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8 1909]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%82%D0%BC%D0%B0_%D0%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8 4387]
|-
|775
|[[Жаппас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 549]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 1773]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 6861]
|-
|776
|[[Азан шақырып ат қою]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E 523]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E 1703]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E 8396]
|-
|777
|[[Қазақ халқының жоңғар басқыншыларына қарсы азаттық күресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 514]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 2262]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 11290]
|-
|778
|[[Іштің қатуы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%86%D1%88%D1%82%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%8B 516]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%86%D1%88%D1%82%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%8B 1828]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%86%D1%88%D1%82%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%8B 10161]
|-
|779
|[[Әбілмансұр Әбунасырұлы Серіков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%B1%D1%80_%D3%98%D0%B1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 538]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%B1%D1%80_%D3%98%D0%B1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 868]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%B1%D1%80_%D3%98%D0%B1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2007]
|-
|780
|[[Автомобиль маркаларының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 546]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2651]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10666]
|-
|781
|[[Соқырішек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 503]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 2112]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 16904]
|-
|782
|[[Темірқазық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 613]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 1393]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 6135]
|-
|783
|[[Салалас құрмалас сөйлем]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 588]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 2784]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 12762]
|-
|784
|[[Тәтіқара]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 577]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 990]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 4435]
|-
|785
|[[Саяси партия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F 536]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F 1031]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F 4361]
|-
|786
|[[Жабайы алма (повесть)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 520]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 2255]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 9700]
|-
|787
|[[Мақпал Мұхамедиярқызы Жүнісова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 530]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1607]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 6124]
|-
|788
|[[Желшешек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BA 557]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BA 2162]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BA 10278]
|-
|789
|[[Көнерген сөздер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 542]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 1695]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 11122]
|-
|790
|[[ХХ ғасырдың 20-30-жылдарындағы Қазақстанның әлеуметтiк-экономикалық және қоғамдық-саяси, мәдени жағдайы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%A5_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_20-30-%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82i%D0%BA-%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D1%8B%D2%9B-%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8%2C_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%8B 525]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%A5_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_20-30-%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82i%D0%BA-%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D1%8B%D2%9B-%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8%2C_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%8B 1576]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%A5_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_20-30-%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82i%D0%BA-%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D1%8B%D2%9B-%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8%2C_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%8B 9551]
|-
|791
|[[Байұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 514]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1753]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8239]
|-
|792
|[[Еліктеу сөз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7 528]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7 3833]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7 14768]
|-
|793
|[[Инфрақызыл сәуле]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D0%BD%D1%84%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5 670]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D0%BD%D1%84%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5 907]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D0%BD%D1%84%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5 2514]
|-
|794
|[[Шақ (етістік)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 534]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 2376]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 11898]
|-
|795
|[[Дос-Мұқасан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D1%81-%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD 425]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D1%81-%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD 1366]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D1%81-%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD 4598]
|-
|796
|[[Көмірсулар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 504]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 1993]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 12885]
|-
|797
|[[:Санат:Алфавит бойынша мемлекеттер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 510]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 1907]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 9645]
|-
|798
|[[Ақ сүйек (ойын)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%29 517]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%29 999]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%29 3027]
|-
|799
|[[Киіз үй жабдықтары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9_%D0%B6%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 552]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9_%D0%B6%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1770]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9_%D0%B6%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 5944]
|-
|800
|[[Ерлан Жақанұлы Қошанов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 453]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1400]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4015]
|-
|801
|[[Қарақалпақ рулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 504]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1733]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 7206]
|-
|802
|[[Пысықтауыш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 568]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 3408]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 13234]
|-
|803
|[[Неке қияр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D2%9B%D0%B8%D1%8F%D1%80 522]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D2%9B%D0%B8%D1%8F%D1%80 1034]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D2%9B%D0%B8%D1%8F%D1%80 3527]
|-
|804
|[[Робот]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82 499]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82 6212]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82 11394]
|-
|805
|[[Төртқара]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 493]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 1636]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 6733]
|-
|806
|[[Криштиану Роналду]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 528]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 2249]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 10443]
|-
|807
|[[Қазақстан темір жолы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 521]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 2002]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 10417]
|-
|808
|[[Бекзат Сейілханұлы Саттарханов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 505]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7823]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 18097]
|-
|809
|[[Түркілер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 492]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 2499]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 12255]
|-
|810
|[[Қорғалжын қорығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 513]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 3837]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 13760]
|-
|811
|[[Зекет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%97%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 469]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 1153]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%97%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 3232]
|-
|812
|[[Интернет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82 559]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82 1712]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82 8812]
|-
|813
|[[Ауыз бекіту]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%96%D1%82%D1%83 430]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%96%D1%82%D1%83 3115]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%96%D1%82%D1%83 3767]
|-
|814
|[[Шығай хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 491]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2307]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 7960]
|-
|815
|[[Рақымжан Қошқарбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 853]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1850]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 17850]
|-
|816
|[[Оразкелді (Қоңырат)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%28%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%29 517]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%28%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%29 1287]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%28%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%29 3456]
|-
|817
|[[Мемлекет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 496]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 2691]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 10498]
|-
|818
|[[Ислам пайғамбарлары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 466]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1390]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6050]
|-
|819
|[[Мендель заңдылықтары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 499]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 3185]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 8460]
|-
|820
|[[Еуропа одағы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 521]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 2345]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 8944]
|-
|821
|[[Жіктік жалғау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 527]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 2475]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 11756]
|-
|822
|[[Құрмалас сөйлем]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 588]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 2213]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 14174]
|-
|823
|[[Серікжан Сейітжанұлы Сейітжанов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 522]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1066]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3451]
|-
|824
|[[Крест жорықтары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%82_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 497]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%82_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 3358]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%82_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 14214]
|-
|825
|[[Асқар Сүлейменов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 538]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1885]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7040]
|-
|826
|[[Қайтадан (фильм, 2025)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 491]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 2149]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 7196]
|-
|827
|[[Әбілқайыр Ордасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 463]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 3105]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 7485]
|-
|828
|[[Солтүстік Корея]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F 497]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F 1436]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F 4600]
|-
|829
|[[Екінті намазы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%82%D1%96_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 480]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%82%D1%96_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 1916]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%82%D1%96_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 8126]
|-
|830
|[[Оразаның түрлері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 493]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1422]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2598]
|-
|831
|[[Қадырғали Жалайыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 521]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 1485]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 5987]
|-
|832
|[[ЮНЕСКО]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E 857]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E 2000]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E 8446]
|-
|833
|[[Америка]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 502]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1726]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 7043]
|-
|834
|[[Христофор Колумб]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%84%D0%BE%D1%80_%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D1%83%D0%BC%D0%B1 524]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%84%D0%BE%D1%80_%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D1%83%D0%BC%D0%B1 1504]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%84%D0%BE%D1%80_%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D1%83%D0%BC%D0%B1 8447]
|-
|835
|[[Үлгі:Ілияс Жансүгіров шығармалары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 521]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1769]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2490]
|-
|836
|[[Тәңіршілдік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA 459]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA 1603]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA 5917]
|-
|837
|[[Наурызым қорығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 507]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 3801]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 12728]
|-
|838
|[[Қыз ұзату]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83 518]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83 1041]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83 5070]
|-
|839
|[[Кітап]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 543]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 1526]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 7699]
|-
|840
|[[Қорқай дұғасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 515]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 1455]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 4554]
|-
|841
|[[Ескендір (поэма)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 479]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 2374]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 12174]
|-
|842
|[[Христиандық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 462]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 1866]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 9865]
|-
|843
|[[Астана қаласының бас мешіті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 498]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 1335]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 7079]
|-
|844
|[[Әл-Фалақ сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 495]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1382]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 4922]
|-
|845
|[[Әбілқайыр хан (Шибан әулеті)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%A8%D0%B8%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96%29 483]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%A8%D0%B8%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96%29 2627]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%A8%D0%B8%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96%29 4765]
|-
|846
|[[Сахабалар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 505]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1259]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 4893]
|-
|847
|[[Диуани хикмет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 492]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 1681]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 10917]
|-
|848
|[[Қазақстанның Мәдени мұра жобасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 488]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1484]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 9380]
|-
|849
|[[Python]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=Python 540]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Python 2685]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=Python 9163]
|-
|850
|[[Ұлы Қытай қорғаны]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B 550]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B 2250]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B 7011]
|-
|851
|[[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 496]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1612]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 7268]
|-
|852
|[[Волейбол]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%BB 532]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%BB 3160]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%BB 13745]
|-
|853
|[[Қазақ мәдениеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 481]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1136]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 5967]
|-
|854
|[[Бүркіт]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82 403]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82 2528]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82 9408]
|-
|855
|[[Барсакелмес қорығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 512]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 3864]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 15855]
|-
|856
|[[Фотосинтез]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%81%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%B7 516]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%81%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%B7 3187]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%81%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%B7 11284]
|-
|857
|[[Орталық Азия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 492]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 2393]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 16715]
|-
|858
|[[Қазақстанның ерте орта ғасырлардағы мемлекеттері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 475]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 2739]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 13515]
|-
|859
|[[Тоқымқағар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80 505]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80 720]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80 2107]
|-
|860
|[[Қазақ жеріне исламның таралуы және оның тигізген әсері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B8%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%99%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 491]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B8%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%99%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 1769]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B8%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%99%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 7977]
|-
|861
|[[МузАРТ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D1%83%D0%B7%D0%90%D0%A0%D0%A2 492]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D1%83%D0%B7%D0%90%D0%A0%D0%A2 1104]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D1%83%D0%B7%D0%90%D0%A0%D0%A2 3208]
|-
|862
|[[ALEM (Ninety One)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=ALEM_%28Ninety_One%29 509]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=ALEM_%28Ninety_One%29 3545]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=ALEM_%28Ninety_One%29 20086]
|-
|863
|[[Семей]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 485]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 1894]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 9687]
|-
|864
|[[Жұлдыз Досбергенқызы Сүлейменова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 541]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1989]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 16317]
|-
|865
|[[Қазақстанның экологиялық проблемалары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 487]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1978]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 15955]
|-
|866
|[[Халықаралық қазақ-түрік университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 488]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1652]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 8110]
|-
|867
|[[Қазақ күресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 528]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 2032]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 7210]
|-
|868
|[[Когурё]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%B3%D1%83%D1%80%D1%91 466]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%B3%D1%83%D1%80%D1%91 1250]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%B3%D1%83%D1%80%D1%91 3251]
|-
|869
|[[Солтүстік Қазақстан облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 511]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2263]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10279]
|-
|870
|[[Балқаш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 484]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 3608]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 19075]
|-
|871
|[[Робототехника]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 460]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 5283]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 11623]
|-
|872
|[[Дүние жүзінің саяси картасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 427]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 1597]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 7437]
|-
|873
|[[Міржақып. Оян, Қазақ (фильм, 2023)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 514]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 1911]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 10593]
|-
|874
|[[Зу-Зу Күлпаш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 485]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 1735]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 3566]
|-
|875
|[[:Санат:Ресей қалалары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 504]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1796]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6216]
|-
|876
|[[Италия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 490]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 2100]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 9304]
|-
|877
|[[Тарақты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 495]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 1557]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 6059]
|-
|878
|[[Қазақтың музыкалық аспаптары тарихы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 508]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 2112]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 11788]
|-
|879
|[[Сөйлем]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 458]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 1848]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 9424]
|-
|880
|[[Қазақстан елтаңбасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 476]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 2265]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 12741]
|-
|881
|[[Компьютерлік желі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96 485]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96 1628]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96 14841]
|-
|882
|[[HTML]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=HTML 496]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=HTML 2333]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=HTML 7981]
|-
|883
|[[Ұйықтатын дәрілер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 468]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1549]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 7142]
|-
|884
|[[Андроново мәдениеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 453]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 3318]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 20795]
|-
|885
|[[Адай күйі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 535]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 1639]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 7208]
|-
|886
|[[Қатерлі ісік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BA 495]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BA 1778]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BA 7402]
|-
|887
|[[Филипп Исаевич Голощёкин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BF%D0%BF_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%89%D1%91%D0%BA%D0%B8%D0%BD 667]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BF%D0%BF_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%89%D1%91%D0%BA%D0%B8%D0%BD 2558]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BF%D0%BF_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%89%D1%91%D0%BA%D0%B8%D0%BD 6644]
|-
|888
|[[Сібір хандығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%96%D0%B1%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 451]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%96%D0%B1%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 2529]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%96%D0%B1%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 8164]
|-
|889
|[[Жақайым]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 489]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 1557]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 5984]
|-
|890
|[[Sadraddin]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=Sadraddin 457]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Sadraddin 1282]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=Sadraddin 6860]
|-
|891
|[[Әл-Қадр сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 485]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 758]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1528]
|-
|892
|[[Алаш Орда Үкіметі тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 479]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1606]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5183]
|-
|893
|[[Сиыр малының атаулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 455]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1976]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 10256]
|-
|894
|[[Қырғи қабақ соғысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 484]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 2404]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 13898]
|-
|895
|[[Қырымның қырық батыры]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%8B 490]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%8B 911]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%8B 3190]
|-
|896
|[[КешYOU]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 475]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 1469]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 7479]
|-
|897
|[[Нұркен Әбдіров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 572]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 1047]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 4925]
|-
|898
|[[Төреғали Төреəліұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 505]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1206]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4820]
|-
|899
|[[Сын есімнің шырайлары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 478]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2201]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 11556]
|-
|900
|[[Онлайн Мектеп]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D0%BD%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D0%BD_%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF 484]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%BD%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D0%BD_%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF 2184]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D0%BD%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D0%BD_%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF 7491]
|-
|901
|[[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 495]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 1455]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 6872]
|-
|902
|[[Шаңырақ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B 488]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B 994]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B 4159]
|-
|903
|[[Театр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80 644]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80 1371]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80 8197]
|-
|904
|[[Қара жорға]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0 507]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0 1038]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0 2478]
|-
|905
|[[Бесік жыры]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 499]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 2166]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 7386]
|-
|906
|[[Қазақ театры]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 671]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 1243]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 8608]
|-
|907
|[[Роза Қуанышқызы Рымбаева]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A0%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 528]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A0%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1267]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A0%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 4033]
|-
|908
|[[Конституция]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F 469]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F 1873]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F 8290]
|-
|909
|[[Дастан Дәрібайұлы Оразбеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 495]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1096]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 7350]
|-
|910
|[[Қазақстан Ұлттық футбол құрамасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 485]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 951]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 4841]
|-
|911
|[[Қазақстан газеттері тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 455]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1837]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5903]
|-
|912
|[[Алшын]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 493]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 1762]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 7114]
|-
|913
|[[Қалқаман – Мамыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%E2%80%93_%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80 535]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%E2%80%93_%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80 1149]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%E2%80%93_%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80 4730]
|-
|914
|[[Қазақтың ұлттық ойындары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 473]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 674]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1258]
|-
|915
|[[Ашамайға мінгізу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%88%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96%D0%B7%D1%83 476]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%88%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96%D0%B7%D1%83 613]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%88%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96%D0%B7%D1%83 1375]
|-
|916
|[[Жер сағаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%81%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B 479]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%81%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B 531]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%81%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B 983]
|-
|917
|[[Тәуелсіз Қазақстан тарихы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 449]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 2125]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 14135]
|-
|918
|[[Қазақтың XX ғасырдағы мәдениеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_XX_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 563]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_XX_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1012]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_XX_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 6083]
|-
|919
|[[Адольф Гитлер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%84_%D0%93%D0%B8%D1%82%D0%BB%D0%B5%D1%80 447]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%84_%D0%93%D0%B8%D1%82%D0%BB%D0%B5%D1%80 1200]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%84_%D0%93%D0%B8%D1%82%D0%BB%D0%B5%D1%80 3501]
|-
|920
|[[Экология]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 462]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 2372]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 10517]
|-
|921
|[[Қазақстан Республикасының Ұлттық ұланы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 449]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1831]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 7660]
|-
|922
|[[Баланы ұшықтау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 467]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 1675]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 10626]
|-
|923
|[[Қасым-Жомарт Тоқаев отбасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 454]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1652]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 6313]
|-
|924
|[[Өтейбойдақ Тілеуқабылұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 477]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1011]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3156]
|-
|925
|[[Миллионер қалалар саны бойынша елдер тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 486]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1563]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5679]
|-
|926
|[[Аналды секс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 475]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 1356]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 6021]
|-
|927
|[[Биосфера]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 441]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 3397]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 9575]
|-
|928
|[[Сегізаяқ (өлең)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D2%9B_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 560]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D2%9B_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 1899]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D2%9B_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 26745]
|-
|929
|[[:Санат:Қазақ батырлары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 477]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1479]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 7560]
|-
|930
|[[16-17 ғасырлардағы Қазақ хандығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=16-17_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 449]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=16-17_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 1598]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=16-17_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 6354]
|-
|931
|[[Әбдіжәміл Кәрімұлы Нұрпейісов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 470]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 1523]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 10952]
|-
|932
|[[Ежелгі дәуірдегі Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 489]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 3875]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 17945]
|-
|933
|[[Қазақ әдебиеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 462]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1600]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 8170]
|-
|934
|[[Қайталау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83 485]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83 1592]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83 7793]
|-
|935
|[[Аққулар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 414]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 2804]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 8945]
|-
|936
|[[Атырау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 453]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 1792]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 7987]
|-
|937
|[[Қайың]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3 466]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3 1769]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3 5321]
|-
|938
|[[Дауыссыз дыбыстар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 439]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 2287]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 19032]
|-
|939
|[[Сегіз сері Мұхамедханафия Бахрамұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F_%D0%91%D0%B0%D1%85%D1%80%D0%B0%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 489]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F_%D0%91%D0%B0%D1%85%D1%80%D0%B0%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 726]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F_%D0%91%D0%B0%D1%85%D1%80%D0%B0%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2138]
|-
|940
|[[Серік Жұманғалиұлы Сәпиев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%BF%D0%B8%D0%B5%D0%B2 433]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%BF%D0%B8%D0%B5%D0%B2 4753]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%BF%D0%B8%D0%B5%D0%B2 8482]
|-
|941
|[[Қарағанды]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 440]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 2126]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 9840]
|-
|942
|[[Тоқтар Серіков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 471]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2618]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 10531]
|-
|943
|[[Түрікменстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 450]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1636]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 7538]
|-
|944
|[[Үлгі:Мемлекет туы/Тізім]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D1%82%D1%83%D1%8B%2F%D0%A2%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC 443]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D1%82%D1%83%D1%8B%2F%D0%A2%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC 2109]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D1%82%D1%83%D1%8B%2F%D0%A2%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC 9059]
|-
|945
|[[Қосмекенділер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 520]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1459]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 6427]
|-
|946
|[[Қырқынан шығару]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 466]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 1708]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 10796]
|-
|947
|[[Ғұмар Қараш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88 472]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88 953]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88 4355]
|-
|948
|[[Теңге ілу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5_%D1%96%D0%BB%D1%83 464]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5_%D1%96%D0%BB%D1%83 853]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5_%D1%96%D0%BB%D1%83 2553]
|-
|949
|[[Қазақ (қырғыз) Автономиялы Социалистік Кеңес Республикасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%29_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 469]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%29_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 1430]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%29_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 8827]
|-
|950
|[[Әзербайжан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD 416]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD 1288]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD 6208]
|-
|951
|[[Бесік тойы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%BE%D0%B9%D1%8B 459]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%BE%D0%B9%D1%8B 1100]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%BE%D0%B9%D1%8B 4892]
|-
|952
|[[Жайық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 454]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 2148]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 11058]
|-
|953
|[[Жаңа білім беру жүйесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 436]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1612]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 7383]
|-
|954
|[[Ағылшын тілі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 454]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 1520]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 7413]
|-
|955
|[[Өкпе]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D0%BA%D0%BF%D0%B5 456]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%BA%D0%BF%D0%B5 2094]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D0%BA%D0%BF%D0%B5 8726]
|-
|956
|[[Қазақтың ұлттық сүт тағамдары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D1%82_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 404]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D1%82_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1016]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D1%82_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 3232]
|-
|957
|[[:Сурет:Page Frame Features on desktop.png]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3APage_Frame_Features_on_desktop.png 455]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3APage_Frame_Features_on_desktop.png 2114]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3APage_Frame_Features_on_desktop.png 7770]
|-
|958
|[[1868—1870 жылдардағы қазақтардың отаршылдыққа қарсы күресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=1868%E2%80%941870_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D2%9B%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 446]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=1868%E2%80%941870_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D2%9B%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 2656]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=1868%E2%80%941870_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D2%9B%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 5769]
|-
|959
|[[Етіс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81 453]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81 2392]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81 13313]
|-
|960
|[[Жарасқан Әбдірашев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2 409]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2 1672]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2 5782]
|-
|961
|[[Азаматтық құқық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 446]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 1948]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 8568]
|-
|962
|[[Бидай (астық)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%28%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%29 447]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%28%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%29 1224]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%28%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%29 5997]
|-
|963
|[[Азия мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 439]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1579]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 6134]
|-
|964
|[[Шахмат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 449]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 2489]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 9968]
|-
|965
|[[Шарын шатқалы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 499]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 2353]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 13111]
|-
|966
|[[Ұлттық бірыңғай тестілеу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 478]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 2628]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 10425]
|-
|967
|[[Қасқыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D1%80 459]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D1%80 3577]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D1%80 10769]
|-
|968
|[[1917 жылғы екі революция кезеңіндегі Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=1917_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D0%B5%D0%BA%D1%96_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 446]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=1917_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D0%B5%D0%BA%D1%96_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1234]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=1917_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D0%B5%D0%BA%D1%96_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 9473]
|-
|969
|[[Ауғанстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 405]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1696]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 5953]
|-
|970
|[[Үтір намазы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D1%82%D1%96%D1%80_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 437]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D1%82%D1%96%D1%80_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 1611]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D1%82%D1%96%D1%80_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 5093]
|-
|971
|[[Қостанай облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 471]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1893]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9709]
|-
|972
|[[Тыштырма]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D1%88%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BC%D0%B0 454]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D1%88%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BC%D0%B0 711]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D1%88%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BC%D0%B0 2071]
|-
|973
|[[Барақ хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 420]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2068]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5327]
|-
|974
|[[Сиыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80 424]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80 1622]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80 9355]
|-
|975
|[[Әл-Кәһф сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 442]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1144]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 4438]
|-
|976
|[[Қазақ (этноним)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%29 394]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%29 1259]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%29 4943]
|-
|977
|[[Күлтегін]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD 432]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD 1732]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD 13556]
|-
|978
|[[Төлен Әбдік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 456]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 1602]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 8379]
|-
|979
|[[Саңырауқұлақтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 468]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1638]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 12120]
|-
|980
|[[Сарыарқа (Солтүстік Қазақ жазығы)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 457]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 3143]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 12585]
|-
|981
|[[Есекжем]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 432]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 1295]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 6456]
|-
|982
|[[Қазтуған Сүйінішұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 441]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1808]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12059]
|-
|983
|[[Ұйқыашар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80 453]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80 546]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80 982]
|-
|984
|[[Бала құқығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%93%D1%8B 367]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%93%D1%8B 2693]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%93%D1%8B 8389]
|-
|985
|[[Балқадиша әні]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D1%96 475]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D1%96 1541]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D1%96 12795]
|-
|986
|[[Байғазы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B 429]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B 1466]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B 3134]
|-
|987
|[[Көкшетау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 413]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 1531]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 7713]
|-
|988
|[[ВКонтакте]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%92%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5 449]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%92%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5 1911]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%92%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5 2364]
|-
|989
|[[Қазақтардың Ортаазиялық хандықтар мен патша үкіметіне қарсы көтерілістері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%88%D0%B0_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 397]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%88%D0%B0_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1706]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%88%D0%B0_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 3928]
|-
|990
|[[Уикипедия:Қауым порталы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 449]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1053]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 6206]
|-
|991
|[[Құйынды мекен (телехикая)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 435]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 1200]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 3139]
|-
|992
|[[Асық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B 449]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B 1561]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B 5493]
|-
|993
|[[Жетіру]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 441]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 1425]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 5779]
|-
|994
|[[Теңеу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%83 463]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%83 1885]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%83 7935]
|-
|995
|[[Қазақстан банктерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 434]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1339]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5520]
|-
|996
|[[Уақ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 436]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 1535]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 6299]
|-
|997
|[[Ресей империясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 425]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1791]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 6291]
|-
|998
|[[Экологиялық жүйе]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 566]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 1300]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 13174]
|-
|999
|[[Талғат Жақыпбекұлы Бигелдинов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2 533]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1395]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15063]
|-
|1000
|[[Халық саны бойынша дүние жүзі қалалар тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 453]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1658]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 6135]
|}
&lt;!-- BOT:END --&gt;


{{Wikistats}}</text>
      <sha1>995lsimcx2fp5ttsktzrccdqvtgaad5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Византия медицинасы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>775949</id>
    <revision>
      <id>3575831</id>
      <parentid>3561018</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T02:14:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3575831</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24584" sha1="iwuucwp0obc4u48q58gjk8g7mziu2fi" xml:space="preserve">[[Сурет:HippocraticOath.jpg|нобай|{{Center|XII ғасырдағы Гиппократ антының византиялық қолжазбасы}}]]
'''Византия медицинасы''' шамамен 400 жылдан 1453 жылға дейінгі Византия империясындағы медициналық тәжірибені қамтиды. Византия медицинасы грек-рим медицинасындағы алдыңғы қатарлы медицина қызметкерлерінің біліміне сүйенуімен ерекшеленді. Ежелгі медициналық тәжірибелерді сақтай отырып, Византия медицинасы ислам медицинасына әсер етті және Қайта өрлеу дәуірінде батыс медицинасының қайта өркендеуіне үлес қосты.

Византия дәрігерлері көбінесе оқулықтарда медициналық білімді жинақтап, стандарттаған. Олардың жазбаларында әдетте диагностикалық түсіндірмелер ғана емес, сонымен қатар техникалық суреттер де болған. Жетекші дәрігер Павел Эгина жазған жеті кітаптан тұратын медициналық жинақ медициналық білімнің ерекше жан-жақты көзі ретінде сақталған. 7 ғасырдың соңында жазылған бұл жинақ келесі 800 жыл бойы стандартты оқулық болып қала берді. Бұл жинақтау дәстүрі 10-20 ғасырларда ятрософия деп аталатын медициналық шығармалар жанрында жалғасты.

Кейінгі ежелгі дәуір медицина ғылымындағы төңкерісті тудырды, ал тарихи жазбаларда азаматтық ауруханалар жиі айтылады (дегенмен, шайқас алаңындағы медицина және соғыс кезіндегі сұрыптау Рим империясынан әлдеқайда бұрын құжатталған). Константинополь орта ғасырларда медицина орталығы ретінде ерекшеленді, оның қиылысында орналасқан жері, байлығы және жинақталған білімі оны нығайтты.

== Шығу тегі ==
Мүмкін, ең алғашқы Византия дәрігерлерінің бірі шамамен 515 жылы Олибриус императорының қызы Анисия Юлиана үшін жасалған Диоскоридтің Вена қолжазбасының авторы болған шығар. Көптеген Византия дәрігерлері сияқты, бұл автор да өз материалдарын [[Гален]] мен [[Гиппократ]] сияқты ежелгі дереккөздерден алған, дегенмен Византия дәрігерлері грек және рим дереккөздерінен сақталған білімді кеңейткен. Медициналық білімнің ең көп таралған Византия құрастырушысы Орибасий көбінесе қате болып шыққан тұрақты медициналық болжамдарға назар аударған. Оның кейбір еңбектері, басқа Византия дәрігерлерінің еңбектерімен қатар, латын тіліне және ақырында [[Ағартушылық дәуірі|Ағартушылық]] дәуірінде және Ақыл-ой дәуірінде ағылшын және француз тілдеріне аударылған.

XIII ғасырдағы дәрігер Николай Мирепсостың тағы бір Византия трактаты 1651 жылға дейін Париж медицина факультетінің негізгі фармацевтикалық кодексі болып қала берді, ал Деметриос Пепагоменостың (XIII ғасыр) [[подагра]] туралы қысқаша Византия трактатын 1517 жылы Венецияда Византиядан кейінгі гуманист Маркус Мусурус латын тіліне аударып, жариялады. Сондықтан, Византияның [[Ренессанс]] кезіндегі ежелгі медициналық білімнің «тасымалдаушы» ретіндегі бұрынғы бұрмаланған түсініктері дұрыс емес деп айтуға болады. Мысалы, XII ғасырдың аяғындағы итальяндық дәрігерге (Салернолық Роджер) Византия дәрігерлері [[Амиданың Аэций|Аэций]] мен Александр Траллестіктің, сондай-ақ Эгиналық Павелдің трактаттары әсер еткені белгілі.

Византияның соңғы ұлы дәрігері 14 ғасырдың басында Константинопольде өмір сүрген Иоанн Актуарий болды. Оның [[Несеп|зәрді]] зерттеу жұмысы урологияны одан әрі зерттеудің негізін қалады. Дегенмен, 12 ғасырдың аяғынан 1453 жылы Константинополь құлағанға дейін медициналық білімнің одан әрі таралуы өте аз болды, бұл негізінен империяның Латын империясы ретінде қалпына келтірілгеннен кейін екі майданда да бастан кешірген қиындықтары және оба мен соғыс салдарынан Константинополь халқының азаюына байланысты болды. Соған қарамастан, Византия медицинасы Батыс Еуропа дағдарысқа ұшыраған кезде жасалған жаңа жаңалықтар үшін де, ежелгі грек және рим білімдерін жинау және оны Ренессанс кезінде де, бүкіл ислам әлемінде тарату үшін де өте маңызды.

== Ауруханалар ==
Византия империясы гүлденген медициналық мекемелері бар алғашқы империялардың бірі болды. Византия империясына дейін Рим империясында сарбаздар мен құлдарға арналған арнайы ауруханалар болған. Дегенмен, бұл мекемелердің ешқайсысы көпшілікке ашық болған жоқ.  Византиядағы ауруханаларды бастапқыда шіркеу кедейлерді негізгі қолайлылықтармен қамтамасыз ету үшін құрған. Ауруханалар әдетте ерлер мен әйелдерге бөлінді. Бұл ауруханалардың қалдықтарын археологтар таппағанымен, Византия империясының ауруханаларының жазбаларында ашық ошақтың негізгі ерекшелігі бар үлкен ғимараттар сипатталған. Византия империясының мекемелері қазіргі заманғы ауруханалардың прототипіне айналды.

Алғашқы аурухананы Антиохиялық Леонтий 344 пен 358 жылдар аралығында салған және шетелдіктер мен қоныстанушылар баспана таба алатын орын болған. Сол уақытта Константинопольдегі ауруханалар мен монастырларды басқаратын диакон Марафоний болды. Оның басты мақсаты — византия қалаларының негізгі бөліктерін ауруханалармен безендіру арқылы қалалық эстетиканы жақсарту болды. Бұл алғашқы ауруханалар негізінен кедейлерге арналған. Назианзиндық Григорий аурухананы аспанға апаратын баспалдақпен атап, оның негізінен хоспис пен жетімдер үйі ретінде қызмет еткенін меңзеген, себебі созылмалы немесе өлімге әкелетін науқастардың азабын жеңілдету мақсатында, сауығуды ынталандыру емес.

Ғалымдар бұл институттардың шіркеу тарапынан неге құрылғанын талқылайды. Осыдан кейін көп ұзамай Кесариялық Василий науқастарға арналған орын ашты, онда науқастар мен үйсіздерге арналған баспана болды.

IV ғасырдың ортасы мен соңында ауруханалар құрылғаннан кейін, ауруханалар империя бойынша таралды. 5-ғасырдың басында ауруханалар Жерорта теңізі арқылы Остия, Рим және Гиппоға таралды. Алайда, бұл Византия Африкасы мен Италияда ауруханалардың кеңейуіне себеп болмады. Византия, Мысыр мен Сирияда да бесінші ғасырда ауруханалар болғаны туралы дәлелдер бар. Сирияда аурухана «Эдесса Раббуласының өмірі» құжаттарында сипатталған аурухана қонақтарына таза киім мен жаймалар берді. Сонымен қатар, Раббула епископы мен Эдессадағы аурухана науқастар мен кедейлерге арналған алғашқы аурухана ретінде танымал.

VI ғасырдан кейін ауруханалар жиі құрыла қоймады: олар қоғамдық өмірдің қалыпты бөлігіне айналды. Жаңа ауруханалардың салынуы туралы дәлелдер Михаил Пселлостың ''хронографиясынан'' алынған. Ол өз кітабында императорлар Василий I, Римдік I Лекапинос және Константин IX Константинопольде орналасқан жаңа ауруханалар салғанын сипаттайды. Константинопольден тыс жерде Салоникадағы аурухананың дәлелдері бар, ол науқастарына төсек-орын мен баспана берумен қатар, 12 ғасырда науқастарға дәрі-дәрмек таратқан  . Қазіргі уақытта «Вена Диоскориді» деп аталатын 5 ғасырдағы Византия қолжазбасы сол қалада құрылғаннан кейін мың жылға жуық уақыт өтсе де, Константинопольдегі ауруханалар үшін оқу құралы ретінде пайдаланылды; қолжазбадағы шеткі бөліктер жазылған, сондықтан оны 1406 жылы Натаниэль есімді грек медбикесі қалпына келтіруді бұйырды.

Орта ғасырлар бойы империядағы ауруханалардың нақты санын анықтау қиын. Кейбір сарапшылардың бағалауы бойынша, олардың саны 160-тан асқан. Бұл ауруханалардың көлемі әртүрлі болды. Константинопольдегі сияқты ірі ауруханаларда екі жүзден астам төсек болған деп есептеледі. Дегенмен, сол кездегі басқа ауруханалардың көпшілігінде бірнеше ондаған төсек болған.

== Тәжірибе ==
Византия империясының медициналық тәжірибесі грек дәрігері [[Гиппократ]] пен римдік (этникалық грек) азамат дәрігері [[Гален|Галеннен]] бастау алған. Ежелгі грек медициналық идеяларын қолданудың дәлелі Византия дәрігерлерінің ауруларды диагностикалау үшін темпераментке сүйенуінен көрінеді. Византия дәрігерлері Гиппократтың дененің төрт [[Темперамент|темпераменттен]] тұратыны туралы теориясын ұстанды: қан, қақырық, сары өт және қара өт. Бұл темперамент белгілі бір жыл мезгілдерімен, ыстық немесе суық, құрғақ немесе ылғалдымен байланысты болды. Бұл темпераменттерді анықтау үшін Византия дәрігерлері Галеннің еңбектеріне қатты сүйенді&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;Bouras-Vallianatos, Petros (25 April 2015). ''The Art of Healing in the Byzantine Empire''. Pera Museum&lt;/ref&gt;.

Византия диагностикалық әдістері дәрігердің пациенттің тамыр соғысы мен зәрін бақылауына бағытталған. Сонымен қатар, кейбір аурулар үшін дәрігерлер нәжісті, тыныс алу жиілігін және сөйлеуді тексеруі мүмкін. Тамыр соғысы саласында дәрігерлер Галеннің ілімдерін ұстанып, тамыр соғысын өлшемі, күші, жылдамдығы, сериялардың жиілігі және қаттылығы немесе жұмсақтығы бойынша анықтады. Византия дәрігері Иоанн Захариас Актуариос дәрігерге ерекше сезімтал қол мен таза ақыл қажет деп тұжырымдайды. Джон Захариас Актуариос урология саласында да үлкен ықпалға ие болды. Византия диагностикасында зәр әртүрлі ауруларды анықтау үшін қолданылды&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Иоанн Захариас Актуариос зәрді он бір түрлі бөлімге бөлетін колба жасады. Колбада шөгінді немесе әртүрлі түстер пайда болған бөлім дененің басқа бөлігіне сәйкес келді. Мысалы, колбаның жоғарғы жағында лайлылық болса, бұл бас инфекциясы деп саналды.

Адамның темперамент түрін пульс немесе зәр шығару арқылы анықтағаннан кейін, дәрігерлер диетаны өзгерту, дәрі-дәрмектер немесе қан алу арқылы артық «әзілді» кетіруге тырысады. Адамдарды емдеудің тағы бір жолы хирургиялық араласу болды. Эгиналық Павел хирургияның алдыңғы қатарында болды&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Ол грыжаны қалпына келтіру операциясын былай сипаттайды: «Ісіктің үстінен шапқа дейін үш саусақ кеңдігінде кесіп, қабықшалар мен майды алып тастап, ішперденің ортасын белгілі бір нүктеге дейін көтергеннен кейін, зондтың тұтқасын кигізіңіз, оның көмегімен ішектер терең басылады. Осылайша, зонд тұтқасының екі жағында пайда болған ішперденің шығыңқы бөліктері тігістермен біріктірілуі керек, содан кейін біз зондты ішпердені кеспей немесе аталық безді немесе басқа нәрсені алып тастамай, жаңа жараларға қолданылатын аппликациялармен емдейміз». Осы уақытта басқа да хирургиялық араласу түрлері орын алды және олар Пауль Эгинаның «''Медицинаның көрінісі» еңбегінде сипатталған.'' Бұл еңбекте қырықтан астам операция түрі және он беске жуық хирургиялық құрал туралы айтылады. Сонымен қатар, адамдар «аконетес» деп аталатын хирургиялық құралдардың тазалығын сақтау үшін жұмысқа алынғаны анық. Бұл Византия ауруханаларында хирургияға қаншалықты көңіл бөлінгенін көрсетеді.

Хирургиялық араласудан басқа, фармацевтикалық препараттар да ауруды емдеудің кең таралған әдісі болды. Траллестік Александр ауруларды емдеу үшін қолданған алты жүзден астам дәрі-дәрмек туралы жазған. Оның ''«Он екі кітабы''» қазіргі дәрігерлер депрессия деп атайтын «меланхолия» деп атаған ауруды қоса алғанда, барлық ауруларды емдеу үшін дәрі-дәрмектің қолданылуын мысалға келтіреді. Бұл дәрі-дәрмектердің кейбіреулері, мысалы, колхицин, бүгінгі күнге дейін қолданылады. Траллестік Александр Византияның ең маңызды дәрігерлерінің бірі болды және медицинаның Византия өміріне қалай үлкен әсер еткенін көрсетті.

Сиам егіздерінің ажырасуы туралы алғашқы жазба 900 жылдары Византияда тіркелген. Біріктірілген егіздердің бірі қазірдің өзінде қайтыс болғандықтан, хирургтер өлі егізді тірі қалған егізден ажыратуға тырысты. Нәтиже ішінара сәтті болды, себебі қалған егіз бөлінгеннен кейін үш күн өмір сүрді. Қосымша егіздердің келесі ажырасу жағдайы бірнеше ғасырдан кейін 1689 жылы Германияда тіркелді.

== Шіркеудің рөлі ==
Христиан діні ауруханалардың құрылысы мен жұмысында маңызды рөл атқарды. Олардың көпшілігін тиісті префектураларындағы епископтар құрып, басқарды.  Ауруханалар әдетте шіркеулердің жанында немесе айналасында салынды, және құтқарылу арқылы емдеу идеясына үлкен мән берілді. Медицина сәтсіздікке ұшыраған кезде дәрігерлер пациенттерінен дұға етуді сұрады. Медицина мен дәрігерлердің қамқоршысы Космас пен Дамианның белгішелері көбінесе бұған ықпал етті.

Христиан діні қайырымдылық идеясын таратуда да маңызды рөл атқарды. Орегон мемлекеттік университетінің тарихшысы Гэри Фернгреннің (ежелгі медицина мамандығы бойынша ежелгі грек және рим тарихының профессоры) сөзімен айтқанда, медицина «барлығына қолжетімді және... қарапайым» болды.

Нақты медициналық тәжірибеде христиандық ықпалдың дәлелдері бар. Иоанн Захариас Актуариос эпилепсияны емдеу үшін перлиттік өсімдікпен араластырылған қасиетті суды қолдануды ұсынады&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

== Тағы қараңыз ==
* [[Эгиналық Павел]]
* [[Жеті кітаптағы медициналық жинақ|Жеті кітаптан тұратын медициналық жинақ]]
* [[Ортағасырлық ислам әлеміндегі медицина]]
* [[Веналық Диоскоридтер]]
* [[Ортағасырлық медицина]]
* [[Медицина тарихы]]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Қайнары ==
* Альбрехт Бергер, ''Das Bad in der byzantinischen Zeit''. Мюнхен: Institut für Byzantinistik und Neugriechische Philologie, 1982 ж.
* Франсуа Бериак, ''Histoire des lépreux au Moyen-Âge: Une Société d'Exclus''. Париж: Имаго, 1988 ж.
* Крисси Бурбу, ''Византия Критіндегі денсаулық және ауру (б.з. VII-XII ғасырлар)''. Ашгейт, 2011.
* Marie-Hélène Congourdeau, «La médecine byzantine: Une revaluation nécessaire,» ''Revue du Praticien'' 54/15 (15 қазан 2004): 1733–1737.
* Венанс Грумель, «La profession médicale à Byzance à l'époque des Comnènes» '', Revue des études byzantines'' 7 (1949): 42-46.
* Тимоти С. Миллер және Джон В. Несбитт, ''Жүріп келе жатқан мәйіттер: Византия мен ортағасырлық Батыста алапес''. Итака, Нью-Йорк-Лондон: Корнелл университетінің баспасы, 2014.
* Джон Скарборо, ред., ''Византия медицинасы бойынша симпозиум'', ''Дамбартон Оакс мақалалары'' '''38''' (1985). ISBN: 0-88402-139-4.
* Оусэй Темкин, «Византия медицинасы: дәстүр және эмпиризм», ''Дамбартон Оакс мақалалары'' '''16''': 97-115 (1962) [https://www.jstor.org/stable/1291159 JSTOR-да]

== Сілтемелер ==
* [http://www.healthsystem.virginia.edu/internet/library/historical/artifacts/antiqua/byzantine.cfm Веналық Диоскоридтер] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071114200840/http://www.healthsystem.virginia.edu/internet/library/historical/artifacts/antiqua/byzantine.cfm |date=2007-11-14 }}
* [http://www.myriobiblos.gr/texts/english/geanakoplos_twoworlds_5.html Дено Геанакоплос]
* [http://www.fordham.edu/halsall/source/paul-aigina1.html Эгинадан шыққан Павел: Кішірейткіш — Сан мен мұрынның сынуы туралы]

[[Санат:Византиядағы ғылым]]</text>
      <sha1>iwuucwp0obc4u48q58gjk8g7mziu2fi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері/2026</title>
    <ns>4</ns>
    <id>776056</id>
    <revision>
      <id>3575622</id>
      <parentid>3574819</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T16:43:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rasulbek Adil</username>
        <id>176232</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қатысушылар */</comment>
      <origin>3575622</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5760" sha1="913d2zevl8ufks8j8kt7kfhcgewr7hd" xml:space="preserve">{{WAM
|header = Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері: Уики-марафон 2026 
|subheader = «'''Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері: 2026 жылғы Уики-марафон'''» — 2026 жылғы 10 наурыздан 30 сәуірге дейін жалғасатын Қазақша Уикипедияда әйелдер жайлы мақалалар жазу марафоны.
|body =

== Ережелері ==
* Сайысқа кез келген тіркелген қатысушы қатыса алады (тіркелу уақыты маңызды емес).
* Сайыста мынадай талаптарға сай мақалалар ғана қатыстырылады:
** Мақала қазақ тілінде, 2026 жылғы 10 наурыз 00:01 (UTC+5 Қазақстан уақыты) – 30 сәуір 23:59 (UTC+5 Қазақстан уақыты) аралығында жазылуы тиіс.
** Мақала тақырыбын төменде келтірілген мақалалар тізімінен алуға болады (бірақ онымен шектелмейді).
** Мақала авторы өзіңіз болу қажет.
** Мақала көлемі кем дегенде 2500 байттан және 200 сөзден тұруы қажет.
** Мақаланың [[Уикипедия:Маңыздылық|маңызы]] жоғары әрі келтірілген мәліметтер [[Уикипедия:Сенімді дереккөздер|сенімді дереккөздер]]мен расталуы қажет.
** Мақала машиналық аударма болмауы тиіс.
** Мақала тек тізімнен тұрмауы керек.
** Жоғарыда аталған талаптар орындалған жағдайда 1 немесе 3 ұпай беріледі.
*** Қазақ Уикипедиясының маңыздылық критерийлеріне сай келетін кез келген әйел тұлға жайлы мақала жазуға болғанымен, Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері туралы жазылған мақалаларға 1,5 есе көбірек ұпай беріледі.

== Мақалалар тізімі ==
Ұсынылған мақалалар тізімін [[Уикипедия:Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері/2026/Тізім|осы жерден]] таба аласыз. Сонымен қатар, өз қалауыңызша әйелдер туралы, соның ішінде Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері туралы мақалаларды жазсаңыз болады.

== Жүлделі сыйлықтар ==
Сыйлықтар Меломан/Марвин кітап дүкендері желісінің сертификаттары түрінде беріледі және ең көп мақала жазған үздік 10 қатысушыға табысталады. Жүлде қоры – 425 еуро. Жүлделі орынға ілігу үшін қатысушылар кемінде жоғарыдағы талаптарға сай 10 мақала жазуға тиіс.

|footer = 
}}

== Қатысушылар ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;left&quot;
! Қатысушы 
! Мақала
! Мақала саны
! Ұпай
|-
|[[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]]
|[[Мәпуза Қасымова]], [[Ұлдана Қалдарханқызы Мырзуан]], [[Сақыпжамал Тілеубайқызы]], [[Лина Соломоновна Штерн]], [[Бибіжамал Құрманғалиқызы Сырғабекова]], [[Мағрипа Итбаева]], [[Бибігүл Бүркітқызы Аққожина]], [[Анна Александровна Немченко]], [[Людмила Михайловна Аринина]], [[Зинаида Мартыновна Портнова]], [[Кэтрин Найт (қылмыскер)]], [[Бақыт Қайруловна Мусина]], [[Кэтрин Найт (суретші)]]
|13
|
|-

|[[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]]
|[[Құрманжан Датқа]], [[Ұрқия Жұмабайқызы Сәлиева]]
|2
|
|-
| [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]]
|[[Әсел Сартбаева]], [[Әлмира Тұрсын]], [[Фируза Шәріпова]], [[Арета Луизи Франклин]], [[Дженнифер Лоуренс]]
|4
|
|-
|[[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]]
|[[Жанна Бейсентайқызы Асанова]], [[Айгүл Әбікенқызы Тәти]], [[Шынар Жеңісқызы Жанысбекова]], [[Ирина Викентьевна Боречко]], [[Райса Нұрғалиқызы Нұржанова]], [[Орал Аминовна Атаниязова]], [[Наима Махмудовна Махмудова]], [[Дилорам Ғафурджановна Ташмухамедова]], [[Наргиз Ариф қызы Пашаева]]
|9
|
|-
|[[Қатысушы:Kvazimodo|Kvazimodo]]
|
|0
|
|-
|[[Қатысушы:Daniyal.aidarov5|Daniyal.aidarov5]]
|[[Laufey]], [[Yenlik]]
|2
|
|-
|}

== Әділқазылар алқасы ==
# {{u|Nurken}}
# {{u|Nurtenge}}
# {{u|1nter pares}}

Негізгі ұйымдастырушы әрі жауапты тұлға: {{u|Batyrbek.kz}}

== Қорытынды==
Сайыс қорытындысы сайыс мерзімі аяқталғаннан кейін (30 сәуір) 1 апта ішінде жарияланады.

[[Санат:Жоба:Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері|2026]]</text>
      <sha1>913d2zevl8ufks8j8kt7kfhcgewr7hd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575623</id>
      <parentid>3575622</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T16:50:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rasulbek Adil</username>
        <id>176232</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қатысушылар */</comment>
      <origin>3575623</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5760" sha1="ertu3ha9eud8csi5cfy5oqizcyztwik" xml:space="preserve">{{WAM
|header = Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері: Уики-марафон 2026 
|subheader = «'''Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері: 2026 жылғы Уики-марафон'''» — 2026 жылғы 10 наурыздан 30 сәуірге дейін жалғасатын Қазақша Уикипедияда әйелдер жайлы мақалалар жазу марафоны.
|body =

== Ережелері ==
* Сайысқа кез келген тіркелген қатысушы қатыса алады (тіркелу уақыты маңызды емес).
* Сайыста мынадай талаптарға сай мақалалар ғана қатыстырылады:
** Мақала қазақ тілінде, 2026 жылғы 10 наурыз 00:01 (UTC+5 Қазақстан уақыты) – 30 сәуір 23:59 (UTC+5 Қазақстан уақыты) аралығында жазылуы тиіс.
** Мақала тақырыбын төменде келтірілген мақалалар тізімінен алуға болады (бірақ онымен шектелмейді).
** Мақала авторы өзіңіз болу қажет.
** Мақала көлемі кем дегенде 2500 байттан және 200 сөзден тұруы қажет.
** Мақаланың [[Уикипедия:Маңыздылық|маңызы]] жоғары әрі келтірілген мәліметтер [[Уикипедия:Сенімді дереккөздер|сенімді дереккөздер]]мен расталуы қажет.
** Мақала машиналық аударма болмауы тиіс.
** Мақала тек тізімнен тұрмауы керек.
** Жоғарыда аталған талаптар орындалған жағдайда 1 немесе 3 ұпай беріледі.
*** Қазақ Уикипедиясының маңыздылық критерийлеріне сай келетін кез келген әйел тұлға жайлы мақала жазуға болғанымен, Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері туралы жазылған мақалаларға 1,5 есе көбірек ұпай беріледі.

== Мақалалар тізімі ==
Ұсынылған мақалалар тізімін [[Уикипедия:Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері/2026/Тізім|осы жерден]] таба аласыз. Сонымен қатар, өз қалауыңызша әйелдер туралы, соның ішінде Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері туралы мақалаларды жазсаңыз болады.

== Жүлделі сыйлықтар ==
Сыйлықтар Меломан/Марвин кітап дүкендері желісінің сертификаттары түрінде беріледі және ең көп мақала жазған үздік 10 қатысушыға табысталады. Жүлде қоры – 425 еуро. Жүлделі орынға ілігу үшін қатысушылар кемінде жоғарыдағы талаптарға сай 10 мақала жазуға тиіс.

|footer = 
}}

== Қатысушылар ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;left&quot;
! Қатысушы 
! Мақала
! Мақала саны
! Ұпай
|-
|[[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]]
|[[Мәпуза Қасымова]], [[Ұлдана Қалдарханқызы Мырзуан]], [[Сақыпжамал Тілеубайқызы]], [[Лина Соломоновна Штерн]], [[Бибіжамал Құрманғалиқызы Сырғабекова]], [[Мағрипа Итбаева]], [[Бибігүл Бүркітқызы Аққожина]], [[Анна Александровна Немченко]], [[Людмила Михайловна Аринина]], [[Зинаида Мартыновна Портнова]], [[Кэтрин Найт (қылмыскер)]], [[Бақыт Қайруловна Мусина]], [[Кэтрин Найт (суретші)]]
|13
|
|-

|[[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]]
|[[Құрманжан Датқа]], [[Ұрқия Жұмабайқызы Сәлиева]]
|2
|
|-
| [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]]
|[[Әсел Сартбаева]], [[Әлмира Тұрсын]], [[Фируза Шәріпова]], [[Арета Луизи Франклин]], [[Дженнифер Лоуренс]]
|5
|
|-
|[[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]]
|[[Жанна Бейсентайқызы Асанова]], [[Айгүл Әбікенқызы Тәти]], [[Шынар Жеңісқызы Жанысбекова]], [[Ирина Викентьевна Боречко]], [[Райса Нұрғалиқызы Нұржанова]], [[Орал Аминовна Атаниязова]], [[Наима Махмудовна Махмудова]], [[Дилорам Ғафурджановна Ташмухамедова]], [[Наргиз Ариф қызы Пашаева]]
|9
|
|-
|[[Қатысушы:Kvazimodo|Kvazimodo]]
|
|0
|
|-
|[[Қатысушы:Daniyal.aidarov5|Daniyal.aidarov5]]
|[[Laufey]], [[Yenlik]]
|2
|
|-
|}

== Әділқазылар алқасы ==
# {{u|Nurken}}
# {{u|Nurtenge}}
# {{u|1nter pares}}

Негізгі ұйымдастырушы әрі жауапты тұлға: {{u|Batyrbek.kz}}

== Қорытынды==
Сайыс қорытындысы сайыс мерзімі аяқталғаннан кейін (30 сәуір) 1 апта ішінде жарияланады.

[[Санат:Жоба:Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері|2026]]</text>
      <sha1>ertu3ha9eud8csi5cfy5oqizcyztwik</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575627</id>
      <parentid>3575623</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T17:04:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-20389-21</username>
        <id>179331</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қатысушылар */Иуу</comment>
      <origin>3575627</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5028" sha1="aqhvg9hjr13vh495k31jlkb5whj3bgk" xml:space="preserve">{{WAM
|header = Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері: Уики-марафон 2026 
|subheader = «'''Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері: 2026 жылғы Уики-марафон'''» — 2026 жылғы 10 наурыздан 30 сәуірге дейін жалғасатын Қазақша Уикипедияда әйелдер жайлы мақалалар жазу марафоны.
|body =

== Ережелері ==
* Сайысқа кез келген тіркелген қатысушы қатыса алады (тіркелу уақыты маңызды емес).
* Сайыста мынадай талаптарға сай мақалалар ғана қатыстырылады:
** Мақала қазақ тілінде, 2026 жылғы 10 наурыз 00:01 (UTC+5 Қазақстан уақыты) – 30 сәуір 23:59 (UTC+5 Қазақстан уақыты) аралығында жазылуы тиіс.
** Мақала тақырыбын төменде келтірілген мақалалар тізімінен алуға болады (бірақ онымен шектелмейді).
** Мақала авторы өзіңіз болу қажет.
** Мақала көлемі кем дегенде 2500 байттан және 200 сөзден тұруы қажет.
** Мақаланың [[Уикипедия:Маңыздылық|маңызы]] жоғары әрі келтірілген мәліметтер [[Уикипедия:Сенімді дереккөздер|сенімді дереккөздер]]мен расталуы қажет.
** Мақала машиналық аударма болмауы тиіс.
** Мақала тек тізімнен тұрмауы керек.
** Жоғарыда аталған талаптар орындалған жағдайда 1 немесе 3 ұпай беріледі.
*** Қазақ Уикипедиясының маңыздылық критерийлеріне сай келетін кез келген әйел тұлға жайлы мақала жазуға болғанымен, Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері туралы жазылған мақалаларға 1,5 есе көбірек ұпай беріледі.

== Мақалалар тізімі ==
Ұсынылған мақалалар тізімін [[Уикипедия:Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері/2026/Тізім|осы жерден]] таба аласыз. Сонымен қатар, өз қалауыңызша әйелдер туралы, соның ішінде Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері туралы мақалаларды жазсаңыз болады.

== Жүлделі сыйлықтар ==
Сыйлықтар Меломан/Марвин кітап дүкендері желісінің сертификаттары түрінде беріледі және ең көп мақала жазған үздік 10 қатысушыға табысталады. Жүлде қоры – 425 еуро. Жүлделі орынға ілігу үшін қатысушылар кемінде жоғарыдағы талаптарға сай 10 мақала жазуға тиіс.

|footer = 
}}

== Қатысушылар ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;left&quot;
! Қатысушы 
! Мақала
! Мақала саны
! 
|13
|
|-

|[[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]]
|[[Құрманжан Датқа]], [[Ұрқия Жұмабайқызы Сәлиева]]
|2
|
|-
| [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]]
|[[Әсел Сартбаева]], [[Әлмира Тұрсын]], [[Фируза Шәріпова]], [[Арета Луизи Франклин]], [[Дженнифер Лоуренс]]
|5
|
|-
|[[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]]
|[[Жанна Бейсентайқызы Асанова]], [[Айгүл Әбікенқызы Тәти]], [[Шынар Жеңісқызы Жанысбекова]], [[Ирина Викентьевна Боречко]], [[Райса Нұрғалиқызы Нұржанова]], [[Орал Аминовна Атаниязова]], [[Наима Махмудовна Махмудова]], [[Дилорам Ғафурджановна Ташмухамедова]], [[Наргиз Ариф қызы Пашаева]]
|9
|
|-
|[[Қатысушы:Kvazimodo|Kvazimodo]]
|
|0
|
|-
|[[Қатысушы:Daniyal.aidarov5|Daniyal.aidarov5]]
|[[Laufey]], [[Yenlik]]
|2
|
|-
|}

== Әділқазылар алқасы ==
# {{u|Nurken}}
# {{u|Nurtenge}}
# {{u|1nter pares}}

Негізгі ұйымдастырушы әрі жауапты тұлға: {{u|Batyrbek.kz}}

== Қорытынды==
Сайыс қорытындысы сайыс мерзімі аяқталғаннан кейін (30 сәуір) 1 апта ішінде жарияланады.

[[Санат:Жоба:Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері|2026]]</text>
      <sha1>aqhvg9hjr13vh495k31jlkb5whj3bgk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575639</id>
      <parentid>3575627</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T17:48:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rasulbek Adil</username>
        <id>176232</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қатысушылар */</comment>
      <origin>3575639</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5043" sha1="eopoj5z3yyxtn575tpj9v28tjfrjqys" xml:space="preserve">{{WAM
|header = Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері: Уики-марафон 2026 
|subheader = «'''Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері: 2026 жылғы Уики-марафон'''» — 2026 жылғы 10 наурыздан 30 сәуірге дейін жалғасатын Қазақша Уикипедияда әйелдер жайлы мақалалар жазу марафоны.
|body =

== Ережелері ==
* Сайысқа кез келген тіркелген қатысушы қатыса алады (тіркелу уақыты маңызды емес).
* Сайыста мынадай талаптарға сай мақалалар ғана қатыстырылады:
** Мақала қазақ тілінде, 2026 жылғы 10 наурыз 00:01 (UTC+5 Қазақстан уақыты) – 30 сәуір 23:59 (UTC+5 Қазақстан уақыты) аралығында жазылуы тиіс.
** Мақала тақырыбын төменде келтірілген мақалалар тізімінен алуға болады (бірақ онымен шектелмейді).
** Мақала авторы өзіңіз болу қажет.
** Мақала көлемі кем дегенде 2500 байттан және 200 сөзден тұруы қажет.
** Мақаланың [[Уикипедия:Маңыздылық|маңызы]] жоғары әрі келтірілген мәліметтер [[Уикипедия:Сенімді дереккөздер|сенімді дереккөздер]]мен расталуы қажет.
** Мақала машиналық аударма болмауы тиіс.
** Мақала тек тізімнен тұрмауы керек.
** Жоғарыда аталған талаптар орындалған жағдайда 1 немесе 3 ұпай беріледі.
*** Қазақ Уикипедиясының маңыздылық критерийлеріне сай келетін кез келген әйел тұлға жайлы мақала жазуға болғанымен, Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері туралы жазылған мақалаларға 1,5 есе көбірек ұпай беріледі.

== Мақалалар тізімі ==
Ұсынылған мақалалар тізімін [[Уикипедия:Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері/2026/Тізім|осы жерден]] таба аласыз. Сонымен қатар, өз қалауыңызша әйелдер туралы, соның ішінде Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері туралы мақалаларды жазсаңыз болады.

== Жүлделі сыйлықтар ==
Сыйлықтар Меломан/Марвин кітап дүкендері желісінің сертификаттары түрінде беріледі және ең көп мақала жазған үздік 10 қатысушыға табысталады. Жүлде қоры – 425 еуро. Жүлделі орынға ілігу үшін қатысушылар кемінде жоғарыдағы талаптарға сай 10 мақала жазуға тиіс.

|footer = 
}}

== Қатысушылар ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;left&quot;
! Қатысушы 
! Мақала
! Мақала саны
! 
|13
|
|-

|[[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]]
|[[Құрманжан Датқа]], [[Ұрқия Жұмабайқызы Сәлиева]]
|2
|
|-
| [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]]
|[[Әсел Сартбаева]], [[Әлмира Тұрсын]], [[Фируза Шәріпова]], [[Арета Луизи Франклин]], [[Дженнифер Шрейдер Лоуренс]]
|5
|
|-
|[[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]]
|[[Жанна Бейсентайқызы Асанова]], [[Айгүл Әбікенқызы Тәти]], [[Шынар Жеңісқызы Жанысбекова]], [[Ирина Викентьевна Боречко]], [[Райса Нұрғалиқызы Нұржанова]], [[Орал Аминовна Атаниязова]], [[Наима Махмудовна Махмудова]], [[Дилорам Ғафурджановна Ташмухамедова]], [[Наргиз Ариф қызы Пашаева]]
|9
|
|-
|[[Қатысушы:Kvazimodo|Kvazimodo]]
|
|0
|
|-
|[[Қатысушы:Daniyal.aidarov5|Daniyal.aidarov5]]
|[[Laufey]], [[Yenlik]]
|2
|
|-
|}

== Әділқазылар алқасы ==
# {{u|Nurken}}
# {{u|Nurtenge}}
# {{u|1nter pares}}

Негізгі ұйымдастырушы әрі жауапты тұлға: {{u|Batyrbek.kz}}

== Қорытынды==
Сайыс қорытындысы сайыс мерзімі аяқталғаннан кейін (30 сәуір) 1 апта ішінде жарияланады.

[[Санат:Жоба:Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері|2026]]</text>
      <sha1>eopoj5z3yyxtn575tpj9v28tjfrjqys</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575642</id>
      <parentid>3575639</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T17:57:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>[[Арнайы:Үлесі/~2026-20389-21|~2026-20389-21]] ([[Қатысушы талқылауы:~2026-20389-21|талқылауы]]) істеген нөмір 3575627 нұсқасын [[Уикипедия:Жоққа шығару|жоққа шығарды]]</comment>
      <origin>3575642</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5775" sha1="ajdr232d903eco1j0v27w81jjwp7uon" xml:space="preserve">{{WAM
|header = Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері: Уики-марафон 2026 
|subheader = «'''Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері: 2026 жылғы Уики-марафон'''» — 2026 жылғы 10 наурыздан 30 сәуірге дейін жалғасатын Қазақша Уикипедияда әйелдер жайлы мақалалар жазу марафоны.
|body =

== Ережелері ==
* Сайысқа кез келген тіркелген қатысушы қатыса алады (тіркелу уақыты маңызды емес).
* Сайыста мынадай талаптарға сай мақалалар ғана қатыстырылады:
** Мақала қазақ тілінде, 2026 жылғы 10 наурыз 00:01 (UTC+5 Қазақстан уақыты) – 30 сәуір 23:59 (UTC+5 Қазақстан уақыты) аралығында жазылуы тиіс.
** Мақала тақырыбын төменде келтірілген мақалалар тізімінен алуға болады (бірақ онымен шектелмейді).
** Мақала авторы өзіңіз болу қажет.
** Мақала көлемі кем дегенде 2500 байттан және 200 сөзден тұруы қажет.
** Мақаланың [[Уикипедия:Маңыздылық|маңызы]] жоғары әрі келтірілген мәліметтер [[Уикипедия:Сенімді дереккөздер|сенімді дереккөздер]]мен расталуы қажет.
** Мақала машиналық аударма болмауы тиіс.
** Мақала тек тізімнен тұрмауы керек.
** Жоғарыда аталған талаптар орындалған жағдайда 1 немесе 3 ұпай беріледі.
*** Қазақ Уикипедиясының маңыздылық критерийлеріне сай келетін кез келген әйел тұлға жайлы мақала жазуға болғанымен, Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері туралы жазылған мақалаларға 1,5 есе көбірек ұпай беріледі.

== Мақалалар тізімі ==
Ұсынылған мақалалар тізімін [[Уикипедия:Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері/2026/Тізім|осы жерден]] таба аласыз. Сонымен қатар, өз қалауыңызша әйелдер туралы, соның ішінде Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері туралы мақалаларды жазсаңыз болады.

== Жүлделі сыйлықтар ==
Сыйлықтар Меломан/Марвин кітап дүкендері желісінің сертификаттары түрінде беріледі және ең көп мақала жазған үздік 10 қатысушыға табысталады. Жүлде қоры – 425 еуро. Жүлделі орынға ілігу үшін қатысушылар кемінде жоғарыдағы талаптарға сай 10 мақала жазуға тиіс.

|footer = 
}}

== Қатысушылар ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;left&quot;
! Қатысушы 
! Мақала
! Мақала саны
! Ұпай
|-
|[[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]]
|[[Мәпуза Қасымова]], [[Ұлдана Қалдарханқызы Мырзуан]], [[Сақыпжамал Тілеубайқызы]], [[Лина Соломоновна Штерн]], [[Бибіжамал Құрманғалиқызы Сырғабекова]], [[Мағрипа Итбаева]], [[Бибігүл Бүркітқызы Аққожина]], [[Анна Александровна Немченко]], [[Людмила Михайловна Аринина]], [[Зинаида Мартыновна Портнова]], [[Кэтрин Найт (қылмыскер)]], [[Бақыт Қайруловна Мусина]], [[Кэтрин Найт (суретші)]]
|13
|
|-

|[[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]]
|[[Құрманжан Датқа]], [[Ұрқия Жұмабайқызы Сәлиева]]
|2
|
|-
| [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]]
|[[Әсел Сартбаева]], [[Әлмира Тұрсын]], [[Фируза Шәріпова]], [[Арета Луизи Франклин]], [[Дженнифер Шрейдер Лоуренс]]
|5
|
|-
|[[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]]
|[[Жанна Бейсентайқызы Асанова]], [[Айгүл Әбікенқызы Тәти]], [[Шынар Жеңісқызы Жанысбекова]], [[Ирина Викентьевна Боречко]], [[Райса Нұрғалиқызы Нұржанова]], [[Орал Аминовна Атаниязова]], [[Наима Махмудовна Махмудова]], [[Дилорам Ғафурджановна Ташмухамедова]], [[Наргиз Ариф қызы Пашаева]]
|9
|
|-
|[[Қатысушы:Kvazimodo|Kvazimodo]]
|
|0
|
|-
|[[Қатысушы:Daniyal.aidarov5|Daniyal.aidarov5]]
|[[Laufey]], [[Yenlik]]
|2
|
|-
|}

== Әділқазылар алқасы ==
# {{u|Nurken}}
# {{u|Nurtenge}}
# {{u|1nter pares}}

Негізгі ұйымдастырушы әрі жауапты тұлға: {{u|Batyrbek.kz}}

== Қорытынды==
Сайыс қорытындысы сайыс мерзімі аяқталғаннан кейін (30 сәуір) 1 апта ішінде жарияланады.

[[Санат:Жоба:Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері|2026]]</text>
      <sha1>ajdr232d903eco1j0v27w81jjwp7uon</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы:Qazaq1299</title>
    <ns>2</ns>
    <id>776862</id>
    <revision>
      <id>3575988</id>
      <parentid>3568188</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T07:08:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3575988</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="811" sha1="05pwrpvpjct35gxubltocrrj8lcefi3" xml:space="preserve">'''Qazaq1299''' - [[Қатысушы: MuratbekErkebulan|Мұратбекұлы Еркебұлан]]ның екінші тіркелгісі.&lt;br&gt;Тіркелгімен көбінесе [[Wikimedia Commons]]-та медиафайлдар жүктеп салады.
&lt;center&gt;Қолданатын жүйелер: Redmi 13C, [[Windows 7]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;Тіркелгі иесі: Мұратбекұлы Еркебұлан ([[Қатысушы: MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]])&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;Күйі: Қолданыста&lt;/center&gt;

w02e08654478

[[Санат:Уикипедия:Шығыс Қазақстан облысы қатысушылары]]
[[Санат:Уикипедия:Қазақстан қатысушылары]]
[[Санат:Уикипедия:Ұлан ауданы қатысушылары]]</text>
      <sha1>05pwrpvpjct35gxubltocrrj8lcefi3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сабира Атаева</title>
    <ns>0</ns>
    <id>776940</id>
    <revision>
      <id>3575973</id>
      <parentid>3568564</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T06:47:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <origin>3575973</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6781" sha1="guv6ydxaduh78ylwumn7ocssipvve16" xml:space="preserve">{{Кинематограф
  |есімі                  =Сабира Атаева 
  |шынайы есімі           ={{lang-tk|Aşgabat}}
  |сурет                  =
  |сурет ені              =
  |сурет атауы            =
  |туған кездегі есімі  =
  |туған күні           =7.11.1917
  |туған жері           =Бами, Ашхабад ауданы, [[Закаспий аймағы]]
  |қайтыс болған күні     =18.03.1993
  |қайтыс болған жері     =
  |мамандығы              =	
[[актриса]]
  |азаматтығы             =[[Түрікменстан]]
  |белсенді жылдары       =
  |бағыты                 =
  |киностудия             =
  |марапаттары            ={{КСРО халық әртісі}} {{Еңбектегі ерлігі үшін медаль}}
  |imdb_id                =  
|сайты                  =
}}
'''Сабира Атаева''' ({{lang-tk|Aşgabat}}; [[7 қараша]] [[1917]] ж., Бами, Закаспий аймағы – [[18 наурыз]] [[1993]] ж., [[Ашхабад]])&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.kino-teatr.ru/kino/acter/w/sov/39625/foto/?ysclid=mn1qpygxt792501593|title=Главная/Советские актрисы/ А/ Сабира Атаева (SabyrAtaýewa)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-03-22|lang=}}&lt;/ref&gt; — түрікмен, кеңес театр және кино актрисасы. КСРО халық әртісі (1981).

== Өмірбаяны ==
Сабира Атаева 1917 жылы 7 қарашада, Каспий маңы аймағының Ашхабад ауданындағы Бами ауылында дүниеге келген. Қазіргі таңда бұл Ахал провинциясының Бахарлы ауданы. Әкесі ол жас кезінде қайтыс болды, ал көп ұзамай анасы қайтыс болды. Нәтижесінде Сабира Ашхабадтағы балалар үйінде тәрбиеленді.

1929 жылы мектеп-интернаттың бір тобын мұғалімдерді дайындайтын Ашхабад әйелдер техникалық мектебіне жіберілді. Олардың арасында Сабира да болды. Оқуын бітіргеннен кейін бірнеше жыл ауыл мұғалімі болып жұмыс істеді. Содан кейін Ашхабадқа көшті. Ол кино зауытында, фильмдерді монтаждау бөлімінде шәкірт болып жұмысқа орналасты.

1936 жылы түркімен суретшілерінің тәлімгерлерінің бірі Борис Владимирович Бибиков Ашхабадқа келіп, ол Мәскеуде оқу үшін талантты жас жігіттер мен қыздар тобын жинады. Олардың арасында Сабира Атаева да болды. 
1941 жылы Сабира Атаева ГИТИС-ті бітіріп, Ашхабадқа, Молланепес атындағы Түркімен академиялық драма театрына оралды. 

Сабира Атаева кино саласындағы алғашқы қадамын 1957 жылы «Арнайы тапсырма» фильмінде жасады, онда ол Джерен рөлін сәтті сомдады. Содан кейін ол тәжік режиссері Тахир Сабировтың «Шасанем мен Ғариб» фильмінде басты рөлді сомдады, онда ол жалғыз ұлының қазасына қайғырып, шын жүректен және терең сезіммен қайғырған Абадан әйелдің рөлін сомдады. 
«Тыныш келін», «Асып кеткен адам», «Ақшыл», «Жоқ деп айтуды біл», «Кугитанг трагедиясы», «Бақыттан айырылған Фраги», «Түскі сағат 12-де», «Жабайы» және «Отырардың ақыры» — бұл Сабира Атаева танымал болған фильмдердің бірнешеуі ғана. Жалпы алғанда, 50 жылдан астам шығармашылық жұмысында ол театр мен кинода 200-ден астам рөлді сомдады, олардың әрқайсысы елдің мәдени өміріндегі оқиғаға айналды.

Сабира Атаеваның актерлік шеберлігі мен жоғары деңгейдегі шеберлігі А.Ағабаевтың адам өмірінің ең маңызды мәселелерін зерттейтін «Тек таныс» пьесасындағы Бостан-едже рөлін сахнада сомдауынан да айқын көрінді. Актриса өмір бойы қоғамдық жұмыстарға және жастарды тәрбиелеуге көп көңіл бөлді. Бүкіл ел оны «Мама» деп еркелетіп атады.
Сабира Атаева 1993 жылы қайтыс болды. Актрисаның қыздары Херена мен Наташа, немерелері Ширина, Рустам, Керім, Лейла және Тимур және екі шөбересі Түрікменстанда тұрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ussatnews.com/ru/posts/news/1356/narodnaya-artistka-sssr-sabira-ataeva|title=Народная артистка СССР Сабира АТАЕВА|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-03-22|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://filmnavi.ru/person/sabira-ataeva_284801|title=Главная › Знаменитости › Сабира Атаева|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-03-22|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://likefilmdb.ru/people/sabira-ataeva-750456/|title=Сабира Атаева — фильмография|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-03-22|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://centrasia.org/person2.php?st=1194953284#gsc.tab=0|title=
Атаева Сабира|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-03-22|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Марапаттары мен атақтары ==
*Түрікмен КСР халық әртісі (1967)
*КСРО халық әртісі (1981)
*Түрікмен КСР Мақтымқұлы атындағы мемлекеттік сыйлығы (1985)
*«Еңбектегі ерлігі үшін» медалі (1949)

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>guv6ydxaduh78ylwumn7ocssipvve16</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Renamed user 49f272ea7255378813e0b1725ed02b8e</title>
    <ns>3</ns>
    <id>777105</id>
    <revision>
      <id>3575704</id>
      <parentid>3569635</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T19:28:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Malarz pl</username>
        <id>17534</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Malarz pl [[Қатысушы талқылауы:Pius]] бетін [[Қатысушы талқылауы:Renamed user 49f272ea7255378813e0b1725ed02b8e]] бетіне жылжытты (айдатқыш қалдырмады): Automatically moved page while renaming the user &quot;[[Special:CentralAuth/Pius|Pius]]&quot; to &quot;[[Special:CentralAuth/Renamed user 49f272ea7255378813e0b1725ed02b8e|Renamed user 49f272ea7255378813e0b1725ed02b8e]]&quot;</comment>
      <origin>3569635</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="436" sha1="gvze1lb82kue4x83xw9i5j8i9uyzw69" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Pius}}

-- &lt;font color=&quot;#009900&quot;&gt;[[Қатысушы:Мұхамеджан Амангелді|&lt;span style=&quot;font-family:Georgia;&quot;&gt;&lt;i&gt;Мұхамеджан А.А.&lt;/i&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/font&gt; [[Қатысушы талқылауы:Мұхамеджан Амангелді|&lt;span style=&quot;font-size:90%&quot;&gt;&lt;font color=&quot;#0000FF&quot;&gt;(талқылауы)&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;]] 16:50, 2026 ж. наурыздың 24 (+05)</text>
      <sha1>gvze1lb82kue4x83xw9i5j8i9uyzw69</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ватацуми</title>
    <ns>0</ns>
    <id>777123</id>
    <revision>
      <id>3575687</id>
      <parentid>3570231</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T18:57:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3575687</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2829" sha1="jw6vu4fsoiwyo9bck0rkm18sp7yrrpq" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Жедел жойылсын|24-03-2026}}
{{нихонго|'''Ватацуми'''|海神||綿津見}}, сондай-ақ '''Вадацуми''' деп те айтылады — [[ками|құдай]], айдаһар бейнесіндегі су стихиясының құдайы, [[Жапон мифологиясы|жапон мифологиясында]] және [[синтоизм]]де. Ол мейірімді құдай және Жапонияның қамқоршысы деп есептеледі, өйткені жапон халқы теңіз бен теңіз өнімдеріне тәуелді өмір сүреді. Оватацуми-но ками (大綿津見神, «теңіздің ұлы құдайы») теңіз құдайы [[Рюдзин]] (龍神, айдаһар құдайы) үшін тағы бір атау ретінде қарастырылады, сондай-ақ Ватацуми Сандзин (綿津見三神, «Ватацумидің үш құдайы») атауымен белгілі. Олар жоғарғы, ортаңғы және төменгі теңіздерді басқарады және [[Идзанаги]] өзін [[Ёми]] («жерасты әлемі») қайтып келгеннен кейін тазартқан кезде пайда болған.

== Әдебиет ==
*Agnieszka Kozyra: Mitologia japońska. Warszawa: Wydawnictwo Szkolne PWN, 2011, 161-165 бб. ISBN 978-83-262-1002-0.
*Jolanta Tubielewicz: Mitologia Japonii. Warszawa: Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, 1986, 227-230 бб. ISBN 83-221-0109-0.
*Aston, William George, tr. 1896. [http://www.sacred-texts.com/shi/nihon0.htm ''Nihongi: Chronicles of Japan from the Earliest Times to A.D. 697'']. 2 том. Kegan Paul.
*Benedict, Paul K. 1990. ''Japanese/Austro-Tai''. Karoma.
*Chamberlain, Basil H., tr. 1919. [http://www.sacred-texts.com/shi/kj/index.htm ''The Kojiki, Records of Ancient Matters'']. Asiatic Society of Japan.
*Visser, Marinus Willern de. 1913. [http://fax.libs.uga.edu/GR830xD7xV8/# ''The Dragon in China and Japan'']{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081026155019/http://fax.libs.uga.edu/GR830xD7xV8/ |date=2008-10-26 }}. J. Müller.
*Yamanouchi, Midori және Joseph L. Quinn, trs. 2000. ''Listen to the Voices from the Sea: Writings of the Fallen Japanese Students (Kike Wadatsumi no Koe)''. University of Scranton Press.
*manga: [[Blue Exorcist]]/Ao no Exorcist; 36-тарау
*manga: Eichiro Oda-ның One Piece мангасында wadatsumi — watatsumi негізінде жасалған су жаратылысы, ол капитан Vander Decken-ге қызмет етеді.</text>
      <sha1>jw6vu4fsoiwyo9bck0rkm18sp7yrrpq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Робб Старк</title>
    <ns>0</ns>
    <id>777653</id>
    <revision>
      <id>3575603</id>
      <parentid>3572351</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T16:15:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3575603</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9954" sha1="spiydk1d5qdmkl3c0mpkscj8kgbg3m4" xml:space="preserve">{{Кейіпкер
| есімі                 = Робб Старк
| төл есімі             = {{lang-en|Robb Stark}}
| суреті                = 
| сурет тақырыбы        = 
| сериясы               = [[Мұз бен от жыры]]
| ғаламы                = «Мұз бен от жыры» әлемі
| авторлары             = Джордж Р. Р Мартин
| негізделген           = 
| шабыт көзі            = 
| бейімделген           = 
| сомдаған              = [[Ричард Мэдден]]
| дыбыстаған            = 
| алғаш көрінуі         = Тақтар таласы
| соңғы көрінуі         = 
| пайда болулары        = 
| шын есімі             = 
| толық аты             = 
| лақап аты             = Жас Бөрі
| түрі                  = 
| жынысы                = ер
| мәртебесі             = қаза болды
| жасы                  = 19
| туған күні            = 
| туған жері            = Риверран
| қайтыс болған күні    = 
| қайтыс болған жері    = Егіздер
| өлім себебі           = Қызыл тойдағы сатқындық
| планетасы             = 
| отаны                 = 
| ұлты                  = Алғашқы адамдар
| мекенжайы             = Винтерфелл
| кәсібі                = билеуші, қолбасшы, көтерілісші
| тиесілігі             = 
| лауазымы              = 
| атағы                 = Солтүстік королі
| жұбайы                = 
| балалары              = 
| әкесі                 = Эддард Старк
| анасы                 = Кейтилин Старк
| туыстары              = Арья Старк, Санса Старк, Бранн Старк, Джон Сноу
| ғашығы                = 
| иесі                  = 
| тәлімгері             = 
| достары               = 
| одақтастары           = Карстарктар
| ізбасарлары           = 
| қарсыластары          = Ланнистерлер
| дүниетанымы           = 
| қызығушылықтары       = 
| қабілеттері           = 
| ұрыс стилі            = 
| қаруы                 = 
| көлігі                = 
| ресми сайты           = 
}}
'''Робб Старк''' ({{lang-en|Robb Stark}}) — америкалық жазушы [[Джордж Рэймонд Ричард Мартин|Джордж Р. Р. Мартиннің]] «[[Мұз бен от жыры]]» фэнтези романдар сериясындағы кейіпкер, сондай-ақ осы туынды негізінде түсірілген [[Тақтар таласы (телесериал)|Тақтар ойыны]] телесериалында да бейнеленген. Ол «Тақтар ойыны», «Патшалар шайқасы» және «Қылыштар дауылы» романдарында көрінеді. Робб — Солтүстіктің жоғарғы лорды, Жеті патшалықтың ұлы әулеттерінің бірінің өкілі Эддард Старктың үлкен ұлы. Әкесінің кегін қайтару үшін Робб Ланнистерлер әулетіне қарсы соғыс бастайды, бірнеше жеңіске жетіп, өзін Солтүстіктің патшасы деп жариялайды. Кейін одақтастары — Болтондар мен Фрейлердің сатқындығы салдарынан Қызыл той кезінде қаза табады.

Телесериалда Робб Старктың рөлін [[Ричард Мэдден]] сомдады&lt;ref name=HBOCast&gt;{{cite web |url=http://www.hbo.com/game-of-thrones/index.html#/game-of-thrones/cast-and-crew/robb-stark/bio/robb-stark.html |title=''Game of Thrones'' Cast and Crew: Robb Stark played by Richard Madden |publisher=[[HBO]] |access-date=2015-12-25 |archive-date=2015-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150407142816/http://www.hbo.com/game-of-thrones/index.html#/game-of-thrones/cast-and-crew/robb-stark/bio/robb-stark.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.hbo.com/game-of-thrones/index.html#/game-of-thrones/cast-and-crew/index.html|title=The Official Website for the HBO Series Game of Thrones - Season 4|work=HBO|access-date=2017-06-23|archive-date=2015-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20150407142816/http://www.hbo.com/game-of-thrones/index.html#/game-of-thrones/cast-and-crew/index.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://grrm.livejournal.com/164794.html |title=From HBO |publisher= |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307150640/http://grrm.livejournal.com/164794.html |archive-date=2016-03-07 }}&lt;/ref&gt;. Кітаптарда Робб негізгі кейіпкер болмаса да, сериалда ол басты кейіпкерлердің бірі ретінде көрсетілген.

== Кейіпкердің мінездемесі ==
Робб Старк «Тақтар ойыны» романының басында (1996) он төрт жасқа толады. Ол Вестеростың ұлы әулеттерінің бірі — Старктер әулетіне жатады және Эддард Старк пен оның жұбайы Кейтилин Старктің тұңғыш ұлы болып табылады. Робб — Санса Старк, Арья Старк, Бран Старк, Рикон Старктың ағасы және некесіз туған Джон Сноудың ағасы.

Робб Старк — лорд Эддард Старктың заңды үлкен ұлы және Винтерфеллдің мұрагері. Эддард Корольдің Оң Қолы болу үшін Король айлағына аттанғанда, Робб Винтерфеллді басқару үшін сол жерде қалады. Ланнистерлердің саяси айлаларының салдарынан Эддард Старк қаза тапқаннан кейін, Робб өзін Солтүстіктің Патшасы деп жариялап, король Джоффри Баратеонға адалдық антын беруден бас тартады. Ол Солтүстік пен Өзенді жерлердің туларын жинап, соғысқа аттанады. Ланнистерлерге қарсы шайқастарда ерекше қолбасшылық қабілетін көрсеткеніне қарамастан, Робб көптеген саяси және стратегиялық қателіктер жібереді.

== Кейіпкердің жасалу тарихы ==
Робб Старк романның орталық кейіпкерлерінің қатарына жатпайды, сондықтан оқырмандар оның әрекеттері туралы көбіне басқа кейіпкерлерге арналған тараулар арқылы біледі, әсіресе оның анасы Кейтилин Старк пен Теон Грейджой туралы тараулардан. Негізінен, Робб қосалқы кейіпкер ретінде көрінеді.

Джеймс Понивозик Роббты «әкесі Эддард Старкқа қарағанда кек алуға онша ұмтылмайтын, бірақ одан анағұрлым салқынқанды адам» деп сипаттайды. Телехикаядағы Робб бейнесі оның Эддардқа қарама-қарсы қойылуына негізделген:
&lt;blockquote&gt;«Робб әкесінің орнына Винтерфелл лорды және сериалдың орталық кейіпкері ретінде көтерілді. Біз Недтің шайқас алаңында қандай жауынгер болғанын ешқашан көрмедік, бірақ Король айлағында ол өзі шайқасқа қатысып, әскерді басқарып, өз сенімдері үшін қаза тапты. Ал Робб, Ланнистерлердің санын жақсы біле тұра, айла мен алдауға баруға дайын екенін көрсетеді, тіпті бұл үшін 2000 адамның өмірін құрбан етсе де, оларды өлімге жібергені үшін ішкі кінә сезімін бастан кешіреді».&lt;/blockquote&gt;

Үшінші роман — «Қылыштар дауылы» кітабында Робб Старк Қызыл той кезінде өлтіріледі. Бұл оқиға шотланд тарихындағы Қара кешкі ас пен Гленко қырғыны негізінде құрылған. Джордж Р. Р. Мартинның айтуынша, ол Роббты ең басынан-ақ өлтіруді жоспарлаған:
«Мен оны өлтірдім, өйткені бәрі оны бас қаһарман болғандықтан, міндетті түрде қиындыққа тап болып, бірақ кейін бәрібір аман шығады деп ойлады. Недтің үлкен ұлы көтеріліп, әкесінің кегін қайтарады. Мұны бәрі күтті. Менің жауабым — Роббты бірден өлтіру болды».

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:«Мұз бен от жыры» кейіпкерлері]]</text>
      <sha1>spiydk1d5qdmkl3c0mpkscj8kgbg3m4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әйел дирижёрлер тізімі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>777758</id>
    <revision>
      <id>3575693</id>
      <parentid>3575271</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T19:05:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tuttiorchestra687</username>
        <id>173049</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3575693</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44613" sha1="gecvr1dm1b5wq4q7sjagi682ydclmuc" xml:space="preserve">{{cleanup}}
''Бұл мақалада әртүрлі тарихи кезеңдерде қызмет еткен әйел дирижёрлердің тізімі берілген. Олардың қатарында опералық, симфониялық, халық аспаптары, хор, камералық, үрмелі, әскери және эстрадалық музыкалық ұжымдармен жұмыс жасаған тұлғалар қамтылған. Сонымен қатар, ерте кезеңдерде жетекшілік қызмет атқарған әйелдер де енгізілген.'' 

'''А'''

* [[:en:Antonia_Brico|Антония Луиза Брик]]о (1902–1989) АҚШ
* [[:ru:Иоффе,_Алевтина_Николаевна|Алевтина Николаевна Иоффе]] (Ресей)
* [[:ru:Тали,_Ану|Ану Тали]] (1972) Эстония
* [[:en:Alondra_de_la_Parra|Алондра де ла Парра]] (1980) Мексика
* [https://unionzal.ru/node/952 Анастасия Вельт] (Ресей)
* [[:ru:Скрылёва,_Анна|Анна Скрылëва]] (1975) КСРО, Ресей, Германия
* [https://mincult.tatarstan.ru/index.htm/news/2028795.htm Анна Закирова-Гулишамбарова] (Татарстан)
* [https://www.annarakitina.com/ Анна Ракитина] (Ресей)
* [https://www.annamariahelsing.com/ Анна-Мария Хельсинг] (1971) Швеция, Финляндия
* [[:ru:Кульбаба,_Алла_Анатольевна|Алла Анатольевна Кульбаба]] (1968) КСРО, Украина
* [https://alenahron.cz/en/calendar/ Алëна Грон] (1992) Чехия
* [[:en:Agnieszka_Duczmal|Агнешка Дучмаль]] (1946) Польша
* [[:fr:Amandine_Beyer|Амандин Бейер]] (1974) Франция
* [[:en:Alice_Farnham|Алиса Фарнем]] (1970) Британия


'''Ә'''

* [https://www.operabase.com/aliya-temirbekova-a37714/ru Әлия Темірбекова] (Қазақстан)


'''Б'''

* [[:ru:Ханниган,_Барбара|Барбара Ханниган]] (1971) Канада
* [https://www.thehindu.com/entertainment/music/classical-music-has-survived-war-the-pandemic-and-a-lot-more/article69015931.ece Барбара Поплавска] (Қазақстан)
* [[:de:Bar_Avni|Бар Авни-Палентин]] (1989) Израиль


'''В'''

* [[:ru:Дударова,_Вероника_Борисовна|Вероника Борисовна Дударова]] (1916-2009) КСРО, Ресей
* [[:ru:Добровольская,_Виктория_Леонидовна|Виктория Леонидовна Добровольская]] (1986) Ресей
* [https://philarmonia.wixsite.com/philarmonia-cher/orchestra Валентина Викторовна Голубева] (Ресей)
* [https://philharmonic.by/ru/artists/rybinskaya-valeriya-dirizhyor Валерия Александровна Рыбинская] (Беларусь)
* [[:ru:Капралова,_Витезслава|Витезслава Капралова]] (1915-1940) Чехия
* [[:ru:Алеотти,_Виттория|Виттория Алеотти (Раффаэлла)]] (1575-*1646) (маэстра хора) Италия


'''Г'''

* [[Гауһар Құрманбекқызы Мырзабекова]] (1956) (Қазақстан)

* [[:ru:Кривошапко,_Галина_Михайловна|Галина Михайловна Кривошапко]] (1916-2013) КСРО, Ресей
* [[:en:Avril_Coleridge-Taylor|Гвендолен Эйврил Кольридж-Тейлор]] (1903-1998) Англия
* [[:ru:Рамос,_Глория_Исабель|Глория Исабель Рамос Триано]] (1964) Испания
* [[:en:Golnoush_Khaleghi|Голнуш Халеги]] (1941-2021) Иран, АҚШ


'''Д'''

* [https://www.mosconsv.ru/ru/person.aspx?id=148423 Даяна Айдаровна Гофман] (1991) Ресей
* [[:ru:Абдурахманова,_Дильбар_Гулямовна|Дильбар Гулямовна Абдурахманова]] (1936-2018) КСРО, Өзбекстан
* [[:en:JoAnn_Falletta|ДжоАнн Фаллетта]] (1954) АҚШ
* [[:en:Julia_Jones_(conductor)|Джулия Джонс]] (1961) Британия
* [[:en:Deniola_Kuraja|Дениола Кураджа]] (Албания)
* [[:ru:Тлендиева,_Динара_Нургисовна|Дінзуһра (Динара) Нұрғисақызы Тілендиева]] (1985) Қазақстан
* [https://prabook.com/web/dalia.atlas/3672402 Далия Атлас] (1933) Израиль, АҚШ
* [https://juhibansal.com/ Джухи Бансал] (Үндістан, Гонконг)
* [https://filarman.ru/murievad/ Дана Муриева] (2000) Ресей
* [http://en.wikipedia.org/wiki/Jessica%20Cottis Джессика Коттис] (1979) Австралия, Британия
* [[:en:Ruth_Gipps|Джипсс Рут]] (1921-1999) Британия
* [https://uza.uz/ru/posts/na-stranicax-mirovoy-pressy_493600 Джаннат Музаффаровна Хусейнзода] (*2006) Тәжікстан


'''Е'''

* [[:ru:Кудрявцева,_Елизавета_Петровна|Елизавета Петровна Кудрявцева-Мурина]] (1914-2004) КСРО, Ресей
* [[:en:Yip_Wing-sie|Еп Вин Си]] (1960) Қытай
* [https://1tv.kz/v-kazahstane-zhivyot-edinstvennaya-v-sng-zhenshhina-dirizhyor-voennogo-orkestra/ Елена Евстратенко] (Қазақстан)
* [https://aggrego.ru/2024/03/16/special-guest-dirizher-elizaveta-korneeva-lyubov-smert-i/ Елизавета Сергеевна Корнеева] (Ресей)


'''Ë'''

* [https://www.kajimotomusic.com/artists-projects/yoko-matsuo/ Ëко Мацуо] (1953) Жапония


'''Ж'''

* [[:ru:Эврар,_Жанна|Жанна (Шевалье) Эврар]] (1893-1984) Франция
* [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&amp;url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FGis%25C3%25A8le_Ben-Dor Жизель Бен-Дор] (1955) Уругвай, Израиль, АҚШ
* [[:ru:Содре,_Жоанидия|Жоанидия Нуньес Содре]] (1903-1975) Бразилия
* [[:ru:Буланже,_Надя|Жюльетт Надя Буланже]] (1887-1979) Франция


'''З'''

* [http://en.wikipedia.org/wiki/Zoe%20Zeniodi Зои Зениоди] (1976) Грекия
* [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&amp;url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FZahia_Ziouani Захия-Дихия Зиуани] (1978) Франция
* [http://женщинадагестана.рф/node/3952 Зарифа Ахмедовна Абдуллаева] (1952) Дағыстан
* [https://kazpravda.kz/n/internet-shturmuem-s-muzykoy/ Зиада Нагиевна Накибаева] (Қазақстан)


'''И'''

* [[:en:Iris_Lemare|Ирис Маргарет Элси Лемар]] (1902-1997) Британия
* [https://inmashara.com/en/home/ Инма Шара] (1972) Испания


'''Й'''

* [[:ru:Мальвиц,_Йоана|Йоана Мальвиц]] (1986) Германия
* [[:en:Josephine_Amann-Weinlich|Йозефина Аманн Вайнлих]] (1848-1887) Австрия


'''К'''

* [[:ru:Кольчинская,_Камилла_Александровна|Камилла Александровна Кольчинская]] (1937-2016) КСРО, Ресей
* [https://katharinamorin.de/ Катарина Морин] (1994) Германия
* [[:ru:Жарко,_Ксения_Геннадиевна|Ксения Геннадиевна Жарко]] (КСРО, Ресей)
* [[:ru:Жибо,_Клер|Клер Жибо]] (1945) Франция
* [[:en:Karina_Canellakis|Карина Канеллакис]] (1981) АҚШ
* [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&amp;url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FKristiina_Poska Кристиина Поска] (1978) Эстония
* [http://en.wikipedia.org/wiki/Lina%20Coen Каролин Мари (Лина) Коэн] (1878-1952) Франция, АҚШ
* [https://www.faragency.bg/news/16631400888191/pochina-krasimira-kostova Красимира Александрова Костова] (1948-2022) КСРО, Болгария


'''Л'''

* [https://lamaestra-paris.com/lamar-elias/?lang=en Ламар Элиас] (Палестина)
* [https://www.conservatory.ru/esweb/pavlova-arbenina-lyudmila-aleksandrovna-1916-1996 Людмила Александровна, Павлова-Арбенина] (1916-1996) КСРО, Ресей
* [[:fr:Laëtitia_Trouvé|Летиция Труве]] (Франция)
* [[:en:Lidiya_Yankovskaya|Лидия Янковская]] (1986) Ресей, АҚШ
* [https://mus.academy/authors/aksenova-lidiya Лидия Валерьяновна Аксëнова] (1923-2019) КСРО, Молдова
* [https://liubov-nosova.com/ru Любовь Носова] (Ресей)
* [https://lisaxanthopoulou.wixsite.com/maestrox/copy-of-biography-1 Лиса Ксантопулу] (1968) Грекия


'''М'''

* [[:ru:Олсоп,_Марин|Марин Олсоп]] (1956) АҚШ
* [[:ru:Дварёнайте,_Маргарита|Маргарита Дварëнайте]] (1928-2008) Латвия
* [https://www.conservatory.ru/esweb/kheyfec-margarita-lvovna-1921-1999 Маргарита Львовна Хейфец] (1921-1999) КСРО, Ресей
* [[:ru:Саморукова,_Маргарита_Александровна|Маргарита Александровна Саморукова]] (1925-2002) КСРО, Ресей
* [https://bgam.by/struktura-akademii/fakultety-i-kafedry/vokalno-horovoj-fakultet/kafedra-opernoj-podgotovki-i-horeografii/tretyakova-marina-nikolaevna/ Марина Николаевна Третьякова] (Беларусь)
* [[:en:Maria_Badstue|Мария Бадстуэ]] (1982) Дания
* [[:ru:Гражините-Тила,_Мирга|Мирга Гражините-Тила]] (1986) Литва
* [[:ru:Вурм,_Мэри|Мария Йозефина Агнес Вюрм (Мэри Вурм)]] (1860-1938) Британия, Германия
* [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-kk&amp;url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FArmande_de_Polignac Мария Арманда Матильда де Полиньяк] (1876-1962) Франция
* [https://www.mosconsv.ru/ru/person/148420 Мария Константиновна Курочкина] (1989) Ресей
* [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-kk&amp;url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FMartha_Remmert Марта Реммерт] (1853-1941) Германия
* [http://de.wikipedia.org/wiki/Marta%20Linz Марта Линц фон Кригнер] (1898-1982) Австро-Венгрия
* [[:en:Magdeleine_Boucherit_Le_Faure|Мадлен Тереза Бушери Ле-Фор]] (1879-1960) Франция
* [https://www.operabase.com/mihaela-silvia-rosca-a23399/ru Михаэла Сильвия Рошка] (Румыния)
* [https://kaztheatre.kz/priests/мырзақұлова-маралжан-қазбекқызы/ Маралжан Қазбекқызы Мырзақұлова] (1974-2025) Қазақстан
* [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-kk&amp;url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FMargaret_Hillis Маргарет Хилис] (1921-1998) АҚШ
* [https://en.namu.wiki/w/허문영(지휘자) Мун-ëн Хо] (1960) КХДР (Корей Халық Демократиялық Республикасы)


'''Н'''

* [http://de.wikipedia.org/wiki/Nil%20Venditti Нил Вендитти] (Түркия, Италия)
* [[:en:Negin_Khpalwak|Негин Хпалвак]] (1997) Ауғанстан
* [https://music-college.kz/news/46/single/82 Нина Дмитриевна Кравченко] (1952) КСРО, Қазақстан
* [https://www.ozon.rs/vesti/2025/kad-umetnost-ima-ime-i-prezime-zasto-je-vazno-pomoci-nini-rakic/ Нина Ракич] (Сербия)
* [[:ru:Базалева,_Наталья_Владимировна|Наталья Владимировна Базалева]] (1958) КСРО, Ресей
* [[:ru:Штуцман,_Натали|Натали Штуцман]] (1965) Франция
* [https://nisanak.com/ Нисан Ак] (Түркия)
* [https://umutgazetesi45.org/arsivler/3080 Нежат Амири] (Иран)
* [[:en:Nazanin_Aghakhani|Назанин Агахани]] (1980) Австрия
* [https://www.nicolettefraillon.com/ Николетт Элла Фрайон] (1960) Австралия
* [http://kompozitor.kg/composers/68-nargiza-kurmanova.html Наргиза Курманова] (Қырғызстан)


'''О'''

* [https://www.conservatory.ru/esweb/volf-olga-evgenevna-1907-1992 Ольга Евгеньевна Вольф] (1907-1992) КСРО, Ресей
* [https://www.conservatory.ru/esweb/berg-olga-maksimilianovna-1907-1991 Ольга Максимилиановна Берг] (1907-1991) КСРО, Ресей
* [https://novayaopera.ru/theatre-people/dirizhery/olga-vlasova/ Ольга Власова] (Ресей)
* [[:ru:Лынив,_Оксана_Ярославовна|Оксана Ярославовна Лынив]] (1978) Украина
* [https://lamaestra-paris.com/oksana-krotyk/?lang=en Оксана Кротик] (Украина)
* [[:en:Ofentse_Pitse#:~:text=Ofentse%20Pitse%20(born%201%20July,an%20all-black%20orchestra%2C%20Anchored%20Sound|Офенце Дикеледи Кеорапетсе Пице]] (1992) Оңтүстік Африка Республикасы


'''П'''

* [https://lamaestra-paris.com/polina-lebedieva/ Полина Лебедева] (Украина)
* [https://muzlifemagazine.ru/paniz-faryusefi-stala-pervoy-zhenshhino/ Паниз Фарьюсефи] (Иран)


'''Р'''

* [[Райса Құдайбергенқызы Садықова|Раиса Құдайбергенқызы Садықова]] (1944-2020) Қазақстан
* [https://www.rebeccatong.com/ Ребекка Тонг] (1985) Индонезия
* [https://dina-orkestr.kz/orkestr-khuramy/dyryzher Рахила Орынқызы Ерғалиева (Құлсариева)] Қазақстан
* [[:bg:Радосвета_Бояджиева|Радосвета Бояджиева]] (1923-2018) Болгария


'''С'''

* [[:ru:Бекирова,_Сабрие_Искандеровна|Сабрие Искандеровна Бекирова]] (1965) КСРО, Ресей
* [[:ru:Колдуэлл,_Сара|Сара Колдуэлл]] (1924-2006) АҚШ
* [http://ru.wikipedia.org/wiki/Кадуфф,%20Сильвия Сильвия Кадуфф] (1937) Швейцария
* [https://en.namu.wiki/w/성시연 Сиëн Сон] (1975) Оңтүстік Корея
* [http://en.wikipedia.org/wiki/Celia%20Torrá Селия Томаса Торра] (1884-1962) Аргентина
* [[:ru:Безродная,_Светлана_Борисовна|Светлана Борисовна Безродная]] (1934) КСРО, Ресей
* [[:ru:Мялкки,_Сусанна|Сусанна Мялкки]] (1969) Финляндия
* [[:ru:Янг,_Симона|Симона Маргарет Янг]] (1961) Австралия
* [[:ru:София_Шарлотта_Ганноверская|София Шарлотта Ганноверская]] (1668-1705) Германия
* [[:en:Sian_Edwards#:~:text=Sian%20Edwards%20(born%2027%20August,National%20Opera%20in%20the%201990s|Сиан (Шарн) Эдвардс]] (1959) Британия
* [https://suzannapavlovsky.com/ Сузанна Павловски] (Колумбия)
* [https://www.stephanierhodesrussell.com/ Стефани Роудс Рассел] (АҚШ)
* [https://azertag.az/ru/xeber/sevil_gadzhieva_vazhnoi_sostavlyayushchei_dlya_lyubogo_muzykalnogo_rukovoditelya_yavlyaetsya_sluzhenie_isklyuchitelno_tvorcheskim_interesam_kollektiva____intervyu-3653007 Севиль Иншалла кызы Гаджиева] (1975) Әзербайжан


'''Т'''

* [[:ru:Коломийцева,_Татьяна_Михайловна|Татьяна Михайловна Коломийцева]] (1914-1994) КСРО, Ресей
* [https://lamaestra-paris.com/tatiana-perez-hernandez/?lang=en Татьяна Перес Эрнандес] (Колумбия)
* [https://vrnency.ru/vol-2/ve-2-sh/b-00127-sh Татьяна Александровна Шипулина] (1950-2021) КСРО, Татарстан
* [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&amp;url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FTomomi_Nishimoto Томоми Нисимото] (1970) Жапония


'''Ф'''

* [[:ru:Белинфанте,_Фрида|Фрида Белинфанте]] (1904-1995) Нидерланды
* [http://de.wikipedia.org/wiki/Fiona%20Monbet Фиона Монбет] (1989) Франция, Ирландия
* [https://www.discogs.com/ru/artist/3341265-Florica-Dimitriu Флорика Димитриу] (1915-1993) Румыния
* [http://en.wikipedia.org/wiki/Frédérique%20Petrides Фредерика Петридис] (1903-1983) Бельгия, АҚШ
* [[:ru:Мендельсон,_Фанни|Фанни Мендельсон Бартольди (Гензель)]] (1805-1847) Германия
* [https://tomskfil.ru/kollektivi_i_solisti/fauziya-tazhina/ Фаузия Тажина] (1990) Қазақстан


'''Х'''

* [[:ru:Чан_Хан_На|Хан На-Чанг]] (1982) Оңтүстік Корея
* [[:en:Hildegard_Werner|Хильдегарда Шарлотта Аврора Вернер]] (1834-1911) Швеция
* [[:ru:Хильдегарда_Бингенская|Хильдегарда Бингенская]] (1098-1179) (шіркеудің хор маэстрасы) Рим империясы
* [http://en.wikipedia.org/wiki/Helen%20Quach Хелен Куач] (1940-2013) Вьетнам


'''Ч'''

* [[:ru:Чжэн_Сяоин|Чжэн Сяоин]] (1929) Қытай
* [https://koreaisone.wordpress.com/2021/04/23/first-woman-conductor/ Чонним Чо] (1940)  КХДР


'''Ш'''

* [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&amp;url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FChiquinha_Gonzaga Шикинья Гонзага Франсиска Эдвижес Невес] (1847-1935) Бразилия


'''Э'''

* [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&amp;url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FElim_Chan Элим Чан] (1986) Британдық Гонконг
* [[:en:Elisabeth_Kuyper|Элизабет Йоханна Ламина Кëйпер]] (1877-1953) Нидерланды
* [[:en:Ethel_Leginska|Этель Легинска]] (1886-1970) Британия
* [[:ru:Браун,_Элизабет_Айона|Элизабет Айона Браун]] (1941-2004) Британия
* [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&amp;url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FElfrida_Andr%25C3%25A9e Эльфрида Андре] (1841-1929) Швеция
* [https://www.esinaydingoz.com/ Эсин Айдингоз] (1993) Түркия

== Әдебиет ==
# ''Д.Орлов «Женщины-дирижеры в оркестрах стран мира» М. : КнигИздат, 2023. – 274 с. Тираж 116. &lt;ref&gt;https://kino.rambler.ru/movies/52871699-zhenschina-tozhe-dirizher-kniga-dmitriya-orlova-zhenschiny-dirizhery-v-orkestrah-stran-mira/&lt;/ref&gt;''
# ''Т.Н.Бабич  «Женщины-дирижеры симфонических и театральных оркестров: Феномен музыкально исполнительского искуства» 2010 г.''&lt;ref&gt;http://repository.buk.by/bitstream/handle/123456789/2089/ZHENSHHINYI-DIRIZHERYI%20SIMFONICHESKIH%20I%20TEATRAL'NYIH%20ORKESTRO.pdf?sequence=1&lt;/ref&gt;
# ''L.Hamer «Women on the Podium - Issues and Strategies of Women Conductors» , Article Version .pdf &lt;ref&gt;https://oro.open.ac.uk/72365/1/Women%20on%20the%20Podium%20-%20Issues%20and%20Strategies%20of%20Women%20Conductors%2C%20Article%20Version%20%28L%20Hamer%29%20.pdf&lt;/ref&gt;''
# ''KAY LAWSON «Women Conductors: Credibility in a Male-Dominated Profession» 1991&lt;ref&gt;https://womeninmusic.voices.wooster.edu/wp-content/uploads/sites/123/2017/12/Lawson-Women-Conductors.pdf&lt;/ref&gt;''
# ''Jing Zhang «Female Orchestral Conductors: Negotiating Gender And Leadership In The Classical Music World» 2018 &lt;ref&gt;https://thesis.eur.nl/pub/44685/Zhang-450143.pdf&lt;/ref&gt;''

== Сілтемелер ==
# ''Antonia Brico | American Female Conductor &amp; Musician | Britannica https://www.britannica.com/biography/Antonia-Brico''
# ''Алевтина Иоффе - Персоны - Санкт-Петербургская академическая филармония имени Д.Д. Шостаковича https://www.philharmonia.spb.ru/persons/biography/47585/''
# ''Единственные и неповторимые: эстонцы, которых знают все | Политическая жизнь | Baltnews - новостной портал на русском языке в Эстонии, Прибалтика, сводки событий, мнения, комментарии. https://ee.baltnews.com/Estonia_politika_novosti/20200106/1018172273/Edinstvennye-i-nepovtorimye-estontsy-kotorykh-znayut-vse.html''
# ''Alondra de la Parra - Mexican Conductor https://alondradelaparra.com/en/''
# ''МУЗЫКА ВЕЛИКОЙ ПОБЕДЫ | Липецкая государственная филармония (Унион) https://unionzal.ru/node/952''
# ''Anna Skryleva - Conductor/Composer - Home https://www.annaskryleva.com/''
# ''Министерство культуры Республики Татарстан.Художественному руководителю и дирижеру оркестра Анне Гулишамбаровой присвоили звание &quot;Народный артист Республики Татарстан&quot;https://mincult.tatarstan.ru/index.htm/news/2028795.htm''
# ''Anna Rakitina | conductor https://www.annarakitina.com/''
# ''Кульбаба Алла Анатоліївна — Енциклопедія Сучасної України https://esu.com.ua/article-51417''
# ''Calendar – Alena Hron https://alenahron.cz/en/calendar/''
# ''Agnieszka Duczmal - Biography | Artist | Culture.pl https://culture.pl/en/artist/agnieszka-duczmal''
# ''Amandine Beyer / Baroque violin https://amandinebeyer.com/en/home.html''
# ''Home https://alicefarnham.com/''
# ''Aliya Temirbekova - Видео | Архив, выступления, билеты и видео | Operabase https://www.operabase.com/aliya-temirbekova-a37714/videos/ru''
# ''Официальный сайт - КазНТОБ имени Абая https://abaykazntob.kz/'' 
# ''Бывший главный хормейстер ГАТОБ через суд доказала, что её незаконно уволили - informburo.kz https://informburo.kz/novosti/byvshiy-glavnyy-hormeyster-gatob-cherez-sud-dokazala-chto-eyo-nezakonno-uvolili.html''
# ''Barbara Hannigan https://www.barbarahannigan.com/''
# ''Bar Avni–Pallentin | Malko Competition https://www.malkocompetition.dk/conductor/2021/bar-avni-pallentin''
# ''Filarmoniia ūjymynyŋ erekşe bastamasy  | “Adyrna” ūlttyq portaly https://adyrna.kz/lt/post/145606''
# ''Classical music has survived war, the pandemic and a lot more: Barbara Poplawska - The Hindu https://www.thehindu.com/entertainment/music/classical-music-has-survived-war-the-pandemic-and-a-lot-more/article69015931.ece''
# ''Қазақ мемлекеттік филармониясы Халықаралық Жаңа есімдер жобасын бастайды | Aikyn.kz https://aikyn.kz/238866/kazak-memlekettik-filarmoniyasy-halykaralyk-zhana-esimder-zhobasyn-bastaydy''
# ''Вероника Дударова: женщина, продолжавшая дирижировать, даже упав с пульта - МК https://www.mk.ru/culture/2017/12/05/veronika-dudarova-zhenshhina-prodolzhavshaya-dirizhirovat-dazhe-upav-s-pulta.html''
# ''Виктория Добровольская - Персоны - Санкт-Петербургская академическая филармония имени Д.Д. Шостаковича https://www.philharmonia.spb.ru/persons/biography/72691/''
# ''Филармоническое собрание | Симфонический оркестр https://philarmonia.wixsite.com/philarmonia-cher/orchestra''
# ''Рыбинская Валерия (дирижёр) | Белорусская государственная филармония https://philharmonic.by/ru/artists/rybinskaya-valeriya-dirizhyor''
# ''Витезслава Капралова | Radio Prague International https://ruski.radio.cz/vitezslava-kapralova-8685711''
# ''Биография Виттории Алеотти | Музыка эпохи Барокко https://baroquemusic.ru/encyclopedia/composers/aleotti-vittoria''
# ''Мырзабекова Гаухар Құрманбекқызы - www.conservatoire.kz https://conservatoire.edu.kz/kz/structure/faculties/Gauhar-M/''
# ''Ізденіс, шабыттану, шарықтау (Гауһар Мұрзабекова) https://musicnews.kz/izdenis-shabyttanu-sharyқtau-gauһar-mұrzabekova/''
# ''Омское музыкальное училище им. В.Я.Шебалина https://shebalina.ru/pages/krivoshapko-galina-mihajlovna''
# ''Women Conductors Who Broke Through the Glass Ceiling https://interlude.hk/women-conductors-breaking-through-the-glass-ceiling/''
# ''Composer Spotlight: Avril Coleridge-Taylor – Classics for Kids https://www.classicsforkids.com/composer-spotlight-avril-coleridge-taylor/''
# ''DIRIGENTIN | ramostriano.com https://www.ramostriano.com/?lang=en''
# ''WEBSITE OF WORKS BY GOLNOUSH KHALEGHI تارنمای آثار گلنوش خالقی - Home https://golnava.com/index.html''
# ''Московская консерватория - персоналии - Гофман Даяна Айдаровна https://www.mosconsv.ru/ru/person.aspx?id=148423''
# ''Поэтесса дирижерской палочки | UZA.uz https://uza.uz/ru/posts/poetessa-dirizherskoy-palochki-05-05-2020''
# ''JoAnn Falletta - Conductor https://joannfalletta.com/''
# ''Portrait of the artist: Julia Jones, conductor | Classical music | The Guardian https://www.theguardian.com/music/2010/feb/01/julia-jones-conductor''
# ''deniolakuraja.com | Deniola Kuraja Conductor,pianist, vocal coach https://deniolakuraja.com/''
# ''Динара Тілендиева - Qazaq radiosy | Қазақ Радиосы / Казрадио / Kazradio / Qazradio https://qazradio.fm/kz/person/10249/''
# ''Динара Тлендиева: Дирижировать оркестром – колоссальное удовольствие https://mir24.tv/news/16454385/R0lGODlhAQABAIAAAP/wAAACH5BAEAAAAALAAAAAABAAEAAAICRAEAOw==''
# ''Dalia Atlas (born November 14, 1935), Israel conductor, pianist | World Biographical Encyclopedia https://prabook.com/web/dalia.atlas/3672402''
# ''Дана Муриева | Тольяттинская филармония https://filarman.ru/murievad/''
# ''HOME | jessicacottis https://www.jessicacottis.com/''
# ''Gipps, Ruth - Classical Music https://www.classical-music.com/features/composers/gipps-ruth''
# ''КУДРЯВЦЕВА, Елизавета Петровна (1914–2004) | Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова https://www.conservatory.ru/esweb/kudryavceva-elizaveta-petrovna-1914-2004''
# ''Yip Wing-sie (Chinese conductor) - sin80 https://sin80.com/en/artist/yip-wing-sie''
# ''В Казахстане живёт единственная в СНГ женщина-дирижёр военного оркестра - Первый канал Евразия https://1tv.kz/v-kazahstane-zhivyot-edinstvennaya-v-sng-zhenshhina-dirizhyor-voennogo-orkestra/''
# ''Единственная в СНГ женщина-дирижер руководит популярным военным оркестром в Казахстане https://almaty.tv/ru/news/obschestvo/1622-kazakstandagy-dgalgyz-askeri-diridger-ayel-30-dgyl-boyy-osy-kyzmettemin''
# ''Special Guest. Дирижер Елизавета Корнеева  «Любовь, Смерть, и.. https://aggrego.ru/2024/03/16/special-guest-dirizher-elizaveta-korneeva-lyubov-smert-i/''
# ''Elizaveta Korneyeva, Дирижер | Архив, выступления, билеты и видео | Operabase https://www.operabase.com/elizaveta-korneyeva-a2330679/ru''
# ''Yoko Matsuo - 松尾 葉子 - KAJIMOTO https://www.kajimotomusic.com/artists-projects/yoko-matsuo/''
# ''Jane Evrard, une femme à la baguette | France Musique https://www.radiofrance.fr/francemusique/podcasts/musicopolis/jane-evrard-une-femme-a-la-baguette-8096048''
# ''Gisele Ben-Dor Conductor – A champion of Latin American music https://giseleben-dor.com/''
# ''Joanídia Sodré https://www.earsense.org/chamber-music/composer/Joanidia-Sodre/''
# ''О Наде Буланже https://mus.academy/articles/o-nade-bulanzhe''
# ''Zoe Zeniodi - Opéra national de Paris https://www.operadeparis.fr/en/artists/zoe-zeniodi''
# ''Зиуани Зайя — Радио Орфей (Москва 99,2 FM) https://radio.orpheus.ru/persons/id/70023''
# ''Музыка – она во мне… | ГБУ РД «Редакция республиканского журнала «Женщина Дагестана»https://женщинадагестана.рф/node/3952''
# ''Iris Lemare, Composer – HerStoryYork https://www.herstoryyork.org.uk/iris-lemare-composer/''
# ''Joana Mallwitz - Conductor | Home https://www.joanamallwitz.com/''
# ''First Woman Conductor: Josephine Amann-Weinlich Story https://interlude.hk/josephine-weinlich-the-first-major-woman-conductor/''
# ''simfoniya_sudby_1ch.pdf https://www.oleg-yurganov.com/sites/default/files/statyi/simfoniya_sudby_1ch.pdf''
# ''Творческий репертуар дирижёра Камиллы Кольчинской https://golden-craft.by/26579.html''
# ''Karina Canellakis https://karinacanellakis.com/''
# ''Ксения Жарко. Официальный сайт. https://ksenia-zharko.ru/''
# ''Клэр Гибо https://alphapedia.ru/w/Claire_Gibault''
# ''Katharina Morin https://katharinamorin.de/''
# ''Kristiina Poska | Conductor https://www.kristiinaposka.com/''
# ''WOMAN WIELDS THE BATON.; Lina Coen Conducts a Performance of &quot;Carmen&quot; in Garden Theatre. - The New York Times https://www.nytimes.com/1917/02/08/archives/woman-wields-the-baton-lina-coen-conducts-a-performance-of-carmen.html''
# ''Lamar Elias - La Maestra Paris https://lamaestra-paris.com/lamar-elias/?lang=en''
# ''ПАВЛОВА-АРБЕНИНА, Людмила Александровна (1916–1996) | Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова https://www.conservatory.ru/esweb/pavlova-arbenina-lyudmila-aleksandrovna-1916-1996''
# ''Laëtitia Trouvé – Chef d'orchestre https://laetitiatrouve.fr/''
# ''Lidiya Yankovskaya https://lidiyayankovskaya.com/''
# ''Любовь Носова — Дирижер&lt;nowiki/&gt;https://liubov-nosova.com/ru''
# ''Marin Alsop https://www.marinalsop.com/''
# ''Mirė dirigentė Margarita Dvarionaitė - Delfi kultūra https://www.delfi.lt/kultura/naujienos/mire-dirigente-margarita-dvarionaite-16326799''
# ''ХЕЙФЕЦ, Маргарита Львовна (1921–1999) | Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова https://www.conservatory.ru/esweb/kheyfec-margarita-lvovna-1921-1999''
# ''«ВЕК САМОРУКОВОЙ» https://www.music-nn.ru/afisha/11032025''
# ''Третьякова Марина (дирижёр) | Белорусская государственная филармония https://philharmonic.by/ru/artists/tretyakova-marina-dirizhyor''
# ''MARIA BADSTUE https://www.mariabadstue.com/''
# ''Mirga Gražinytė-Tyla https://mirgagrazinytetyla.com/''
# ''Mary Wurm - Discography of American Historical Recordings https://adp.library.ucsb.edu/index.php/mastertalent/detail/112595/Wurm_Mary''
# ''Armande de Polignac Facts for Kids https://kids.kiddle.co/Armande_de_Polignac''
# ''Московская консерватория - персоналии - Курочкина Мария Константиновна https://www.mosconsv.ru/ru/person/148420''
# ''Martha Remmert https://www.fembio.org/biographie.php/frau/biographie/martha-remmert/''
# ''Martha Linz https://www.schott-music.com/en/person/marta-linz''
# ''Magdeleine Boucherit Le Faure Facts for Kids https://kids.kiddle.co/Magdeleine_Boucherit_Le_Faure''
# ''Mihaela Silvia Rosca, Conductor | Archive, Performances, Tickets &amp; Video | Operabase https://www.operabase.com/mihaela-silvia-rosca-a23399/en''
# ''Мырзакулова Маралжан Казбековна - KazTheatre https://kaztheatre.kz/ru/priests/мырзакулова-маралжан-казбековна/''
# ''Мәдениет саласының үздігі, қазақстандық дирижер өмірден өтті https://kaz.nur.kz/society/2234114-madeniet-salasynyng-uzdigi-qazaqstandyq-dirizher-omirden-otti/''
# ''Маралжан Мырзакулова https://meloman.ru/performer/maralzhan-myrzakulova/''
# ''Margaret Hillis, 76, Conductor; Led Chicago Symphony Chorus - The New York Times https://www.nytimes.com/1998/02/06/arts/margaret-hillis-76-conductor-led-chicago-symphony-chorus.html''
# ''Heo Moon-young (conductor) - NamuWiki https://en.namu.wiki/w/허문영(지휘자)''
# ''NILVENDITTI https://www.nilvenditti.com/''
# ''Orchestra-of-St-Johns-Afghan-Womens-Orchestra-project.pdf https://www.osj.org.uk/2019/wp-content/uploads/2019/02/Orchestra-of-St-Johns-Afghan-Womens-Orchestra-project.pdf''
# ''Taliban Anti Music First Afghan Woman Conductor https://www.refinery29.com/en-us/2017/03/143521/taliban-afghanistan-overthrow-first-female-conductor''
# ''Алматинский Музыкальный Колледж имени П.Чайковского https://music-college.kz/news/46/single/82''
# ''Баян тарихы XVIII. ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ БАЯН ӨНЕРІНІҢ ҚАЙРАТКЕРЛЕРІ МЕН ХАЛЫҚАРАЛЫҚ КОНКУРСТАРДЫҢ ЛАУРЕАТТАРЫ (өмірбаяндық мәліметтер) https://textbook.tou.edu.kz/books/065/31.html''
# ''Наталья Базалева — Сайт Базалевой Натальи https://bazaleva.filarmony.ru/''
# ''Nathalie Stutzmann, conductor and contralto https://nathaliestutzmann.com/''
# ''Nisan Ak | Conductor - Home https://nisanak.com/''
# ''Kad umetnost ima ime i prezime: Zašto je važno pomoći Nini Rakić - Ozon Media https://www.ozon.rs/vesti/2025/kad-umetnost-ima-ime-i-prezime-zasto-je-vazno-pomoci-nini-rakic/''
# ''İran’da ilk kez bir kadın orkestra yönetti - Anadolu Ajansı https://www.aa.com.tr/tr/pg/foto-galeri/iran-da-ilk-kez-bir-kadin-orkestra-yonetti''
# ''İran’da tabuları yıkan orkestra şefi: Nezhat Amiri - Umut Gazetesi https://umutgazetesi45.org/arsivler/3080''
# ''Nazanin AGHAKHANI Conductor*Composer https://www.nazaninaghakhani.com/''
# ''ВОЛЬФ, Ольга Евгеньевна (1907–1992) | Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова https://www.conservatory.ru/esweb/volf-olga-evgenevna-1907-1992''
# ''БЕРГ, Ольга Максимилиановна (1907–1991) | Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова https://www.conservatory.ru/esweb/berg-olga-maksimilianovna-1907-1991''
# ''Ольга Власова ▪ Новая Опера / Балет Москва https://novayaopera.ru/theatre-people/dirizhery/olga-vlasova/''
# ''Oksana Lyniv https://oksanalyniv.com/en''
# ''Oksana Krotyk - La Maestra Paris https://lamaestra-paris.com/oksana-krotyk/?lang=en''
# ''Pioneering conductor mixes opera with South African dance music https://www.thesouthafrican.com/culture/music/pioneering-black-conductor-ofentse-pitse-mixes-opera-with-south-african-dance-music-proudly-sa/''
# ''Polina Lebedieva - La Maestra Paris https://lamaestra-paris.com/polina-lebedieva/''
# ''#SHOWBIZ: Paniz Faryoussefi is Iran's first woman philharmonic conductor https://www.nst.com.my/lifestyle/groove/2025/11/1317100/showbiz-paniz-faryoussefi-irans-first-woman-philharmonic-conductor?source=widget''
# ''Раиса Садыкова https://qazaqculture.com/ru/cultural-objects/246ef525-7a73-4d2e-93d6-45fca37b5dd0''
# ''Театр имени Абая отметил 80-летие со дня рождения первой женщины-дирижера РК Раисы Садыковой | Новое Поколение https://np.kz/news/kultura/teatr/osvobozhdennaya-muzykoj''
# ''Первая казашка, ставшая профессиональным дирижером: скончалась Раиса Садыкова https://www.nur.kz/society/1858884-pervaa-kazaska-stavsaa-professionalnym-dirizerom-skoncalas-raisa-sadykova/''
# ''Rebecca Tong https://www.rebeccatong.com/''
# ''«Қазақ оркестрінің қарлығашы» - Атырау газеті https://atr.kz/zhanalyqtar/aza-orkestrini-arlyi-ashyi/''
# ''Дирижер https://dina-orkestr.kz/orkestr-khuramy/dyryzher''
# ''Атыраулық Д.Нұрпейісова атындағы Академиялық қазақ халық аспаптар оркестрі Сарыарқа төрінде өнер көрсетті | Новости https://www.inatyrau.kz/news/3679598/atyraulyk-dnrpejisova-atyndagy-akademialyk-kazak-halyk-aspaptar-orkestri-saryarka-trinde-ner-krsetti''
# ''Персоны https://100philharmonia.spb.ru/persons/18681/''
# ''Сабрие Бекирова - дирижер https://sabrie-bekirova.ru/''
# ''Персоны https://100philharmonia.spb.ru/persons/56054/''
# ''Sylvia Caduff (born January 7, 1938), Swiss orchestra conductor | World Biographical Encyclopedia&lt;nowiki/&gt;https://prabook.com/web/sylvia.caduff/484561'' 
# ''Conductor Shiyeon Sung Trailblazes In Classical Music Industry — CLASSICAL POST https://classicalpost.com/read/2019/1/24/conductor-shiyeon-sung-conductor-seattle-symphony''
# ''Celia Torrá Facts for Kids https://kids.kiddle.co/Celia_Torrá''
# ''Исполнилось 90 лет народной артистке России Светлане Безродной - Родина https://rodina-history.ru/2024/02/12/hudruk-vivaldi-orkestra-svetlana-bezrodnaia-otmechaet-iubilej.html?utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.kz%2F''
# ''Susanna Mälkki https://susannamalkki.com/''
# ''Simone Young » https://www.simoneyoung.com/''
# ''Знаменитые женщины. София Шарлотта Ганноверская описание фото https://www.lgroutes.com/Famous/famous_women/sohie_charlotte.html''
# ''Sian Edwards | Conductor | English National Opera https://www.eno.org/people/sian-edwards/''
# ''meet the maestra https://suzannapavlovsky.com/''
# ''Conductor | Stephanie Rhodes Russell https://www.stephanierhodesrussell.com/''
# ''Почему Татьяна Коломийцева осталась единственной женщиной‑дирижёром в БССР https://smartpress.by/news/pervaya-i-poslednyaya-istoriya-tatyany-kolomiytsevoy-edinstvennoy-zhenshchiny-dirizhyera-bssr/''
# ''Tatiana Pérez-Hernández - La Maestra Paris https://lamaestra-paris.com/tatiana-perez-hernandez/?lang=en''
# ''Tomomi Nishimoto Official Website https://www.tomomi-n.com/''
# ''Шипулина Татьяна Александровна https://vrnency.ru/vol-2/ve-2-sh/b-00127-sh''
# ''Frieda Belinfante | Stadsarchief Amsterdam https://www.amsterdam.nl/stadsarchief/stukken/beroemd/frieda-belinfante/''
# ''- Fiona Monbet https://fionamonbet.com/''
# ''Florica Dimitriu Discography: Vinyl, CDs, &amp; More | Discogs https://www.discogs.com/ru/artist/3341265-Florica-Dimitriu''
# ''Мадам дирижер: как Фредерика Петридес помогала женщинам добиваться успеха в музыке | Forbes Woman https://www.forbes.ru/forbes-woman/486990-madam-dirizer-kak-frederika-petrides-pomogala-zensinam-dobivat-sa-uspeha-v-muzyke''
# ''Фанни Гензель (Мендельсон) : биография и концерты Фанни Гензель (Мендельсон) в Москве и Санкт-Петербурге, афиша 2026-2027, билеты https://www.belcantofund.com/people/genzel-mendelson-f/''
# ''Фаузия ТАЖИНА — Томская Областная Государственная Филармония https://tomskfil.ru/kollektivi_i_solisti/fauziya-tazhina/''
# ''Чжэн Сяоин -- первая женщина-дирижёр в Китае | Культура | Селдон Новости https://myseldon.com/ru/news/index/211996691''
# ''First Woman Conductor – Paektu Solidarity Alliance https://koreaisone.wordpress.com/2021/04/23/first-woman-conductor/''
# ''Chiquinha Gonzaga: Brazilian First Conductor and First Choro Composer https://interlude.hk/brazilian-first-conductor-and-first-choro-composer-chiquinha-gonzaga-1847-1935/''
# ''Conductor - Elim Chan - Conductor https://www.elimchan.nl/''
# ''Kuyper, Elisabeth | Encyclopedia.com&lt;nowiki/&gt;https://www.encyclopedia.com/arts/dictionaries-thesauruses-pictures-and-press-releases/kuyper-elisabeth'' 
# ''Ethel Leginska | Encyclopedia.com https://www.encyclopedia.com/history/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/ethel-leginska''
# ''Elizabeth Iona Brown biography. British violinist and conductor https://biographs.org/elizabeth-iona-brown''
# ''Elfrida Andrée: Sweden's First Woman Organist &amp; Conductor https://interlude.hk/elfrida-andree-the-rebellious-first-female-conductor-in-sweden/''
# ''Esin Aydingoz | Home https://www.esinaydingoz.com/''
# ''Juhi Bansal – Composer, Conductor, Teacher https://juhibansal.com/''
# ''Кем были первые женщины-дирижёры и почему их не пускали в профессию - Горящая изба&lt;nowiki/&gt; https://burninghut.ru/zhenshhiny-dirizhery/''
# ''На страницах мировой прессы [https://uza.uz/ru/posts/na-stranicax-mirovoy-pressy_493600 https://uza.uz/ru/posts/na-stranicax-mirovoy-pressy_49]&lt;nowiki/&gt;[https://uza.uz/ru/posts/na-stranicax-mirovoy-pressy_493600 3600]''
# ''Conductor Anna-Maria Helsing https://www.annamariahelsing.com/''
# ''Интернет штурмуе&lt;nowiki/&gt;м с музыкой https://kazpravda.kz/n/internet-shturmuem-s-muzykoy/''
# ''Inma Shara I Dir&lt;nowiki/&gt;ector and composer https://inmashara.com/en/home/''
# ''Аксенова Лидия В&lt;nowiki/&gt;алерьяновна https://mus.academy/authors/aksenova-lidiya''
# ''Lisa-Xa&lt;nowiki/&gt;nthopoulou.pdf [https://thessaloniki.gr/wp-content/uploads/2019/01/Lisa-Xanthopoulou.pdf https://thessaloniki.gr/wp-content/uploads/2019/01/Lisa-Xant]&lt;nowiki/&gt;[https://thessaloniki.gr/wp-content/uploads/2019/01/Lisa-Xanthopoulou.pdf hopoulou.pdf]''
# ''Nicolette Fraillon https://www.nicolettefraillon.com/''
# ''Наргиза Курманова » Союз &lt;nowiki/&gt;Композиторов Кыргызской Республики [http://kompozitor.kg/composers/68-nargiza-kurmanova.html http://kompozitor.kg/c]&lt;nowiki/&gt;[http://kompozitor.kg/composers/68-nargiza-kurmanova.html omposers/68-nargiza-kurmanova.html]''
# ''Севиль Гаджиева: Важной составляющей для любого музыкального руководителя является&lt;nowiki/&gt; служение исключительно творческим интересам коллектива - ИНТЕРВЬЮ - АЗЕРТАДЖ https://azertag.az/ru/xeber/sevil_gadzhieva_vazhnoi_sostavlyayushchei_dlya_lyubogo_muzykalnogo_rukovoditelya_yavlyaetsya_sluzhenie_isklyuchitelno_tvorcheskim_interesam_kollektiva____intervyu-3653007''
# ''Почина Красимира Костова : Черноморски фар - новини от Бургас и региона'' [https://www.faragency.bg/news/16631400888191/pochina-krasimira-kostova ''https://ww'']''&lt;nowiki/&gt;[https://www.faragency.bg/news/16631400888191/pochina-krasimira-kostova w.faragency.bg/news/16631400888191/pochina-krasimira-kostova]''
&lt;references /&gt;
[[Санат:Әйел дирижёрлер]]</text>
      <sha1>gecvr1dm1b5wq4q7sjagi682ydclmuc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Витебск облысы</title>
    <ns>10</ns>
    <id>777897</id>
    <revision>
      <id>3575850</id>
      <parentid>3575226</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T04:51:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3575850</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="676" sha1="68v5k4qsix76n42byconz1143c9pgjm" xml:space="preserve">{{Навигациялық кесте
|аты     = Витебск облысы
|state   = &lt;includeonly&gt;{{{state|collapsed}}}&lt;/includeonly&gt;
|тақырып = [[Витебск облысы]]
|сурет   = 
|үсті    = 
|бөлім1  = Қалалары
|тізім1  = [[Барань]]{{•}} [[Браслав]]{{•}} [[Верхнедвинск]]{{•}} [[Витебск]]{{•}} [[Глубокое (қала)|Глубокое]]
}}&lt;noinclude&gt;
[[Санат:Навигациялық үлгілер:Витебск облысы|{{PAGENAME}}]]
[[Санат:Навигациялық үлгілер:Беларусь әкімшілік бөлінісі|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>68v5k4qsix76n42byconz1143c9pgjm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Арета Луиза Франклин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>777957</id>
    <revision>
      <id>3575617</id>
      <parentid>3574844</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T16:22:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RaiymbekZh</username>
        <id>170385</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3575617</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4143" sha1="4bzn2dsnv7x2fxpq9jg6jkgla0w8jc4" xml:space="preserve">{{Кинематограф|есімі=Арета Луиза Франклин|туған күні=25.03.1942|қайтыс болған күні=16.08.2018|Туған жері=|Қайтыс болған жері={{қайтысболғанжері|Детройт|Детройтда}}|Мамандығы=Әнші|Азаматтығы={{байрақ|АҚШ}}}}

'''Арета Луиза Франклин'''  ({{Lang-en|Aretha Louise Franklin}}; [[25 наурыз]] [[1942]], Мемфис, Теннесси, АҚШ – [[16 тамыз]] [[2018]], [[Детройт]], [[Мичиган]], [[АҚШ]]) – америкалық соул, ритм- энд-блюз әншісі, әндердің авторы, пианиношы. Халық арасында «Соул патшайымы» (ағылш. Queen of Soul) деген атпен танымал.

== Өмірбаяны ==
Арета баптист дінбасысы Клэренс Лавон Франклиннің қызы ретінде дүниеге келді. Анасы Барбара Сигнел Франклин де әйгілі госпел әншісі болған. Арета Детройтта өсіп, әпкелерімен бірге шіркеу хорында ән салды. 14 жасында алғашқы вокалдық жазбаларын жасады.

== Музыкалық карьерасы ==
1960 жылдардың екінші жартысы мен 1970 жылдардың басында ең үлкен табыстарға жетті. «Respect», «Think», &lt;&lt;(You Make Me Feel Like) A Natural Woman», «Chain of Fools» әндері хит болды. Оның күшті әрі икемді вокалы арқылы ол «Соул патшайымы» атанды.&lt;ref&gt;[https://www.forbes.ru/forbes-&amp;#x20;woman/534636-velicajsaa-ispolnitel-&amp;#x20;nica-ameriki-kak-areta-franklin-stala-&amp;#x20;&amp;#x20;golosom-ravnopravia Величайшая исполнительница Америки]&lt;/ref&gt;

== Фильмография ==

* 1972 — «Қара Родео» (Black Rodeo) Өзі (документалды фильм)

* 1980 — «Блюз бауырлары» (The Blues Brothers) — Әділет сотының кезегі (комедия)

* 1990 — «Тыңдаңыз: Куинси Джонстың өмірі» (Listen Up: The Lives of Quincy Jones) — Өзі (документалды фильм)

* 1998 — «Блюз бауырлары 2000» (Blues Brothers 2000) — Әділет сотының кезегі (комедия)

* 2003 — «Том Дауд және музыка тілі» (Tom Dowd &amp; the Language of Music) Өзі (документалды фильм)

* 2012 — «Беннетттің дзені» (The Zen of Bennett) — Өзі (документалды фильм)

* 2013- «Мускл Шоулс» (Muscle Shoals) — Өзі (документалды фильм)&lt;ref&gt;[https://cyclowiki.org/wiki/ Арета Франклин]&lt;/ref&gt;

== Марапаттары мен жетістіктері ==
18 рет Грэмми сыйлығының иегері барлығы 44 рет номинацияға атсалысты.

1987 жылы Рок-н-ролл Залына енген алғашқы әйел — бұл тарихи жетістік оның музыка индустриясындағы орнын мәңгілікке бекітті.

Rolling Stone журналының 2023 жылғы рейтингінде «Тарихтағы ең ұлы әнші» деп танылды бұл атақ оны құрметтейтін монументалды мойындау.

2019 жылы өлімінен кейін Пулитцер сыйлығының арнайы жүлдесін алды бұл оның музыкалық мұрасының маңыздылығын көрсетеді.

Оның «Respect» әні феминизм және азаматтық құқықтар қозғалысының гимніне айналды. Оның әндері шамамен 50 жыл бойы йчарттың алғашқы жолдарында болды.

== Дереккөздер ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>4bzn2dsnv7x2fxpq9jg6jkgla0w8jc4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575618</id>
      <parentid>3575617</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T16:24:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RaiymbekZh</username>
        <id>170385</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3575618</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4230" sha1="ljaz3ejc2gjwcdlvcaufk5eps65dm31" xml:space="preserve">{{Кинематограф|есімі=Арета Луиза Франклин|туған күні=25.03.1942|қайтыс болған күні=16.08.2018|Туған жері=|Қайтыс болған жері={{қайтысболғанжері|Детройт|Детройтда}}|Мамандығы=Әнші|Азаматтығы={{байрақ|АҚШ}}|сурет=Aretha Franklin 1968.jpg|қолтаңбасы=Aretha Franklin signature.svg}}

'''Арета Луиза Франклин'''  ({{Lang-en|Aretha Louise Franklin}}; [[25 наурыз]] [[1942]], Мемфис, Теннесси, АҚШ – [[16 тамыз]] [[2018]], [[Детройт]], [[Мичиган]], [[АҚШ]]) – америкалық соул, ритм- энд-блюз әншісі, әндердің авторы, пианиношы. Халық арасында «Соул патшайымы» (ағылш. Queen of Soul) деген атпен танымал.

== Өмірбаяны ==
Арета баптист дінбасысы Клэренс Лавон Франклиннің қызы ретінде дүниеге келді. Анасы Барбара Сигнел Франклин де әйгілі госпел әншісі болған. Арета Детройтта өсіп, әпкелерімен бірге шіркеу хорында ән салды. 14 жасында алғашқы вокалдық жазбаларын жасады.

== Музыкалық карьерасы ==
1960 жылдардың екінші жартысы мен 1970 жылдардың басында ең үлкен табыстарға жетті. «Respect», «Think», &lt;&lt;(You Make Me Feel Like) A Natural Woman», «Chain of Fools» әндері хит болды. Оның күшті әрі икемді вокалы арқылы ол «Соул патшайымы» атанды.&lt;ref&gt;[https://www.forbes.ru/forbes-&amp;#x20;woman/534636-velicajsaa-ispolnitel-&amp;#x20;nica-ameriki-kak-areta-franklin-stala-&amp;#x20;&amp;#x20;golosom-ravnopravia Величайшая исполнительница Америки]&lt;/ref&gt;

== Фильмография ==

* 1972 — «Қара Родео» (Black Rodeo) Өзі (документалды фильм)

* 1980 — «Блюз бауырлары» (The Blues Brothers) — Әділет сотының кезегі (комедия)

* 1990 — «Тыңдаңыз: Куинси Джонстың өмірі» (Listen Up: The Lives of Quincy Jones) — Өзі (документалды фильм)

* 1998 — «Блюз бауырлары 2000» (Blues Brothers 2000) — Әділет сотының кезегі (комедия)

* 2003 — «Том Дауд және музыка тілі» (Tom Dowd &amp; the Language of Music) Өзі (документалды фильм)

* 2012 — «Беннетттің дзені» (The Zen of Bennett) — Өзі (документалды фильм)

* 2013- «Мускл Шоулс» (Muscle Shoals) — Өзі (документалды фильм)&lt;ref&gt;[https://cyclowiki.org/wiki/ Арета Франклин]&lt;/ref&gt;

== Марапаттары мен жетістіктері ==
18 рет Грэмми сыйлығының иегері барлығы 44 рет номинацияға атсалысты.

1987 жылы Рок-н-ролл Залына енген алғашқы әйел — бұл тарихи жетістік оның музыка индустриясындағы орнын мәңгілікке бекітті.

Rolling Stone журналының 2023 жылғы рейтингінде «Тарихтағы ең ұлы әнші» деп танылды бұл атақ оны құрметтейтін монументалды мойындау.

2019 жылы өлімінен кейін Пулитцер сыйлығының арнайы жүлдесін алды бұл оның музыкалық мұрасының маңыздылығын көрсетеді.

Оның «Respect» әні феминизм және азаматтық құқықтар қозғалысының гимніне айналды. Оның әндері шамамен 50 жыл бойы йчарттың алғашқы жолдарында болды.

== Дереккөздер ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>ljaz3ejc2gjwcdlvcaufk5eps65dm31</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575628</id>
      <parentid>3575618</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T17:05:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дереккөздер */</comment>
      <origin>3575628</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4242" sha1="jb4d615xb5jjb0xr14o230gjn4w0t8i" xml:space="preserve">{{Кинематограф|есімі=Арета Луиза Франклин|туған күні=25.03.1942|қайтыс болған күні=16.08.2018|Туған жері=|Қайтыс болған жері={{қайтысболғанжері|Детройт|Детройтда}}|Мамандығы=Әнші|Азаматтығы={{байрақ|АҚШ}}|сурет=Aretha Franklin 1968.jpg|қолтаңбасы=Aretha Franklin signature.svg}}

'''Арета Луиза Франклин'''  ({{Lang-en|Aretha Louise Franklin}}; [[25 наурыз]] [[1942]], Мемфис, Теннесси, АҚШ – [[16 тамыз]] [[2018]], [[Детройт]], [[Мичиган]], [[АҚШ]]) – америкалық соул, ритм- энд-блюз әншісі, әндердің авторы, пианиношы. Халық арасында «Соул патшайымы» (ағылш. Queen of Soul) деген атпен танымал.

== Өмірбаяны ==
Арета баптист дінбасысы Клэренс Лавон Франклиннің қызы ретінде дүниеге келді. Анасы Барбара Сигнел Франклин де әйгілі госпел әншісі болған. Арета Детройтта өсіп, әпкелерімен бірге шіркеу хорында ән салды. 14 жасында алғашқы вокалдық жазбаларын жасады.

== Музыкалық карьерасы ==
1960 жылдардың екінші жартысы мен 1970 жылдардың басында ең үлкен табыстарға жетті. «Respect», «Think», &lt;&lt;(You Make Me Feel Like) A Natural Woman», «Chain of Fools» әндері хит болды. Оның күшті әрі икемді вокалы арқылы ол «Соул патшайымы» атанды.&lt;ref&gt;[https://www.forbes.ru/forbes-&amp;#x20;woman/534636-velicajsaa-ispolnitel-&amp;#x20;nica-ameriki-kak-areta-franklin-stala-&amp;#x20;&amp;#x20;golosom-ravnopravia Величайшая исполнительница Америки]&lt;/ref&gt;

== Фильмография ==

* 1972 — «Қара Родео» (Black Rodeo) Өзі (документалды фильм)

* 1980 — «Блюз бауырлары» (The Blues Brothers) — Әділет сотының кезегі (комедия)

* 1990 — «Тыңдаңыз: Куинси Джонстың өмірі» (Listen Up: The Lives of Quincy Jones) — Өзі (документалды фильм)

* 1998 — «Блюз бауырлары 2000» (Blues Brothers 2000) — Әділет сотының кезегі (комедия)

* 2003 — «Том Дауд және музыка тілі» (Tom Dowd &amp; the Language of Music) Өзі (документалды фильм)

* 2012 — «Беннетттің дзені» (The Zen of Bennett) — Өзі (документалды фильм)

* 2013- «Мускл Шоулс» (Muscle Shoals) — Өзі (документалды фильм)&lt;ref&gt;[https://cyclowiki.org/wiki/ Арета Франклин]&lt;/ref&gt;

== Марапаттары мен жетістіктері ==
18 рет Грэмми сыйлығының иегері барлығы 44 рет номинацияға атсалысты.

1987 жылы Рок-н-ролл Залына енген алғашқы әйел — бұл тарихи жетістік оның музыка индустриясындағы орнын мәңгілікке бекітті.

Rolling Stone журналының 2023 жылғы рейтингінде «Тарихтағы ең ұлы әнші» деп танылды бұл атақ оны құрметтейтін монументалды мойындау.

2019 жылы өлімінен кейін Пулитцер сыйлығының арнайы жүлдесін алды бұл оның музыкалық мұрасының маңыздылығын көрсетеді.

Оның «Respect» әні феминизм және азаматтық құқықтар қозғалысының гимніне айналды. Оның әндері шамамен 50 жыл бойы йчарттың алғашқы жолдарында болды.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>jb4d615xb5jjb0xr14o230gjn4w0t8i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кэтрин Найт (суретші)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>777959</id>
    <revision>
      <id>3575619</id>
      <parentid>3575012</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T16:27:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RaiymbekZh</username>
        <id>170385</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3575619</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3452" sha1="b6qaqz39xmt5joe1cbqkc67mdbm0p4h" xml:space="preserve">{{шатастырмаңыз|text=[[Кэтрин Найт (қылмыскер)|Аустралиялық Кэтрин Найт қылмыскерімен]]}}
{{Тұлға|Есімі=Кэтрин Найт|Шынайы есімі={{lang-en|Katherine Knight}}|Туған күні=1955|Туған жері=[[Оттава]], [[Канада]]|Азаматтығы={{байрақ|Канада}}|Не үшін белгілі=«Site Media inc.» құрушысы|Мамандығы=Суретші, режиссер}}
'''Кэтрин Найт''' ({{Lang-en|Katherine Knight}}; [[1955 жыл]]ы [[Оттава|Оттавада]] туған) — канадалық суретші және деректі фильмдер режиссёры.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[https://m.imdb.com/name/nm1908078/ КЭТРИН НАЙТ - IMDB]&lt;/ref&gt; Оның шығармашылығы табиғат, уақыт және адамның жеке тәжірибесі арасындағы байланысты зерттеуге бағытталған. Сонымен қатар ол Жорық университетінің бейнелеу өнері бөлімінде сабақ берген.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://www.sitemedia.ca/about.pebble.html#1 Кэтрин Найт]&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Кэтрин Найт [[Канада]]ның [[Оттава]] қаласында дүниеге келген.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

[[1980 жыл|1980 жылы]] Жаңа Сақыт колледжісінде бейнелеу өнері бойынша бакалавр дәрежесін алды.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Кейін [[1984 жыл|1984 жылы]] Виктория университетінде магистр дәрежесін қорғады.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Шығармашылығы ==
[[2006 жыл|2006 жылы]] Кэтрин Найт және [[Дэвид Крейг]] «Site Media Inc» компаниясын құрды. Бұл компания канадалық танымал суретшілер туралы деректі фильмдер түсірумен айналысады.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Олардың жобаларына:
* Анна Патығақова туралы фильмдер;
* Ванда Құп жайлы «KOOP: The Art of Wanda Kooр»;
* Спринг Херлбурт және Арнауд Мағыс туралы «Spring &amp; Arnaud»;
* Колетт Ұрбан туралы «Pretend Not to See Me»,– жатады.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

[[2021 жыл]]ы ол «Still Max» деректі фильмін шығарды. Бұл фильм суретші Макс Дэн туралы және Hot Docs Canadian International Documentary Festival фестивалінде көрермендер жүлдесін жеңіп алды.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Мұрасы ==
Кэтрин Найттың суреттері Канаданың ірі жинақтарында сақталған&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;, соның ішінде:
* Канаданың ұлттық мұражайы
* Контэмпо атындағы суреттер Канадалық мұражайы
* Баныфф сурет және креативтілік мұражайы
* Канадалық консулдық бөлімі

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Канада актрисалары]]
[[Санат:Әртістер]]
[[Санат:Суретшілер]]
[[Санат:Оттавада туғандар]]</text>
      <sha1>b6qaqz39xmt5joe1cbqkc67mdbm0p4h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы:QazPaluan/Айдос Ғалымов</title>
    <ns>2</ns>
    <id>777982</id>
    <revision>
      <id>3575636</id>
      <parentid>3575041</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T17:43:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>QazPaluan</username>
        <id>179154</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Жаңа мақала</comment>
      <origin>3575636</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21115" sha1="ka42a2a5jgplzdyghf1warqa0oef8s2" xml:space="preserve">{{Спортшы
 |есімі          = Айдос Ғалымов
 |суреті         = Айдос Ғалымов.jpg
 |сурет ені      = 250
 |сурет тақырыбы = ''Әлем чемпионаты — 2025''
 |толық есімі    = Айдос Қайратұлы Ғалымов
 |лақап аты      =  Баймырза
 |азаматтығы     = [[Қазақстан]]
 |мамандандыру   = [[қазақша күрес]], [[дзюдо]], [[самбо]]
 |туған күні     =  [[3 сәуір]] [[1993 ]] (33 жас)
 |туған жері     = [[Жаңаарқа]]
 |бойы           = 174 см
 |салмағы        = 74-90 кг дейін
 |атақтары       = {{Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген спорт шебері}}
 |медальдары = {{ОО-спорт |[[Қазақ күресі]]}}
{{турнир| [[Әлем чемпионаты]]}}
{{медаль|Алтын|[[Ақтөбе]] [[2019 ]] | 74 кг дейін}}
{{медаль|Алтын|[[Нью-Дели]] [[2025 ]] | 90 кг дейін}}
{{турнир| [[Азия чемпионаты]] }}
{{медаль|Қола|[[Алтай]] [[2015 ]] | 82 кг дейін}}
{{турнир| [[Еуразия]] [[Барыс]]ы }}
{{медаль|Алтын|[[Астана]] [[2015 ]] | командалық}}
{{медаль|Алтын|[[Астана]] [[2016 ]] | командалық}}
{{медаль|Алтын|[[Астана]] [[2017 ]] | командалық}}

{{ОО-спорт|[[Дзюдо]]}}
{{турнир|[[Азия чемпионаты]] (U-21)}}
{{медаль|Қола|[[Хайнань]] [[2013 ]] | 81 кг дейін}}

{{ОО-спорт|[[Самбо]]}}
{{турнир|[[Азия чемпионаты]] (U-17)}}
{{медаль|Алтын|[[Ташкент]] [[2011 ]] | 70 кг дейін}}

{{соңы}}
}}

'''Айдос Қайратұлы Ғалымов''' ([[3 сәуір]] 1993 жылы, [[Қарағанды облысы]], [[Жаңаарқа ауданы]], [[Жаңаарқа]] кентінде дүниеге келген) — Арқа өңірінің балуаны.

[[Қазақ күресі]]нен Қазақстан Республикасының Еңбек Сіңірген Спорт Шебері &lt;ref&gt;Qazaq Kuresi федерациясы. &quot;Айдос Ғалымовқа «Еңбек сіңірген спорт шебері» атағы берілді&quot;. https://qazaqkuresi.kz/news/aydos-alymov-a-e-bek-si-irgen-sport-sheberi-ata-y-berildi/&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;SportPress.kz. &quot;Айдос Ғалымовқа «ЕССШ» атағы берілді&quot;. https://sportpress.kz/archives/18909&lt;/ref&gt;, [[дзюдо]] және [[самбо]] спорт түрлерінен Қазақстан Республикасының Спорт Шебері &lt;ref&gt;Esportkrg.kz. &quot;Жоғары спорт шеберлігі мектебі&quot;. https://esportkrg.kz/ru/firm/view/kgu-shkola-vysshego-sportivnogo-masterstva&lt;/ref&gt;.

Қазақ күресінен екі дүркін [[әлем]] [[чемпион]]ы &lt;ref&gt;Aqtobegazeti.kz. &quot;Жергілікті жаңалық&quot;. https://aqtobegazeti.kz/?p=81795&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;Janaarqa.kz. &quot;Арқа жаңалықтары&quot;. https://janaarqa.kz/?p=7985&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;Egemen.kz. &quot;Ұлытау әкімі әлем чемпионына құрмет көрсетті&quot;. https://egemen.kz/article/383512-ulytau-akimi-alem-chempionyna-qurmet-korsetti&lt;/ref&gt;, бірнеше дүркін [[Қазақстан]] [[чемпион]]ы және жүлдегері &lt;ref&gt;Inform.kz. &quot;Қазақстан чемпионатының қорытындысы&quot;. https://www.inform.kz/ru/itogi-chempionata-rk-po-kazak-kuresi-podveli-v-petropavlovske_a3459392&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;Lada.kz. &quot;Қазақстан чемпионатының алғашқы жеңімпаздары анықталды&quot;. https://www.lada.kz/gosinformzakaz/116541-opredelilis-pervye-pobediteli-chempionata-rk-po-kazaksha-kures-v-aktau.html&lt;/ref&gt;, сондай-ақ [[Еуразия]] Барысы» мен [[Ұлытау]] Барысы» турнирлерінің бірнеше дүркін чемпионы &lt;ref&gt;E-history.kz. &quot;Айдос Ғалымов жайлы мағлұмат&quot;. https://e-history.kz/kz/news/show/1266/&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;Kazpravda.kz. &quot;Награда мужественной команде&quot;. https://kazpravda.kz/n/nagrada-muzhestvennoy-komande/&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;Ontustik TV. &quot;Жергілікті спорт жаңалығы&quot;. https://ontustiktv.kz/kz/news/41093/&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;Qazaqstan TV. &quot;Айдос Ғалымовтың әйгілі Тсенд Очир балуанымен белдесуі&quot;. https://qazaqstan.tv/news/29591&lt;/ref&gt;. Дзюдодан жастар арасында [[Азия чемпионаты]]ның қола жүлдегері &lt;ref&gt;Forbes.kz. &quot;Спорт жаңалығы&quot;. https://forbes.kz/news/newsid_47085&lt;/ref&gt;, самбодан жасөспірімдер арасында [[Азия]] [[чемпион]]ы &lt;ref&gt;BAQ.kz. &quot;Аймақтық БАҚ материалы&quot;. https://old.baq.kz/kk/news/aimaktik_bak_muragat/regmedia-803/&lt;/ref&gt;.

==Өмірбаяны==
Айдос Қайратұлы Ғалымов — 1999–2010 жылдары Жаңаарқа ауданындағы Оразалы Жұмабеков атындағы жалпы орта мектепте білім алған. 2010–2014 жылдары [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]]нің экономика факультетінде оқып, &quot;[[Қаржы]]&quot; мамандығы бойынша жоғары білім алған. 2022–2024 жылдары аталған университеттің &quot;Дене шынықтыру&quot; факультетінде екінші [[жоғары білім]]ін тәмамдаған.

Күреске алғаш рет әкесі 9 жасында алып барған. Қазақ күресі, дзюдо және самбо спорт түрлерін қатар меңгерген [[әмбебап]] [[балуан]].

Айдостың әкесі — Әбдрашитов Қайрат, Жаңаарқа ауданының белгілі кәсіпкері. Анасы — Жұмашова Гүлшат, үй шаруасымен айналысады.

Қазіргі уақытта спорт саласында қызмет атқарады. Қазақ күресінен Ұлытау облысы құрамасының аға жаттықтырушысы.

&lt;div style=&quot;text-align:center; margin-top:1em; margin-bottom:1em;&quot;&gt;
''[[Сурет:Айдос Ғалымов - Бапкер.jpg||thumb|center|165px|ҚР Кубогы — 2026 жыл]]''
&lt;/div&gt;

== Жетістіктері ==
'''''2006 ж.'''''
* Дзюдодан кіші жасөспірімдер арасында «Огни  Магнитки» xалықаралық турнирінің жеңімпазы. ([[Теміртау]])
'''''2009 ж.'''''
* Дзюдодан жасөспірімдер арасында ҚР чемпионатының қола жүлдегері. ([[Теміртау]])
* Дзюдодан жасөспірімдер арасында Учкун Мурадовды еске алуға арналған халықаралық турнирдың қола жүлдегері. ([[Ресей]])

&lt;div style=&quot;text-align:center; margin-top:1em; margin-bottom:1em;&quot;&gt;
''[[Сурет:Айдос Ғалымов - оқу жаттығу жиыны.jpg||thumb|center|300px|Оқу-жаттығу жиыны — 2009 жыл]]''
&lt;/div&gt;

'''''2010 ж.'''''
* Қазақ күресінен жасөспірімдер арасында ҚР чемпионатының қола жүлдегері. ([[Шиелі ауданы]], [[Қызылорда облысы]])
* Қазақ күресінен жасөспірімдер арасында I Ауыл Республикалық спорт ойындарының жеңімпазы. ([[Аягөз]], [[Шығыс Қазақстан облысы]])
* Қазақ күресінен жастар арасында ҚР чемпионатының қола жүлдегері. ([[Ақтау қаласы]])
* Самбодан жасөспірімдер арасында ҚР чемпионатының күміс жүлдегері.

&lt;div style=&quot;text-align:center; margin-top:1em; margin-bottom:1em;&quot;&gt;
''[[Сурет:Айдос Ғалымов - 06.02.2010 жыл.jpg||thumb|center|250px|06.02.2010 жыл ([[Қарағанды]])]]''
&lt;/div&gt;

* Самбодан жасөспірімдер арасында Жылдыз Айнақұловты еске алуға арналған халықаралық турнирдің жеңімпазы. ([[Бішкек]], [[Қырғызстан]])
* Дзюдодан жасөспірімдер арасында «Алтай өңірінің самбо және дзюдо саласының спортшылары мен жаттықтырушыларын» еске алуға арналаған халықаралық турнирінің қола жүлдегері. ([[Ресей]])
'''''2011 ж.'''''
* Самбодан жастар арасында ҚР чемпионатының күміс жүлдегері. ([[Теміртау]])
* Дзюдодан жасөспірімдер арасында «Виктор Пшеничниковты» еске алуға арналған xалықаралық турнирдің күміс жүлдегері. (Магнитогорск, [[Ресей]])
* Самбодан жасөспірімдер арасында Азия чемпионатының жеңімпазы. ([[Ташкент]], [[Өзбекстан]])
* Қазақ күресінен Аралбай Әлібекұлының 325 жылдығына орай берілген Аста балуандар күресінің жеңімпазы. ([[Жаңаарқа]])
'''''2012 ж.'''''
* Самбодан 23 жасқа дейінгі ерлер арасында ҚР чемпионатының жеңімпазы. ([[Талдықорған]])
* Самбодан жастар арасында I Жекпе-Жек Фестивалінің қола жүлдегері. ([[Астана]])
'''''2013 ж.'''''
* Дзюдодан жастар арасында «Спорт Ардагерлері» жүлдесіне арналған III xалықаралық турнирінің жеңімпазы &lt;ref&gt;Ekaraganda.kz. &quot;Жергілікті жаңалық&quot;. https://ekaraganda.kz/?mod=news_read&amp;id=17995&lt;/ref&gt;. ([[Қарағанды]])
* Дзюдодан жастар арасында ҚР чемпионатының күміс жүлдегері. ([[Тараз]])
* Дзюдодан ҚР III Жастар Спорттық Ойындарының күміс жүлдегері. ([[Тараз]])
* Дзюдодан жастар арасында Амантай Ахатұлы Жарасовты еске алуға арналған II республикалық турнирдің  жеңімпазы &lt;ref&gt;FDK.kz. &quot;Дзюдо федерациясы жаңалығы&quot;. https://fdk.kz/news/view/108?lang=ru&lt;/ref&gt;. ([[Қарағанды]])
* Дзюдодан жастар арасында Азия чемпионатының қола жүлдегері &lt;ref&gt;FDK.kz. &quot;Дзюдо федерациясы жаңалығы&quot;. https://fdk.kz/news/view/62&lt;/ref&gt;. ([[Хайнань]], [[Қытай]])
'''''2015 ж.'''''
* Қазақ күресінен ересектер арасында ҚР чемпионатының күміс жүлдегері &lt;ref&gt;Ekaraganda.kz. &quot;Жергілікті жаңалық&quot;. https://ekaraganda.kz/?mod=news_read&amp;id=52129&lt;/ref&gt;. ([[Аягөз]], [[Шығыс Қазақстан облысы]])
* Қазақ күресінен Мұрат Бабаның 350 жыл мерейтойына орай ұйымдастырылған астағы балуан күрестің күміс жүлдегері. ([[Қарағанды]])
'''''2016 ж.'''''
* Қазақ күресінен ересектер арасында ҚР чемпионатының жеңімпазы. ([[Қарағанды]])
* Қазақ күресінен Қажымұқан Мұңайтпасұлы атындағы xалықаралық турнирінің жеңімпазы &lt;ref&gt;DodaSport.kz. &quot;Қажымұқан турнирі&quot;. https://dodasport.kz/қажымұқан-атындағы-балуандар-бәсеке/&lt;/ref&gt;. ([[Шымкент]])
'''''2017 ж.'''''
* Қазақ күресінен ересектер арасында ҚР чемпионатының күміс жүлдегері. ([[Алматы]])
* Қазақ күресінен VI республикалық «Ақ Бидай» ауыл спорты ойындарының жеңімпазы. ([[Ақтөбе]])
* Қазақ күресінен «Конфедерация Кубогы» турнирінің күміс жүлдегері &lt;ref&gt;FDK.kz. &quot;Кубок Конфедерация&quot;. https://fdk.kz/news/view/1437&lt;/ref&gt;. ([[Алматы]])
* Қазақ күресінен ересектер арасында ҚР Кубогының қола жүлдегері. ([[Абай ауданы]], [[Шығыс Қазақстан облысы]])
'''''2018 ж.'''''
* Қазақ күресінен ересектер арасында ҚР чемпионатының жеңімпазы &lt;ref&gt;Izdatelstvo-sk.kz. &quot;Қазақстан чемпионаты&quot;. https://izdatelstvo-sk.kz/news/v-petropavlovske-zavershilsya-chempionat-rk-po-aza-kresi-sredi-muzhchin-i-zhenshin/&lt;/ref&gt;. ([[Петропавл]])
* Қазақ күресінен «Конфедерация Кубогы» турнирінің жеңімпазы. ([[Алматы]])
* Қазақ күресінен VI Халық спорты ойындарының күміс жүлдегері. ([[Ақтау]])
* Қазақ күресінен ересектер арасында ҚР Кубогының күміс жүлдегері. ([[Семей]])
* Қазақ күресінен «Arlandar Sajysy» республикалық турнирінің қола жүлдегері. ([[Алматы]])
'''''2019 ж.'''''
* Қазақ күресінен ҚР Ұлттық спорт түрлері V фестивалінің жеңімпазы &lt;ref&gt;Lyubimiigorod.ru. &quot;Қарағанды жаңалығы&quot;. https://lyubimiigorod.ru/karaganda/news/2248736&lt;/ref&gt;. ([[Ақтөбе]])
* Қазақ күресінен ересектер арасында ҚР Кубогының қола жүлдегері. ([[Шымкент]])
* Қазақ күресінен «Сарыарқа Батырлары» республикалық турнирінің қола жүлдегері. ([[Қарағанды]])
* Қазақ күресінен «Жаңаарқа ауданының 90 жыл» мерейтойына арналған салтанатты жиынның балуан күресінде жеңімпаз атанып, «[[Lada]] [[Granta]]» автокөлігін иеленді. ([[Жаңаарқа]])
'''''2021 ж.'''''
* Қазақ күресінен ҚР Кубогының қола жүлдегері. ([[Тараз]])
* Қазақ күресінен «Ақ Бидай» VII ауыл спорты ойындарының қола жүлдегері. ([[Ақтау]])
'''''2022 ж.'''''
* Қазақ күресінен Қажымұқан Мұңайтпасұлын еске алуға арналған Азия Кубогының қола жүлдегері. ([[Түркістан]])
* Қазақ күресінен «Ұлт Ұясы — Ұлытау» атты ұлттық ойындарының Түйе Палуан сайысының күміс жүлдегері. ([[Ұлытау ауданы]])
'''''2023 ж.'''''
* Қазақ күресінен ересектер арасында ҚР чемпионатының жеңімпазы. ([[Ақтау]])
* Қазақ күресінен «Сарыарқа Батырлары» республикалық турнирінің күміс жүлдегері. ([[Қарағанды]])
* Қазақ күресінен Қазақстан Барысы республикалық турнирінің Ұлытау Барысы іріктеу кезеңінің жеңімпазы. ([[Жезқазған]])
'''''2024 ж.'''''
* Ашыртмалы Аба Гүреши күресінен V Дүниежүзілік Көшпенділер Ойындарының күміс жүлдегері &lt;ref&gt;Qazaqstan TV. &quot;Қазақстан балуандарының жетістіктері&quot;. https://qazaqstan.tv/news/199357/&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;24.kz. &quot;Жезқазғанда спортшыларды қарсы алды&quot;. https://24.kz/ru/news/sport/670872-v-zhezkazgane-vstretili-prizerov-vsemirnykh-igr-kochevnikov&lt;/ref&gt;. ([[Астана]])
* Қазақ күресінен Қазақстан Барысы республикалық турнирінің Ұлытау Барысы іріктеу кезеңінің күміс жүлдегері. ([[Жезқазған]])
* Қазақ күресінен Оңалбек Жарылқасын Керімбекұлының жүлдесіне арналған халықаралық турнирдің қола жүлдегері. ([[Шымкент]])
'''''2025 ж.'''''
* Қазақ күресінен Сүлейменов Мәлік Екпіндіұлының жүлдесіне арналған республикалық турнирдің жеңімпазы. ([[Атырау]])
* Қазақ күресінен Қазақстан Барысы республикалық турнирінің Ұлытау Барысы іріктеу кезеңінің жеңімпазы. ([[Жезқазған]])

&lt;div style=&quot;text-align:center; margin-top:1em; margin-bottom:1em;&quot;&gt;
''[[Сурет:Айдос Ғалымов - ҚБ.jpg|thumb|center|200px|Қазақстан Барысы — 2025]]''
&lt;/div&gt;

== Марапаттары ==
'''''2006 ж.'''''
* Жаңаарқа ауданының «Спорт саласындағы үздігі».
'''''2013 ж.'''''
* Қарағанды облысының олимпиадалық резерв даярлау орталығының «Үздік спортшысы».
'''''2014 ж.'''''
* Қарағанды облысының «Спорт саласындағы жыл қорытындысы» конкурсының жеңімпазы.
'''''2018 ж.'''''
* Жаңаарқа ауданының «Ең үздік жас спортшысы».
'''''2019 ж.'''''
* Қарағанды облысының «Жыл қорытындысы бойынша үздік спортшысы».
* Қазақстан Республикасы қазақ күресі федерациясының «Үздік спортшы – 2019» номинациясының иегері.
'''''2025 ж.'''''
* Жаңаарқа ауданының «Үздік спортшысы».
* Ұлытау облысының ұлттық спорт түрлері бойынша «Жылдың үздік спортшысы» &lt;ref&gt;Turanews.kz. &quot;Ұлытау облысында үздік спортшылар марапатталды&quot;. https://turanews.kz/kk/news/ulytauda-uzdik-sportshylar-marapattaldy/&lt;/ref&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
# Айдос Ғалымовтың ресми [https://www.instagram.com/aidos.galymov_official/  Instagram парақшасы]
# [https://www.gov.kz/memleket/entities/ulytau-sport/press/news/details/977078 Қазақстан Республикасы Ұлытау облысы спорт басқармасы]
# [https://zhanlib.gov.kz/page/galymov-aidos Айдостың жетістіктері]
# [https://ontustiktv.kz/kz/news/41093/ Қазақ күресінен әлем чемпионаты]
# [https://syrboyi.kz/zedelnews/aza-kresnen-lem-chempionatynda-baluandarymyz-5-altyn-zhep-aldy-34884/ Қазақ күресінен әлем чемпионатында балуандарымыз бес алтын жүлде алды]
# [https://sn.kz/sn-akparat-agyny/63765-aktobe-kalasynda-kazak-kuresinen-lem-chempionaty-m-resine-zhetti Ақтөбе қаласында қазақ күресінен әлем чемпионаты мәресіне жетті]
# [https://informburo.kz/novosti/kazahstan-s-pyatyu-zolotymi-medalyami-zanyal-pervoe-mesto-na-chm-po-azasha-kres-99847.html Казахстан с пятью золотыми медалями занял первое место на ЧМ по қазақша күрес]
# [https://inbusiness.kz/ru/news/chm-po-qazaq-kuresi-kazahstancy-zavoevyvayut-eshe-tri-medali ЧМ по Qazaq Kuresi: казахстанцы завоевывают еще три медали]
# [https://newtimes.kz/kultura-i-sport/102254-sbornaya-kazakhstana-zanyala-pervoe-mesto-na-chempionate-mira-po-kazakh-kuresi Сборная Казахстана заняла первое место на чемпионате мира по казах куреси]
# [https://tengrinews.kz/allsports/ozidaemo-ne-siurprizov-kazaxstan-vyigral-cm-qazaq-kuresi-386664/ Казахстан выиграл ЧМ по Qazaq Kuresi]</text>
      <sha1>ka42a2a5jgplzdyghf1warqa0oef8s2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Boeing 767</title>
    <ns>0</ns>
    <id>778018</id>
    <revision>
      <id>3575514</id>
      <parentid>3575287</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T14:10:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Апаттар */</comment>
      <origin>3575514</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40893" sha1="rx7m1wnvqqpae7a20u9ww67fslecryj" xml:space="preserve">'''Boeing 767''' — бұл [[АҚШ]]-тағы [[Boeing]] компаниясы шығарған орта және ұзақ қашықтыққа арналған кең денелі жолаушылар ұшағы. Ол [[1978 жыл]]ы алғашқы рет ұшырылып, нарыққа [[1982 жыл]]ы шыққан. Boeing 767 – бұл компанияның [[1970 жыл|1970-ші жыл]]дардағы дамып келе жатқан авиация нарығына арналған ірі жобасы болды. Оның басты мақсаты – экономикалық тиімді, орта және ұзақ қашықтыққа ұшуға арналған ұшақты жасау еді.  
{{Ұшу аппараты
 |атауы                 = Boeing 767
 |типі = Кең фюзеляжды реактивті жолаушылар ұшағы
 |өндірушісі            = [[Boeing]]
 |мемлекеті             = {{USA}}
 |суреті                =EI-KEA of Air Astana 2023-09-13.jpg

 |қолтаңба              =  [[Air Astana]] әуе компаниясының Boeing 767 ұшағы (2023)
 |жобалаушысы           = [[Boeing]]
 |бас конструкторы      = 
 |алғашқы ұшуы          = 1981 жылы 26 қыркүйек
 |эксплуатация басталуы = 1982 жылы 8 қыркүйек
 |эксплуатация аяқталуы = 
 |статусы               = қолданыста
 |негізгі эксплуатанты  = [[Air China]]&lt;br /&gt;[[Air Astana]]&lt;br /&gt;[[DHL]]&lt;br /&gt;[[KLM]]
 |басқа эксплуатанттары = 
 |өндіріс жылдары       = 1981—қазіргі  уақыт
 |шығарылған бірліктері = 1316 (2025 жылғы ақпан)&lt;ref name=&quot;B767&quot;&gt;{{cite web
 |url = https://simpleflying.com/boeing-5-reasons-build-767/
 |title = Boeing компаниясының 767 ұшағын құрастыру туралы шешім қабылдауының 5 себебі
 |website = simpleflying.com
 |access-date = 8.02.2025
}}&lt;/ref&gt;
 |жобалау құны          = 
 |бірлігінің құны       = 
 |базалық моделі        = Boeing 767-200
 |бөлек мақалалары бар нұсқалар = [[Boeing 767-300]]&lt;br /&gt;[[Boeing 767-300ER]]&lt;br /&gt;[[Boeing 767-400ER]]&lt;br /&gt;[[Boeing 767F]]
|ортаққордағы санаты   = Boeing 767
}}
== Тарихы ==
Boeing 767 ұшағы ұшақ жасаушы тарихында маңызды ұшақ болды. 40 жыл бұрын пайдалануға берілген ол екі қозғалтқышты реактивті ұшақтарға трансатлантикалық бағыттарды ашты - сол кездегі маңызды жаңалық. Бұл Boeing компаниясының ең көп сатылатын кең фюзеляжды ұшағы болмауы мүмкін (бұл атаққа [[Boeing 777]] ие), бірақ ол өндіріс желісінде ұзақ уақыт бойы қолданылып келді және бірнеше нұсқаларын көрді. Тиімдірек қос жолақты ұшақтар қазір мұраны иеленіп, жалғастыруда, бірақ Boeing 767 өндірісте қалады және әлі де жүк және логистика саласында танымал таңдау болып табылады.&lt;ref name=&quot;RAOB767&quot;&gt;{{cite web
 |url = https://simpleflying.com/the-rise-and-fall-of-the-boeing-767/
 |title = Boeing 767 ұшағының дамуы мен құлдырауы
 |website = simpleflying.com
 |access-date = 25.8.2022
}}&lt;/ref&gt;
[[Сурет:Emirates SkyCargo (Atlas Air) Boeing 747-47UF-SCD N408MC (22227643671).jpg|нобай|276px|[[Emirates SkyCargo]] әуе компаниясының [[Boeing 747|Boeing 747-47UF]] ұшағы]]
[[Boeing]] компаниясы [[Boeing 747]] ұшағын [[1970 жыл]]ы (Pan Am компаниясымен бірге пайдалануға берілген кезде) ұшырды, бұл әуе компанияларының [[Boeing 707]] ұшағынан екі есе үлкен ұшаққа деген ұмтылысынан туындады. [[Boeing 747]] ұшу экономикасын бірнеше жолмен өзгертті. Сондай-ақ, ол кең фюзеляжды - екі жолаушылар өтетін орынға жететіндей кең ұшақ тұжырымдамасын енгізді.&lt;ref name=&quot;RAOB767&quot;&gt;{{cite web
 |url = https://simpleflying.com/the-rise-and-fall-of-the-boeing-767/
 |title = Boeing 767 ұшағының дамуы мен құлдырауы
 |website = simpleflying.com
 |access-date = 25.8.2022
}}&lt;/ref&gt;
Кең фюзеляжды ұшақ концепциясы танымал болды, және [[Boeing]] көп ұзамай оны кішірек сыйымдылықтағы ұшақта қайталауды ойластырды. Бастапқыда 7X7 деп аталған бұл жоба алдымен қысқа қашықтыққа ұшу және қонуға арналған екі жолақты ұшақты және екі немесе үш қозғалтқышты қарастырды.&lt;ref name=&quot;RAOB767&quot;&gt;{{cite web
 |url = https://simpleflying.com/the-rise-and-fall-of-the-boeing-767/
 |title = Boeing 767 ұшағының дамуы мен құлдырауы
 |website = simpleflying.com
 |access-date = 25.8.2022
}}&lt;/ref&gt;
Дегенмен, бұл тұжырымдама әуе компаниялары арасында онша танымал болмады. [[1976 жыл]]ға қарай Boeing дизайнын ұзынырақ, трансконтиненттік қашықтықтағы кең фюзеляжды қос фюзеляжды ұшаққа ауыстырды. Бұған Airbus және [[Airbus A300|A300]] әсер еткен болуы мүмкін. Жаңа еуропалық өндіруші өзінің алғашқы ұшағын [[1972 жыл]]ы шығарды (1974 жылы [[Air France]]-пен бірге қызметке кірді). Бұл алғашқы қос қозғалтқышты кең фюзеляжды ұшақ болды, сондықтан Boeing сол нарықта бәсекелесуге мәжбүр болды.&lt;ref name=&quot;RAOB767&quot;&gt;{{cite web
 |url = https://simpleflying.com/the-rise-and-fall-of-the-boeing-767/
 |title = Boeing 767 ұшағының дамуы мен құлдырауы
 |website = simpleflying.com
 |access-date = 25.8.2022
}}&lt;/ref&gt;
Boeing 767 жобасы ресми түрде [[1978 жыл]]ы United Airlines компаниясынан 30 ұшаққа тапсырыс алумен іске қосылды. Көп ұзамай American Airlines және Delta Air Lines компанияларынан тапсырыстар түсті. Эверетттегі Boeing зауыты өндірісті басқару үшін кеңейтілді.&lt;ref name=&quot;RAOB767&quot;&gt;{{cite web
 |url = https://simpleflying.com/the-rise-and-fall-of-the-boeing-767/
 |title = Boeing 767 ұшағының дамуы мен құлдырауы
 |website = simpleflying.com
 |access-date = 25.8.2022
}}&lt;/ref&gt;
Boeing компаниясы [[Boeing 757]] ұшағын жобалау мен өндіруді Boeing 767 ұшағынан кейін көп ұзамай бастады, нәтижесінде екі жобаның ортақ жақтары көп болды. Екі ұшақтың ішкі дизайнының, кабинасының және авионикасының көп бөлігі ұқсас болды. Бұл авиакомпанияларға да ортақтық табуға көмектесті. [[Boeing 757]] де сол қанат дизайнын мұра етті, сәл кішірек. Кейінірек [[Airbus]] компаниясы да [[Airbus A330]] және [[Airbus A340]] ұшақтарымен солай істеді (және одан әрі дамыды).&lt;ref name=&quot;RAOB767&quot;&gt;{{cite web
 |url = https://simpleflying.com/the-rise-and-fall-of-the-boeing-767/
 |title = Boeing 767 ұшағының дамуы мен құлдырауы
 |website = simpleflying.com
 |access-date = 25.8.2022
}}&lt;/ref&gt;
[[Сурет:Boeing 767 Everett, Washington production view.jpg|нобай|276px|Boeing 767 ұшағының құрылысы]]
[[Boeing 757]] және [[Boeing 767]] екеуі де отын тиімділігін ескере отырып жасалған. Бұл бүгінде айқын көрінуі мүмкін, себебі тиімділікті арттыру жаңа ұшақ конструкцияларында жетекші мотиватор болып табылады. Бірақ бұл жаңа егіздерді сол кездегі бәсекелестерден ерекшелендірді. Бұған дейін сыйымдылық пен реактивтік өнімділік маңыздырақ болды. Boeing 767 алдыңғы ұшақтармен салыстырғанда пайдалану шығындарын 20%-дан 30%-ға дейін үнемдеуді мақсат етті.&lt;ref name=&quot;RAOB767&quot;&gt;{{cite web
 |url = https://simpleflying.com/the-rise-and-fall-of-the-boeing-767/
 |title = Boeing 767 ұшағының дамуы мен құлдырауы
 |website = simpleflying.com
 |access-date = 25.8.2022
}}&lt;/ref&gt;

Алты ұшақпен он айлық сынақ бағдарламасынан кейін алғашқы Boeing 767 ұшағы [[1982 жыл]]дың [[қыркүйек|қыркүйегінде]] United Airlines әуе компаниясымен бірге пайдалануға берілді. Boeing 767 бастапқыда үш түрлі нұсқамен ұсынылды. Кішірек Boeing 767-100 құрылысқа дейін алынып тасталды, [[Boeing 757]] ұқсас қуаттылықты ұсынды. Ал үш қозғалтқышты нұсқа, Boeing 767MR/LR, қос қозғалтқыштың жұмысына көбірек назар аудару үшін алынып тасталды. Сондықтан [[Boeing 767-200]] ұшыру кезінде ұсынылған жалғыз нұсқа болды.&lt;ref name=&quot;RAOB767&quot;&gt;{{cite web
 |url = https://simpleflying.com/the-rise-and-fall-of-the-boeing-767/
 |title = Boeing 767 ұшағының дамуы мен құлдырауы
 |website = simpleflying.com
 |access-date = 25.8.2022
}}&lt;/ref&gt;
[[Boeing 767-200]]-ші жылдардың басындағы ұшақтардың кабинасында тағы бір айырмашылық болды. [[Boeing 757]] және [[Boeing 767]] ұшақтары Boeing компаниясының екі адамдық кабинамен жасалған алғашқы кең фюзеляжды ұшақтары болды. [[Airbus A300]] (алғашқы кең фюзеляжды егіз ұшақ ретінде) да үш адамдық кабинаға ие болды.

Бұл әуе компанияларының бірнеше алаңдаушылығын тудырды, экипаж үш немесе одан да көп адамға үйреніп қалған. United Airlines бастапқыда үш адамдық кабинасы бар Boeing 767 нұсқасын сұрады, бірақ [[АҚШ]]-та қауіпсіз деп танылғаннан кейін екі нұсқаны қабылдады. Алайда, Ansett Australia үш адамдық кабинаға арналған сұранысты қанағаттандырды (негізінен ұшқыштар одағының талаптарына байланысты) және осылайша конфигурацияланған алғашқы Boeing 767 ұшақтарын алған жалғыз әуе компаниясы болды.&lt;ref name=&quot;RAOB767&quot;&gt;{{cite web
 |url = https://simpleflying.com/the-rise-and-fall-of-the-boeing-767/
 |title = Boeing 767 ұшағының дамуы мен құлдырауы
 |website = simpleflying.com
 |access-date = 25.8.2022
}}&lt;/ref&gt;
[[1970 жыл|1970]] және [[1980 жыл]]дар қос қозғалтқышты пайдаланудың әлі де алғашқы кезеңі болды. Талқыланғандай, бұл Boeing компаниясының алғашқы қос қозғалтқышты кең фюзеляжды ұшағы болды. Әзірлеу кезінде күмәндар туындады, сол кезде қос шектеулерді айналып өту үшін [[Boeing 767MR]] үш қозғалтқышты балама ретінде ұсынылды. [[Airbus]] әуе компанияларына көбірек мүмкіндіктер беру үшін бірлескен [[Airbus A330]]/[[Airbus A340]] қос және квадроциклді нұсқаларын жасады.

Іске қосылған кезде Boeing 767 ұшағының бағытын өзгерту әуежайынан 90 минуттан аспайтын қашықтықта ұшумен шектелді. Бұл егіз ұшақтардың Атлант мұхиты арқылы (және, әрине, басқа жерлерде де) коммерциялық бағыттарды пайдалануына кедергі келтірді. ETOPS ережелері мұны [[1980 жыл]]дардың ортасынан бастап өзгертті.&lt;ref name=&quot;RAOB767&quot;&gt;{{cite web
 |url = https://simpleflying.com/the-rise-and-fall-of-the-boeing-767/
 |title = Boeing 767 ұшағының дамуы мен құлдырауы
 |website = simpleflying.com
 |access-date = 25.8.2022
}}&lt;/ref&gt;
Бірнеше нұсқаны қарастырғаннан кейін, Boeing 767 ұшағы бүгінгі күнге дейін жолаушылар мен жүк тасымалдайтын конфигурацияларда өндірісте.

Түпнұсқа [[Boeing 767-200]] ұшағы алғаш рет бірінші жылы [[Boeing 767-200ER]] кеңейтілген ұшу қашықтығы нұсқасымен жаңартылды. Бұл фюзеляждың сол қалпында қалды, бірақ пайдалы жүктемені және қосымша отын сыйымдылығын арттырды. Оның ұшу қашықтығы [[Boeing 767-200]] ұшақтарындағы 3900 теңіз милінен (7200 шақырым) 6385 теңіз миліне (11 825 шақырым) дейін ұлғайтылды. [[Boeing 767-200ER]] [[АҚШ]] әуе компанияларында ғана емес, сонымен қатар халықаралық деңгейде де танымал болды. Ethiopian Airlines алғашқы тапсырысты [[1982 жыл]]ы берді, ал бұл түрі [[1984 жыл]]ы El Al әуе компаниясымен қызмет көрсетуге кірісті.&lt;ref name=&quot;RAOB767&quot;&gt;{{cite web
 |url = https://simpleflying.com/the-rise-and-fall-of-the-boeing-767/
 |title = Boeing 767 ұшағының дамуы мен құлдырауы
 |website = simpleflying.com
 |access-date = 25.8.2022
}}&lt;/ref&gt;
[[1986 жыл]]ы [[Japan Airlines]] созылған [[Boeing 767-300]] ұшағының алғашқы тұтынушысы болды. Бұл фюзеляжды алты метрден сәл астамға ұзартты және сыйымдылығын 245-тен 290-ға дейін арттырды (дегенмен, екі класты әдеттегі сыйымдылық 214-ке қарсы 261 болды).
[[Сурет:Commandes et livraisons du Boeing 767 depuis 1978.svg|нобай|276px|Жыл сайынғы Boeing 767 ұшағына тапсырыс берген сандар]]
Boeing сонымен қатар [[1988 жыл]]ы American Airlines-пен бірге қызмет көрсете бастаған [[Boeing 767-300ER]] ұшағын ұсынды. Кеңейтілген ETOPS енді орнатылды, ал созылған [[Boeing 767-300]] [[АҚШ]] және халықаралық әуе компанияларында танымал болды, ең көп сатылатын нұсқаға айналды.

[[Boeing 767-300]] [[1995 жыл]]ы UPS-пен бірге қызмет көрсете бастаған типтің алғашқы жүк нұсқасының негізін қалады. [[Boeing 767-300F]] жүкке кіру есігін қосты және шасси мен қанат құрылымын нығайтты. Көптеген ұшақтар жолаушыларға қызмет көрсеткеннен кейін жүк тасымалдауға ауыстырылды.
[[Сурет:AA landing (11346776566).jpg|нобай|276px|[[American Airlines]] әуе компаниясының [[Boeing 767-300ER]] ұшағы]]
American Airlines [[2020 жыл]]ы зейнетке шыққанға дейін  [[Boeing 767-300ER]] ұшағын пайдаланды. 
[[Сурет:Jet airliner's tire arrangement(6models).PNG|нобай|276px|Boeing 767 ұшағының басқа ұшақтардан ұзындығы]]
Соңғы Boeing 767 нұсқасы [[Boeing 767-400ER]]-ге одан әрі кеңейту болды. Бұл негізінен Delta Air Lines компаниясының [[Lockheed L-1011 TriStar]] ұшағын ауыстыруға деген ұмтылысын қанағаттандыру үшін жасалды. Continental Airlines сонымен қатар оның [[McDonnell Douglas DC-10]] ұшақтарын ауыстыруға қызығушылық танытты және [[2000 жыл]]дың [[қыркүйек|қыркүйегінде]] бастапқы тұтынушы болды.

[[Boeing 767-400ER]] ұшағымен жолаушылар сыйымдылығы 296-ға дейін арттырылды (әдеттегі екі класты сыйымдылық ретінде, максималды шығу шегі ретінде 375 орын болуы мүмкін). Дегенмен, ұшу қашықтығы [[Boeing 767-200ER]] және [[Boeing 767-300ER]] ұшақтарынан сәл төмен болды, бірақ сыйымдылығы жоғарырақ болды.&lt;ref name=&quot;RAOB767&quot;&gt;{{cite web
 |url = https://simpleflying.com/the-rise-and-fall-of-the-boeing-767/
 |title = Boeing 767 ұшағының дамуы мен құлдырауы
 |website = simpleflying.com
 |access-date = 25.8.2022
}}&lt;/ref&gt;

== Нұсқалары ==
=== Boeing 767-200 ===
[[Сурет:Boeing 767-222, Kam Air AN1355824.jpg|нобай|276px|[[Kam Air]] әуе компаниясының [[Boeing 767-200|Boeing 767-222 ұшағы]]]]
[[Boeing 767-200]] бастапқы үлгі болды және [[1982 жыл]]ы United Airlines компаниясымен қызметке кірді. Бұл типті негізінен [[АҚШ]]-тың негізгі тасымалдаушылары Лос-Анджелес пен Вашингтон сияқты ірі хаб орталықтары арасындағы ішкі бағыттар үшін пайдаланды. [[Boeing 767-200]] трансатлантикалық ETOPS рейстерінде пайдаланылған алғашқы ұшақ болды, ол [[1985 жыл]]дың [[1 ақпан]]ында TWA-дан бастап 90 минуттық бұрылу ережелері бойынша қолданылды. Бұл нұсқаның жеткізілімдері барлығы 128 ұшақ болды. [[2015 жыл]]дың [[шілде]]сіндегі жағдай бойынша модельдің 49 жолаушылар мен жүк тасымалдаушылары коммерциялық қызметте болды. Бұл типтің бәсекелестерінің қатарында [[Airbus A300]] және [[Airbus A310]] болды.

[[Boeing 767-200]] [[1980 жыл]]дардың соңында кеңейтілген қашықтықтағы [[Boeing 767-200ER]] ұшақтарымен ауыстырылғандықтан өндірісті тоқтатты. Кейбір [[Boeing 767-200]] ұшақтары кейіннен кеңейтілген қашықтықтағы спецификацияға жаңартылды.  [[1998 жыл]]ы Boeing жүк тасымалдауға арналған [[Boeing 767-200]] ұшақтарын [[Boeing 767-200SF]] (Арнайы жүк тасымалдаушы) сипаттамасына сәйкес түрлендіруді ұсына бастады, ал Israel Aerospace Industries компаниясы [[2005 жыл]]дан бастап жүк тасымалдауға арналған түрлендірулерді жүзеге асыруға лицензия алған. Түрлендіру процесі бүйірлік жүк есігін орнатуды, негізгі палубаның еденін нығайтуды және жүк тасымалын бақылау және қауіпсіздік жабдықтарын қосуды қамтиды. [[Boring 767-200SF]] Douglas DC-8 жүк тасымалдаушыларын ауыстыру ретінде орналастырылған.&lt;ref name=&quot;B767SR&quot;&gt;{{cite web
 |url = https://www.skytamer.com/Boeing_767-200.html
 |title = Boeing 767 сериясына шолу
 |website = skyteamer.com
 |access-date = 2011
}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Экипаж саны!!Жолаушылар саны!!Ұзындығы!!Қанат құлашы!!Максималды ұшу қашықтығы
|-
| 2 || 216 || 48,5 м || 47,6 м || 5 990 км
|-
|}
=== Boeing 767-200ER ===
[[Сурет:Air China Boeing 767-2J6ER; B-2555@HKG, November 1996 AVW (5553199638).jpg|нобай|276px|[[Air China]] әуе компаниясының [[Boeing 767-200ER]] ұшағы]]
[[Boeing 767-200ER]] – [[Boeing 767-200]] базалық моделінің кеңейтілген қашықтыққа арналған нұсқасы болып табылады. Ол [[1984 жыл]]ы алғаш рет ұшып, коммерциялық қызметке [[1984 жыл]]дың соңында [[United Airlines]] компаниясында кірді. Бұл нұсқа [[АҚШ]] ішіндегі ұзақ қашықтықтағы рейстер мен халықаралық трансатлантикалық бағыттар үшін жасалды.

[[Boeing 767-200ER]] ETOPS стандартын қолдайтын алғашқы Boeing ұшақтарының бірі болды. Алғашқы ETOPS рейсі [[1985 жыл]]дың [[1 ақпан]]ында [[TWA]] компаниясы арқылы орындалды, бұл кезде 90 минуттық бұрылу ережесі бойынша ұшақ қауіпсіздік талаптарына сай болды.

[[Boeing 767-200ER]] ұшағы [[Boeing 767-200]] базалық моделінен отын сыйымдылығы мен қосымша жүйелері арқылы ерекшеленеді. Оның максималды ұшу қашықтығы шамамен 7 400 км, жолаушы сыйымдылығы – стандартты екі класты конфигурацияда 216 адам. Ұшақ екі қозғалтқышпен жабдықталған және негізгі қозғалтқыштар ретінде [[Pratt &amp; Whitney]], [[General Electric]] немесе [[Rolls-Royce]] компанияларының турбовентиляторлық қозғалтқыштары қолданылады.

[[Boeing 767-200ER]] жеткізілімдері бойынша барлығы 69 ұшақ өндірілді. [[2015 жыл]]дың [[шілде]] айындағы жағдай бойынша, кейбір жолаушылар мен жүк тасымалдаушылары коммерциялық рейстерде әлі де қызмет атқарды.

[[Boeing 767-200ER]] бәсекелестері қатарында [[Airbus A300]] және [[Airbus A310]] болды. Ұшақтың өндірісі [[1980 жыл]]дардың соңында кейінірек шыққан [[Boeing 767-300ER]] нұсқаларына ауыстырылды. Кейбір [[Boeing 767-200ER]] ұшақтары кейіннен жүк тасымалдауға бейімделіп, [[Boeing 767-200SF]] (Special Freighter – Арнайы жүк тасымалдаушы) ретінде қайта түрлендірілді.

Жүкқа арналған түрлендіру процесі [[1998 жыл]]дан бастап ұсынылып, [[Israel Aerospace Industries]] компаниясы [[2005 жыл]]дан бастап лицензиялық түрлендіру жұмыстарын жүзеге асырды. Бұл түрлендіруде бүйірлік жүк есігін орнату, негізгі палубаның еденін нығайту және жүк тасымалын бақылау мен қауіпсіздік жабдықтарын қосу қарастырылды. [[Boeing 767-200SF]] Douglas DC-8 сияқты ескі жүк ұшақтарын алмастыру үшін қолданылды.

Қорытындылай келе, [[Boeing 767-200ER]] – ұзақ қашықтықтағы рейстерге арналған сенімді, экономикалық тиімді және ETOPS стандартына сай келетін маңызды ұшақ болды. Ол әлі күнге дейін кейбір авиакомпанияларда жолаушылар мен жүк тасымалдау үшін пайдаланылады.&lt;ref&gt;Boeing 767-200ER туралы ақпарат&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Экипаж саны!!Жолаушылар саны!!Ұзындығы!!Қанат құлашы!!Максималды ұшу қашықтығы
|-
| 2 || 216 || 48,5 м || 47,6 м || 5 990 км
|-
|}
=== Boeing 767-200F ===
[[Сурет:Tampa Cargo Boeing 767-200; N769QT@UIO;24.06.2008 516ax (4320724638).jpg|нобай|276px|[[Tampa Cargo]] әуе компаниясының [[Boeing 767-200F]] ұшағы]]
[[Boeing 767-200F]] – [[Boeing 767-200]] базалық моделінің жүк тасымалдауға арналған нұсқасы. Ол [[1995 жыл]]ы алғаш рет ұшып, коммерциялық қызметке [[1995 жыл]]дан бастап [[FedEx]] және басқа логистикалық компанияларда кірді. Бұл ұшақ негізгі палубаны жүкпен толтыруға арналған және бүйірлік жүк есігімен жабдықталған.

[[Boeing 767-200F]] ұшағы [[Boeing 767-200]] моделінен негізгі жүйелерін сақтай отырып, жүк тасымалы үшін модификацияланған. Жүк сыйымдылығы шамамен 18,2 тонна, ұшу қашықтығы – 6 025 км. Ұшақ екі қозғалтқышпен жабдықталған, қозғалтқыштар ретінде [[Pratt &amp; Whitney]], [[General Electric]] немесе [[Rolls-Royce]] турбовентиляторлық қозғалтқыштары қолданылады.

[[Boeing 767-200F]] жеткізілімдері бойынша барлығы 72 ұшақ өндірілді және ол әлі күнге дейін көптеген логистикалық және пошта тасымалдау компанияларының флотында пайдаланылады. Бұл ұшақ Douglas DC-8 және Boeing 707 сияқты ескі жүк тасымалдаушыларын алмастыру үшін жобаланған.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Экипаж саны!!Жүк сыйымдылығы!!Ұзындығы!!Қанат құлашы!!Максималды ұшу қашықтығы
|-
| 2 || 18,2 тонна || 48,5 м || 47,6 м || 6 025 км
|-
|}
&lt;ref&gt;Boeing 767-200F туралы ақпарат&lt;/ref&gt;
=== Boeing 767-300 ===
[[Сурет:HONG KONG KAI TAK FEB 1998 AIR CHINA BOEING 767 B-2560 (8672077057).jpg|нобай|276px|[[Air China]] әуе компаниясының [[Boeing 767-300]] ұшағы]]
[[Boeing 767-300]] – [[Boeing 767-200]] базалық моделінің ұзын денелі нұсқасы болып табылады. Ол [[1986 жыл]]ы алғаш рет ұшып, коммерциялық қызметке [[1986 жыл]]дың соңында [[United Airlines]] компаниясында кірді. Бұл нұсқа [[АҚШ]] ішіндегі орта және ұзақ қашықтықтағы рейстерге арналған, сондай-ақ халықаралық бағыттарда да кеңінен пайдаланылды.

[[Boeing 767-300]] ұшағы [[Boeing 767-200]] базалық моделінен ұзындығы бойынша ұзартылған және жолаушылар сыйымдылығы арттырылған. Стандартты екі класты конфигурацияда жолаушылар саны 269 адамды құрайды. Ұшақ екі қозғалтқышпен жабдықталған және негізгі қозғалтқыштар ретінде [[Pratt &amp; Whitney]], [[General Electric]] немесе [[Rolls-Royce]] компанияларының турбовентиляторлық қозғалтқыштары қолданылады.

[[Boeing 767-300]] коммерциялық жеткізілімдері бойынша барлығы 104 ұшақ өндірілді. Бұл нұсқа әлі күнге дейін кейбір авиакомпаниялардың флотында қызмет атқаруда, әсіресе қысқа және орта қашықтықтағы халықаралық рейстерде.

[[Boeing 767-300]] бәсекелестері қатарында [[Airbus A310]] және [[McDonnell Douglas DC-10]] болды. Ұшақтың дизайны мен аэродинамикасы оны сенімді және экономикалық тиімді етіп жасады.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Экипаж саны!!Жолаушылар саны!!Ұзындығы!!Қанат құлашы!!Максималды ұшу қашықтығы
|-
| 2 || 269 || 54,9 м || 47,6 м || 6 030 км
|-
|}
&lt;ref&gt;Boeing 767-300 туралы ақпарат&lt;/ref&gt;
=== Boeing 767-300F ===
[[Сурет:JAL B767-300F(JA631J) (3758087188).jpg|нобай|276px|[[JAL Cargo]] әуе компаниясының [[Boeing 767-300F]] ұшағы]]
[[Boeing 767-300F]] – [[Boeing 767-300]] базалық моделінің жүк тасымалдауға арналған нұсқасы. Ол [[1995 жыл]]ы алғаш рет ұшып, коммерциялық қызметке [[1995 жыл]]дан бастап [[UPS]] және [[FedEx]] сияқты логистикалық компанияларда енгізілді. Ұшақ негізгі палубаны толық жүкке арналған, бүйірлік жүк есігімен жабдықталған.

[[Boeing 767-300F]] ұшағы [[Boeing 767-300]] моделінен отын сыйымдылығы мен жүйелерін сақтай отырып, жүк тасымалы үшін модификацияланған. Жүк сыйымдылығы шамамен 58,9 тонна, максималды ұшу қашықтығы – 6 025 км. Ұшақ екі қозғалтқышпен жабдықталған, қозғалтқыштар ретінде [[Pratt &amp; Whitney]], [[General Electric]] немесе [[Rolls-Royce]] турбовентиляторлық қозғалтқыштары қолданылады.

[[Boeing 767-300F]] коммерциялық жеткізілімдері бойынша 198 ұшақ өндірілді және әлі күнге дейін логистикалық және пошта тасымалдау компанияларының флотында белсенді пайдаланылады. Бұл ұшақ [[Boeing 707]] және Douglas DC-8 сияқты ескі жүк тасымалдаушыларын алмастыру үшін жобаланған.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Экипаж саны!!Жүк сыйымдылығы!!Ұзындығы!!Қанат құлашы!!Максималды ұшу қашықтығы
|-
| 2 || 58,9 тонна || 54,9 м || 47,6 м || 6 025 км
|-
|}
&lt;ref&gt;Boeing 767-300F туралы ақпарат RES-1&lt;/ref&gt;

=== Boeing 767-200BDSF ===
[[Сурет:Star Air OY-SRI.jpg|нобай|276px|[[Star Air]] әуе компаниясының [[Boeing 767-200BDSF]] жүк ұшағы]]
[[Boeing 767-200BDSF]] – [[Boeing 767-200]] базалық моделінің жолаушылар ұшағын арнайы жүк тасымалдауға түрлендірген нұсқасы. BDSF (BeDek Special Freighter) түрлендіру бағдарламасы негізінен ескі жолаушылар ұшақтарын жүкке бейімдеуді көздейді. Түрлендіру жұмыстары [[Israel Aerospace Industries]] (IAI) компаниясы арқылы жүзеге асырылады.

[[Boeing 767-200BDSF]] ұшағы бүйірлік үлкен жүк есігін орнатуды, негізгі палубаның еденін нығайту, жүк тасымалын бақылау және қауіпсіздік жабдықтарын қосуды қамтиды. Жүк сыйымдылығы шамамен 18,2 тонна, максималды ұшу қашықтығы – 6 025 км. Ұшақ екі қозғалтқышпен жабдықталған, қозғалтқыштар ретінде [[Pratt &amp; Whitney]], [[General Electric]] немесе [[Rolls-Royce]] турбовентиляторлық қозғалтқыштары қолданылады.

[[Boeing 767-200BDSF]] коммерциялық жеткізілімдері бойынша көптеген авиакомпаниялар флотында белсенді қызмет атқарады. Бұл нұсқа Boeing 767-200SF моделін жаңартылған түрі ретінде қарастыруға болады.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Экипаж саны!!Жүк сыйымдылығы!!Ұзындығы!!Қанат құлашы!!Максималды ұшу қашықтығы
|-
| 2 || 18,2 тонна || 48,5 м || 47,6 м || 6 025 км
|-
|}
&lt;ref&gt;[https://www.awstrans.com.cn/airline/m6.html 美国国际喷气机航空]&lt;/ref&gt;
=== Boeing 767-400ER ===

[[Сурет:Continental Airlines Boeing 767-424ER, N66056@ZRH,22.08.2008-527cb - Flickr - Aero Icarus.jpg|нобай|276px|[[Continental Airlines]] әуе компаниясының [[Boeing 767-400ER]] ұшағы]]

[[Boeing 767-400ER]] – [[Boeing 767]] сериясының ең ұзын және кеңейтілген қашықтыққа арналған нұсқасы. Ол [[1999 жыл]]ы алғаш рет ұшып, коммерциялық қызметке [[2000 жыл]]дан бастап [[Delta Air Lines]] және [[Continental Airlines]] сияқты авиакомпанияларда кірді. Бұл нұсқа ұзақ қашықтықтағы халықаралық рейстерге және ETOPS стандартын қолдайтын бағыттарға арналған.

[[Boeing 767-400ER]] ұшағы [[Boeing 767-300ER]] моделінен ұзағырақ фюзеляжға және артқы стейбилизаторға ие. Стандартты үш класты конфигурацияда жолаушылар саны шамамен 245–304 адамды құрайды. Ұшақ екі қозғалтқышпен жабдықталған және қозғалтқыш ретінде [[General Electric CF6]], [[Pratt &amp; Whitney PW4000]] немесе [[Rolls-Royce RB211]] турбовентиляторлық қозғалтқыштары қолданылады.

[[Boeing 767-400ER]] жеткізілімдері бойынша барлығы 38 ұшақ өндірілді. Бұл ұшақ қазіргі кезде бірнеше авиакомпанияларда белсенді пайдаланылады, әсіресе ұзақ халықаралық рейстерде.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Экипаж саны!!Жолаушылар саны!!Ұзындығы!!Қанат құлашы!!Максималды ұшу қашықтығы
|-
| 2 || 245–304 || 61,4 м || 51,9 м || 9 395 км
|-
|}
&lt;ref&gt;[https://baike.baidu.com/item/%E6%B3%A2%E9%9F%B3767-400ER/5934789 波音767-400ER]&lt;/ref&gt;
== Апаттар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Уақыты
! Борт нөмірі / Рейс
! Апат орны
! Құрбандар
! Қысқаша сипаттама
|-
| 23.07.1983
| Air Canada Flight 143 (C‑GAUN)
| {{Байрақ|Канада}} [[Гимли]] маңында
| 0/69
| Отын таусылып, пилоттар «Гимли глайдері» деп аталатын апатты қону жасады; ешкім қаза таппады.
|-
| 26.05.1991
| Lauda Air Flight 004
| {{Байрақ|Тайланд}} [[Фу Тоэй ұлттық саябағы]]нда
| 223/223
| Сол жақ қозғалтқыштың реверсі ауада ашылып, ұшақ құлады.
|-
| 23.11.1996
| Ethiopian Airlines Flight 961 (ET‑AIZ)
| {{Байрақ|Коморлар}} аралдарында
| 125/175
| Ұшақты ұрлап, жанармай таусылып суға қонды; 50 адам аман қалды.
|-
| 11.09.2001
| American Airlines Flight 11 (767‑223ER)
| {{Байрақ|АҚШ}} Нью‑Йорк, WTC
| 92/92
| Террористік әрекетпен сол башняға соғылды.
|-
| 11.09.2001
| United Airlines Flight 175 (767‑222)
| {{Байрақ|АҚШ}} Нью‑Йорк, WTC
| 65/65
| Террористік әрекетпен оң башняға соғылды.
|-
| 15.04.2002
| Air China Flight 129
| {{Байрақ|Оңтүстік Корея}} [[Пусан]]
| 129/166
| Қону кезінде қателік; жолаушылар көп қаза тапты.
|-
| 31.10.1999
| EgyptAir Flight 990 (SU‑GAP)
| {{Байрақ|АҚШ}} ‹Нантакет› маңы
| 217/217
| Ұшақ суға құлап кетті; пилоттың әрекеті себеп болды делінеді.
|-
| 01.11.2011
| LOT Polish Airlines Flight 16
| {{Байрақ|Польша}} [[Варшава]]
| 0/231
| Шассиды шығармастан қауіпсіз түрде қонды.
|-
| 23.09.2019
| Atlas Air Flight 3591 (N1217A)
| {{Байрақ|АҚШ}} [[Техас]]
| 3/3
| Жүк рейсі; ұшақ құлады, экипаж қаза тапты.
|-
| 14.07.2011
| N185DN
| {{Байрақ|АҚШ}} [[Бостон]]
| 0/214
| Рулежде басқа ұшақпен соқтығысу; ауыр зақым.
|-
| 20.06.2012
| JA610A
| {{Байрақ|Жапония}} [[Токио]]
| 0/193
| Қону кезінде шасси зақымданды.
|-
| 16.04.2013
| XA‑TOJ
| {{Байрақ|Испания}} [[Мадрид]]
| 0/163
| Қате есеппен ұшу; ұшақ салон герметикалығын жоғалтты.
|-
| 29.10.2015
| N251MY
| {{Байрақ|АҚШ}} [[Форт‑Лодердейл]]
| 0/101
| Қозғалтқыш өртенді рулежде.
|-
| 28.10.2016
| N345AN
| {{Байрақ|АҚШ}} [[Чикаго]]
| 0/161
| Қозғалтқыш жанып кетті; құрылғы істен шықты.
|-
| 21.12.2016
| VQ‑BSY
| {{Байрақ|Ресей}} [[Екатеринбург]]
| 0/345
| Ұшу тоқтатылған, айтарлықтай зақым.
|-
| 25.09.2019
| VP‑BUV
| {{Байрақ|Ресей}} [[Барнаул]]
| 0/344
| Шасси зақымдалды қонуда.
|-
| 28.08.2020
| N423AX
| {{Байрақ|Румыния}} [[Бухарест]]
| 0/—
| Сол жақ шассиде ақау; қону.
|-
| 17.06.2021
| VP‑BMC
| {{Байрақ|Ресей}} [[Симферополь]]
| 0/284
| Рулежде шассиден шығып кетті.
|-
| 08.05.2024
| (Жүк)
| {{Байрақ|Түркия}} [[Стамбул]]
| 0/—
| Қону кезінде шассисі үспа, жабдықтармен ауыр инцидент.
|-
| 27.08.2025
| Air Astana KC641
| {{Байрақ|Қазақстан}} [[Алматы]]
| 0/205
| Техникалық ақау, қайта базаға оралды.
|-
|}

== Тағы қараңыз==
[[Яковлев Як-42]]&lt;br&gt;
[[Air Astana]]&lt;br&gt;
[[Халықаралық Алматы әуежайы]]&lt;br&gt;
[[Airbus A330]]
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>rx7m1wnvqqpae7a20u9ww67fslecryj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Физика пәнін оқытудағы ақпараттық-коммуникациялық технологиялар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>778028</id>
    <revision>
      <id>3576034</id>
      <parentid>3575383</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T07:55:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Жомарт Ж</username>
        <id>176353</id>
      </contributor>
      <origin>3576034</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9432" sha1="4ziz744j8s4v56d4romalt2kjirrd45" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}}
{{Жедел жойылсын|02-04-2026}}
Физика пәнін оқытудағы ақпараттық-коммуникациялық технологиялар — физика пәнін оқыту барысында ақпараттық-коммуникациялық технологияларды (АКТ) қолдануға байланысты әдістер, цифрлық құралдар және ұйымдастыру тәсілдерінің жиынтығы. Бұл бағыт оқу материалын ұсыну, физикалық құбылыстарды модельдеу, виртуалды тәжірибелер ұйымдастыру, білімді бақылау және оқу үдерісін дараландыру сияқты міндеттерді қамтиды.&lt;ref name=&quot;Abdulaeva2025&quot;&gt;Абдулаева Ә., Жанатбекова Н. Физика сабақтарында ақпараттық-коммуникациялық технологияларды қолданудың дидактикалық мақсаттары // 3i: intellect, idea, innovation-интеллект, идея, инновация. – 2025. – Т. 2. – № 3. – С. 5–16.&lt;/ref&gt;

== Жалпы сипаттамасы ==
Ақпараттық-коммуникациялық технологиялар қазіргі білім беру жүйесінде оқу мазмұнын цифрлық форматта ұсынуға, көрнекілікті арттыруға және оқыту үдерісін әртүрлі құралдар арқылы ұйымдастыруға мүмкіндік береді. Физика пәнін оқытуда АКТ қолдану теориялық ұғымдарды түсіндіруді, тәжірибелік жұмыстарды көрсетуді және оқу нәтижелерін бағалауды жаңа форматта жүзеге асыруға жағдай жасайды.&lt;ref name=&quot;Abdulaeva2025&quot; /&gt;

Физика — экспериментке негізделген оқу пәні. Сондықтан оны оқытуда бақылау, тәжірибе, өлшеу, салыстыру, модельдеу және қорытынды жасау сияқты әрекеттер маңызды орын алады. АКТ құралдары осы әрекеттердің бір бөлігін цифрлық ортада іске асыруға мүмкіндік береді.&lt;ref name=&quot;Abdulaeva2025&quot; /&gt;

== Физика пәнін оқытуда АКТ қолданудың ерекшеліктері ==
Физика сабақтарында ақпараттық-коммуникациялық технологиялар:
* оқу материалын көрнекі түрде ұсынуға;
* физикалық процестер мен құбылыстарды модельдеуге;
* күрделі немесе қауіпті тәжірибелерді виртуалды түрде көрсетуге;
* есептер мен тапсырмаларды интерактивті форматта орындауға;
* оқу нәтижелерін жедел тексеруге мүмкіндік береді.&lt;ref name=&quot;Abdulaeva2025&quot; /&gt;

АКТ қолдану физикадағы қозғалыс, күш, энергия, электр, оптика, термодинамика және атомдық құбылыстар сияқты тақырыптарды түсіндіруде жиі пайдаланылады. Мұндай құралдар графиктерді, анимацияларды, симуляцияларды және бейнематериалдарды қолдану арқылы оқу мазмұнын түсіндіруді жеңілдетеді.&lt;ref name=&quot;Abdulaeva2025&quot; /&gt;

== Дидактикалық мүмкіндіктері ==
Физика пәнін оқытуда АКТ қолданудың дидактикалық мүмкіндіктері бірнеше бағытты қамтиды.

'''Көрнекілікті арттыру'''
Компьютерлік модельдер, анимациялар және мультимедиялық материалдар көзге көрінбейтін немесе күрделі өтетін физикалық құбылыстарды түсіндіруге көмектеседі. Бұл әсіресе микродүние, өрістер, толқындар және молекулалық процестер сияқты тақырыптарды оқытуда маңызды.

'''Оқушылардың танымдық белсенділігін ұйымдастыру'''
Интерактивті тапсырмалар мен цифрлық ресурстар оқушылардың оқу материалына белсенді қатысуына жағдай жасайды. Мұндай форматта оқушы тек дайын ақпаратты қабылдап қана қоймай, оны талдауға, салыстыруға және қолдануға қатысады.

'''Зерттеушілік әрекетті қолдау'''
Виртуалды зертханалар мен симуляциялық бағдарламалар бақылау жүргізуге, гипотеза ұсынуға, нәтижелерді салыстыруға және қорытынды жасауға мүмкіндік береді. Бұл зерттеу элементтерін оқу үдерісіне енгізуге жағдай жасайды.

'''Оқытуды дараландыру'''
Цифрлық платформалар мен электрондық материалдар әртүрлі деңгейдегі тапсырмаларды ұсынуға мүмкіндік береді. Соның арқасында оқушылардың дайындық деңгейі мен оқу қарқыны ескеріледі.

'''Бақылау және бағалау'''
Электрондық тестілеу, онлайн тапсырмалар және автоматтандырылған бағалау жүйелері оқу нәтижелерін тексеруді жеңілдетеді. Мұндай құралдар мұғалімге де, оқушыға да кері байланысты жедел алуға мүмкіндік береді.&lt;ref name=&quot;Abdulaeva2025&quot; /&gt;

== Қолданылатын құралдар ==
Физика пәнін оқытуда қолданылатын негізгі ақпараттық-коммуникациялық технологияларға мыналар жатады:
* мультимедиялық презентациялар;
* компьютерлік модельдеу бағдарламалары;
* виртуалды зертханалар;
* интерактивті тақталар;
* электрондық оқулықтар;
* онлайн білім беру платформалары;
* цифрлық тестілеу жүйелері;
* бейнесабақтар мен анимациялық материалдар.&lt;ref name=&quot;Abdulaeva2025&quot; /&gt;

== Оқу үдерісіндегі рөлі ==
Физика пәнін оқытуда АКТ қолдану оқу үдерісін толықтай алмастырмайды, бірақ оны ұйымдастырудың қосымша және тиімді құралы ретінде қарастырылады. Мұғалім АКТ-ны сабақтың мақсатына, мазмұнына және оқушылардың дайындық деңгейіне сәйкес қолданады.

АКТ құралдары жаңа тақырыпты түсіндіруде, бекітуде, зертханалық жұмысты ұйымдастыруда, үй тапсырмасын беруде және оқу жетістіктерін бағалауда қолданылады. Осыған байланысты олар қазіргі физика сабақтарының маңызды құрамдас бөліктерінің бірі болып саналады.&lt;ref name=&quot;Abdulaeva2025&quot; /&gt;

== Маңызы ==
Физика пәнін оқытуда ақпараттық-коммуникациялық технологияларды қолдану оқу мазмұнын жаңартуға, цифрлық ресурстарды тиімді пайдалануға және оқытудың заманауи формаларын енгізуге байланысты қарастырылады. Бұл бағыт білім беру жүйесіндегі цифрландыру үдерісімен тығыз байланысты.

Сонымен қатар АКТ қолдану оқушылардың ақпаратпен жұмыс істеу дағдыларын, цифрлық сауаттылығын және физикалық ұғымдарды әртүрлі формада қабылдау мүмкіндігін кеңейтеді.&lt;ref name=&quot;Abdulaeva2025&quot; /&gt;

== Қараңыз ==
* [[Ақпарат-коммуникация технологиясы]]
* [[Ақпараттық технологиялар]]
* [[Цифрлық сауаттылық]]
* [[Цифрлық білім беру платформалары]]

== Әдебиеттер ==
{{reflist}}
{{қарсылық}}</text>
      <sha1>4ziz744j8s4v56d4romalt2kjirrd45</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Windows XP Build 2437</title>
    <ns>0</ns>
    <id>778029</id>
    <revision>
      <id>3575571</id>
      <parentid>3575388</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T15:19:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3575571</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2860" sha1="d3tt4pbm5jjm9ymv1g9stqegfwfcqcm" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Windows құрастыру инфобоксы
|атауы = Windows XP Build 2437
|жүйе_(ОЖ) = Microsoft Windows
|сурет = 
|құрылым_тагы = Whistler
|windows_нұсқасы = [[Сурет:Unofficial Windows logo variant - 2002–2012 (Multicolored).svg|15px]] [[Windows XP]]
|құрастыру_нұсқасы = 5.1.2437
|ревизия = 0
|жүйе_тармағы = Windows NT 5.1
|архитектура = x86
|sku = Professional
|Құрастырылған_күні = 2001.02.10
|Мерзімі біту уақыты = Белгісіз
|продукт кілті = 
}}
'''Windows XP Build 2437''' — [[Microsoft]] компаниясы әзірлеген [[Windows XP]] операциялық жүйесінің ерте тесттік құрастыруларының бірі. Бұл нұсқа [[2000 жыл]]дардың басында әзірленіп, [[Windows XP]] жүйесінің соңғы нұсқасына дейінгі даму кезеңдерінің бір бөлігі болып табылады.

Build 2437 нұсқасы [[Windows NT]] архитектурасына негізделген және жүйенің тұрақтылығын, интерфейсін және өнімділігін жақсартуға бағытталған аралық құрастыру болып саналады. Бұл кезеңде [[Microsoft]] компаниясы жаңа графикалық интерфейсті, жүйелік қызметтерді және драйверлерді жетілдіру жұмыстарын жүргізді.

Осы құрастыруда кейінгі [[Windows XP]] жүйесіне тән кейбір элементтердің алғашқы нұсқалары байқалды. Атап айтқанда, пайдаланушы интерфейсінің өзгерістері, жүйелік құралдардың жаңартылған нұсқалары және желілік мүмкіндіктердің кеңейтілуі енгізілді.

[[Windows XP Build 2437]] ресми түрде көпшілікке шығарылмаған және негізінен ішкі тестілеу немесе шектеулі бета-тестілеу үшін пайдаланылған. Сондықтан бұл нұсқа туралы ақпарат шектеулі және көбінесе энтузиастар мен коллекционерлер арасында ғана таралған. &lt;ref&gt;VMware қолданбасымен тексеру арқылы. 2026 01-16&lt;/ref&gt;
== Дереккөздер ==

{{дереккөздер}}

[[Санат:Windows XP нұсқалары]]</text>
      <sha1>d3tt4pbm5jjm9ymv1g9stqegfwfcqcm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575589</id>
      <parentid>3575571</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T16:06:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3575589</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2871" sha1="nsbfjxav16dc0rygmspaj1tlvc50gmy" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Windows құрастыру инфобоксы
|атауы = Windows XP Build 2437
|жүйе_(ОЖ) = Microsoft Windows
|сурет = 
|құрылым_тагы = Whistler
|windows_нұсқасы = [[Сурет:Unofficial Windows logo variant - 2002–2012 (Multicolored).svg|15px]] [[Windows XP]]
|құрастыру_нұсқасы = 5.1.2437
|ревизия = 0
|жүйе_тармағы = Windows NT 5.1
|архитектура = x86
|sku = Professional
|Құрастырылған_күні = 2001.02.10
|Мерзімі біту уақыты = Белгісіз
|продукт кілті = 
}}
'''Windows XP Build 2437''' — [[Microsoft]] компаниясы әзірлеген [[Windows XP]] операциялық жүйесінің ерте тесттік құрастыруларының бірі. Бұл нұсқа [[2000 жыл]]дардың басында әзірленіп, [[Windows XP]] жүйесінің соңғы нұсқасына дейінгі даму кезеңдерінің бір бөлігі болып табылады.

Windows XP Build 2437 нұсқасы [[Windows NT]] архитектурасына негізделген және жүйенің тұрақтылығын, интерфейсін және өнімділігін жақсартуға бағытталған аралық құрастыру болып саналады. Бұл кезеңде [[Microsoft]] компаниясы жаңа графикалық интерфейсті, жүйелік қызметтерді және драйверлерді жетілдіру жұмыстарын жүргізді.

Осы құрастыруда кейінгі [[Windows XP]] жүйесіне тән кейбір элементтердің алғашқы нұсқалары байқалды. Атап айтқанда, пайдаланушы интерфейсінің өзгерістері, жүйелік құралдардың жаңартылған нұсқалары және желілік мүмкіндіктердің кеңейтілуі енгізілді.

[[Windows XP Build 2437]] ресми түрде көпшілікке шығарылмаған және негізінен ішкі тестілеу немесе шектеулі бета-тестілеу үшін пайдаланылған. Сондықтан бұл нұсқа туралы ақпарат шектеулі және көбінесе энтузиастар мен коллекционерлер арасында ғана таралған. &lt;ref&gt;VMware қолданбасымен тексеру арқылы. 2026 01-16&lt;/ref&gt;
== Дереккөздер ==

{{дереккөздер}}

[[Санат:Windows XP нұсқалары]]</text>
      <sha1>nsbfjxav16dc0rygmspaj1tlvc50gmy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Абдалазим Сами</title>
    <ns>0</ns>
    <id>778031</id>
    <revision>
      <id>3575405</id>
      <parentid>3575397</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T12:01:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3575405</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2052" sha1="hhh30atw4vdj39nt5wjxcwlxqfbi3bx" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Абдалазим Сами
 |Шынайы есімі        = {{lang-uz|Mirzo Abdulazim Somiy Boʻstoniy}}
 |Суреті              = 
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 1839
 |Туған жері          = {{туғанжері|Бостан|Бостанда}}
 |Қайтыс болған күні  = 1908
 |Қайтыс болған жері  = {{қайтысболғанжері|Бұхара|Бұхарада}}
 |Азаматтығы          = 
 |Жұбайы              = 
 |Балалары            = 
 |Ғылыми аясы         = [[тарих]]
 |Жұмыс орны          = 
 |Ғылыми дәрежесі     = 
 |Ғылыми атағы        = 
 |Альма-матер         = 
 |Ғылыми жетекші      = 
 |Атақты шәкірттері   = 
 |Несімен белгілі     = 
 |Марапаттары         = 
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
 |Commons             = 
}}
'''Мырза Мұхаммед Абдалазим Сами''' ({{lang-uz|Mirzo Abdulazim Somiy Boʻstoniy}}; 1839–1908) — [[Бұхара әмірлігі]] дәуірінің парсы тілді [[тарихшы]]сы және [[ақын]]ы.

== Өмірбаяны ==
Мырза Мұхаммед Абдалазим Сами Бостани 1839 жылы Бұхарадан солтүстікке қарай 40 шақырым жерде, Карминаға барар жолда орналасқан Бостан елді мекенінде дүниеге келген. Өзінің «Тухфа-и шаһи» (Патша сыйы) атты ресми тарихи еңбегінде Сами 60 жасқа дейін «әмір ордасының ілтипатына бөленгенін» атап өткен.

== Әдебиет ==
* Мирза 'Абдал’азим Сами. Та’рих-и Салатин-и Мангитийа. М. 1962</text>
      <sha1>hhh30atw4vdj39nt5wjxcwlxqfbi3bx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575408</id>
      <parentid>3575405</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T12:02:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>+ [[Санат:Өзбекстан тарихы]],[[Санат:Орталық Азия тарихы]],[[Санат:Тұлғалар:Бұхара]],[[Санат:XIX ғасыр тарихшылары]],[[Санат:Өзбек хандықтарының мәдениет және өнер қайраткерлері]] ([[Уикипедия:Гаджеттер/Санат импорттау|Санат импорттау]])</comment>
      <origin>3575408</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2365" sha1="2b4qdf2sbzto5dkta1v6t8yieqno8pd" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Абдалазим Сами
 |Шынайы есімі        = {{lang-uz|Mirzo Abdulazim Somiy Boʻstoniy}}
 |Суреті              = 
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 1839
 |Туған жері          = {{туғанжері|Бостан|Бостанда}}
 |Қайтыс болған күні  = 1908
 |Қайтыс болған жері  = {{қайтысболғанжері|Бұхара|Бұхарада}}
 |Азаматтығы          = 
 |Жұбайы              = 
 |Балалары            = 
 |Ғылыми аясы         = [[тарих]]
 |Жұмыс орны          = 
 |Ғылыми дәрежесі     = 
 |Ғылыми атағы        = 
 |Альма-матер         = 
 |Ғылыми жетекші      = 
 |Атақты шәкірттері   = 
 |Несімен белгілі     = 
 |Марапаттары         = 
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
 |Commons             = 
}}
'''Мырза Мұхаммед Абдалазим Сами''' ({{lang-uz|Mirzo Abdulazim Somiy Boʻstoniy}}; 1839–1908) — [[Бұхара әмірлігі]] дәуірінің парсы тілді [[тарихшы]]сы және [[ақын]]ы.

== Өмірбаяны ==
Мырза Мұхаммед Абдалазим Сами Бостани 1839 жылы Бұхарадан солтүстікке қарай 40 шақырым жерде, Карминаға барар жолда орналасқан Бостан елді мекенінде дүниеге келген. Өзінің «Тухфа-и шаһи» (Патша сыйы) атты ресми тарихи еңбегінде Сами 60 жасқа дейін «әмір ордасының ілтипатына бөленгенін» атап өткен.

== Әдебиет ==
* Мирза 'Абдал’азим Сами. Та’рих-и Салатин-и Мангитийа. М. 1962

[[Санат:Өзбекстан тарихы]]
[[Санат:Орталық Азия тарихы]]
[[Санат:Тұлғалар:Бұхара]]
[[Санат:XIX ғасыр тарихшылары]]
[[Санат:Өзбек хандықтарының мәдениет және өнер қайраткерлері]]</text>
      <sha1>2b4qdf2sbzto5dkta1v6t8yieqno8pd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575411</id>
      <parentid>3575408</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T12:03:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өмірбаяны */</comment>
      <origin>3575411</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3154" sha1="k00zlpa7tzsdxm4doyy2kn2jthqckl8" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Абдалазим Сами
 |Шынайы есімі        = {{lang-uz|Mirzo Abdulazim Somiy Boʻstoniy}}
 |Суреті              = 
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 1839
 |Туған жері          = {{туғанжері|Бостан|Бостанда}}
 |Қайтыс болған күні  = 1908
 |Қайтыс болған жері  = {{қайтысболғанжері|Бұхара|Бұхарада}}
 |Азаматтығы          = 
 |Жұбайы              = 
 |Балалары            = 
 |Ғылыми аясы         = [[тарих]]
 |Жұмыс орны          = 
 |Ғылыми дәрежесі     = 
 |Ғылыми атағы        = 
 |Альма-матер         = 
 |Ғылыми жетекші      = 
 |Атақты шәкірттері   = 
 |Несімен белгілі     = 
 |Марапаттары         = 
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
 |Commons             = 
}}
'''Мырза Мұхаммед Абдалазим Сами''' ({{lang-uz|Mirzo Abdulazim Somiy Boʻstoniy}}; 1839–1908) — [[Бұхара әмірлігі]] дәуірінің парсы тілді [[тарихшы]]сы және [[ақын]]ы.

== Өмірбаяны ==
Мырза Мұхаммед Абдалазим Сами Бостани 1839 жылы Бұхарадан солтүстікке қарай 40 шақырым жерде, Карминаға барар жолда орналасқан Бостан елді мекенінде дүниеге келген. Өзінің «Тухфа-и шаһи» (Патша сыйы) атты ресми тарихи еңбегінде Сами 60 жасқа дейін «әмір ордасының ілтипатына бөленгенін» атап өткен.

Сами бастауыш білімін туған жерінде алып, кейін Бұхарада оқуын жалғастырған. Бұхара әмірі [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффардың]] ұлы, тарихшы Мир Мұхаммед-Сиддиқтың көрсетуі бойынша, болашақ тарихшы кейінгі білімін қази Са’даддин Махирден алған. Оған «Сами» («Асқақ» немесе «Жоғары») деген бүркеншік есімді де сол кісі берген. Өзінің өмірбаяндық жазбаларында Сами білімге, әсіресе тарих ғылымына деген ерекше құштарлығы туралы айтады.

== Әдебиет ==
* Мирза 'Абдал’азим Сами. Та’рих-и Салатин-и Мангитийа. М. 1962

[[Санат:Өзбекстан тарихы]]
[[Санат:Орталық Азия тарихы]]
[[Санат:Тұлғалар:Бұхара]]
[[Санат:XIX ғасыр тарихшылары]]
[[Санат:Өзбек хандықтарының мәдениет және өнер қайраткерлері]]</text>
      <sha1>k00zlpa7tzsdxm4doyy2kn2jthqckl8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575418</id>
      <parentid>3575411</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T12:10:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өмірбаяны */</comment>
      <origin>3575418</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5243" sha1="7pksij3k0nkphnzgezw44fekk52k0cs" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Абдалазим Сами
 |Шынайы есімі        = {{lang-uz|Mirzo Abdulazim Somiy Boʻstoniy}}
 |Суреті              = 
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 1839
 |Туған жері          = {{туғанжері|Бостан|Бостанда}}
 |Қайтыс болған күні  = 1908
 |Қайтыс болған жері  = {{қайтысболғанжері|Бұхара|Бұхарада}}
 |Азаматтығы          = 
 |Жұбайы              = 
 |Балалары            = 
 |Ғылыми аясы         = [[тарих]]
 |Жұмыс орны          = 
 |Ғылыми дәрежесі     = 
 |Ғылыми атағы        = 
 |Альма-матер         = 
 |Ғылыми жетекші      = 
 |Атақты шәкірттері   = 
 |Несімен белгілі     = 
 |Марапаттары         = 
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
 |Commons             = 
}}
'''Мырза Мұхаммед Абдалазим Сами''' ({{lang-uz|Mirzo Abdulazim Somiy Boʻstoniy}}; 1839–1908) — [[Бұхара әмірлігі]] дәуірінің парсы тілді [[тарихшы]]сы және [[ақын]]ы.

== Өмірбаяны ==
Мырза Мұхаммед Абдалазим Сами Бостани 1839 жылы Бұхарадан солтүстікке қарай 40 шақырым жерде, Карминаға барар жолда орналасқан Бостан елді мекенінде дүниеге келген. Өзінің «Тухфа-и шаһи» (Патша сыйы) атты ресми тарихи еңбегінде Сами 60 жасқа дейін «әмір ордасының ілтипатына бөленгенін» атап өткен.

Сами бастауыш білімін туған жерінде алып, кейін Бұхарада оқуын жалғастырған. Бұхара әмірі [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффардың]] ұлы, тарихшы Мир Мұхаммед-Сиддиқтың көрсетуі бойынша, болашақ тарихшы кейінгі білімін қази Са’даддин Махирден алған. Оған «Сами» («Асқақ» немесе «Жоғары») деген бүркеншік есімді де сол кісі берген. Өзінің өмірбаяндық жазбаларында Сами білімге, әсіресе тарих ғылымына деген ерекше құштарлығы туралы айтады.

Орталық Азияның барлық тарихи еңбектерінде Сами көрнекті тарихшы, әдебиетші, ақын және каллиграф ретінде атап өтіледі. Ол түрлі хәкімдердің қол астында хатшы болып қызмет еткен, кейін мүнши (әмір хатшысы) ретінде ордаға қызметке алынды. Ресми тарихи жазбаларында Сами бұл оқиғаның әмір Мұзаффар билігінің басында болғанын жазады. Ресейдің Бұхарамен соғысы кезінде Сами әмір әскерінің жанында «уақаианагар» (оқиғаларды бақылаушы) ретінде болды. Ол бұл қызметін Мұзаффардың мұрагері әмір Әбділахадтың тұсында да жалғастырды. ​1881 жылы император [[III Александр]]дің таққа отыру салтанатына байланысты Бұхара елшілігі құрамында Петербургке барған болашақ әмірге (ол кезде тақ мұрагері) ілесіп барды. Сами [[Әбділахад]] ордасында он-он бір жылдай қызмет етті. Өмірінің соңында Сами өзі куә болған Бұхара тарихындағы оқиғаларды билеушілердің ықыласына ие болуды көздемей, шынайы әрі бейтарап баяндаған «Маңғыт билеушілерінің тарихы» еңбегін жазды. «Тухфа-и шаһи» және «Тарих-и салатин-и мангитийа» еңбектерінен бөлек, Самидің маңғыт әулетінің тарихын өлеңмен өрнектеген «Дахма-и шаһан» («Патшалар мазары») атты үшінші тарихи шығармасы бар.

== Әдебиет ==
* Мирза 'Абдал’азим Сами. Та’рих-и Салатин-и Мангитийа. М. 1962

[[Санат:Өзбекстан тарихы]]
[[Санат:Орталық Азия тарихы]]
[[Санат:Тұлғалар:Бұхара]]
[[Санат:XIX ғасыр тарихшылары]]
[[Санат:Өзбек хандықтарының мәдениет және өнер қайраткерлері]]</text>
      <sha1>7pksij3k0nkphnzgezw44fekk52k0cs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575422</id>
      <parentid>3575418</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T12:13:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өмірбаяны */</comment>
      <origin>3575422</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6681" sha1="jn6lhshrq14qrgjmthtt1897yppk0tj" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Абдалазим Сами
 |Шынайы есімі        = {{lang-uz|Mirzo Abdulazim Somiy Boʻstoniy}}
 |Суреті              = 
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 1839
 |Туған жері          = {{туғанжері|Бостан|Бостанда}}
 |Қайтыс болған күні  = 1908
 |Қайтыс болған жері  = {{қайтысболғанжері|Бұхара|Бұхарада}}
 |Азаматтығы          = 
 |Жұбайы              = 
 |Балалары            = 
 |Ғылыми аясы         = [[тарих]]
 |Жұмыс орны          = 
 |Ғылыми дәрежесі     = 
 |Ғылыми атағы        = 
 |Альма-матер         = 
 |Ғылыми жетекші      = 
 |Атақты шәкірттері   = 
 |Несімен белгілі     = 
 |Марапаттары         = 
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
 |Commons             = 
}}
'''Мырза Мұхаммед Абдалазим Сами''' ({{lang-uz|Mirzo Abdulazim Somiy Boʻstoniy}}; 1839–1908) — [[Бұхара әмірлігі]] дәуірінің парсы тілді [[тарихшы]]сы және [[ақын]]ы.

== Өмірбаяны ==
Мырза Мұхаммед Абдалазим Сами Бостани 1839 жылы Бұхарадан солтүстікке қарай 40 шақырым жерде, Карминаға барар жолда орналасқан Бостан елді мекенінде дүниеге келген. Өзінің «Тухфа-и шаһи» (Патша сыйы) атты ресми тарихи еңбегінде Сами 60 жасқа дейін «әмір ордасының ілтипатына бөленгенін» атап өткен.

Сами бастауыш білімін туған жерінде алып, кейін Бұхарада оқуын жалғастырған. Бұхара әмірі [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффардың]] ұлы, тарихшы Мир Мұхаммед-Сиддиқтың көрсетуі бойынша, болашақ тарихшы кейінгі білімін қази Са’даддин Махирден алған. Оған «Сами» («Асқақ» немесе «Жоғары») деген бүркеншік есімді де сол кісі берген. Өзінің өмірбаяндық жазбаларында Сами білімге, әсіресе тарих ғылымына деген ерекше құштарлығы туралы айтады.

Орталық Азияның барлық тарихи еңбектерінде Сами көрнекті тарихшы, әдебиетші, ақын және каллиграф ретінде атап өтіледі. Ол түрлі хәкімдердің қол астында хатшы болып қызмет еткен, кейін мүнши (әмір хатшысы) ретінде ордаға қызметке алынды. Ресми тарихи жазбаларында Сами бұл оқиғаның әмір Мұзаффар билігінің басында болғанын жазады. Ресейдің Бұхарамен соғысы кезінде Сами әмір әскерінің жанында «уақаианагар» (оқиғаларды бақылаушы) ретінде болды. Ол бұл қызметін Мұзаффардың мұрагері әмір Әбділахадтың тұсында да жалғастырды. ​1881 жылы император [[III Александр]]дің таққа отыру салтанатына байланысты Бұхара елшілігі құрамында Петербургке барған болашақ әмірге (ол кезде тақ мұрагері) ілесіп барды. Сами [[Әбділахад]] ордасында он-он бір жылдай қызмет етті. Өмірінің соңында Сами өзі куә болған Бұхара тарихындағы оқиғаларды билеушілердің ықыласына ие болуды көздемей, шынайы әрі бейтарап баяндаған «Маңғыт билеушілерінің тарихы» еңбегін жазды. «Тухфа-и шаһи» және «Тарих-и салатин-и мангитийа» еңбектерінен бөлек, Самидің маңғыт әулетінің тарихын өлеңмен өрнектеген «Дахма-и шаһан» («Патшалар мазары») атты үшінші тарихи шығармасы бар.

== Қайтыс болуы ==
Абдалазим Самидің әмір ордасынан қуылуының нақты себебі белгісіз. Ол өзін қоршаған сарай ортасына деген оппозициялық көзқарасын жасырмағандықтан, ордадан кетуге мәжбүр болған көрінеді. Ордадан кеткеннен кейін оның тауқыметке толы қарттық кезеңі басталды. Өмірінің соңғы жылдарында Сами жоқшылық пен тән ауруларының зардабын тартып, ауыр рухани күйзелісте болды. Самидің «Рисала-и инша» («Іс қағаздарын жүргізу туралы трактат») атты еңбегінің автограф (түпнұсқа қолжазба) деп есептелетін бір тізімі табылды, онда шығарманың жазылған уақыты — 1914 жылдың қазан айы деп көрсетілген. Осыған қарағанда, Сами 1914 жылдан кейін қайтыс болған деп жорамалдауға болады.

​Дегенмен, [[Өзбекстанның Ұлттық энциклопедиясы]]нда оның қайтыс болған жылы ретінде 1908 жыл көрсетілген.

== Әдебиет ==
* Мирза 'Абдал’азим Сами. Та’рих-и Салатин-и Мангитийа. М. 1962

[[Санат:Өзбекстан тарихы]]
[[Санат:Орталық Азия тарихы]]
[[Санат:Тұлғалар:Бұхара]]
[[Санат:XIX ғасыр тарихшылары]]
[[Санат:Өзбек хандықтарының мәдениет және өнер қайраткерлері]]</text>
      <sha1>jn6lhshrq14qrgjmthtt1897yppk0tj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бактыгуль Жеенбаева</title>
    <ns>0</ns>
    <id>778032</id>
    <revision>
      <id>3575414</id>
      <timestamp>2026-04-02T12:06:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: '''Бактыгуль Жеенбаева''' [[31 шілде]] [[1960]] ж., [[Бішкек]], [[Қырғызстан]]  — Қырғыз саясаткері, 2018 жылдың желтоқсанынан 2020 жылдың 14 қазанына дейін Қырғыз Республикасының Қаржы министрі.  == Дереккөздер == {{дереккөздер}}</comment>
      <origin>3575414</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="382" sha1="1t3o6kpbl73mgt687nfh6fravpqx8le" xml:space="preserve">'''Бактыгуль Жеенбаева''' [[31 шілде]] [[1960]] ж., [[Бішкек]], [[Қырғызстан]]  — Қырғыз саясаткері, 2018 жылдың желтоқсанынан 2020 жылдың 14 қазанына дейін Қырғыз Республикасының Қаржы министрі.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>1t3o6kpbl73mgt687nfh6fravpqx8le</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575416</id>
      <parentid>3575414</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T12:07:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <origin>3575416</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="384" sha1="3qod3syq33e7ovauquei4c5mp9saizg" xml:space="preserve">'''Бактыгуль Жеенбаева''' ([[31 шілде]] [[1960]] ж., [[Бішкек]], [[Қырғызстан]])  — Қырғыз саясаткері, 2018 жылдың желтоқсанынан 2020 жылдың 14 қазанына дейін Қырғыз Республикасының Қаржы министрі.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>3qod3syq33e7ovauquei4c5mp9saizg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575424</id>
      <parentid>3575416</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T12:16:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3575424</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2025" sha1="axaqbvkvgrotkr3cng13i0aawc801id" xml:space="preserve">'''Бактыгуль Жеенбаева''' ([[31 шілде]] [[1960]] ж., [[Бішкек]], [[Қырғызстан]])  — Қырғыз саясаткері, 2018 жылдың желтоқсанынан 2020 жылдың 14 қазанына дейін Қырғыз Республикасының Қаржы министрі.

== Өмірі және қызметі ==
Бактыгуль Жеенбаева 1960 жылы 31 шілдеде Бішкекте (сол кезде Фрунзе деп аталған) дүниеге келген. Оның әкесі, ядролық физик Жаныбек Жээнбаев Қырғыз Ғылым академиясының президенті болған. Ол Қырғыз ұлттық университетінде математика және экономика мамандықтары бойынша оқыған.

Ол 1985 жылдан 1992 жылға дейін «Ақ-Тілек» өндірістік бірлестігінде экономист болып жұмыс істеді. 1992–1996 - Қырғызстан Республикасы Ұлттық банкінің Сыртқы және қоғаммен байланыс бөлімінің экономисі, бөлім бастығының орынбасары, бөлім бастығы жұмыстарын атқарды. 1996–2006 жылдары Қырғызстан ауыл шаруашылығы қаржы корпорациясының директоры болды. 2007 - «Әділет» партиясының тең төрағасы, «Ақ-Шумкар» партиясының саяси кеңесінің мүшесі. 2010 - «Қырғызстан коммерциялық банкі» директорлар кеңесінің төрағасы, 2010–2011 - Қырғызстан Республикасы Ұлттық банкінің төрағасының міндетін атқарушы қызметін атқарды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>axaqbvkvgrotkr3cng13i0aawc801id</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575439</id>
      <parentid>3575424</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T12:22:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өмірі және қызметі */ толықтыру</comment>
      <origin>3575439</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2871" sha1="s14g6n1pocu2om6h33g5tfv75u6e5tf" xml:space="preserve">'''Бактыгуль Жеенбаева''' ([[31 шілде]] [[1960]] ж., [[Бішкек]], [[Қырғызстан]])  — Қырғыз саясаткері, 2018 жылдың желтоқсанынан 2020 жылдың 14 қазанына дейін Қырғыз Республикасының Қаржы министрі.

== Өмірі және қызметі ==
Бактыгуль Жеенбаева 1960 жылы 31 шілдеде Бішкекте (сол кезде Фрунзе деп аталған) дүниеге келген. Оның әкесі, ядролық физик Жаныбек Жээнбаев Қырғыз Ғылым академиясының президенті болған. Ол Қырғыз ұлттық университетінде математика және экономика мамандықтары бойынша оқыған.

Ол 1985 жылдан 1992 жылға дейін «Ақ-Тілек» өндірістік бірлестігінде экономист болып жұмыс істеді. 1992–1996 - Қырғызстан Республикасы Ұлттық банкінің Сыртқы және қоғаммен байланыс бөлімінің экономисі, бөлім бастығының орынбасары, бөлім бастығы жұмыстарын атқарды. 1996–2006 жылдары Қырғызстан ауыл шаруашылығы қаржы корпорациясының директоры болды. 2007 - «Әділет» партиясының тең төрағасы, «Ақ-Шумкар» партиясының саяси кеңесінің мүшесі. 2010 - «Қырғызстан коммерциялық банкі» директорлар кеңесінің төрағасы, 2010–2011 - Қырғызстан Республикасы Ұлттық банкінің төрағасының міндетін атқарушы қызметін атқарды.

2015–2016 жылдың наурызы – Мемлекеттік ипотекалық компания басқармасының төрағасы, 2016 – «Айыл банкі» басқармасының төрағасы, 2017 – Германия Федералды даму банкінің кеңесшісі, 2017–2018 – «Арванд» МКК директорлар кеңесінің төрағасы болды.
2018 жылдың 6 шілдесінен 2018 жылдың желтоқсанына дейін – Қырғызстан Президентінің кеңесшісі, 2018 жылдан 2020 жылға дейін — Қырғызстан Республикасының қаржы министрі қызметін атқарды.

«Даңқ» медалімен марапатталған (20 ақпан 2003 ж.).

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>s14g6n1pocu2om6h33g5tfv75u6e5tf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575451</id>
      <parentid>3575439</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T12:29:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі, толықтыру</comment>
      <origin>3575451</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3922" sha1="kxgm6i0le0afdnyr341gsp9cc5zvflm" xml:space="preserve">{{Саясаткер
 |Есімі               = Бактыгуль Жеенбаева
 |Шынайы есімі        = Бактыгуль Жээнбаева
 |Сурет               = 
 |Ені                 = 
 |атауы               = 
 |Туған кездегі есімі = 
 |Лақап аты           = 
 |Туған күні          = 31.07.1960
 |Туған жері          = [[Бішкек]], [[Қырғызстан]]
 |Қайтыс болған күні  = 
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = 
 |Білімі              = 
 |Ғылыми дәрежесі     = 
 |Діні                = 
 |Партиясы            = 
 |Негізгі идеясы      = 
 |Мансабы             = 
 |Әкесі               = 
 |Анасы               = 
 |Жұбайы              = 
 |Жұбайлары           = 
 |Балалары            = 
 |Марапаттары         = 
 |Қолтаңбасы          = 
 |Сайты               = 
 |Commons             = 
}}

'''Бактыгуль Жеенбаева''' ([[31 шілде]] [[1960]] ж., [[Бішкек]], [[Қырғызстан]])  — Қырғыз саясаткері, 2018 жылдың желтоқсанынан 2020 жылдың 14 қазанына дейін Қырғыз Республикасының Қаржы министрі.

== Өмірі және қызметі ==
Бактыгуль Жеенбаева 1960 жылы 31 шілдеде Бішкекте (сол кезде Фрунзе деп аталған) дүниеге келген. Оның әкесі, ядролық физик Жаныбек Жээнбаев Қырғыз Ғылым академиясының президенті болған. Ол Қырғыз ұлттық университетінде математика және экономика мамандықтары бойынша оқыған.

Ол 1985 жылдан 1992 жылға дейін «Ақ-Тілек» өндірістік бірлестігінде экономист болып жұмыс істеді. 1992–1996 - Қырғызстан Республикасы Ұлттық банкінің Сыртқы және қоғаммен байланыс бөлімінің экономисі, бөлім бастығының орынбасары, бөлім бастығы жұмыстарын атқарды. 1996–2006 жылдары Қырғызстан ауыл шаруашылығы қаржы корпорациясының директоры болды. 2007 - «Әділет» партиясының тең төрағасы, «Ақ-Шумкар» партиясының саяси кеңесінің мүшесі. 2010 - «Қырғызстан коммерциялық банкі» директорлар кеңесінің төрағасы, 2010–2011 - Қырғызстан Республикасы Ұлттық банкінің төрағасының міндетін атқарушы қызметін атқарды.

2015–2016 жылдың наурызы – Мемлекеттік ипотекалық компания басқармасының төрағасы, 2016 – «Айыл банкі» басқармасының төрағасы, 2017 – Германия Федералды даму банкінің кеңесшісі, 2017–2018 – «Арванд» МКК директорлар кеңесінің төрағасы болды.
2018 жылдың 6 шілдесінен 2018 жылдың желтоқсанына дейін – Қырғызстан Президентінің кеңесшісі, 2018 жылдан 2020 жылға дейін — Қырғызстан Республикасының қаржы министрі қызметін атқарды.

«Даңқ» медалімен марапатталған (20 ақпан 2003 ж.).

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>kxgm6i0le0afdnyr341gsp9cc5zvflm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575456</id>
      <parentid>3575451</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T12:30:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>дереккөз</comment>
      <origin>3575456</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4170" sha1="7s9l23hygwej703w4oazkoh0auvd0ir" xml:space="preserve">{{Саясаткер
 |Есімі               = Бактыгуль Жеенбаева
 |Шынайы есімі        = Бактыгуль Жээнбаева
 |Сурет               = 
 |Ені                 = 
 |атауы               = 
 |Туған кездегі есімі = 
 |Лақап аты           = 
 |Туған күні          = 31.07.1960
 |Туған жері          = [[Бішкек]], [[Қырғызстан]]
 |Қайтыс болған күні  = 
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = 
 |Білімі              = 
 |Ғылыми дәрежесі     = 
 |Діні                = 
 |Партиясы            = 
 |Негізгі идеясы      = 
 |Мансабы             = 
 |Әкесі               = 
 |Анасы               = 
 |Жұбайы              = 
 |Жұбайлары           = 
 |Балалары            = 
 |Марапаттары         = 
 |Қолтаңбасы          = 
 |Сайты               = 
 |Commons             = 
}}

'''Бактыгуль Жеенбаева''' ([[31 шілде]] [[1960]] ж., [[Бішкек]], [[Қырғызстан]])  — Қырғыз саясаткері, 2018 жылдың желтоқсанынан 2020 жылдың 14 қазанына дейін Қырғыз Республикасының Қаржы министрі.

== Өмірі және қызметі ==
Бактыгуль Жеенбаева 1960 жылы 31 шілдеде Бішкекте (сол кезде Фрунзе деп аталған) дүниеге келген. Оның әкесі, ядролық физик Жаныбек Жээнбаев Қырғыз Ғылым академиясының президенті болған. Ол Қырғыз ұлттық университетінде математика және экономика мамандықтары бойынша оқыған.

Ол 1985 жылдан 1992 жылға дейін «Ақ-Тілек» өндірістік бірлестігінде экономист болып жұмыс істеді. 1992–1996 - Қырғызстан Республикасы Ұлттық банкінің Сыртқы және қоғаммен байланыс бөлімінің экономисі, бөлім бастығының орынбасары, бөлім бастығы жұмыстарын атқарды. 1996–2006 жылдары Қырғызстан ауыл шаруашылығы қаржы корпорациясының директоры болды. 2007 - «Әділет» партиясының тең төрағасы, «Ақ-Шумкар» партиясының саяси кеңесінің мүшесі. 2010 - «Қырғызстан коммерциялық банкі» директорлар кеңесінің төрағасы, 2010–2011 - Қырғызстан Республикасы Ұлттық банкінің төрағасының міндетін атқарушы қызметін атқарды.

2015–2016 жылдың наурызы – Мемлекеттік ипотекалық компания басқармасының төрағасы, 2016 – «Айыл банкі» басқармасының төрағасы, 2017 – Германия Федералды даму банкінің кеңесшісі, 2017–2018 – «Арванд» МКК директорлар кеңесінің төрағасы болды.
2018 жылдың 6 шілдесінен 2018 жылдың желтоқсанына дейін – Қырғызстан Президентінің кеңесшісі, 2018 жылдан 2020 жылға дейін — Қырғызстан Республикасының қаржы министрі қызметін атқарды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tuz.kg/news/2032_biografiia:_baktygyl_janybekovna_jeenbaeva.html|title=Биография: Бактыгуль Жаныбековна Жеенбаева|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-2|lang=}}&lt;/ref&gt;

«Даңқ» медалімен марапатталған (20 ақпан 2003 ж.).

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>7s9l23hygwej703w4oazkoh0auvd0ir</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575460</id>
      <parentid>3575456</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T12:31:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өмірі және қызметі */ дереккөз</comment>
      <origin>3575460</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4406" sha1="m1rzft7akyu31yler0174k7p27qb0f2" xml:space="preserve">{{Саясаткер
 |Есімі               = Бактыгуль Жеенбаева
 |Шынайы есімі        = Бактыгуль Жээнбаева
 |Сурет               = 
 |Ені                 = 
 |атауы               = 
 |Туған кездегі есімі = 
 |Лақап аты           = 
 |Туған күні          = 31.07.1960
 |Туған жері          = [[Бішкек]], [[Қырғызстан]]
 |Қайтыс болған күні  = 
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = 
 |Білімі              = 
 |Ғылыми дәрежесі     = 
 |Діні                = 
 |Партиясы            = 
 |Негізгі идеясы      = 
 |Мансабы             = 
 |Әкесі               = 
 |Анасы               = 
 |Жұбайы              = 
 |Жұбайлары           = 
 |Балалары            = 
 |Марапаттары         = 
 |Қолтаңбасы          = 
 |Сайты               = 
 |Commons             = 
}}

'''Бактыгуль Жеенбаева''' ([[31 шілде]] [[1960]] ж., [[Бішкек]], [[Қырғызстан]])  — Қырғыз саясаткері, 2018 жылдың желтоқсанынан 2020 жылдың 14 қазанына дейін Қырғыз Республикасының Қаржы министрі.

== Өмірі және қызметі ==
Бактыгуль Жеенбаева 1960 жылы 31 шілдеде Бішкекте (сол кезде Фрунзе деп аталған) дүниеге келген. Оның әкесі, ядролық физик Жаныбек Жээнбаев Қырғыз Ғылым академиясының президенті болған. Ол Қырғыз ұлттық университетінде математика және экономика мамандықтары бойынша оқыған.

Ол 1985 жылдан 1992 жылға дейін «Ақ-Тілек» өндірістік бірлестігінде экономист болып жұмыс істеді. 1992–1996 - Қырғызстан Республикасы Ұлттық банкінің Сыртқы және қоғаммен байланыс бөлімінің экономисі, бөлім бастығының орынбасары, бөлім бастығы жұмыстарын атқарды. 1996–2006 жылдары Қырғызстан ауыл шаруашылығы қаржы корпорациясының директоры болды. 2007 - «Әділет» партиясының тең төрағасы, «Ақ-Шумкар» партиясының саяси кеңесінің мүшесі. 2010 - «Қырғызстан коммерциялық банкі» директорлар кеңесінің төрағасы, 2010–2011 - Қырғызстан Республикасы Ұлттық банкінің төрағасының міндетін атқарушы қызметін атқарды.

2015–2016 жылдың наурызы – Мемлекеттік ипотекалық компания басқармасының төрағасы, 2016 – «Айыл банкі» басқармасының төрағасы, 2017 – Германия Федералды даму банкінің кеңесшісі, 2017–2018 – «Арванд» МКК директорлар кеңесінің төрағасы болды.
2018 жылдың 6 шілдесінен 2018 жылдың желтоқсанына дейін – Қырғызстан Президентінің кеңесшісі, 2018 жылдан 2020 жылға дейін — Қырғызстан Республикасының қаржы министрі қызметін атқарды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tuz.kg/news/2032_biografiia:_baktygyl_janybekovna_jeenbaeva.html|title=Биография: Бактыгуль Жаныбековна Жеенбаева|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-2|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://centrasia.org/person2.php?st=1192013061&amp;ysclid=mnhekb3wh2209430217#gsc.tab=0|title=ЖЕЕНБАЕВА Бактыгуль Жаныбековна|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-2|lang=}}&lt;/ref&gt;

«Даңқ» медалімен марапатталған (20 ақпан 2003 ж.).

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>m1rzft7akyu31yler0174k7p27qb0f2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575466</id>
      <parentid>3575460</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T12:34:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3575466</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4453" sha1="irz1ctr1z1qiw19xjfhp3qb8gzvq7qe" xml:space="preserve">{{Саясаткер
 |Есімі               = Бактыгуль Жеенбаева
 |Шынайы есімі        = Бактыгуль Жээнбаева
 |Сурет               = 
 |Ені                 = 
 |атауы               = 
 |Туған кездегі есімі = 
 |Лақап аты           = 
 |Туған күні          = 31.07.1960
 |Туған жері          = {{туғанжері|Бішкек|Бішкекте}}
 |Қайтыс болған күні  = 
 |Қайтыс болған жері  = {{Байрақ|Қырғызстан}}
 |Азаматтығы          = 
 |Білімі              = 
 |Ғылыми дәрежесі     = 
 |Діні                = 
 |Партиясы            = 
 |Негізгі идеясы      = 
 |Мансабы             = 
 |Әкесі               = 
 |Анасы               = 
 |Жұбайы              = 
 |Жұбайлары           = 
 |Балалары            = 
 |Марапаттары         = 
 |Қолтаңбасы          = 
 |Сайты               = 
 |Commons             = 
}}

'''Бактыгуль Жеенбаева''' ([[31 шілде]] [[1960]] ж., [[Бішкек]], [[Қырғызстан]])  — Қырғыз саясаткері, 2018 жылдың желтоқсанынан 2020 жылдың 14 қазанына дейін Қырғыз Республикасының Қаржы министрі.

== Өмірі және қызметі ==
Бактыгуль Жеенбаева 1960 жылы 31 шілдеде Бішкекте (сол кезде Фрунзе деп аталған) дүниеге келген. Оның әкесі, ядролық физик Жаныбек Жээнбаев Қырғыз Ғылым академиясының президенті болған. Ол Қырғыз ұлттық университетінде математика және экономика мамандықтары бойынша оқыған.

Ол 1985 жылдан 1992 жылға дейін «Ақ-Тілек» өндірістік бірлестігінде экономист болып жұмыс істеді. 1992–1996 - Қырғызстан Республикасы Ұлттық банкінің Сыртқы және қоғаммен байланыс бөлімінің экономисі, бөлім бастығының орынбасары, бөлім бастығы жұмыстарын атқарды. 1996–2006 жылдары Қырғызстан ауыл шаруашылығы қаржы корпорациясының директоры болды. 2007 - «Әділет» партиясының тең төрағасы, «Ақ-Шумкар» партиясының саяси кеңесінің мүшесі. 2010 - «Қырғызстан коммерциялық банкі» директорлар кеңесінің төрағасы, 2010–2011 - Қырғызстан Республикасы Ұлттық банкінің төрағасының міндетін атқарушы қызметін атқарды.

2015–2016 жылдың наурызы – Мемлекеттік ипотекалық компания басқармасының төрағасы, 2016 – «Айыл банкі» басқармасының төрағасы, 2017 – Германия Федералды даму банкінің кеңесшісі, 2017–2018 – «Арванд» МКК директорлар кеңесінің төрағасы болды.
2018 жылдың 6 шілдесінен 2018 жылдың желтоқсанына дейін – Қырғызстан Президентінің кеңесшісі, 2018 жылдан 2020 жылға дейін — Қырғызстан Республикасының қаржы министрі қызметін атқарды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tuz.kg/news/2032_biografiia:_baktygyl_janybekovna_jeenbaeva.html|title=Биография: Бактыгуль Жаныбековна Жеенбаева|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-2|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://centrasia.org/person2.php?st=1192013061&amp;ysclid=mnhekb3wh2209430217#gsc.tab=0|title=ЖЕЕНБАЕВА Бактыгуль Жаныбековна|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-2|lang=}}&lt;/ref&gt;

«Даңқ» медалімен марапатталған (20 ақпан 2003 ж.).

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>irz1ctr1z1qiw19xjfhp3qb8gzvq7qe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575468</id>
      <parentid>3575466</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T12:37:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі, сурет қою</comment>
      <origin>3575468</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4630" sha1="rjqkcilhpbrp2a5x7c23d9ib6oyawfp" xml:space="preserve">{{Саясаткер
 |Есімі               = Бактыгуль Жеенбаева
 |Шынайы есімі        = Бактыгуль Жээнбаева
 |Сурет               = Baktygul Jeenbaeva (sq cropped).jpg
 |Ені                 = 
 |атауы               = 
 |Туған кездегі есімі = 
 |Лақап аты           = 
 |Туған күні          = 31.07.1960
 |Туған жері          = {{туғанжері|Бішкек|Бішкекте}}
 |Қайтыс болған күні  = 
 |Қайтыс болған жері  = {{Байрақ|Қырғызстан}}
 |Азаматтығы          = 
 |Білімі              = Қырғыз ұлттық университеті
 |Ғылыми дәрежесі     = 
 |Діні                = 
 |Партиясы            = 
 |Негізгі идеясы      = 
 |Мансабы             = мемлекеттік қызметкер, саясаткер
 |Әкесі               = Жаныбек Жээнбаев
 |Анасы               = 
 |Жұбайы              = 
 |Жұбайлары           = 
 |Балалары            = 
 |Марапаттары         = 
 |Қолтаңбасы          = 
 |Сайты               = 
 |Commons             = 
}}

'''Бактыгуль Жеенбаева''' ([[31 шілде]] [[1960]] ж., [[Бішкек]], [[Қырғызстан]])  — Қырғыз саясаткері, 2018 жылдың желтоқсанынан 2020 жылдың 14 қазанына дейін Қырғыз Республикасының Қаржы министрі.

== Өмірі және қызметі ==
Бактыгуль Жеенбаева 1960 жылы 31 шілдеде Бішкекте (сол кезде Фрунзе деп аталған) дүниеге келген. Оның әкесі, ядролық физик Жаныбек Жээнбаев Қырғыз Ғылым академиясының президенті болған. Ол Қырғыз ұлттық университетінде математика және экономика мамандықтары бойынша оқыған.

Ол 1985 жылдан 1992 жылға дейін «Ақ-Тілек» өндірістік бірлестігінде экономист болып жұмыс істеді. 1992–1996 - Қырғызстан Республикасы Ұлттық банкінің Сыртқы және қоғаммен байланыс бөлімінің экономисі, бөлім бастығының орынбасары, бөлім бастығы жұмыстарын атқарды. 1996–2006 жылдары Қырғызстан ауыл шаруашылығы қаржы корпорациясының директоры болды. 2007 - «Әділет» партиясының тең төрағасы, «Ақ-Шумкар» партиясының саяси кеңесінің мүшесі. 2010 - «Қырғызстан коммерциялық банкі» директорлар кеңесінің төрағасы, 2010–2011 - Қырғызстан Республикасы Ұлттық банкінің төрағасының міндетін атқарушы қызметін атқарды.

2015–2016 жылдың наурызы – Мемлекеттік ипотекалық компания басқармасының төрағасы, 2016 – «Айыл банкі» басқармасының төрағасы, 2017 – Германия Федералды даму банкінің кеңесшісі, 2017–2018 – «Арванд» МКК директорлар кеңесінің төрағасы болды.
2018 жылдың 6 шілдесінен 2018 жылдың желтоқсанына дейін – Қырғызстан Президентінің кеңесшісі, 2018 жылдан 2020 жылға дейін — Қырғызстан Республикасының қаржы министрі қызметін атқарды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tuz.kg/news/2032_biografiia:_baktygyl_janybekovna_jeenbaeva.html|title=Биография: Бактыгуль Жаныбековна Жеенбаева|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-2|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://centrasia.org/person2.php?st=1192013061&amp;ysclid=mnhekb3wh2209430217#gsc.tab=0|title=ЖЕЕНБАЕВА Бактыгуль Жаныбековна|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-2|lang=}}&lt;/ref&gt;

«Даңқ» медалімен марапатталған (20 ақпан 2003 ж.).

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>rjqkcilhpbrp2a5x7c23d9ib6oyawfp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575505</id>
      <parentid>3575468</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T13:38:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <origin>3575505</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4630" sha1="ojmbbbr383zgwktxpxo8s1515eo3tvk" xml:space="preserve">{{Саясаткер
 |Есімі               = Бактыгуль Жеенбаева
 |Шынайы есімі        = Бактыгуль Жээнбаева
 |Сурет               = Baktygul Jeenbaeva (sq cropped).jpg
 |Ені                 = 
 |атауы               = 
 |Туған кездегі есімі = 
 |Лақап аты           = 
 |Туған күні          = 31.07.1960
 |Туған жері          = {{туғанжері|Бішкек|Бішкекте}}
 |Қайтыс болған күні  = 
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{Байрақ|Қырғызстан}}
 |Білімі              = Қырғыз ұлттық университеті
 |Ғылыми дәрежесі     = 
 |Діні                = 
 |Партиясы            = 
 |Негізгі идеясы      = 
 |Мансабы             = мемлекеттік қызметкер, саясаткер
 |Әкесі               = Жаныбек Жээнбаев
 |Анасы               = 
 |Жұбайы              = 
 |Жұбайлары           = 
 |Балалары            = 
 |Марапаттары         = 
 |Қолтаңбасы          = 
 |Сайты               = 
 |Commons             = 
}}

'''Бактыгуль Жеенбаева''' ([[31 шілде]] [[1960]] ж., [[Бішкек]], [[Қырғызстан]])  — Қырғыз саясаткері, 2018 жылдың желтоқсанынан 2020 жылдың 14 қазанына дейін Қырғыз Республикасының Қаржы министрі.

== Өмірі және қызметі ==
Бактыгуль Жеенбаева 1960 жылы 31 шілдеде Бішкекте (сол кезде Фрунзе деп аталған) дүниеге келген. Оның әкесі, ядролық физик Жаныбек Жээнбаев Қырғыз Ғылым академиясының президенті болған. Ол Қырғыз ұлттық университетінде математика және экономика мамандықтары бойынша оқыған.

Ол 1985 жылдан 1992 жылға дейін «Ақ-Тілек» өндірістік бірлестігінде экономист болып жұмыс істеді. 1992–1996 - Қырғызстан Республикасы Ұлттық банкінің Сыртқы және қоғаммен байланыс бөлімінің экономисі, бөлім бастығының орынбасары, бөлім бастығы жұмыстарын атқарды. 1996–2006 жылдары Қырғызстан ауыл шаруашылығы қаржы корпорациясының директоры болды. 2007 - «Әділет» партиясының тең төрағасы, «Ақ-Шумкар» партиясының саяси кеңесінің мүшесі. 2010 - «Қырғызстан коммерциялық банкі» директорлар кеңесінің төрағасы, 2010–2011 - Қырғызстан Республикасы Ұлттық банкінің төрағасының міндетін атқарушы қызметін атқарды.

2015–2016 жылдың наурызы – Мемлекеттік ипотекалық компания басқармасының төрағасы, 2016 – «Айыл банкі» басқармасының төрағасы, 2017 – Германия Федералды даму банкінің кеңесшісі, 2017–2018 – «Арванд» МКК директорлар кеңесінің төрағасы болды.
2018 жылдың 6 шілдесінен 2018 жылдың желтоқсанына дейін – Қырғызстан Президентінің кеңесшісі, 2018 жылдан 2020 жылға дейін — Қырғызстан Республикасының қаржы министрі қызметін атқарды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tuz.kg/news/2032_biografiia:_baktygyl_janybekovna_jeenbaeva.html|title=Биография: Бактыгуль Жаныбековна Жеенбаева|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-2|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://centrasia.org/person2.php?st=1192013061&amp;ysclid=mnhekb3wh2209430217#gsc.tab=0|title=ЖЕЕНБАЕВА Бактыгуль Жаныбековна|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-2|lang=}}&lt;/ref&gt;

«Даңқ» медалімен марапатталған (20 ақпан 2003 ж.).

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>ojmbbbr383zgwktxpxo8s1515eo3tvk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575509</id>
      <parentid>3575505</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T13:49:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Қырғызстандағы әйел саясаткерлер|Қырғызстандағы әйел саясаткерлер]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3575509</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4709" sha1="pquw52rwjsbr555i3n557m4asnfzkur" xml:space="preserve">{{Саясаткер
 |Есімі               = Бактыгуль Жеенбаева
 |Шынайы есімі        = Бактыгуль Жээнбаева
 |Сурет               = Baktygul Jeenbaeva (sq cropped).jpg
 |Ені                 = 
 |атауы               = 
 |Туған кездегі есімі = 
 |Лақап аты           = 
 |Туған күні          = 31.07.1960
 |Туған жері          = {{туғанжері|Бішкек|Бішкекте}}
 |Қайтыс болған күні  = 
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{Байрақ|Қырғызстан}}
 |Білімі              = Қырғыз ұлттық университеті
 |Ғылыми дәрежесі     = 
 |Діні                = 
 |Партиясы            = 
 |Негізгі идеясы      = 
 |Мансабы             = мемлекеттік қызметкер, саясаткер
 |Әкесі               = Жаныбек Жээнбаев
 |Анасы               = 
 |Жұбайы              = 
 |Жұбайлары           = 
 |Балалары            = 
 |Марапаттары         = 
 |Қолтаңбасы          = 
 |Сайты               = 
 |Commons             = 
}}

'''Бактыгуль Жеенбаева''' ([[31 шілде]] [[1960]] ж., [[Бішкек]], [[Қырғызстан]])  — Қырғыз саясаткері, 2018 жылдың желтоқсанынан 2020 жылдың 14 қазанына дейін Қырғыз Республикасының Қаржы министрі.

== Өмірі және қызметі ==
Бактыгуль Жеенбаева 1960 жылы 31 шілдеде Бішкекте (сол кезде Фрунзе деп аталған) дүниеге келген. Оның әкесі, ядролық физик Жаныбек Жээнбаев Қырғыз Ғылым академиясының президенті болған. Ол Қырғыз ұлттық университетінде математика және экономика мамандықтары бойынша оқыған.

Ол 1985 жылдан 1992 жылға дейін «Ақ-Тілек» өндірістік бірлестігінде экономист болып жұмыс істеді. 1992–1996 - Қырғызстан Республикасы Ұлттық банкінің Сыртқы және қоғаммен байланыс бөлімінің экономисі, бөлім бастығының орынбасары, бөлім бастығы жұмыстарын атқарды. 1996–2006 жылдары Қырғызстан ауыл шаруашылығы қаржы корпорациясының директоры болды. 2007 - «Әділет» партиясының тең төрағасы, «Ақ-Шумкар» партиясының саяси кеңесінің мүшесі. 2010 - «Қырғызстан коммерциялық банкі» директорлар кеңесінің төрағасы, 2010–2011 - Қырғызстан Республикасы Ұлттық банкінің төрағасының міндетін атқарушы қызметін атқарды.

2015–2016 жылдың наурызы – Мемлекеттік ипотекалық компания басқармасының төрағасы, 2016 – «Айыл банкі» басқармасының төрағасы, 2017 – Германия Федералды даму банкінің кеңесшісі, 2017–2018 – «Арванд» МКК директорлар кеңесінің төрағасы болды.
2018 жылдың 6 шілдесінен 2018 жылдың желтоқсанына дейін – Қырғызстан Президентінің кеңесшісі, 2018 жылдан 2020 жылға дейін — Қырғызстан Республикасының қаржы министрі қызметін атқарды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tuz.kg/news/2032_biografiia:_baktygyl_janybekovna_jeenbaeva.html|title=Биография: Бактыгуль Жаныбековна Жеенбаева|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-2|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://centrasia.org/person2.php?st=1192013061&amp;ysclid=mnhekb3wh2209430217#gsc.tab=0|title=ЖЕЕНБАЕВА Бактыгуль Жаныбековна|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-2|lang=}}&lt;/ref&gt;

«Даңқ» медалімен марапатталған (20 ақпан 2003 ж.).

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қырғызстандағы әйел саясаткерлер]]</text>
      <sha1>pquw52rwjsbr555i3n557m4asnfzkur</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:I-khan-edit-too</title>
    <ns>3</ns>
    <id>778033</id>
    <revision>
      <id>3575426</id>
      <timestamp>2026-04-02T12:17:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3575426</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="211" sha1="a3gshrhhs1aj0u3vvmfbezcce1ig68a" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=I-khan-edit-too}}

-- [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]] 17:17, 2026 ж. сәуірдің 2 (+05)</text>
      <sha1>a3gshrhhs1aj0u3vvmfbezcce1ig68a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Carnorex16</title>
    <ns>3</ns>
    <id>778034</id>
    <revision>
      <id>3575452</id>
      <timestamp>2026-04-02T12:29:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3575452</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="349" sha1="0i5wnc9zttresjlzna7gm95g09tyl10" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Carnorex16}}

-- [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 17:29, 2026 ж. сәуірдің 2 (+05)</text>
      <sha1>0i5wnc9zttresjlzna7gm95g09tyl10</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:ErkebulanBot</title>
    <ns>3</ns>
    <id>778035</id>
    <revision>
      <id>3575469</id>
      <timestamp>2026-04-02T12:39:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3575469</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="317" sha1="4yg20ztutmn4f4cfxnqlt2gmo5q0ilh" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=ErkebulanBot}}

-- [[Қатысушы:GanS NIS|&lt;span style=&quot;text-shadow:gray 4px 4px 3px;&quot;&gt;&lt;font face=&quot;AR Cena&quot; color=&quot;black&quot;&gt;&lt;b&gt;Fани&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;]] ([[Қатысушы талқылауы:GanS NIS|талқылауы]]) 17:39, 2026 ж. сәуірдің 2 (+05)</text>
      <sha1>4yg20ztutmn4f4cfxnqlt2gmo5q0ilh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Айгүл Әмірғалиқызы Рамазан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>778036</id>
    <revision>
      <id>3575470</id>
      <timestamp>2026-04-02T12:54:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Салиха</username>
        <id>17167</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Ғалым  |Есімі               = Айгүл Әмірғалиқызы Рамазан  |Шынайы есімі        =   |Суреті              =     |Сурет ені           =   |Сурет тақырыбы      =   |Туған күні          = 1965    |Туған жері          = қазіргі [[Абай облысы]], {{туғанжері|Жаңасемей ауданы |Жаңасемей ауданында}}, Шаған (кент)|Шағ...</comment>
      <origin>3575470</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3874" sha1="lezyzsqdwap177jjagbvtj0qdip06zz" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Айгүл Әмірғалиқызы Рамазан
 |Шынайы есімі        = 
 |Суреті              =   
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 1965  
 |Туған жері          = қазіргі [[Абай облысы]], {{туғанжері|Жаңасемей ауданы |Жаңасемей ауданында}}, [[Шаған (кент)|Шаған]] кенті.
 |Қайтыс болған күні  =  
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{KAZ}}
 |Ғылыми аясы         = Филология
 |Жұмыс орны          = [[Шәкәрім университеті]]
 |Ғылыми дәрежесі     = Филология ғылымының докторы 
 |Ғылыми атағы        = доктор  
 |Альма-матер         = [[Қазақ ұлттық университеті]]; Алматы мемлекеттік университеті (қазіргі [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]) аспирантурасы.
 |Ғылыми жетекші      = 
 |Атақты шәкірттері   = 
 |Несімен белгілі     = 
 |Марапаттары         = 
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
}}
'''Айгүл Әмірғалиқызы Рамазан''' — филология ғылымының докторы ([[2010 жыл|2010]]).

== Өмірбаяны, еңбек жолы ==
[[1965 жыл|1965]] жылы қазіргі [[Абай облысы]], [[Абай ауданы (Абай облысы)|Абай ауданы]], [[Шаған (кент)|Шаған]] кентінде туған.&lt;br&gt;

[[Қазақ ұлттық университеті]]н ([[1987 жыл|1987]]), Алматы мемлекеттік университетінің (қазіргі [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]) аспирантурасын ([[1993 жыл|1993]]) бітірген.&lt;br&gt;
1987-89 жылдары &quot;[[Өнер (баспа)|Өнер]]&quot; баспасында редактор, [[1995 жыл|1995]]-[[2011 жыл|2011]] жылдары Қазақ ұлттық университетінде аға оқытушы, доцент қызметтерін атқарды. 2011 жылдан [[Шәкәрім университеті|Семей мемлекеттік университеті]]нің профессоры.

== Ғылыми бағыты, еңбектері ==
&quot;Қазақ баспасөзі және Қазақстандағы тіл саясатының қалыптасы, даму жолдары&quot; тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.&lt;br&gt;
Негізгі ғылыми бағыты – Қазақ журналистикасындағы ақтаңдақ мәселелер, Қазақ баспасөзіндегі тіл мәселелерінің жазылуы, &quot;Баспасөз және саясат&quot; бағытындағы зерттеу жұмыстары.&lt;br&gt;
50 шақты ғылыми еңбектің, 2 оқу құралының авторы.&lt;ref&gt;Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://welcome.kaznu.kz/kz/1210/page Баспагерлік-редакторлық және дизайнерлік өнер кафедрасы.]

[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Филология ғылымдарының докторлары]]</text>
      <sha1>lezyzsqdwap177jjagbvtj0qdip06zz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575471</id>
      <parentid>3575470</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T12:55:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Салиха</username>
        <id>17167</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3575471</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3992" sha1="7nd7xq7ktkxd98c00swpeojps2a23go" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Айгүл Әмірғалиқызы Рамазан
 |Шынайы есімі        = 
 |Суреті              =   
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 1965  
 |Туған жері          = қазіргі [[Абай облысы]], {{туғанжері|Жаңасемей ауданы |Жаңасемей ауданында}}, [[Шаған (кент)|Шаған]] кенті.
 |Қайтыс болған күні  =  
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{KAZ}}
 |Ғылыми аясы         = Филология
 |Жұмыс орны          = [[Шәкәрім университеті]]
 |Ғылыми дәрежесі     = Филология ғылымының докторы 
 |Ғылыми атағы        = доктор  
 |Альма-матер         = [[Қазақ ұлттық университеті]]; Алматы мемлекеттік университеті (қазіргі [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]) аспирантурасы.
 |Ғылыми жетекші      = 
 |Атақты шәкірттері   = 
 |Несімен белгілі     = 
 |Марапаттары         = 
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
}}
'''Айгүл Әмірғалиқызы Рамазан''' — филология ғылымының докторы ([[2010 жыл|2010]]).

== Өмірбаяны, еңбек жолы ==
[[1965 жыл|1965]] жылы қазіргі [[Абай облысы]], [[Абай ауданы (Абай облысы)|Абай ауданы]], [[Шаған (кент)|Шаған]] кентінде туған.&lt;br&gt;

[[Қазақ ұлттық университеті]]н ([[1987 жыл|1987]]), Алматы мемлекеттік университетінің (қазіргі [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]) аспирантурасын ([[1993 жыл|1993]]) бітірген.&lt;br&gt;
1987-89 жылдары &quot;[[Өнер (баспа)|Өнер]]&quot; баспасында редактор, [[1995 жыл|1995]]-[[2011 жыл|2011]] жылдары Қазақ ұлттық университетінде аға оқытушы, доцент қызметтерін атқарды. 2011 жылдан [[Шәкәрім университеті|Семей мемлекеттік университеті]]нің профессоры.

== Ғылыми бағыты, еңбектері ==
&quot;Қазақ баспасөзі және Қазақстандағы тіл саясатының қалыптасы, даму жолдары&quot; тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.&lt;br&gt;
Негізгі ғылыми бағыты – Қазақ журналистикасындағы ақтаңдақ мәселелер, Қазақ баспасөзіндегі тіл мәселелерінің жазылуы, &quot;Баспасөз және саясат&quot; бағытындағы зерттеу жұмыстары.&lt;br&gt;
50 шақты ғылыми еңбектің, 2 оқу құралының авторы.&lt;ref&gt;Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://welcome.kaznu.kz/kz/1210/page Баспагерлік-редакторлық және дизайнерлік өнер кафедрасы.]

[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Филология ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]]</text>
      <sha1>7nd7xq7ktkxd98c00swpeojps2a23go</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575472</id>
      <parentid>3575471</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T13:03:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Салиха</username>
        <id>17167</id>
      </contributor>
      <origin>3575472</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4338" sha1="q4cjw1lj2ljewq8pwtigfajab8fp9f0" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Айгүл Әмірғалиқызы Рамазан
 |Шынайы есімі        = 
 |Суреті              =   
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 1965  
 |Туған жері          = қазіргі [[Абай облысы]], {{туғанжері|Жаңасемей ауданы |Жаңасемей ауданында}}, [[Шаған (кент)|Шаған]] кенті.
 |Қайтыс болған күні  =  
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{KAZ}}
 |Ғылыми аясы         = Филология
 |Жұмыс орны          = [[Қазақ ұлттық университеті]]
 |Ғылыми дәрежесі     = Филология ғылымының докторы 
 |Ғылыми атағы        = доктор  
 |Альма-матер         = [[Қазақ ұлттық университеті]]; Алматы мемлекеттік университеті (қазіргі [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]) аспирантурасы.
 |Ғылыми жетекші      = 
 |Атақты шәкірттері   = 
 |Несімен белгілі     = 
 |Марапаттары         = 
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
}}
'''Айгүл Әмірғалиқызы Рамазан''' — филология ғылымының докторы ([[2010 жыл|2010]]).

== Өмірбаяны, еңбек жолы ==
[[1965 жыл|1965]] жылы қазіргі [[Абай облысы]], [[Абай ауданы (Абай облысы)|Абай ауданы]], [[Шаған (кент)|Шаған]] кентінде туған.&lt;br&gt;

[[Қазақ ұлттық университеті]]н ([[1987 жыл|1987]]), Алматы мемлекеттік университетінің (қазіргі [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]) аспирантурасын ([[1993 жыл|1993]]) бітірген.&lt;br&gt;
1987-89 жылдары &quot;[[Өнер (баспа)|Өнер]]&quot; баспасында редактор, [[1995 жыл|1995]]-[[2011 жыл|2011]] жылдары Қазақ ұлттық университетінде аға оқытушы, доцент,[[Шәкәрім университеті|Семей мемлекеттік университеті]]нде профессор қызметтерін атқарды.&lt;br&gt;
[[2018 жыл|2018]] жылдан Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінде &quot;Баспагерлік-редакторлық және дизайнерлік өнер&quot; кафедрасының меңгерушісі.&lt;ref&gt;[https://farabi.university/department/28 Кафедра меңгерушісі.]&lt;/ref&gt; 

== Ғылыми бағыты, еңбектері ==
&quot;Қазақ баспасөзі және Қазақстандағы тіл саясатының қалыптасы, даму жолдары&quot; тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.&lt;br&gt;
Негізгі ғылыми бағыты – Қазақ журналистикасындағы ақтаңдақ мәселелер, Қазақ баспасөзіндегі тіл мәселелерінің жазылуы, &quot;Баспасөз және саясат&quot; бағытындағы зерттеу жұмыстары.&lt;br&gt;
50 шақты ғылыми еңбектің, 2 оқу құралының авторы.&lt;ref&gt;Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://welcome.kaznu.kz/kz/1210/page Баспагерлік-редакторлық және дизайнерлік өнер кафедрасы.]

[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Филология ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]]</text>
      <sha1>q4cjw1lj2ljewq8pwtigfajab8fp9f0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жұлдыз Мамбеталиева</title>
    <ns>0</ns>
    <id>778037</id>
    <revision>
      <id>3575486</id>
      <timestamp>2026-04-02T13:13:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: '''Жұлдыз Мамбеталиева''' ({{Lang-ky|Жылдыз Жээнбаевна Мамбеталиева}}; [[26 қаңтар]] [[1971]] ж., [[Бішкек]], [[Қырғызстан]]}}) — Қырғыз саясаткері. Ол Қырғызстанның Әділет министрі қызметін атқарды және «гомосексуализмді насихаттауға» тыйым салатын заңның қабылдануына қарс...</comment>
      <origin>3575486</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="544" sha1="5h9hou2b26hh5j284xpoukr2cide1na" xml:space="preserve">'''Жұлдыз Мамбеталиева''' ({{Lang-ky|Жылдыз Жээнбаевна Мамбеталиева}}; [[26 қаңтар]] [[1971]] ж., [[Бішкек]], [[Қырғызстан]]}}) — Қырғыз саясаткері. Ол Қырғызстанның Әділет министрі қызметін атқарды және «гомосексуализмді насихаттауға» тыйым салатын заңның қабылдануына қарсы болды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>5h9hou2b26hh5j284xpoukr2cide1na</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575491</id>
      <parentid>3575486</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T13:16:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3575491</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1023" sha1="2k4b12boatynozunkrw89e2ujmz0umw" xml:space="preserve">'''Жұлдыз Мамбеталиева''' ({{Lang-ky|Жылдыз Жээнбаевна Мамбеталиева}}; [[26 қаңтар]] [[1971]] ж., [[Бішкек]], [[Қырғызстан]]}}) — Қырғыз саясаткері. Ол Қырғызстанның Әділет министрі қызметін атқарды және «гомосексуализмді насихаттауға» тыйым салатын заңның қабылдануына қарсы болды.

== Өмірі және қызметі ==
Жұлдыз Мамбеталиева 1971 жылы 26 қаңтарда Қырғызстан Республикасының Бішкек қаласында дүниеге келген. Ол 1993 жылы Қырғыз Ұлттық Университетін заңгер мамандығы бойынша бітіріп шықты. Бірінші сыныпты мемлекеттік қызмет кеңесшісі атағына ие.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>2k4b12boatynozunkrw89e2ujmz0umw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575495</id>
      <parentid>3575491</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T13:25:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өмірі және қызметі */ толықтыру</comment>
      <origin>3575495</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1791" sha1="4jtppq1a5k1pnlazsqxkq17rwsjfo3x" xml:space="preserve">'''Жұлдыз Мамбеталиева''' ({{Lang-ky|Жылдыз Жээнбаевна Мамбеталиева}}; [[26 қаңтар]] [[1971]] ж., [[Бішкек]], [[Қырғызстан]]}}) — Қырғыз саясаткері. Ол Қырғызстанның Әділет министрі қызметін атқарды және «гомосексуализмді насихаттауға» тыйым салатын заңның қабылдануына қарсы болды.

== Өмірі және қызметі ==
Жұлдыз Мамбеталиева 1971 жылы 26 қаңтарда Қырғызстан Республикасының Бішкек қаласында дүниеге келген. Ол 1993 жылы Қырғыз Ұлттық Университетін заңгер мамандығы бойынша бітіріп шықты. Бірінші сыныпты мемлекеттік қызмет кеңесшісі атағына ие.
*1993-1994 — Қырғыз Республикасы Конституциялық сотының кеңесшісі.
*1994-1995 — Ош облыстық прокуратурасының прокуроры.
*1995-1996 — Қырғыз Республикасы Бас прокурорының көмекшісі.
*1996-1999 — Қырғыз Республикасы Үкіметі Аппаратының Заң бөлімінің көмекшісі.
*1999-2001 — Қырғыз Республикасы Премьер-Министрі Кеңсесінің Заң бөлімінің сарапшы-кеңесшісі.
*2001-2003 — Қырғыз Республикасы Премьер-Министрі Кеңсесінің Заң бөлімінің сарапшысы.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>4jtppq1a5k1pnlazsqxkq17rwsjfo3x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575496</id>
      <parentid>3575495</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T13:25:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өмірі және қызметі */ толықтыру</comment>
      <origin>3575496</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3544" sha1="3qwn5p00hc8qrw2zefxbpxh7gi5rreb" xml:space="preserve">'''Жұлдыз Мамбеталиева''' ({{Lang-ky|Жылдыз Жээнбаевна Мамбеталиева}}; [[26 қаңтар]] [[1971]] ж., [[Бішкек]], [[Қырғызстан]]}}) — Қырғыз саясаткері. Ол Қырғызстанның Әділет министрі қызметін атқарды және «гомосексуализмді насихаттауға» тыйым салатын заңның қабылдануына қарсы болды.

== Өмірі және қызметі ==
Жұлдыз Мамбеталиева 1971 жылы 26 қаңтарда Қырғызстан Республикасының Бішкек қаласында дүниеге келген. Ол 1993 жылы Қырғыз Ұлттық Университетін заңгер мамандығы бойынша бітіріп шықты. Бірінші сыныпты мемлекеттік қызмет кеңесшісі атағына ие.
*1993-1994 — Қырғыз Республикасы Конституциялық сотының кеңесшісі.
*1994-1995 — Ош облыстық прокуратурасының прокуроры.
*1995-1996 — Қырғыз Республикасы Бас прокурорының көмекшісі.
*1996-1999 — Қырғыз Республикасы Үкіметі Аппаратының Заң бөлімінің көмекшісі.
*1999-2001 — Қырғыз Республикасы Премьер-Министрі Кеңсесінің Заң бөлімінің сарапшы-кеңесшісі.
*2001-2003 — Қырғыз Республикасы Премьер-Министрі Кеңсесінің Заң бөлімінің сарапшысы.
*2003-2004 — Қырғыз Республикасы Премьер-Министрі Кеңсесінің Заң бөлімінің Заңнаманы жүйелеу және кодификациялау секторының меңгерушісі.
*2004-2005 жылдары — Қырғыз Республикасы Премьер-Министрі Кеңсесінің Заң департаментінің Нормативтік құқықтық актілер бойынша құқықтық сараптама секторының меңгерушісі.
*2005-2007 жылдары — Қырғыз Республикасы Премьер-Министрі Кеңсесінің Заң департаменті меңгерушісінің орынбасары.
*2007 жылы — Қырғыз Республикасы Үкіметі Кеңсесінің Заңдық сараптама департаменті меңгерушісінің орынбасары.
*2007-2008 жылдары — Қырғыз Республикасы Үкіметі Кеңсесінің Заңдық қамтамасыз ету және кадр қызметі департаменті меңгерушісінің орынбасары.
*2008 жылдың 8 қазанынан бастап — Қырғыз Республикасы Әділет министрінің орынбасары.
*2015 жылдың 21 ақпанынан 2016 жылдың 26 ​​қазанына дейін — Қырғыз Республикасы Әділет министрі.
*2016 жылдың 26 ​​қазанынан 2016 жылдың 11 қарашасына дейін — Қырғыз Республикасы Әділет министрінің міндетін атқарушы.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>3qwn5p00hc8qrw2zefxbpxh7gi5rreb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575497</id>
      <parentid>3575496</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T13:26:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өмірі және қызметі */ дереккөз</comment>
      <origin>3575497</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3781" sha1="l544ook5ypnbg3d0frg0sgeks7rk6vj" xml:space="preserve">'''Жұлдыз Мамбеталиева''' ({{Lang-ky|Жылдыз Жээнбаевна Мамбеталиева}}; [[26 қаңтар]] [[1971]] ж., [[Бішкек]], [[Қырғызстан]]}}) — Қырғыз саясаткері. Ол Қырғызстанның Әділет министрі қызметін атқарды және «гомосексуализмді насихаттауға» тыйым салатын заңның қабылдануына қарсы болды.

== Өмірі және қызметі ==
Жұлдыз Мамбеталиева 1971 жылы 26 қаңтарда Қырғызстан Республикасының Бішкек қаласында дүниеге келген. Ол 1993 жылы Қырғыз Ұлттық Университетін заңгер мамандығы бойынша бітіріп шықты. Бірінші сыныпты мемлекеттік қызмет кеңесшісі атағына ие.
*1993-1994 — Қырғыз Республикасы Конституциялық сотының кеңесшісі.
*1994-1995 — Ош облыстық прокуратурасының прокуроры.
*1995-1996 — Қырғыз Республикасы Бас прокурорының көмекшісі.
*1996-1999 — Қырғыз Республикасы Үкіметі Аппаратының Заң бөлімінің көмекшісі.
*1999-2001 — Қырғыз Республикасы Премьер-Министрі Кеңсесінің Заң бөлімінің сарапшы-кеңесшісі.
*2001-2003 — Қырғыз Республикасы Премьер-Министрі Кеңсесінің Заң бөлімінің сарапшысы.
*2003-2004 — Қырғыз Республикасы Премьер-Министрі Кеңсесінің Заң бөлімінің Заңнаманы жүйелеу және кодификациялау секторының меңгерушісі.
*2004-2005 жылдары — Қырғыз Республикасы Премьер-Министрі Кеңсесінің Заң департаментінің Нормативтік құқықтық актілер бойынша құқықтық сараптама секторының меңгерушісі.
*2005-2007 жылдары — Қырғыз Республикасы Премьер-Министрі Кеңсесінің Заң департаменті меңгерушісінің орынбасары.
*2007 жылы — Қырғыз Республикасы Үкіметі Кеңсесінің Заңдық сараптама департаменті меңгерушісінің орынбасары.
*2007-2008 жылдары — Қырғыз Республикасы Үкіметі Кеңсесінің Заңдық қамтамасыз ету және кадр қызметі департаменті меңгерушісінің орынбасары.
*2008 жылдың 8 қазанынан бастап — Қырғыз Республикасы Әділет министрінің орынбасары.
*2015 жылдың 21 ақпанынан 2016 жылдың 26 ​​қазанына дейін — Қырғыз Республикасы Әділет министрі.
*2016 жылдың 26 ​​қазанынан 2016 жылдың 11 қарашасына дейін — Қырғыз Республикасы Әділет министрінің міндетін атқарушы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://pr.kg/news/kg/2008/10/08/8074/|title=Ж.Мамбеталиева назначена заместителем министра юстиции КР|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-2|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>l544ook5ypnbg3d0frg0sgeks7rk6vj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575498</id>
      <parentid>3575497</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T13:27:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өмірі және қызметі */ дереккөз</comment>
      <origin>3575498</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4015" sha1="p9y0a4a5u3os7p53lysq6c12a66kf9u" xml:space="preserve">'''Жұлдыз Мамбеталиева''' ({{Lang-ky|Жылдыз Жээнбаевна Мамбеталиева}}; [[26 қаңтар]] [[1971]] ж., [[Бішкек]], [[Қырғызстан]]}}) — Қырғыз саясаткері. Ол Қырғызстанның Әділет министрі қызметін атқарды және «гомосексуализмді насихаттауға» тыйым салатын заңның қабылдануына қарсы болды.

== Өмірі және қызметі ==
Жұлдыз Мамбеталиева 1971 жылы 26 қаңтарда Қырғызстан Республикасының Бішкек қаласында дүниеге келген. Ол 1993 жылы Қырғыз Ұлттық Университетін заңгер мамандығы бойынша бітіріп шықты. Бірінші сыныпты мемлекеттік қызмет кеңесшісі атағына ие.
*1993-1994 — Қырғыз Республикасы Конституциялық сотының кеңесшісі.
*1994-1995 — Ош облыстық прокуратурасының прокуроры.
*1995-1996 — Қырғыз Республикасы Бас прокурорының көмекшісі.
*1996-1999 — Қырғыз Республикасы Үкіметі Аппаратының Заң бөлімінің көмекшісі.
*1999-2001 — Қырғыз Республикасы Премьер-Министрі Кеңсесінің Заң бөлімінің сарапшы-кеңесшісі.
*2001-2003 — Қырғыз Республикасы Премьер-Министрі Кеңсесінің Заң бөлімінің сарапшысы.
*2003-2004 — Қырғыз Республикасы Премьер-Министрі Кеңсесінің Заң бөлімінің Заңнаманы жүйелеу және кодификациялау секторының меңгерушісі.
*2004-2005 жылдары — Қырғыз Республикасы Премьер-Министрі Кеңсесінің Заң департаментінің Нормативтік құқықтық актілер бойынша құқықтық сараптама секторының меңгерушісі.
*2005-2007 жылдары — Қырғыз Республикасы Премьер-Министрі Кеңсесінің Заң департаменті меңгерушісінің орынбасары.
*2007 жылы — Қырғыз Республикасы Үкіметі Кеңсесінің Заңдық сараптама департаменті меңгерушісінің орынбасары.
*2007-2008 жылдары — Қырғыз Республикасы Үкіметі Кеңсесінің Заңдық қамтамасыз ету және кадр қызметі департаменті меңгерушісінің орынбасары.
*2008 жылдың 8 қазанынан бастап — Қырғыз Республикасы Әділет министрінің орынбасары.
*2015 жылдың 21 ақпанынан 2016 жылдың 26 ​​қазанына дейін — Қырғыз Республикасы Әділет министрі.
*2016 жылдың 26 ​​қазанынан 2016 жылдың 11 қарашасына дейін — Қырғыз Республикасы Әділет министрінің міндетін атқарушы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://pr.kg/news/kg/2008/10/08/8074/|title=Ж.Мамбеталиева назначена заместителем министра юстиции КР|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-2|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://centrasia.org/person2.php?st=1424512556&amp;ysclid=mnhhj2nty4598196291#gsc.tab=0|title=МАМБЕТАЛИЕВА Жылдыз Жеенбаевна|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-2|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>p9y0a4a5u3os7p53lysq6c12a66kf9u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575500</id>
      <parentid>3575498</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T13:31:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>дереккөз</comment>
      <origin>3575500</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4302" sha1="fiqr3qgmr2hatubrq12fipb4ff3qiif" xml:space="preserve">'''Жұлдыз Мамбеталиева''' ({{Lang-ky|Жылдыз Жээнбаевна Мамбеталиева}}; [[26 қаңтар]] [[1971]] ж., [[Бішкек]], [[Қырғызстан]]}}) — Қырғыз саясаткері. Ол Қырғызстанның Әділет министрі қызметін атқарды және «гомосексуализмді насихаттауға» тыйым салатын заңның қабылдануына қарсы болды.

== Өмірі және қызметі ==
Жұлдыз Мамбеталиева 1971 жылы 26 қаңтарда Қырғызстан Республикасының Бішкек қаласында дүниеге келген. Ол 1993 жылы Қырғыз Ұлттық Университетін заңгер мамандығы бойынша бітіріп шықты. Бірінші сыныпты мемлекеттік қызмет кеңесшісі атағына ие.
*1993-1994 — Қырғыз Республикасы Конституциялық сотының кеңесшісі.
*1994-1995 — Ош облыстық прокуратурасының прокуроры.
*1995-1996 — Қырғыз Республикасы Бас прокурорының көмекшісі.
*1996-1999 — Қырғыз Республикасы Үкіметі Аппаратының Заң бөлімінің көмекшісі.
*1999-2001 — Қырғыз Республикасы Премьер-Министрі Кеңсесінің Заң бөлімінің сарапшы-кеңесшісі.
*2001-2003 — Қырғыз Республикасы Премьер-Министрі Кеңсесінің Заң бөлімінің сарапшысы.
*2003-2004 — Қырғыз Республикасы Премьер-Министрі Кеңсесінің Заң бөлімінің Заңнаманы жүйелеу және кодификациялау секторының меңгерушісі.
*2004-2005 жылдары — Қырғыз Республикасы Премьер-Министрі Кеңсесінің Заң департаментінің Нормативтік құқықтық актілер бойынша құқықтық сараптама секторының меңгерушісі.
*2005-2007 жылдары — Қырғыз Республикасы Премьер-Министрі Кеңсесінің Заң департаменті меңгерушісінің орынбасары.
*2007 жылы — Қырғыз Республикасы Үкіметі Кеңсесінің Заңдық сараптама департаменті меңгерушісінің орынбасары.
*2007-2008 жылдары — Қырғыз Республикасы Үкіметі Кеңсесінің Заңдық қамтамасыз ету және кадр қызметі департаменті меңгерушісінің орынбасары.
*2008 жылдың 8 қазанынан бастап — Қырғыз Республикасы Әділет министрінің орынбасары.
*2015 жылдың 21 ақпанынан 2016 жылдың 26 ​​қазанына дейін — Қырғыз Республикасы Әділет министрі.
*2016 жылдың 26 ​​қазанынан 2016 жылдың 11 қарашасына дейін — Қырғыз Республикасы Әділет министрінің міндетін атқарушы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://pr.kg/news/kg/2008/10/08/8074/|title=Ж.Мамбеталиева назначена заместителем министра юстиции КР|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-2|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://centrasia.org/person2.php?st=1424512556&amp;ysclid=mnhhj2nty4598196291#gsc.tab=0|title=МАМБЕТАЛИЕВА Жылдыз Жеенбаевна|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-2|lang=}}&lt;/ref&gt;

2008 жылы Қырғыз Республикасының Құрмет грамотасымен марапатталды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://nagrada.srs.kg/Site/Personlist?page=3485|title=Сыйлангандар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-2|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>fiqr3qgmr2hatubrq12fipb4ff3qiif</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575503</id>
      <parentid>3575500</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T13:36:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі, толықтыру</comment>
      <origin>3575503</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5542" sha1="bba017kctcpjl4yivu2jbuua28ueg47" xml:space="preserve">{Саясаткер
 |Есімі               =  Жұлдыз Мамбеталиева
 |Шынайы есімі        = {{Lang-ky|Жылдыз Жээнбаевна Мамбеталиева}}
 |Сурет               = 
 |Ені                 = 
 |атауы               = 
 |Туған кездегі есімі = 
 |Лақап аты           = 
 |Туған күні          = 26.01.1971
 |Туған жері          = {{туғанжері|Бішкек|Бішкекте}}
 |Қайтыс болған күні  = 
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{Байрақ|Қырғызстан}}
 |Білімі              = Қырғыз Ұлттық Университеті
 |Ғылыми дәрежесі     = 
 |Діні                = 
 |Партиясы            = 
 |Негізгі идеясы      = 
 |Мансабы             = мемлекеттік қызметкер, саясаткер
 |Әкесі               = 
 |Анасы               = 
 |Жұбайы              = 
 |Жұбайлары           = 
 |Балалары            = 
 |Марапаттары         = 
 |Қолтаңбасы          = 
 |Сайты               = 
 |Commons             = 
}}

'''Жұлдыз Мамбеталиева''' ({{Lang-ky|Жылдыз Жээнбаевна Мамбеталиева}}; [[26 қаңтар]] [[1971]] ж., [[Бішкек]], [[Қырғызстан]]) — Қырғыз саясаткері. Ол Қырғызстанның Әділет министрі қызметін атқарды және «гомосексуализмді насихаттауға» тыйым салатын заңның қабылдануына қарсы болды.

== Өмірі және қызметі ==
Жұлдыз Мамбеталиева 1971 жылы 26 қаңтарда Қырғызстан Республикасының Бішкек қаласында дүниеге келген. Ол 1993 жылы Қырғыз Ұлттық Университетін заңгер мамандығы бойынша бітіріп шықты. Бірінші сыныпты мемлекеттік қызмет кеңесшісі атағына ие.
*1993-1994 — Қырғыз Республикасы Конституциялық сотының кеңесшісі.
*1994-1995 — Ош облыстық прокуратурасының прокуроры.
*1995-1996 — Қырғыз Республикасы Бас прокурорының көмекшісі.
*1996-1999 — Қырғыз Республикасы Үкіметі Аппаратының Заң бөлімінің көмекшісі.
*1999-2001 — Қырғыз Республикасы Премьер-Министрі Кеңсесінің Заң бөлімінің сарапшы-кеңесшісі.
*2001-2003 — Қырғыз Республикасы Премьер-Министрі Кеңсесінің Заң бөлімінің сарапшысы.
*2003-2004 — Қырғыз Республикасы Премьер-Министрі Кеңсесінің Заң бөлімінің Заңнаманы жүйелеу және кодификациялау секторының меңгерушісі.
*2004-2005 жылдары — Қырғыз Республикасы Премьер-Министрі Кеңсесінің Заң департаментінің Нормативтік құқықтық актілер бойынша құқықтық сараптама секторының меңгерушісі.
*2005-2007 жылдары — Қырғыз Республикасы Премьер-Министрі Кеңсесінің Заң департаменті меңгерушісінің орынбасары.
*2007 жылы — Қырғыз Республикасы Үкіметі Кеңсесінің Заңдық сараптама департаменті меңгерушісінің орынбасары.
*2007-2008 жылдары — Қырғыз Республикасы Үкіметі Кеңсесінің Заңдық қамтамасыз ету және кадр қызметі департаменті меңгерушісінің орынбасары.
*2008 жылдың 8 қазанынан бастап — Қырғыз Республикасы Әділет министрінің орынбасары.
*2015 жылдың 21 ақпанынан 2016 жылдың 26 ​​қазанына дейін — Қырғыз Республикасы Әділет министрі.
*2016 жылдың 26 ​​қазанынан 2016 жылдың 11 қарашасына дейін — Қырғыз Республикасы Әділет министрінің міндетін атқарушы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://pr.kg/news/kg/2008/10/08/8074/|title=Ж.Мамбеталиева назначена заместителем министра юстиции КР|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-2|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://centrasia.org/person2.php?st=1424512556&amp;ysclid=mnhhj2nty4598196291#gsc.tab=0|title=МАМБЕТАЛИЕВА Жылдыз Жеенбаевна|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-2|lang=}}&lt;/ref&gt;

2008 жылы Қырғыз Республикасының Құрмет грамотасымен марапатталды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://nagrada.srs.kg/Site/Personlist?page=3485|title=Сыйлангандар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-2|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>bba017kctcpjl4yivu2jbuua28ueg47</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575504</id>
      <parentid>3575503</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T13:37:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <origin>3575504</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5542" sha1="e0behbogutx4o5bncxmtse0a5s9nhib" xml:space="preserve">{{Саясаткер
 |Есімі               =  Жұлдыз Мамбеталиева
 |Шынайы есімі        = {{Lang-ky|Жылдыз Жээнбаевна Мамбеталиева}}
 |Сурет               = 
 |Ені                 = 
 |атауы               = 
 |Туған кездегі есімі = 
 |Лақап аты           = 
 |Туған күні          = 26.01.1971
 |Туған жері          = {{туғанжері|Бішкек|Бішкекте}}
 |Қайтыс болған күні  = 
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{Байрақ|Қырғызстан}}
 |Білімі              = Қырғыз Ұлттық Университеті
 |Ғылыми дәрежесі     = 
 |Діні                = 
 |Партиясы            = 
 |Негізгі идеясы      = 
 |Мансабы             = мемлекеттік қызметкер, саясаткер
 |Әкесі               = 
 |Анасы               = 
 |Жұбайы              = 
 |Жұбайлары           = 
 |Балалары            = 
 |Марапаттары         = 
 |Қолтаңбасы          = 
 |Сайты               = 
 |Commons             = 
}}
'''Жұлдыз Мамбеталиева''' ({{Lang-ky|Жылдыз Жээнбаевна Мамбеталиева}}; [[26 қаңтар]] [[1971]] ж., [[Бішкек]], [[Қырғызстан]]) — Қырғыз саясаткері. Ол Қырғызстанның Әділет министрі қызметін атқарды және «гомосексуализмді насихаттауға» тыйым салатын заңның қабылдануына қарсы болды.

== Өмірі және қызметі ==
Жұлдыз Мамбеталиева 1971 жылы 26 қаңтарда Қырғызстан Республикасының Бішкек қаласында дүниеге келген. Ол 1993 жылы Қырғыз Ұлттық Университетін заңгер мамандығы бойынша бітіріп шықты. Бірінші сыныпты мемлекеттік қызмет кеңесшісі атағына ие.
*1993-1994 — Қырғыз Республикасы Конституциялық сотының кеңесшісі.
*1994-1995 — Ош облыстық прокуратурасының прокуроры.
*1995-1996 — Қырғыз Республикасы Бас прокурорының көмекшісі.
*1996-1999 — Қырғыз Республикасы Үкіметі Аппаратының Заң бөлімінің көмекшісі.
*1999-2001 — Қырғыз Республикасы Премьер-Министрі Кеңсесінің Заң бөлімінің сарапшы-кеңесшісі.
*2001-2003 — Қырғыз Республикасы Премьер-Министрі Кеңсесінің Заң бөлімінің сарапшысы.
*2003-2004 — Қырғыз Республикасы Премьер-Министрі Кеңсесінің Заң бөлімінің Заңнаманы жүйелеу және кодификациялау секторының меңгерушісі.
*2004-2005 жылдары — Қырғыз Республикасы Премьер-Министрі Кеңсесінің Заң департаментінің Нормативтік құқықтық актілер бойынша құқықтық сараптама секторының меңгерушісі.
*2005-2007 жылдары — Қырғыз Республикасы Премьер-Министрі Кеңсесінің Заң департаменті меңгерушісінің орынбасары.
*2007 жылы — Қырғыз Республикасы Үкіметі Кеңсесінің Заңдық сараптама департаменті меңгерушісінің орынбасары.
*2007-2008 жылдары — Қырғыз Республикасы Үкіметі Кеңсесінің Заңдық қамтамасыз ету және кадр қызметі департаменті меңгерушісінің орынбасары.
*2008 жылдың 8 қазанынан бастап — Қырғыз Республикасы Әділет министрінің орынбасары.
*2015 жылдың 21 ақпанынан 2016 жылдың 26 ​​қазанына дейін — Қырғыз Республикасы Әділет министрі.
*2016 жылдың 26 ​​қазанынан 2016 жылдың 11 қарашасына дейін — Қырғыз Республикасы Әділет министрінің міндетін атқарушы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://pr.kg/news/kg/2008/10/08/8074/|title=Ж.Мамбеталиева назначена заместителем министра юстиции КР|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-2|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://centrasia.org/person2.php?st=1424512556&amp;ysclid=mnhhj2nty4598196291#gsc.tab=0|title=МАМБЕТАЛИЕВА Жылдыз Жеенбаевна|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-2|lang=}}&lt;/ref&gt;

2008 жылы Қырғыз Республикасының Құрмет грамотасымен марапатталды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://nagrada.srs.kg/Site/Personlist?page=3485|title=Сыйлангандар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-2|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>e0behbogutx4o5bncxmtse0a5s9nhib</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575508</id>
      <parentid>3575504</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T13:49:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Қырғызстандағы әйел саясаткерлер|Қырғызстандағы әйел саясаткерлер]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3575508</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5621" sha1="5jb6up8jgcf0nya74jg8vbo65dn25uq" xml:space="preserve">{{Саясаткер
 |Есімі               =  Жұлдыз Мамбеталиева
 |Шынайы есімі        = {{Lang-ky|Жылдыз Жээнбаевна Мамбеталиева}}
 |Сурет               = 
 |Ені                 = 
 |атауы               = 
 |Туған кездегі есімі = 
 |Лақап аты           = 
 |Туған күні          = 26.01.1971
 |Туған жері          = {{туғанжері|Бішкек|Бішкекте}}
 |Қайтыс болған күні  = 
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{Байрақ|Қырғызстан}}
 |Білімі              = Қырғыз Ұлттық Университеті
 |Ғылыми дәрежесі     = 
 |Діні                = 
 |Партиясы            = 
 |Негізгі идеясы      = 
 |Мансабы             = мемлекеттік қызметкер, саясаткер
 |Әкесі               = 
 |Анасы               = 
 |Жұбайы              = 
 |Жұбайлары           = 
 |Балалары            = 
 |Марапаттары         = 
 |Қолтаңбасы          = 
 |Сайты               = 
 |Commons             = 
}}
'''Жұлдыз Мамбеталиева''' ({{Lang-ky|Жылдыз Жээнбаевна Мамбеталиева}}; [[26 қаңтар]] [[1971]] ж., [[Бішкек]], [[Қырғызстан]]) — Қырғыз саясаткері. Ол Қырғызстанның Әділет министрі қызметін атқарды және «гомосексуализмді насихаттауға» тыйым салатын заңның қабылдануына қарсы болды.

== Өмірі және қызметі ==
Жұлдыз Мамбеталиева 1971 жылы 26 қаңтарда Қырғызстан Республикасының Бішкек қаласында дүниеге келген. Ол 1993 жылы Қырғыз Ұлттық Университетін заңгер мамандығы бойынша бітіріп шықты. Бірінші сыныпты мемлекеттік қызмет кеңесшісі атағына ие.
*1993-1994 — Қырғыз Республикасы Конституциялық сотының кеңесшісі.
*1994-1995 — Ош облыстық прокуратурасының прокуроры.
*1995-1996 — Қырғыз Республикасы Бас прокурорының көмекшісі.
*1996-1999 — Қырғыз Республикасы Үкіметі Аппаратының Заң бөлімінің көмекшісі.
*1999-2001 — Қырғыз Республикасы Премьер-Министрі Кеңсесінің Заң бөлімінің сарапшы-кеңесшісі.
*2001-2003 — Қырғыз Республикасы Премьер-Министрі Кеңсесінің Заң бөлімінің сарапшысы.
*2003-2004 — Қырғыз Республикасы Премьер-Министрі Кеңсесінің Заң бөлімінің Заңнаманы жүйелеу және кодификациялау секторының меңгерушісі.
*2004-2005 жылдары — Қырғыз Республикасы Премьер-Министрі Кеңсесінің Заң департаментінің Нормативтік құқықтық актілер бойынша құқықтық сараптама секторының меңгерушісі.
*2005-2007 жылдары — Қырғыз Республикасы Премьер-Министрі Кеңсесінің Заң департаменті меңгерушісінің орынбасары.
*2007 жылы — Қырғыз Республикасы Үкіметі Кеңсесінің Заңдық сараптама департаменті меңгерушісінің орынбасары.
*2007-2008 жылдары — Қырғыз Республикасы Үкіметі Кеңсесінің Заңдық қамтамасыз ету және кадр қызметі департаменті меңгерушісінің орынбасары.
*2008 жылдың 8 қазанынан бастап — Қырғыз Республикасы Әділет министрінің орынбасары.
*2015 жылдың 21 ақпанынан 2016 жылдың 26 ​​қазанына дейін — Қырғыз Республикасы Әділет министрі.
*2016 жылдың 26 ​​қазанынан 2016 жылдың 11 қарашасына дейін — Қырғыз Республикасы Әділет министрінің міндетін атқарушы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://pr.kg/news/kg/2008/10/08/8074/|title=Ж.Мамбеталиева назначена заместителем министра юстиции КР|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-2|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://centrasia.org/person2.php?st=1424512556&amp;ysclid=mnhhj2nty4598196291#gsc.tab=0|title=МАМБЕТАЛИЕВА Жылдыз Жеенбаевна|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-2|lang=}}&lt;/ref&gt;

2008 жылы Қырғыз Республикасының Құрмет грамотасымен марапатталды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://nagrada.srs.kg/Site/Personlist?page=3485|title=Сыйлангандар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-2|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қырғызстандағы әйел саясаткерлер]]</text>
      <sha1>5jb6up8jgcf0nya74jg8vbo65dn25uq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ш.Уәлиханов атындағы Көкшетау университеті</title>
    <ns>0</ns>
    <id>778038</id>
    <redirect title="Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау университеті" />
    <revision>
      <id>3575488</id>
      <timestamp>2026-04-02T13:13:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rasulbek Adil</username>
        <id>176232</id>
      </contributor>
      <comment>Rasulbek Adil [[Ш.Уәлиханов атындағы Көкшетау университеті]] бетін [[Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау университеті]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>3575488</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="97" sha1="1f22gtz5k63q05uzhbzvo9bixr7rja7" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау университеті]]</text>
      <sha1>1f22gtz5k63q05uzhbzvo9bixr7rja7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Igwarr</title>
    <ns>3</ns>
    <id>778039</id>
    <revision>
      <id>3575492</id>
      <timestamp>2026-04-02T13:18:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3575492</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="234" sha1="4ehlxkqk2hjaq4f4008s7qnp95s0teu" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Igwarr}}

-- [[Қатысушы:Erboldilyara|Сариев Ербол]] ([[Қатысушы талқылауы:Erboldilyara|талқылауы]] 18:18, 2026 ж. сәуірдің 2 (+05)</text>
      <sha1>4ehlxkqk2hjaq4f4008s7qnp95s0teu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы:ErkebulanBot</title>
    <ns>2</ns>
    <id>778040</id>
    <revision>
      <id>3575499</id>
      <timestamp>2026-04-02T13:30:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ErkebulanBot</username>
        <id>179317</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Bot|MuratbekErkebulan}}</comment>
      <origin>3575499</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25" sha1="h8iwe9c5w28u87rkz5iuj16rs8ullwk" xml:space="preserve">{{Bot|MuratbekErkebulan}}</text>
      <sha1>h8iwe9c5w28u87rkz5iuj16rs8ullwk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Carlogold</title>
    <ns>3</ns>
    <id>778042</id>
    <revision>
      <id>3575510</id>
      <timestamp>2026-04-02T13:50:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3575510</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="348" sha1="muadlste7i2edxsdw1xn5rxkeyg2d79" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Carlogold}}

-- [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 18:50, 2026 ж. сәуірдің 2 (+05)</text>
      <sha1>muadlste7i2edxsdw1xn5rxkeyg2d79</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Pan74</title>
    <ns>3</ns>
    <id>778043</id>
    <revision>
      <id>3575511</id>
      <timestamp>2026-04-02T13:51:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3575511</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="233" sha1="9bxwh5x8rhv6go8q2ofzotvf9m83cs4" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Pan74}}

-- [[Қатысушы:Erboldilyara|Сариев Ербол]] ([[Қатысушы талқылауы:Erboldilyara|талқылауы]] 18:51, 2026 ж. сәуірдің 2 (+05)</text>
      <sha1>9bxwh5x8rhv6go8q2ofzotvf9m83cs4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:A1do0s</title>
    <ns>3</ns>
    <id>778044</id>
    <revision>
      <id>3575513</id>
      <timestamp>2026-04-02T14:08:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3575513</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="299" sha1="mymzdrel2w8w3hqwwzv3qdkb1zk1ohl" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=A1do0s}}

-- [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылауы]]) 19:08, 2026 ж. сәуірдің 2 (+05)</text>
      <sha1>mymzdrel2w8w3hqwwzv3qdkb1zk1ohl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:エンギニヤ</title>
    <ns>3</ns>
    <id>778045</id>
    <revision>
      <id>3575515</id>
      <timestamp>2026-04-02T14:10:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3575515</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="354" sha1="fp2q7b37328hklbxndpgf1oyhq9wgo1" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=エンギニヤ}}

-- [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 19:10, 2026 ж. сәуірдің 2 (+05)</text>
      <sha1>fp2q7b37328hklbxndpgf1oyhq9wgo1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Voklen</title>
    <ns>3</ns>
    <id>778046</id>
    <revision>
      <id>3575565</id>
      <timestamp>2026-04-02T15:09:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3575565</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="299" sha1="k3tylfsfje8d96vsmg5nb72ss4qqtm0" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Voklen}}

-- [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылауы]]) 20:09, 2026 ж. сәуірдің 2 (+05)</text>
      <sha1>k3tylfsfje8d96vsmg5nb72ss4qqtm0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Caspian VSHEU</title>
    <ns>3</ns>
    <id>778048</id>
    <revision>
      <id>3575579</id>
      <timestamp>2026-04-02T15:45:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3575579</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="209" sha1="76jcgt4gxv5xlcplwfeayww3o6vp5mh" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Caspian VSHEU}}

-- [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]] 20:45, 2026 ж. сәуірдің 2 (+05)</text>
      <sha1>76jcgt4gxv5xlcplwfeayww3o6vp5mh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тарту обсерваториясы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>778049</id>
    <revision>
      <id>3575583</id>
      <timestamp>2026-04-02T15:51:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ерден Карсыбеков</username>
        <id>3744</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Ғимарат | ғимараттың аты     = Тарту обсерваториясы | шынайы аты         = Tartu Observatoorium | бұрынғы атауы      = Дерпт обсерваториясы,&lt;br /&gt;Юрьев обсерваториясы | балама аты         =  | статусы            =  | суреті             = Tartu Observatooriumi panoraam.jpg | ені                =  | сурет атауы        =  | позициял...</comment>
      <origin>3575583</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5277" sha1="diuqedfcw1d2cgcfreh7jmi8g69g49s" xml:space="preserve">{{Ғимарат
| ғимараттың аты     = Тарту обсерваториясы
| шынайы аты         = Tartu Observatoorium
| бұрынғы атауы      = Дерпт обсерваториясы,&lt;br /&gt;Юрьев обсерваториясы
| балама аты         = 
| статусы            = 
| суреті             = Tartu Observatooriumi panoraam.jpg
| ені                = 
| сурет атауы        = 
| позициялық карта   = Эстония   
 |lat_dir = N |lat_deg = 58 |lat_min = 15 |lat_sec = 55 
 |lon_dir = E |lon_deg = 26 |lon_min = 27 |lon_sec = 58
| карта атауы        = 
| карта ені          = 
| ізашары            = 
| ізбасары           = 
| ғимарат түрі       = 
| сәулет стилі       = 
| қолданылуы         = ғылыми нысан
| орналасуы          = 
| мекен жайы         = [[Тыравере]]
| қала               = 
| мемлекет           = [[Эстония]]
| қазіргі жалдаушы   = 
| ғимараттың маңыздылығы = [[ЮНЕСКО]] [[Әлемдік мұра]]сы
| құрылысы уақыты    = 
| құрылысы аяқталды  = 
| ашылған уақыты     = 1964 жыл&lt;br /&gt;1810 (ескі ғимараты)
| жөнделген уақыты   =  
| жабылған уақыты    = 
| бұзылған уақыты    = 
| биіктігі           =   
| төбесі             =  
| шатыры             = 
| ең соңғы қабат     = 
| обсерватория       = 
| құрылыс жүйесі     = 
| көлемі             =   
| диаметрі           =  
| басқа да өлшемдері =     
| қабаттар саны      = 3
| сайты              = https://kosmos.ut.ee/
}}[[Сурет:Tartu asv2022-04 img06 Old Observatory.jpg|нобай|Ескі обсерватория ғимараты]]
'''Тарту обсерваториясы''' — [[Эстония]] Ғылымдар академиясының [[обсерватория]]сы.

Ол 1810 жылы [[Тарту университеті|Дерпт университетінің]] қарамағында құрылды.

Тарту қаласында түнгі жарықтың молаюына байланысты 1964 жылы обсерватория одан 20 км оңтүстік-батысқа қарай көшеді. Атауы '''В. Я. Струве ат. Тарту астрофизикалық обсерваториясы''' болып өзгереді. Тарту обсерваториясы деген қазіргі атауы 1995 жылы қайтарылады.

2005 жылы обсерватория [[Струве геодезиялық доғасы]]на кіретін жүздеген нысанның бірі ретінде ЮНЕСКО-ның [[ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандарының тізімдері|Әлемдік мұрасы тізіміне]] кірді.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Struve Geodetic Arc |url=https://whc.unesco.org/en/list/1187/ |website=UNESCO World Heritage List |accessdate=2026-04-02 |language=English |date=2005}}&lt;/ref&gt;

Minor Planet Center ұйымының кодификациясында бұл обсерватория 075 нөмірімен беріледі.

Ескі обсерватория ғимараты қазір мұражай ретінде істейді.

== Жаңа обсерваторияның бөлімдері ==
* Астрофизика бөлімі
:* Жұлдыздар физикасы лабораториясы
:* Теоретикалық астрофизика лабораториясы
* Космология бөлімі
:* Галактикалар физикасы лабораториясы
:* Космология лабораториясы
* Атмосфера физикасы бөлімі
:* Өсімдіктер әлемін қашықтықтан зондтау лабораториясы
:* Атмосфераны қашықтықтан зондтау лабораториясы
* Басқару бөлімі

== Әйгілі қызметкерлері ==
* [[Эрнст Кристоф Фридрих Кнорре]] — обсерваторияның бірінші астрономы 
* [[Василий Яковлевич Струве]]
* [[Карл Христофорович Кнорре]]
* [[Эрнст Юлиус Эпик]]
* [[Отто Васильевич Струве]]
* [[Алексей Николаевич Савич]]
* [[Август Фёдорович Вагнер]]
* [[Вильгельм Карлович Дёллен]]
* [[Семён Ильич Зеленой]]
* [[Людвиг Оттович Струве]]
* [[Оскар Андреевич Баклунд]]
* [[Григорий Григорьевич Кузмин]]
* [[Яан Эльмарович Эйнасто]]
* [[Генрих Брунс]]

== Тағы қараңыз ==
* [[Обсерваториялар тізімі]]
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Алфавит бойынша обсерваториялар]]
[[Санат:Эстонияның ғылыми мекемелері]]</text>
      <sha1>diuqedfcw1d2cgcfreh7jmi8g69g49s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Windows XP Build 2509</title>
    <ns>0</ns>
    <id>778050</id>
    <revision>
      <id>3575587</id>
      <timestamp>2026-04-02T16:04:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt; {{Windows құрастыру инфобоксы |атауы = Windows XP Build 2509 |жүйе_(ОЖ) = Microsoft Windows |сурет =  |құрылым_тагы = Whistler |windows_нұсқасы = [[Сурет:Unofficial Windows logo variant - 2002–2012 (Multicolored).svg|15px]] [[Windows XP]] |құр...</comment>
      <origin>3575587</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5063" sha1="99ljec012fvl36vobv14szbf1iios5s" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Windows құрастыру инфобоксы
|атауы = Windows XP Build 2509
|жүйе_(ОЖ) = Microsoft Windows
|сурет = 
|құрылым_тагы = Whistler
|windows_нұсқасы = [[Сурет:Unofficial Windows logo variant - 2002–2012 (Multicolored).svg|15px]] [[Windows XP]]
|құрастыру_нұсқасы = 5.1.2509.main.010702-1146
|ревизия = 
|жүйе_тармағы = Windows NT 5.1
|архитектура = x86
|sku = Professional
|Құрастырылған_күні = 2001.02.10
|Мерзімі біту уақыты = 2001.12.29
|продукт кілті = QB2BW-8PJ2D-9X7JK-BCCRT-D233Y
}}
'''Windows XP Build 2509''' — [[Microsoft]] компаниясының [[Windows XP]] операциялық жүйесінің бета нұсқасы. Бұл билд 5.1.2509.main.010702-1146 нөмірімен тіркелген және [[2001 жыл]]ы шығарылған. Бұл нұсқа тек тестілеу мақсатында арналған және ресми түрде жалпы пайдаланушыларға жарияланбаған.&lt;ref&gt;[https://www.betaarchive.com/database/view_release.php?uuid=5381afbe-f57e-4fa6-886b-8b0b5a0ec9ee BetaArchive — 5381afbe-f57e-4fa6-886b-8b0b5a0ec9ee ]&lt;/ref&gt;
== Өзгерістер ==

=== Тіркелім өзгерістері ===
Жүктеу кезінде көрсетілетін Whistler‑ге қатысты барлық атаулар толық алынды.

Корпоративтік ортада пайдаланылатын сыртқы жүктеу және диагностика құралдарының интерфейсі жаңартылды.

Тілдік параметрлердің басқару панелі [[Windows XP]] интерфейсінің жаңа көрінісімен үйлестіріліп, кейбір көне опциялардың атаулары өзгерді.

Жүйелік журналда (Event Viewer) қатені логтау кезінде кейбір жаңа жазба форматтары енгізілді — бұл диагностика мен журнал талдауды жақсартады.

Жад пен файл жүйесі мониторингілеу құралдарында ішкі индикаторлар өзгертілді, нәтижесінде кейбір көрсеткіштер дәлдігі артты.

Бірқатар стандартты жүйелік бағдарламалар (WordPad, Notepad, Paint) негізгі функциялары жағынан оптимизацияланды, ал артық және ескі кодтар шығарылды.
Желі параметрлері мәзірінде кейбір ұсынылатын параметрлер қайта реттелді және құрылым оңтайланды.

=== Қауіпсіздік және тұрақтылық ===
NT ядросының ішкі бөлігінде кейбір кэштеу механизмдері жақсарды, бұл жалпы жүйелік тұрақтылықты арттырады.
Жадтың фрагментациясын талдайтын механизмге шағын түзетулер енгізілді.

Құрылғы драйверлерінің бастапқы тексерісі бұрынғыдан қатаңдау жүргізіледі — бұл жүйенің төмен деңгейлі тұрақтылығын арттыру үшін.

=== Жүктеу экраны ===
Альтернативті AUTOCHK жүктеу экраны жаңартылды. Бұл экранды `BOOT.INI` файлына `/SOS` параметрін қосу арқылы шақыруға болады. Жаңарту барысында **Whistler** кодтық атауына қатысты соңғы қалған сілтеме жойылды.

=== Басқа жақсартулар ===
Файл менеджері мен диалогтық терезелердің кейбір элементтері визуалды түрде жаңа стильге бейімделді.
Update механизмінің кейбір ішкі компоненттері [[Windows Update]] серверімен үйлесімділікті жақсарту үшін өзгертілді.
[[USB]] құрылғыларымен жұмыс кезінде біраз кідірістер жойылды, нәтижесінде құрылғыларды қосу/өшіру кезінде жауап беру жылдамдығы артты.&lt;ref&gt;[https://www.betaarchive.com/database/view_release.php?uuid=5381afbe-f57e-4fa6-886b-8b0b5a0ec9ee BetaArchive Release Database — Windows XP 5.1.2509] &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;VMware қолданбасымен тексеру арқылы. 2026 01-30&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
&lt;references&gt;
&lt;/references&gt;</text>
      <sha1>99ljec012fvl36vobv14szbf1iios5s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575588</id>
      <parentid>3575587</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T16:04:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3575588</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5109" sha1="4yexbfwo2usl6yw6k38lyozksazt18b" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Windows құрастыру инфобоксы
|атауы = Windows XP Build 2509
|жүйе_(ОЖ) = Microsoft Windows
|сурет = 
|құрылым_тагы = Whistler
|windows_нұсқасы = [[Сурет:Unofficial Windows logo variant - 2002–2012 (Multicolored).svg|15px]] [[Windows XP]]
|құрастыру_нұсқасы = 5.1.2509.main.010702-1146
|ревизия = 
|жүйе_тармағы = Windows NT 5.1
|архитектура = x86
|sku = Professional
|Құрастырылған_күні = 2001.02.10
|Мерзімі біту уақыты = 2001.12.29
|продукт кілті = QB2BW-8PJ2D-9X7JK-BCCRT-D233Y
}}
'''Windows XP Build 2509''' — [[Microsoft]] компаниясының [[Windows XP]] операциялық жүйесінің бета нұсқасы. Бұл билд 5.1.2509.main.010702-1146 нөмірімен тіркелген және [[2001 жыл]]ы шығарылған. Бұл нұсқа тек тестілеу мақсатында арналған және ресми түрде жалпы пайдаланушыларға жарияланбаған.&lt;ref&gt;[https://www.betaarchive.com/database/view_release.php?uuid=5381afbe-f57e-4fa6-886b-8b0b5a0ec9ee BetaArchive — 5381afbe-f57e-4fa6-886b-8b0b5a0ec9ee ]&lt;/ref&gt;
== Өзгерістер ==

=== Тіркелім өзгерістері ===
Жүктеу кезінде көрсетілетін Whistler‑ге қатысты барлық атаулар толық алынды.

Корпоративтік ортада пайдаланылатын сыртқы жүктеу және диагностика құралдарының интерфейсі жаңартылды.

Тілдік параметрлердің басқару панелі [[Windows XP]] интерфейсінің жаңа көрінісімен үйлестіріліп, кейбір көне опциялардың атаулары өзгерді.

Жүйелік журналда (Event Viewer) қатені логтау кезінде кейбір жаңа жазба форматтары енгізілді — бұл диагностика мен журнал талдауды жақсартады.

Жад пен файл жүйесі мониторингілеу құралдарында ішкі индикаторлар өзгертілді, нәтижесінде кейбір көрсеткіштер дәлдігі артты.

Бірқатар стандартты жүйелік бағдарламалар (WordPad, Notepad, Paint) негізгі функциялары жағынан оптимизацияланды, ал артық және ескі кодтар шығарылды.
Желі параметрлері мәзірінде кейбір ұсынылатын параметрлер қайта реттелді және құрылым оңтайланды.

=== Қауіпсіздік және тұрақтылық ===
NT ядросының ішкі бөлігінде кейбір кэштеу механизмдері жақсарды, бұл жалпы жүйелік тұрақтылықты арттырады.
Жадтың фрагментациясын талдайтын механизмге шағын түзетулер енгізілді.

Құрылғы драйверлерінің бастапқы тексерісі бұрынғыдан қатаңдау жүргізіледі — бұл жүйенің төмен деңгейлі тұрақтылығын арттыру үшін.

=== Жүктеу экраны ===
Альтернативті AUTOCHK жүктеу экраны жаңартылды. Бұл экранды `BOOT.INI` файлына `/SOS` параметрін қосу арқылы шақыруға болады. Жаңарту барысында **Whistler** кодтық атауына қатысты соңғы қалған сілтеме жойылды.

=== Басқа жақсартулар ===
Файл менеджері мен диалогтық терезелердің кейбір элементтері визуалды түрде жаңа стильге бейімделді.
Update механизмінің кейбір ішкі компоненттері [[Windows Update]] серверімен үйлесімділікті жақсарту үшін өзгертілді.
[[USB]] құрылғыларымен жұмыс кезінде біраз кідірістер жойылды, нәтижесінде құрылғыларды қосу/өшіру кезінде жауап беру жылдамдығы артты.&lt;ref&gt;[https://www.betaarchive.com/database/view_release.php?uuid=5381afbe-f57e-4fa6-886b-8b0b5a0ec9ee BetaArchive Release Database — Windows XP 5.1.2509] &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;VMware қолданбасымен тексеру арқылы. 2026 01-30&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
&lt;references&gt;
&lt;/references&gt;
[[Санат: Windows XP нұсқалары]]</text>
      <sha1>4yexbfwo2usl6yw6k38lyozksazt18b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Неисторик</title>
    <ns>3</ns>
    <id>778051</id>
    <revision>
      <id>3575620</id>
      <timestamp>2026-04-02T16:30:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3575620</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="214" sha1="8kthn5dgdn8haerp572wnipj6ac7k3k" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Неисторик}}

-- [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]] 21:30, 2026 ж. сәуірдің 2 (+05)</text>
      <sha1>8kthn5dgdn8haerp572wnipj6ac7k3k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Нұрболат Нұрасыл</title>
    <ns>3</ns>
    <id>778052</id>
    <revision>
      <id>3575621</id>
      <timestamp>2026-04-02T16:42:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3575621</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="336" sha1="1ox0bmh8654fxr3dvb49b7zybcr0bfu" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Нұрболат Нұрасыл}}

-- [[Қатысушы:GanS NIS|&lt;span style=&quot;text-shadow:gray 4px 4px 3px;&quot;&gt;&lt;font face=&quot;AR Cena&quot; color=&quot;black&quot;&gt;&lt;b&gt;Fани&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;]] ([[Қатысушы талқылауы:GanS NIS|талқылауы]]) 21:42, 2026 ж. сәуірдің 2 (+05)</text>
      <sha1>1ox0bmh8654fxr3dvb49b7zybcr0bfu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Талқылау:1916 жылғы Қазақстандағы ұлт-азаттық көтеріліс</title>
    <ns>1</ns>
    <id>778053</id>
    <revision>
      <id>3575624</id>
      <timestamp>2026-04-02T16:56:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mattennut</username>
        <id>114712</id>
      </contributor>
      <comment>/* Жылжыту: Қазақстандағы → Орталық Азиядағы */ жаңа бөлім</comment>
      <origin>3575624</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="506" sha1="3jzpuumdlmioh7d793skd48abh93gqv" xml:space="preserve">== Жылжыту: Қазақстандағы → Орталық Азиядағы ==

1916 көтерілісі тек Қазақстан аумағында өтпей, қазіргі Өзбекстан мен әсіресе Қырғызстан аумақтарында өткен. Сондықтан мақаланы жылжытуды ұсынамын. [[Қатысушы:Mattennut|Mattennut]] ([[Қатысушы талқылауы:Mattennut|талқылау]]) 21:56, 2026 ж. сәуірдің 2 (+05)</text>
      <sha1>3jzpuumdlmioh7d793skd48abh93gqv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575626</id>
      <parentid>3575624</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T17:04:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Жылжыту: Қазақстандағы → Орталық Азиядағы */ Жауап беру</comment>
      <origin>3575626</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="689" sha1="o906lhqb6uk9qw1wnbbgm4hnzw77by4" xml:space="preserve">== Жылжыту: Қазақстандағы → Орталық Азиядағы ==

1916 көтерілісі тек Қазақстан аумағында өтпей, қазіргі Өзбекстан мен әсіресе Қырғызстан аумақтарында өткен. Сондықтан мақаланы жылжытуды ұсынамын. [[Қатысушы:Mattennut|Mattennut]] ([[Қатысушы талқылауы:Mattennut|талқылау]]) 21:56, 2026 ж. сәуірдің 2 (+05)

:{{Қолдаймын}}! [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 22:04, 2026 ж. сәуірдің 2 (+05)</text>
      <sha1>o906lhqb6uk9qw1wnbbgm4hnzw77by4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:ДаниярСаржан</title>
    <ns>3</ns>
    <id>778054</id>
    <revision>
      <id>3575630</id>
      <timestamp>2026-04-02T17:21:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3575630</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="220" sha1="ccyi94ligzhi1c60kdsd5ag6ho8p5rt" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=ДаниярСаржан}}

-- [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]] 22:21, 2026 ж. сәуірдің 2 (+05)</text>
      <sha1>ccyi94ligzhi1c60kdsd5ag6ho8p5rt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жауқашқан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>778055</id>
    <revision>
      <id>3575631</id>
      <timestamp>2026-04-02T17:24:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abayconvict</username>
        <id>15958</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: '''Тоқсан Тоғыз Тоқты (Жауқашқан)''' — Қазақстанның оңтүстік өңірінде, Қазығұрт тауының етегінде орналасқан табиғи-тарихи ескерткіш. Нысан ірі тас үйінділерінен тұрады және сыртқы келбеті жағынан табиғи қамалға ұқсайды.  &lt;nowiki&gt;== Географиялық орналасуы ==&lt;/nowiki&gt;  Т...</comment>
      <origin>3575631</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2817" sha1="bl59qx7qxn1r6gt5lthj2uo4ckkok4b" xml:space="preserve">'''Тоқсан Тоғыз Тоқты (Жауқашқан)''' — Қазақстанның оңтүстік өңірінде, Қазығұрт тауының етегінде орналасқан табиғи-тарихи ескерткіш. Нысан ірі тас үйінділерінен тұрады және сыртқы келбеті жағынан табиғи қамалға ұқсайды.

&lt;nowiki&gt;== Географиялық орналасуы ==&lt;/nowiki&gt;

Тоқсан Тоғыз Тоқты Қазығұрт тауының маңында орналасқан. Бұл аймақ табиғи ландшафтының ерекшелігімен және тарихи-мәдени нысандарымен танымал.

&lt;nowiki&gt;== Сипаттамасы ==&lt;/nowiki&gt;

Ескерткіш бір-біріне шоғырланған ірі тастардан құралған. Тас құрылымдары белгілі бір тәртіппен орналасқандай әсер қалдырады. Ғылыми тұрғыдан бұл нысан табиғи геологиялық үдерістер нәтижесінде пайда болған деп есептеледі.

&lt;nowiki&gt;== Аңыздар ==&lt;/nowiki&gt;

Жергілікті халық арасында Тоқсан Тоғыз Тоқтыға қатысты бірнеше аңыз таралған. Соның бірінде бұл өңірде жау шапқыншылығы кезінде елін қорғаған батырлардың рухы тасқа айналғаны айтылады. Әрбір «тоқты» сол батырлардың символы ретінде қабылданады.

Тағы бір аңыз бойынша, тастар түнде жарқырап, қауіп төнген кезде белгі береді. Бұл жарықтар арқылы халық жау келерін алдын ала біліп отырған деген сенім бар.

&lt;nowiki&gt;== Мәдени маңызы ==&lt;/nowiki&gt;

Көне дәуірде бұл орын киелі саналып, жергілікті тұрғындар мұнда түрлі дәстүрлік рәсімдер өткізген. Қазіргі уақытта нысан тарихи және рухани мұра ретінде бағаланады.

&lt;nowiki&gt;== Қазіргі жағдайы ==&lt;/nowiki&gt;

Тоқсан Тоғыз Тоқты туристер мен зерттеушілердің қызығушылығын тудыратын нысандардың бірі болып табылады. Геологтар үшін ол табиғи құрылымдардың үлгісі ретінде маңызды, ал жергілікті халық үшін тарихи жадтың символы болып саналады.</text>
      <sha1>bl59qx7qxn1r6gt5lthj2uo4ckkok4b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575632</id>
      <parentid>3575631</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T17:26:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abayconvict</username>
        <id>15958</id>
      </contributor>
      <origin>3575632</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2865" sha1="mkb7vqh5zxca6k96t7pnjixtbif42x4" xml:space="preserve">'''Тоқсан Тоғыз Тоқты (Жауқашқан)''' — Қазақстанның оңтүстік өңірінде, Қазығұрт тауының етегінде орналасқан табиғи-тарихи ескерткіш. Нысан ірі тас үйінділерінен тұрады және сыртқы келбеті жағынан табиғи қамалға ұқсайды.

&lt;nowiki&gt;== Географиялық орналасуы ==&lt;/nowiki&gt;
[[Сурет:Жауқашқан.jpg|нобай]]
Тоқсан Тоғыз Тоқты Қазығұрт тауының маңында орналасқан. Бұл аймақ табиғи ландшафтының ерекшелігімен және тарихи-мәдени нысандарымен танымал.

&lt;nowiki&gt;== Сипаттамасы ==&lt;/nowiki&gt;

Ескерткіш бір-біріне шоғырланған ірі тастардан құралған. Тас құрылымдары белгілі бір тәртіппен орналасқандай әсер қалдырады. Ғылыми тұрғыдан бұл нысан табиғи геологиялық үдерістер нәтижесінде пайда болған деп есептеледі.

&lt;nowiki&gt;== Аңыздар ==&lt;/nowiki&gt;

Жергілікті халық арасында Тоқсан Тоғыз Тоқтыға қатысты бірнеше аңыз таралған. Соның бірінде бұл өңірде жау шапқыншылығы кезінде елін қорғаған батырлардың рухы тасқа айналғаны айтылады. Әрбір «тоқты» сол батырлардың символы ретінде қабылданады.

Тағы бір аңыз бойынша, тастар түнде жарқырап, қауіп төнген кезде белгі береді. Бұл жарықтар арқылы халық жау келерін алдын ала біліп отырған деген сенім бар.

&lt;nowiki&gt;== Мәдени маңызы ==&lt;/nowiki&gt;

Көне дәуірде бұл орын киелі саналып, жергілікті тұрғындар мұнда түрлі дәстүрлік рәсімдер өткізген. Қазіргі уақытта нысан тарихи және рухани мұра ретінде бағаланады.

&lt;nowiki&gt;== Қазіргі жағдайы ==&lt;/nowiki&gt;

Тоқсан Тоғыз Тоқты туристер мен зерттеушілердің қызығушылығын тудыратын нысандардың бірі болып табылады. Геологтар үшін ол табиғи құрылымдардың үлгісі ретінде маңызды, ал жергілікті халық үшін тарихи жадтың символы болып саналады.</text>
      <sha1>mkb7vqh5zxca6k96t7pnjixtbif42x4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575641</id>
      <parentid>3575632</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T17:56:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3575641</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2908" sha1="3ebcdv286f6ra3crp90mlrq1q7742al" xml:space="preserve">{{Жедел жойылсын|02-04-2026}}
'''Тоқсан Тоғыз Тоқты (Жауқашқан)''' — Қазақстанның оңтүстік өңірінде, Қазығұрт тауының етегінде орналасқан табиғи-тарихи ескерткіш. Нысан ірі тас үйінділерінен тұрады және сыртқы келбеті жағынан табиғи қамалға ұқсайды.

&lt;nowiki&gt;== Географиялық орналасуы ==&lt;/nowiki&gt;
[[Сурет:Жауқашқан.jpg|нобай]]
Тоқсан Тоғыз Тоқты Қазығұрт тауының маңында орналасқан. Бұл аймақ табиғи ландшафтының ерекшелігімен және тарихи-мәдени нысандарымен танымал.

&lt;nowiki&gt;== Сипаттамасы ==&lt;/nowiki&gt;

Ескерткіш бір-біріне шоғырланған ірі тастардан құралған. Тас құрылымдары белгілі бір тәртіппен орналасқандай әсер қалдырады. Ғылыми тұрғыдан бұл нысан табиғи геологиялық үдерістер нәтижесінде пайда болған деп есептеледі.

&lt;nowiki&gt;== Аңыздар ==&lt;/nowiki&gt;

Жергілікті халық арасында Тоқсан Тоғыз Тоқтыға қатысты бірнеше аңыз таралған. Соның бірінде бұл өңірде жау шапқыншылығы кезінде елін қорғаған батырлардың рухы тасқа айналғаны айтылады. Әрбір «тоқты» сол батырлардың символы ретінде қабылданады.

Тағы бір аңыз бойынша, тастар түнде жарқырап, қауіп төнген кезде белгі береді. Бұл жарықтар арқылы халық жау келерін алдын ала біліп отырған деген сенім бар.

&lt;nowiki&gt;== Мәдени маңызы ==&lt;/nowiki&gt;

Көне дәуірде бұл орын киелі саналып, жергілікті тұрғындар мұнда түрлі дәстүрлік рәсімдер өткізген. Қазіргі уақытта нысан тарихи және рухани мұра ретінде бағаланады.

&lt;nowiki&gt;== Қазіргі жағдайы ==&lt;/nowiki&gt;

Тоқсан Тоғыз Тоқты туристер мен зерттеушілердің қызығушылығын тудыратын нысандардың бірі болып табылады. Геологтар үшін ол табиғи құрылымдардың үлгісі ретінде маңызды, ал жергілікті халық үшін тарихи жадтың символы болып саналады.</text>
      <sha1>3ebcdv286f6ra3crp90mlrq1q7742al</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:S20NKS</title>
    <ns>3</ns>
    <id>778056</id>
    <revision>
      <id>3575634</id>
      <timestamp>2026-04-02T17:34:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3575634</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="234" sha1="4m9thsaj2a0snds099uqpm7xfuzl2y8" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=S20NKS}}

-- [[Қатысушы:Erboldilyara|Сариев Ербол]] ([[Қатысушы талқылауы:Erboldilyara|талқылауы]] 22:34, 2026 ж. сәуірдің 2 (+05)</text>
      <sha1>4m9thsaj2a0snds099uqpm7xfuzl2y8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дженнифер Лоуренс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>778057</id>
    <revision>
      <id>3575635</id>
      <timestamp>2026-04-02T17:40:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rasulbek Adil</username>
        <id>176232</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: '''Дженнифер Шрейдер Лоуренс''' (англ. Jennifer Shrader Lawrence; 15 тамыз 1990 жыл, [[Индиан Хиллс (Невада)|Индиан Хиллс]], [[Кентукки]], [[АҚШ]]) америкалық кино және теледидар актрисасы және продюсер. Франшизалық экшн-фильмдер мен тәуелсіз драмалардағы рөлдерімен әлемге әйгілі.  {...</comment>
      <origin>3575635</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3344" sha1="a123l9ifn828cl3avn1gtsawsgyy5n0" xml:space="preserve">'''Дженнифер Шрейдер Лоуренс''' (англ. Jennifer Shrader Lawrence; 15 тамыз 1990 жыл, [[Индиан Хиллс (Невада)|Индиан Хиллс]], [[Кентукки]], [[АҚШ]]) америкалық кино және теледидар актрисасы және продюсер. Франшизалық экшн-фильмдер мен тәуелсіз драмалардағы рөлдерімен әлемге әйгілі.

{{Кинематограф|есімі=Дженнифер Шрейдер Лоуренс|сурет=Jennifer Lawrence in 2016.jpg|туған күні=15.08.1990|Азаматтығы=[[File:Flag of the United States (Pantone).svg|22px|border]] [[АҚШ]]|Мамандығы=Актриса|қолтаңбасы=Jenniferlawrencesignature.svg}}

== Маңсабы ==
Лоуренстің мансабындағы бетбұрыс 2010 жылы болды, ол тәуелсіз драма «Зимняя кость» (ағыл. Winter's Bone) фильмінде ни 契约 подросток Ри Дэлли рөлін ойнады. Бұл рөл оған 20 жасында ең жақсы әйел рөлі үшін Оскар номинациясын әкелді және сол уақытта бұл санаттағы ең жас екінші номинант болды.&lt;ref&gt;[https://www.wikiwand.com/ru/articles/ Wikiwand — толық нұсқасы]&lt;/ref&gt;

2012 жылы «Голодные игры» (ағыл. The Hunger Games) фильмінде Кэтнис Эвердин рөлін ойнаған соң, ол әлемдік деңгейдегі жұлдызға айналды. Фильм 690 миллион доллардан астам жинап, басты рөлде әйел болған ең кассалық фильм болды.&lt;ref&gt;[https://cyclowiki.org/wiki/ Марапаттар мен биография]&lt;/ref&gt;

2013 жылы Лоуренс «Майлз аптан алды» (ағыл. Silver Linings Playbook) фильмі үшін Оскар сыйлығын (ең жақсы әйел рөлі) жеңіп алды.

== Марапаттары ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!Марапат
!Жылдар
!Санат
|-
|Оскар
|2013 
|Ең жақсы әйел рөлі («Майлз аптан алды»)
|-
|Золотой глобус
|2013,2014,2016
|3 марапат
|-
|BAFTA
|2014
|Ең жақсы әйел рөлі
|-
|Гильдия киноактёров США
|2013,2014
|2 марапат 
|-
|Сатурн
|2013 
|Ең жақсы әйел рөлі 
|-
|Независимый дух
|2013
|
|}
2015 жылы Forbes журналының мәліметі бойынша, ол жылына $52 миллион тауып, әлемдегі ең жоғары төленетін актриса болды. 2015 жылы ол «Джой» фильмі үшін қаржылық сәттілікке қол жеткізіп, Золотой глобус сыйлығын иеленді.

== Жеке өмірі ==
Лоуренс 2019 жылы кулинар Кук Мароунимен үйленді. Ол қарапайым мінез-құлқы және ашық сөйлеуімен танымал, сарапшылар оны «идеалды киноактриса» деп атайды.

== Дереккөздер ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>a123l9ifn828cl3avn1gtsawsgyy5n0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575637</id>
      <parentid>3575635</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T17:43:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rasulbek Adil</username>
        <id>176232</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Rasulbek Adil [[Дженнифер Лоуренс]] бетін [[Дженнифер Шрейдер Лоуренс]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>3575635</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3344" sha1="a123l9ifn828cl3avn1gtsawsgyy5n0" xml:space="preserve">'''Дженнифер Шрейдер Лоуренс''' (англ. Jennifer Shrader Lawrence; 15 тамыз 1990 жыл, [[Индиан Хиллс (Невада)|Индиан Хиллс]], [[Кентукки]], [[АҚШ]]) америкалық кино және теледидар актрисасы және продюсер. Франшизалық экшн-фильмдер мен тәуелсіз драмалардағы рөлдерімен әлемге әйгілі.

{{Кинематограф|есімі=Дженнифер Шрейдер Лоуренс|сурет=Jennifer Lawrence in 2016.jpg|туған күні=15.08.1990|Азаматтығы=[[File:Flag of the United States (Pantone).svg|22px|border]] [[АҚШ]]|Мамандығы=Актриса|қолтаңбасы=Jenniferlawrencesignature.svg}}

== Маңсабы ==
Лоуренстің мансабындағы бетбұрыс 2010 жылы болды, ол тәуелсіз драма «Зимняя кость» (ағыл. Winter's Bone) фильмінде ни 契约 подросток Ри Дэлли рөлін ойнады. Бұл рөл оған 20 жасында ең жақсы әйел рөлі үшін Оскар номинациясын әкелді және сол уақытта бұл санаттағы ең жас екінші номинант болды.&lt;ref&gt;[https://www.wikiwand.com/ru/articles/ Wikiwand — толық нұсқасы]&lt;/ref&gt;

2012 жылы «Голодные игры» (ағыл. The Hunger Games) фильмінде Кэтнис Эвердин рөлін ойнаған соң, ол әлемдік деңгейдегі жұлдызға айналды. Фильм 690 миллион доллардан астам жинап, басты рөлде әйел болған ең кассалық фильм болды.&lt;ref&gt;[https://cyclowiki.org/wiki/ Марапаттар мен биография]&lt;/ref&gt;

2013 жылы Лоуренс «Майлз аптан алды» (ағыл. Silver Linings Playbook) фильмі үшін Оскар сыйлығын (ең жақсы әйел рөлі) жеңіп алды.

== Марапаттары ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!Марапат
!Жылдар
!Санат
|-
|Оскар
|2013 
|Ең жақсы әйел рөлі («Майлз аптан алды»)
|-
|Золотой глобус
|2013,2014,2016
|3 марапат
|-
|BAFTA
|2014
|Ең жақсы әйел рөлі
|-
|Гильдия киноактёров США
|2013,2014
|2 марапат 
|-
|Сатурн
|2013 
|Ең жақсы әйел рөлі 
|-
|Независимый дух
|2013
|
|}
2015 жылы Forbes журналының мәліметі бойынша, ол жылына $52 миллион тауып, әлемдегі ең жоғары төленетін актриса болды. 2015 жылы ол «Джой» фильмі үшін қаржылық сәттілікке қол жеткізіп, Золотой глобус сыйлығын иеленді.

== Жеке өмірі ==
Лоуренс 2019 жылы кулинар Кук Мароунимен үйленді. Ол қарапайым мінез-құлқы және ашық сөйлеуімен танымал, сарапшылар оны «идеалды киноактриса» деп атайды.

== Дереккөздер ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>a123l9ifn828cl3avn1gtsawsgyy5n0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575943</id>
      <parentid>3575637</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T06:26:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rasulbek Adil</username>
        <id>176232</id>
      </contributor>
      <origin>3575943</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3377" sha1="jce61e3p0sshia0a3wu944b8xgx75c1" xml:space="preserve">'''&lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Дженнифер&lt;/span&gt; Шрейдер Лоуренс''' (англ. Jennifer Shrader Lawrence; 15 тамыз 1990 жыл, [[Индиан Хиллс (Невада)|Индиан Хиллс]], [[Кентукки]], [[АҚШ]]) америкалық кино және теледидар актрисасы және продюсер. Франшизалық экшн-фильмдер мен тәуелсіз драмалардағы рөлдерімен әлемге әйгілі.

{{Кинематограф|есімі=Дженнифер Шрейдер Лоуренс|сурет=Jennifer Lawrence in 2016.jpg|туған күні=15.08.1990|Азаматтығы=[[File:Flag of the United States (Pantone).svg|22px|border]] [[АҚШ]]|Мамандығы=Актриса|қолтаңбасы=Jenniferlawrencesignature.svg}}

== Маңсабы ==
Лоуренстің мансабындағы бетбұрыс 2010 жылы болды, ол тәуелсіз драма «Зимняя кость» (ағыл. Winter's Bone) фильмінде ни 契约 подросток Ри Дэлли рөлін ойнады. Бұл рөл оған 20 жасында ең жақсы әйел рөлі үшін Оскар номинациясын әкелді және сол уақытта бұл санаттағы ең жас екінші номинант болды.&lt;ref&gt;[https://www.wikiwand.com/ru/articles/ Wikiwand — толық нұсқасы]&lt;/ref&gt;

2012 жылы «Голодные игры» (ағыл. The Hunger Games) фильмінде Кэтнис Эвердин рөлін ойнаған соң, ол әлемдік деңгейдегі жұлдызға айналды. Фильм 690 миллион доллардан астам жинап, басты рөлде әйел болған ең кассалық фильм болды.&lt;ref&gt;[https://cyclowiki.org/wiki/ Марапаттар мен биография]&lt;/ref&gt;

2013 жылы Лоуренс «Майлз аптан алды» (ағыл. Silver Linings Playbook) фильмі үшін Оскар сыйлығын (ең жақсы әйел рөлі) жеңіп алды.

== Марапаттары ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!Марапат
!Жылдар
!Санат
|-
|Оскар
|2013 
|Ең жақсы әйел рөлі («Майлз аптан алды»)
|-
|Золотой глобус
|2013,2014,2016
|3 марапат
|-
|BAFTA
|2014
|Ең жақсы әйел рөлі
|-
|Гильдия киноактёров США
|2013,2014
|2 марапат 
|-
|Сатурн
|2013 
|Ең жақсы әйел рөлі 
|-
|Независимый дух
|2013
|
|}
2015 жылы Forbes журналының мәліметі бойынша, ол жылына $52 миллион тауып, әлемдегі ең жоғары төленетін актриса болды. 2015 жылы ол «Джой» фильмі үшін қаржылық сәттілікке қол жеткізіп, Золотой глобус сыйлығын иеленді.

== Жеке өмірі ==
Лоуренс 2019 жылы кулинар Кук Мароунимен үйленді. Ол қарапайым мінез-құлқы және ашық сөйлеуімен танымал, сарапшылар оны «идеалды киноактриса» деп атайды.

== Дереккөздер ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>jce61e3p0sshia0a3wu944b8xgx75c1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Potd/2026-04-03</title>
    <ns>10</ns>
    <id>778059</id>
    <revision>
      <id>3575643</id>
      <timestamp>2026-04-02T18:00:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <comment>[[commons:Template:Potd/2026-04-03|POTD 2026-04-03]]: filename only</comment>
      <origin>3575643</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="159" sha1="n5a47dd5chjm64hrkacccsabcgr3xhx" xml:space="preserve">Museo di Santa Giulia Coro delle Monache Deposizione Paolo da Caylina Brescia.jpg&lt;noinclude&gt;[[Санат:Үлгілер:Тәулік суреті]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>n5a47dd5chjm64hrkacccsabcgr3xhx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жоба:Инкубатор/Айдос Ғалымов</title>
    <ns>102</ns>
    <id>778060</id>
    <revision>
      <id>3575644</id>
      <timestamp>2026-04-02T18:01:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>QazPaluan</username>
        <id>179154</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа мақала</comment>
      <origin>3575644</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21286" sha1="bluwb7g5db98mvppm9j6kjd8gosrmzh" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

{{Спортшы
 |есімі          = Айдос Ғалымов
 |суреті         = Айдос Ғалымов.jpg
 |сурет ені      = 250
 |сурет тақырыбы = ''Әлем чемпионаты — 2025''
 |толық есімі    = Айдос Қайратұлы Ғалымов
 |лақап аты      =  Баймырза
 |азаматтығы     = [[Қазақстан]]
 |мамандандыру   = [[қазақша күрес]], [[дзюдо]], [[самбо]]
 |туған күні     =  [[3 сәуір]] [[1993 ]] (33 жас)
 |туған жері     = [[Жаңаарқа]]
 |бойы           = 174 см
 |салмағы        = 74-90 кг дейін
 |атақтары       = {{Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген спорт шебері}}
 |медальдары = {{ОО-спорт |[[Қазақ күресі]]}}
{{турнир| [[Әлем чемпионаты]]}}
{{медаль|Алтын|[[Ақтөбе]] [[2019 ]] | 74 кг дейін}}
{{медаль|Алтын|[[Нью-Дели]] [[2025 ]] | 90 кг дейін}}
{{турнир| [[Азия чемпионаты]] }}
{{медаль|Қола|[[Алтай]] [[2015 ]] | 82 кг дейін}}
{{турнир| [[Еуразия]] [[Барыс]]ы }}
{{медаль|Алтын|[[Астана]] [[2015 ]] | командалық}}
{{медаль|Алтын|[[Астана]] [[2016 ]] | командалық}}
{{медаль|Алтын|[[Астана]] [[2017 ]] | командалық}}

{{ОО-спорт|[[Дзюдо]]}}
{{турнир|[[Азия чемпионаты]] (U-21)}}
{{медаль|Қола|[[Хайнань]] [[2013 ]] | 81 кг дейін}}

{{ОО-спорт|[[Самбо]]}}
{{турнир|[[Азия чемпионаты]] (U-17)}}
{{медаль|Алтын|[[Ташкент]] [[2011 ]] | 70 кг дейін}}

{{соңы}}
}}

'''Айдос Қайратұлы Ғалымов''' ([[3 сәуір]] 1993 жылы, [[Қарағанды облысы]], [[Жаңаарқа ауданы]], [[Жаңаарқа]] кентінде дүниеге келген) — Арқа өңірінің балуаны.

[[Қазақ күресі]]нен Қазақстан Республикасының Еңбек Сіңірген Спорт Шебері &lt;ref&gt;Qazaq Kuresi федерациясы. &quot;Айдос Ғалымовқа «Еңбек сіңірген спорт шебері» атағы берілді&quot;. https://qazaqkuresi.kz/news/aydos-alymov-a-e-bek-si-irgen-sport-sheberi-ata-y-berildi/&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;SportPress.kz. &quot;Айдос Ғалымовқа «ЕССШ» атағы берілді&quot;. https://sportpress.kz/archives/18909&lt;/ref&gt;, [[дзюдо]] және [[самбо]] спорт түрлерінен Қазақстан Республикасының Спорт Шебері &lt;ref&gt;Esportkrg.kz. &quot;Жоғары спорт шеберлігі мектебі&quot;. https://esportkrg.kz/ru/firm/view/kgu-shkola-vysshego-sportivnogo-masterstva&lt;/ref&gt;.

Қазақ күресінен екі дүркін [[әлем]] [[чемпион]]ы &lt;ref&gt;Aqtobegazeti.kz. &quot;Жергілікті жаңалық&quot;. https://aqtobegazeti.kz/?p=81795&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;Janaarqa.kz. &quot;Арқа жаңалықтары&quot;. https://janaarqa.kz/?p=7985&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;Egemen.kz. &quot;Ұлытау әкімі әлем чемпионына құрмет көрсетті&quot;. https://egemen.kz/article/383512-ulytau-akimi-alem-chempionyna-qurmet-korsetti&lt;/ref&gt;, бірнеше дүркін [[Қазақстан]] [[чемпион]]ы және жүлдегері &lt;ref&gt;Inform.kz. &quot;Қазақстан чемпионатының қорытындысы&quot;. https://www.inform.kz/ru/itogi-chempionata-rk-po-kazak-kuresi-podveli-v-petropavlovske_a3459392&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;Lada.kz. &quot;Қазақстан чемпионатының алғашқы жеңімпаздары анықталды&quot;. https://www.lada.kz/gosinformzakaz/116541-opredelilis-pervye-pobediteli-chempionata-rk-po-kazaksha-kures-v-aktau.html&lt;/ref&gt;, сондай-ақ [[Еуразия]] Барысы» мен [[Ұлытау]] Барысы» турнирлерінің бірнеше дүркін чемпионы &lt;ref&gt;E-history.kz. &quot;Айдос Ғалымов жайлы мағлұмат&quot;. https://e-history.kz/kz/news/show/1266/&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;Kazpravda.kz. &quot;Награда мужественной команде&quot;. https://kazpravda.kz/n/nagrada-muzhestvennoy-komande/&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;Ontustik TV. &quot;Жергілікті спорт жаңалығы&quot;. https://ontustiktv.kz/kz/news/41093/&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;Qazaqstan TV. &quot;Айдос Ғалымовтың әйгілі Тсенд Очир балуанымен белдесуі&quot;. https://qazaqstan.tv/news/29591&lt;/ref&gt;. Дзюдодан жастар арасында [[Азия чемпионаты]]ның қола жүлдегері &lt;ref&gt;Forbes.kz. &quot;Спорт жаңалығы&quot;. https://forbes.kz/news/newsid_47085&lt;/ref&gt;, самбодан жасөспірімдер арасында [[Азия]] [[чемпион]]ы &lt;ref&gt;BAQ.kz. &quot;Аймақтық БАҚ материалы&quot;. https://old.baq.kz/kk/news/aimaktik_bak_muragat/regmedia-803/&lt;/ref&gt;.

== Өмірбаяны ==
Айдос Қайратұлы Ғалымов — 1999–2010 жылдары Жаңаарқа ауданындағы Оразалы Жұмабеков атындағы жалпы орта мектепте білім алған. 2010–2014 жылдары [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]]нің экономика факультетінде оқып, &quot;[[Қаржы]]&quot; мамандығы бойынша жоғары білім алған. 2022–2024 жылдары аталған университеттің &quot;Дене шынықтыру&quot; факультетінде екінші [[жоғары білім]]ін тәмамдаған.

Күреске алғаш рет әкесі 9 жасында алып барған. Қазақ күресі, дзюдо және самбо спорт түрлерін қатар меңгерген [[әмбебап]] [[балуан]].

Айдостың әкесі — Әбдрашитов Қайрат, Жаңаарқа ауданының белгілі кәсіпкері. Анасы — Жұмашова Гүлшат, үй шаруасымен айналысады.

Қазіргі уақытта спорт саласында қызмет атқарады. Қазақ күресінен Ұлытау облысы құрамасының аға жаттықтырушысы.

&lt;div style=&quot;text-align:center; margin-top:1em; margin-bottom:1em;&quot;&gt;
''[[Сурет:Айдос Ғалымов - Бапкер.jpg||thumb|center|165px|ҚР Кубогы — 2026 жыл]]''
&lt;/div&gt;

== Жетістіктері ==
'''''2006 ж.'''''
* Дзюдодан кіші жасөспірімдер арасында «Огни  Магнитки» xалықаралық турнирінің жеңімпазы. ([[Теміртау]])
'''''2009 ж.'''''
* Дзюдодан жасөспірімдер арасында ҚР чемпионатының қола жүлдегері. ([[Теміртау]])
* Дзюдодан жасөспірімдер арасында Учкун Мурадовды еске алуға арналған халықаралық турнирдың қола жүлдегері. ([[Ресей]])

&lt;div style=&quot;text-align:center; margin-top:1em; margin-bottom:1em;&quot;&gt;
''[[Сурет:Айдос Ғалымов - оқу жаттығу жиыны.jpg||thumb|center|300px|Оқу-жаттығу жиыны — 2009 жыл]]''
&lt;/div&gt;

'''''2010 ж.'''''
* Қазақ күресінен жасөспірімдер арасында ҚР чемпионатының қола жүлдегері. ([[Шиелі ауданы]], [[Қызылорда облысы]])
* Қазақ күресінен жасөспірімдер арасында I Ауыл Республикалық спорт ойындарының жеңімпазы. ([[Аягөз]], [[Шығыс Қазақстан облысы]])
* Қазақ күресінен жастар арасында ҚР чемпионатының қола жүлдегері. ([[Ақтау қаласы]])
* Самбодан жасөспірімдер арасында ҚР чемпионатының күміс жүлдегері.

&lt;div style=&quot;text-align:center; margin-top:1em; margin-bottom:1em;&quot;&gt;
''[[Сурет:Айдос Ғалымов - 06.02.2010 жыл.jpg||thumb|center|250px|06.02.2010 жыл ([[Қарағанды]])]]''
&lt;/div&gt;

* Самбодан жасөспірімдер арасында Жылдыз Айнақұловты еске алуға арналған халықаралық турнирдің жеңімпазы. ([[Бішкек]], [[Қырғызстан]])
* Дзюдодан жасөспірімдер арасында «Алтай өңірінің самбо және дзюдо саласының спортшылары мен жаттықтырушыларын» еске алуға арналаған халықаралық турнирінің қола жүлдегері. ([[Ресей]])
'''''2011 ж.'''''
* Самбодан жастар арасында ҚР чемпионатының күміс жүлдегері. ([[Теміртау]])
* Дзюдодан жасөспірімдер арасында «Виктор Пшеничниковты» еске алуға арналған xалықаралық турнирдің күміс жүлдегері. (Магнитогорск, [[Ресей]])
* Самбодан жасөспірімдер арасында Азия чемпионатының жеңімпазы. ([[Ташкент]], [[Өзбекстан]])
* Қазақ күресінен Аралбай Әлібекұлының 325 жылдығына орай берілген Аста балуандар күресінің жеңімпазы. ([[Жаңаарқа]])
'''''2012 ж.'''''
* Самбодан 23 жасқа дейінгі ерлер арасында ҚР чемпионатының жеңімпазы. ([[Талдықорған]])
* Самбодан жастар арасында I Жекпе-Жек Фестивалінің қола жүлдегері. ([[Астана]])
'''''2013 ж.'''''
* Дзюдодан жастар арасында «Спорт Ардагерлері» жүлдесіне арналған III xалықаралық турнирінің жеңімпазы &lt;ref&gt;Ekaraganda.kz. &quot;Жергілікті жаңалық&quot;. https://ekaraganda.kz/?mod=news_read&amp;id=17995&lt;/ref&gt;. ([[Қарағанды]])
* Дзюдодан жастар арасында ҚР чемпионатының күміс жүлдегері. ([[Тараз]])
* Дзюдодан ҚР III Жастар Спорттық Ойындарының күміс жүлдегері. ([[Тараз]])
* Дзюдодан жастар арасында Амантай Ахатұлы Жарасовты еске алуға арналған II республикалық турнирдің  жеңімпазы &lt;ref&gt;FDK.kz. &quot;Дзюдо федерациясы жаңалығы&quot;. https://fdk.kz/news/view/108?lang=ru&lt;/ref&gt;. ([[Қарағанды]])
* Дзюдодан жастар арасында Азия чемпионатының қола жүлдегері &lt;ref&gt;FDK.kz. &quot;Дзюдо федерациясы жаңалығы&quot;. https://fdk.kz/news/view/62&lt;/ref&gt;. ([[Хайнань]], [[Қытай]])
'''''2015 ж.'''''
* Қазақ күресінен ересектер арасында ҚР чемпионатының күміс жүлдегері &lt;ref&gt;Ekaraganda.kz. &quot;Жергілікті жаңалық&quot;. https://ekaraganda.kz/?mod=news_read&amp;id=52129&lt;/ref&gt;. ([[Аягөз]], [[Шығыс Қазақстан облысы]])
* Қазақ күресінен Мұрат Бабаның 350 жыл мерейтойына орай ұйымдастырылған астағы балуан күрестің күміс жүлдегері. ([[Қарағанды]])
'''''2016 ж.'''''
* Қазақ күресінен ересектер арасында ҚР чемпионатының жеңімпазы. ([[Қарағанды]])
* Қазақ күресінен Қажымұқан Мұңайтпасұлы атындағы xалықаралық турнирінің жеңімпазы &lt;ref&gt;DodaSport.kz. &quot;Қажымұқан турнирі&quot;. https://dodasport.kz/қажымұқан-атындағы-балуандар-бәсеке/&lt;/ref&gt;. ([[Шымкент]])
'''''2017 ж.'''''
* Қазақ күресінен ересектер арасында ҚР чемпионатының күміс жүлдегері. ([[Алматы]])
* Қазақ күресінен VI республикалық «Ақ Бидай» ауыл спорты ойындарының жеңімпазы. ([[Ақтөбе]])
* Қазақ күресінен «Конфедерация Кубогы» турнирінің күміс жүлдегері &lt;ref&gt;FDK.kz. &quot;Кубок Конфедерация&quot;. https://fdk.kz/news/view/1437&lt;/ref&gt;. ([[Алматы]])
* Қазақ күресінен ересектер арасында ҚР Кубогының қола жүлдегері. ([[Абай ауданы]], [[Шығыс Қазақстан облысы]])
'''''2018 ж.'''''
* Қазақ күресінен ересектер арасында ҚР чемпионатының жеңімпазы &lt;ref&gt;Izdatelstvo-sk.kz. &quot;Қазақстан чемпионаты&quot;. https://izdatelstvo-sk.kz/news/v-petropavlovske-zavershilsya-chempionat-rk-po-aza-kresi-sredi-muzhchin-i-zhenshin/&lt;/ref&gt;. ([[Петропавл]])
* Қазақ күресінен «Конфедерация Кубогы» турнирінің жеңімпазы. ([[Алматы]])
* Қазақ күресінен VI Халық спорты ойындарының күміс жүлдегері. ([[Ақтау]])
* Қазақ күресінен ересектер арасында ҚР Кубогының күміс жүлдегері. ([[Семей]])
* Қазақ күресінен «Arlandar Sajysy» республикалық турнирінің қола жүлдегері. ([[Алматы]])
'''''2019 ж.'''''
* Қазақ күресінен ҚР Ұлттық спорт түрлері V фестивалінің жеңімпазы &lt;ref&gt;Lyubimiigorod.ru. &quot;Қарағанды жаңалығы&quot;. https://lyubimiigorod.ru/karaganda/news/2248736&lt;/ref&gt;. ([[Ақтөбе]])
* Қазақ күресінен ересектер арасында ҚР Кубогының қола жүлдегері. ([[Шымкент]])
* Қазақ күресінен «Сарыарқа Батырлары» республикалық турнирінің қола жүлдегері. ([[Қарағанды]])
* Қазақ күресінен «Жаңаарқа ауданының 90 жыл» мерейтойына арналған салтанатты жиынның балуан күресінде жеңімпаз атанып, «[[Lada]] [[Granta]]» автокөлігін иеленді. ([[Жаңаарқа]])
'''''2021 ж.'''''
* Қазақ күресінен ҚР Кубогының қола жүлдегері. ([[Тараз]])
* Қазақ күресінен «Ақ Бидай» VII ауыл спорты ойындарының қола жүлдегері. ([[Ақтау]])
'''''2022 ж.'''''
* Қазақ күресінен Қажымұқан Мұңайтпасұлын еске алуға арналған Азия Кубогының қола жүлдегері. ([[Түркістан]])
* Қазақ күресінен «Ұлт Ұясы — Ұлытау» атты ұлттық ойындарының Түйе Палуан сайысының күміс жүлдегері. ([[Ұлытау ауданы]])
'''''2023 ж.'''''
* Қазақ күресінен ересектер арасында ҚР чемпионатының жеңімпазы. ([[Ақтау]])
* Қазақ күресінен «Сарыарқа Батырлары» республикалық турнирінің күміс жүлдегері. ([[Қарағанды]])
* Қазақ күресінен Қазақстан Барысы республикалық турнирінің Ұлытау Барысы іріктеу кезеңінің жеңімпазы. ([[Жезқазған]])
'''''2024 ж.'''''
* Ашыртмалы Аба Гүреши күресінен V Дүниежүзілік Көшпенділер Ойындарының күміс жүлдегері &lt;ref&gt;Qazaqstan TV. &quot;Қазақстан балуандарының жетістіктері&quot;. https://qazaqstan.tv/news/199357/&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;24.kz. &quot;Жезқазғанда спортшыларды қарсы алды&quot;. https://24.kz/ru/news/sport/670872-v-zhezkazgane-vstretili-prizerov-vsemirnykh-igr-kochevnikov&lt;/ref&gt;. ([[Астана]])
* Қазақ күресінен Қазақстан Барысы республикалық турнирінің Ұлытау Барысы іріктеу кезеңінің күміс жүлдегері. ([[Жезқазған]])
* Қазақ күресінен Оңалбек Жарылқасын Керімбекұлының жүлдесіне арналған халықаралық турнирдің қола жүлдегері. ([[Шымкент]])
'''''2025 ж.'''''
* Қазақ күресінен Сүлейменов Мәлік Екпіндіұлының жүлдесіне арналған республикалық турнирдің жеңімпазы. ([[Атырау]])
* Қазақ күресінен Қазақстан Барысы республикалық турнирінің Ұлытау Барысы іріктеу кезеңінің жеңімпазы. ([[Жезқазған]])

&lt;div style=&quot;text-align:center; margin-top:1em; margin-bottom:1em;&quot;&gt;
''[[Сурет:Айдос Ғалымов - ҚБ.jpg|thumb|center|200px|Қазақстан Барысы — 2025]]''
&lt;/div&gt;

== Марапаттары ==
'''''2006 ж.'''''
* Жаңаарқа ауданының «Спорт саласындағы үздігі».
'''''2013 ж.'''''
* Қарағанды облысының олимпиадалық резерв даярлау орталығының «Үздік спортшысы».
'''''2014 ж.'''''
* Қарағанды облысының «Спорт саласындағы жыл қорытындысы» конкурсының жеңімпазы.
'''''2018 ж.'''''
* Жаңаарқа ауданының «Ең үздік жас спортшысы».
'''''2019 ж.'''''
* Қарағанды облысының «Жыл қорытындысы бойынша үздік спортшысы».
* Қазақстан Республикасы қазақ күресі федерациясының «Үздік спортшы – 2019» номинациясының иегері.
'''''2025 ж.'''''
* Жаңаарқа ауданының «Үздік спортшысы».
* Ұлытау облысының ұлттық спорт түрлері бойынша «Жылдың үздік спортшысы» &lt;ref&gt;Turanews.kz. &quot;Ұлытау облысында үздік спортшылар марапатталды&quot;. https://turanews.kz/kk/news/ulytauda-uzdik-sportshylar-marapattaldy/&lt;/ref&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
# Айдос Ғалымовтың ресми [https://www.instagram.com/aidos.galymov_official/  Instagram парақшасы]
# [https://www.gov.kz/memleket/entities/ulytau-sport/press/news/details/977078 Қазақстан Республикасы Ұлытау облысы спорт басқармасы]
# [https://zhanlib.gov.kz/page/galymov-aidos Айдостың жетістіктері]
# [https://ontustiktv.kz/kz/news/41093/ Қазақ күресінен әлем чемпионаты]
# [https://syrboyi.kz/zedelnews/aza-kresnen-lem-chempionatynda-baluandarymyz-5-altyn-zhep-aldy-34884/ Қазақ күресінен әлем чемпионатында балуандарымыз бес алтын жүлде алды]
# [https://sn.kz/sn-akparat-agyny/63765-aktobe-kalasynda-kazak-kuresinen-lem-chempionaty-m-resine-zhetti Ақтөбе қаласында қазақ күресінен әлем чемпионаты мәресіне жетті]
# [https://informburo.kz/novosti/kazahstan-s-pyatyu-zolotymi-medalyami-zanyal-pervoe-mesto-na-chm-po-azasha-kres-99847.html Казахстан с пятью золотыми медалями занял первое место на ЧМ по қазақша күрес]
# [https://inbusiness.kz/ru/news/chm-po-qazaq-kuresi-kazahstancy-zavoevyvayut-eshe-tri-medali ЧМ по Qazaq Kuresi: казахстанцы завоевывают еще три медали]
# [https://newtimes.kz/kultura-i-sport/102254-sbornaya-kazakhstana-zanyala-pervoe-mesto-na-chempionate-mira-po-kazakh-kuresi Сборная Казахстана заняла первое место на чемпионате мира по казах куреси]
# [https://tengrinews.kz/allsports/ozidaemo-ne-siurprizov-kazaxstan-vyigral-cm-qazaq-kuresi-386664/ Казахстан выиграл ЧМ по Qazaq Kuresi]</text>
      <sha1>bluwb7g5db98mvppm9j6kjd8gosrmzh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Syenitedike</title>
    <ns>3</ns>
    <id>778061</id>
    <revision>
      <id>3575701</id>
      <timestamp>2026-04-02T19:20:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3575701</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="235" sha1="8g4wv16i77syi5vte36s6w6st65iudy" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Syenitedike}}

-- [[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылауы]]) 00:20, 2026 ж. сәуірдің 3 (+05)</text>
      <sha1>8g4wv16i77syi5vte36s6w6st65iudy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Marianina333</title>
    <ns>3</ns>
    <id>778062</id>
    <revision>
      <id>3575706</id>
      <timestamp>2026-04-02T19:32:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3575706</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="305" sha1="7a199pja6z5iies6bet2ofutjemyaxh" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Marianina333}}

-- [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылауы]]) 00:32, 2026 ж. сәуірдің 3 (+05)</text>
      <sha1>7a199pja6z5iies6bet2ofutjemyaxh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Windows Server 2003 Build 2497</title>
    <ns>0</ns>
    <id>778063</id>
    <revision>
      <id>3575711</id>
      <timestamp>2026-04-02T19:34:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Windows құрастыру инфобоксы |атауы = Windows Server 2003 Build 2497 |жүйе_(ОЖ) = Microsoft Windows |сурет =  |құрылым_тагы =  |windows_нұсқасы = [[Сурет:Unofficial Windows logo variant - 2002–2012 (Multicolored).svg|15px]] [[Windows Server 2003]] |құрастыру_нұсқасы = 5.1.2497.0.main.010616-1657 |ревизия = 0 |жүйе_тармағы = Windows NT 5.2 |архитектура = x86 |sku = Pr...</comment>
      <origin>3575711</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2623" sha1="4tva91vnqkl0w1b9ilmt92k6nx55ikk" xml:space="preserve">{{Windows құрастыру инфобоксы
|атауы = Windows Server 2003 Build 2497
|жүйе_(ОЖ) = Microsoft Windows
|сурет = 
|құрылым_тагы = 
|windows_нұсқасы = [[Сурет:Unofficial Windows logo variant - 2002–2012 (Multicolored).svg|15px]] [[Windows Server 2003]]
|құрастыру_нұсқасы = 5.1.2497.0.main.010616-1657
|ревизия = 0
|жүйе_тармағы = Windows NT 5.2
|архитектура = x86
|sku = Professional
|Құрастырылған_күні = 2001.06.16
|Мерзімі біту уақыты = Белгісіз
|продукт кілті = 
}}
'''Windows Server 2003 Build 2497''' — [[Microsoft]] компаниясының [[Windows Server 2003]] операциялық жүйесінің ерте бета-нұсқаларының бірі. [[2001 жыл]]ы [[16 маусым]]да жасалған. Бұл құрастыру [[Windows XP]] негізінде жасалған серверлік жүйенің даму кезеңінде шығарылған.

Бұл build Windows NT 5.2 тармағына жатады және серверлік функцияларды сынау үшін пайдаланылған. Windows Server 2003 Build 2497 кезеңінде жүйе әлі толық тұрақты болмаған және көптеген компоненттері әзірлеу сатысында болған.

Серверлік рөлдерді басқару жүйесі жетілдірілді.
Active Directory қызметінің кейбір компоненттері жаңартылды.
Желілік қызметтердің тұрақтылығы жақсартылды.
NT ядросында өнімділікке байланысты өзгерістер енгізілді.
Қауіпсіздік параметрлері күшейтілді және жаңа саясаттар қосылды.

Бұл нұсқа негізінен x86 архитектурасына арналған және серверлік ортада тестілеу үшін қолданылған.

Windows Server 2003 Build 2497 — ресми релиз емес, ішкі тестілеуге арналған нұсқа. Ол кейінгі Release Candidate және RTM нұсқаларына негіз болған.&lt;ref&gt; [https://www.betaarchive.com/ BetaArchive — Windows Server 2003 builds (архив)]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[VirtualBox 3.212.68302]] бағдарламасымен тексеру арқылы. 2026 02-27&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
&lt;references&gt;

&lt;/references&gt;</text>
      <sha1>4tva91vnqkl0w1b9ilmt92k6nx55ikk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575712</id>
      <parentid>3575711</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T19:35:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3575712</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2678" sha1="2iweidqa0acmw5xwglus84pekyuija9" xml:space="preserve">{{Windows құрастыру инфобоксы
|атауы = Windows Server 2003 Build 2497
|жүйе_(ОЖ) = Microsoft Windows
|сурет = 
|құрылым_тагы = 
|windows_нұсқасы = [[Сурет:Unofficial Windows logo variant - 2002–2012 (Multicolored).svg|15px]] [[Windows Server 2003]]
|құрастыру_нұсқасы = 5.1.2497.0.main.010616-1657
|ревизия = 0
|жүйе_тармағы = Windows NT 5.2
|архитектура = x86
|sku = Professional
|Құрастырылған_күні = 2001.06.16
|Мерзімі біту уақыты = Белгісіз
|продукт кілті = 
}}
'''Windows Server 2003 Build 2497''' — [[Microsoft]] компаниясының [[Windows Server 2003]] операциялық жүйесінің ерте бета-нұсқаларының бірі. [[2001 жыл]]ы [[16 маусым]]да жасалған. Бұл құрастыру [[Windows XP]] негізінде жасалған серверлік жүйенің даму кезеңінде шығарылған.

Бұл build Windows NT 5.2 тармағына жатады және серверлік функцияларды сынау үшін пайдаланылған. Windows Server 2003 Build 2497 кезеңінде жүйе әлі толық тұрақты болмаған және көптеген компоненттері әзірлеу сатысында болған.

Серверлік рөлдерді басқару жүйесі жетілдірілді.
Active Directory қызметінің кейбір компоненттері жаңартылды.
Желілік қызметтердің тұрақтылығы жақсартылды.
NT ядросында өнімділікке байланысты өзгерістер енгізілді.
Қауіпсіздік параметрлері күшейтілді және жаңа саясаттар қосылды.

Бұл нұсқа негізінен x86 архитектурасына арналған және серверлік ортада тестілеу үшін қолданылған.

Windows Server 2003 Build 2497 — ресми релиз емес, ішкі тестілеуге арналған нұсқа. Ол кейінгі Release Candidate және RTM нұсқаларына негіз болған.&lt;ref&gt; [https://www.betaarchive.com/ BetaArchive — Windows Server 2003 builds (архив)]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[VirtualBox 3.212.68302]] бағдарламасымен тексеру арқылы. 2026 02-27&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
&lt;references&gt;

&lt;/references&gt;
[[Санат: Windows Server 2003 нұсқалары]]</text>
      <sha1>2iweidqa0acmw5xwglus84pekyuija9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575805</id>
      <parentid>3575712</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T22:11:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3575805</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2846" sha1="0amhy3d0c3dsgcgutmd9mcgehnma7es" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Windows құрастыру инфобоксы
|атауы = Windows Server 2003 Build 2497
|жүйе_(ОЖ) = Microsoft Windows
|сурет = 
|құрылым_тагы = 
|windows_нұсқасы = [[Сурет:Unofficial Windows logo variant - 2002–2012 (Multicolored).svg|15px]] [[Windows Server 2003]]
|құрастыру_нұсқасы = 5.1.2497.0.main.010616-1657
|ревизия = 0
|жүйе_тармағы = Windows NT 5.2
|архитектура = x86
|sku = Professional
|Құрастырылған_күні = 2001.06.16
|Мерзімі біту уақыты = Белгісіз
|продукт кілті = 
}}
'''Windows Server 2003 Build 2497''' — [[Microsoft]] компаниясының [[Windows Server 2003]] операциялық жүйесінің ерте бета-нұсқаларының бірі. [[2001 жыл]]ы [[16 маусым]]да жасалған. Бұл құрастыру [[Windows XP]] негізінде жасалған серверлік жүйенің даму кезеңінде шығарылған.

Бұл build Windows NT 5.2 тармағына жатады және серверлік функцияларды сынау үшін пайдаланылған. Windows Server 2003 Build 2497 кезеңінде жүйе әлі толық тұрақты болмаған және көптеген компоненттері әзірлеу сатысында болған.

Серверлік рөлдерді басқару жүйесі жетілдірілді.
Active Directory қызметінің кейбір компоненттері жаңартылды.
Желілік қызметтердің тұрақтылығы жақсартылды.
NT ядросында өнімділікке байланысты өзгерістер енгізілді.
Қауіпсіздік параметрлері күшейтілді және жаңа саясаттар қосылды.

Бұл нұсқа негізінен x86 архитектурасына арналған және серверлік ортада тестілеу үшін қолданылған.

Windows Server 2003 Build 2497 — ресми релиз емес, ішкі тестілеуге арналған нұсқа. Ол кейінгі Release Candidate және RTM нұсқаларына негіз болған.&lt;ref&gt; [https://www.betaarchive.com/ BetaArchive — Windows Server 2003 builds (архив)]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[VirtualBox 3.212.68302]] бағдарламасымен тексеру арқылы. 2026 02-27&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
&lt;references&gt;

&lt;/references&gt;
[[Санат: Windows Server 2003 нұсқалары]]</text>
      <sha1>0amhy3d0c3dsgcgutmd9mcgehnma7es</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Windows Server 2003 нұсқалары</title>
    <ns>14</ns>
    <id>778064</id>
    <revision>
      <id>3575713</id>
      <timestamp>2026-04-02T19:35:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат: Windows нұсқалары]]</comment>
      <origin>3575713</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42" sha1="colcwn24k6kys0ipxif0vmkoh89l3ga" xml:space="preserve">[[Санат: Windows нұсқалары]]</text>
      <sha1>colcwn24k6kys0ipxif0vmkoh89l3ga</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Windows нұсқалары</title>
    <ns>14</ns>
    <id>778065</id>
    <revision>
      <id>3575714</id>
      <timestamp>2026-04-02T19:36:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат: Microsoft]]</comment>
      <origin>3575714</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25" sha1="jduiw52zriy7jkupbpop37myc35yoco" xml:space="preserve">[[Санат: Microsoft]]</text>
      <sha1>jduiw52zriy7jkupbpop37myc35yoco</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Данила Кулибяка</title>
    <ns>3</ns>
    <id>778066</id>
    <revision>
      <id>3575717</id>
      <timestamp>2026-04-02T19:38:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3575717</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="458" sha1="jcz0g8rcv130zmbw6b6uf9n4qx51bcm" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Данила Кулибяка}}

-- &lt;font color=&quot;#009900&quot;&gt;[[Қатысушы:Мұхамеджан Амангелді|&lt;span style=&quot;font-family:Georgia;&quot;&gt;&lt;i&gt;Мұхамеджан А.А.&lt;/i&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/font&gt; [[Қатысушы талқылауы:Мұхамеджан Амангелді|&lt;span style=&quot;font-size:90%&quot;&gt;&lt;font color=&quot;#0000FF&quot;&gt;(талқылауы)&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;]] 00:38, 2026 ж. сәуірдің 3 (+05)</text>
      <sha1>jcz0g8rcv130zmbw6b6uf9n4qx51bcm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алтай әуежайы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>778067</id>
    <revision>
      <id>3575796</id>
      <timestamp>2026-04-02T21:05:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Infobox Airport  | name         = Алтай әуежайы | nativename-a =  | nativename-r = {{lang-mn|Алтай нисэх буудал}} | image        = Altai Airport.jpg | IATA         = LTI | ICAO         = ZMAT &lt;center&gt;{{Location map|Моңғолия|width=220|float=center |caption=|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10 |label=LTI|position=right |lat_deg=46|lat_min=22|lat_sec=00|lat_dir=N |lon_deg=096|lon_min=13|lon_sec=00|lon_dir=E }}&lt;small&gt;Моңғоли...</comment>
      <origin>3575796</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5895" sha1="cvshlsej92ujllxmwabx4mvzvv7r9zp" xml:space="preserve">{{Infobox Airport 
| name         = Алтай әуежайы
| nativename-a = 
| nativename-r = {{lang-mn|Алтай нисэх буудал}}
| image        = Altai Airport.jpg
| IATA         = LTI
| ICAO         = ZMAT
&lt;center&gt;{{Location map|Моңғолия|width=220|float=center
|caption=|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10
|label=LTI|position=right
|lat_deg=46|lat_min=22|lat_sec=00|lat_dir=N
|lon_deg=096|lon_min=13|lon_sec=00|lon_dir=E
}}&lt;small&gt;Моңғолия картасында әуежайдың орналасуы&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;
| type         = Азаматтық
| owner        = Моңғолия үкіметі
| city-served  = Алтай
| location     = [[Алтай (Моңғолия)|Алтай]], {{байрақ|Моңғолия}}
| elevation-f  = 7 260
| elevation-m  = 2 213
| coordinates  = {{coord|46|22|00|N|096|13|00|E|type:airport}}
| website      = 
| metric-elev  = 
| metric-rwy   = 
| r1-number    = 03/21
| r1-length-f  = 9 186
| r1-length-m  = 2 800
| r1-surface   = асфальт
| stat-year    = 
| stat1-header = Жолаушылар легі
| stat1-data   = 11 800
| footnotes    = 
}}
'''Алтай әуежайы''' — [[Моңғолия]]ның Алтай аймағында орналасқан [[Алтай (Моңғолия)|Алтай]] қаласының әуежайы.

[[2012 жыл]]дың [[қазан]] айында сағатына 100 жолаушыны қабылдап, түсіру мүмкіндігімен жаңа терминалын ашқан әуежай қазіргі уақытта шамамен 30 қызметкермен жұмыс істейді. [[2016 жыл]]дың [[желтоқсан]]ында ұзындығы 2,9 шақырым болатын асфальтталған ұшу-қону жолағы және ұзындығы 120 метр, ені 85 метр болатын ұшақ тұрағы мемлекеттік комиссияға тапсырылған.

Азаматтық авиация министрі Д. Ганбат үкіметтің [[2016 жыл|2016]]-[[2020 жыл]]дарға арналған іс-қимыл бағдарламасына негізделген жергілікті және халықаралық рейстер санын көбейту және бәсекелестікті қолдау саясатын жүргізіп жатқанын айтты.

[[Сурет:Altai, Mongolia (cropped).png|нобай|277px|Алтай әуежайының ұшу қону жолағы (үсті — жаңадан салынған ұшу қону жолағы, асты — ескі ұшу қону жолағы]]

Шенеуніктер жаңа ұшу-қону жолағы болашақта түнгі рейстерді жүзеге асыруға мүмкіндік беретін жарықтандыру жүйесімен толық жабдықталғанын атап өтті. Алтай әуежайындағы жаңа әуеайлақтың пайдалануға берілуіне байланысты бүгін «Hunnu Air» әуе компаниясының екінші ATR-72 ұшағы [[Ұланбатыр]]-[[Алтай (Моңғолия)|Алтай]]-[[Ұланбатыр]] бағыты бойынша алғашқы рейсін сәтті орындады. Ұшу-қону жолағының ашылу рәсіміне Парламент депутаты Ш.Раднаасед, Көлік және коммуникация министрі Д.Ганбат, Азаматтық авиация әкімшілігінің төрағасы Л.Бямбасурен, «Алтай» әуежайының басшысы Д.Батбаяр және «Hunnu Air» атқарушы директоры П.Монхжаргал қатысты.&lt;ref name=&quot;RAOB767&quot;&gt;{{cite web
 |url = https://gogo.mn/r/209368?i=
 |title = Алтай әуежайында жаңа ұшу-қону жолағы ашылды
 |website = gogo.mn
 |access-date = 13.06.2017
}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
[[Моңғолия]]дағы Алтай әуежайы елдің батыс өңіріндегі әуе қатынасын дамыту мақсатында XX ғасырдың екінші жартысында пайдалануға берілді. Әуежай бастапқыда жергілікті маңызы бар әуе айлағы ретінде қызмет атқарып, Алтай қаласын Моңғолияның басқа аймақтарымен байланыстырды.

Кеңестік кезеңде және кейінгі жылдары әуежай инфрақұрылымы біртіндеп дамып, ұшу-қону жолағы жақсартылды. Негізінен ол ішкі рейстерге арналған болып, аймақтық тасымалдауда маңызды рөл атқарды.

[[2000 жыл|2000-жылдары]] [[Моңғолия]]дағы көлік инфрақұрылымын жаңғырту бағдарламалары аясында әуежайға жөндеу және жаңарту жұмыстары жүргізілді. Соның нәтижесінде жолаушыларға қызмет көрсету сапасы жақсарып, қауіпсіздік талаптары халықаралық стандарттарға жақындатылды.

Қазіргі уақытта Алтай әуежайы негізінен ішкі бағыттар бойынша қызмет көрсетеді және батыс Моңғолиядағы негізгі әуе көлік тораптарының бірі болып саналады.&lt;ref&gt;[https://skyvector.com/airport/ZMAT/Altai-Airport Алтай әуежайы 1РС]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://ourairports.com/airports/ZMAT/ ZMAT Алтай әуежайы]&lt;/ref&gt;
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>cvshlsej92ujllxmwabx4mvzvv7r9zp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575797</id>
      <parentid>3575796</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T21:06:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Моңғолия әуежайлары|Моңғолия әуежайлары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3575797</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5949" sha1="t58qas5p7vs9xs8r9xnqol4xwt7p7f5" xml:space="preserve">{{Infobox Airport 
| name         = Алтай әуежайы
| nativename-a = 
| nativename-r = {{lang-mn|Алтай нисэх буудал}}
| image        = Altai Airport.jpg
| IATA         = LTI
| ICAO         = ZMAT
&lt;center&gt;{{Location map|Моңғолия|width=220|float=center
|caption=|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10
|label=LTI|position=right
|lat_deg=46|lat_min=22|lat_sec=00|lat_dir=N
|lon_deg=096|lon_min=13|lon_sec=00|lon_dir=E
}}&lt;small&gt;Моңғолия картасында әуежайдың орналасуы&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;
| type         = Азаматтық
| owner        = Моңғолия үкіметі
| city-served  = Алтай
| location     = [[Алтай (Моңғолия)|Алтай]], {{байрақ|Моңғолия}}
| elevation-f  = 7 260
| elevation-m  = 2 213
| coordinates  = {{coord|46|22|00|N|096|13|00|E|type:airport}}
| website      = 
| metric-elev  = 
| metric-rwy   = 
| r1-number    = 03/21
| r1-length-f  = 9 186
| r1-length-m  = 2 800
| r1-surface   = асфальт
| stat-year    = 
| stat1-header = Жолаушылар легі
| stat1-data   = 11 800
| footnotes    = 
}}
'''Алтай әуежайы''' — [[Моңғолия]]ның Алтай аймағында орналасқан [[Алтай (Моңғолия)|Алтай]] қаласының әуежайы.

[[2012 жыл]]дың [[қазан]] айында сағатына 100 жолаушыны қабылдап, түсіру мүмкіндігімен жаңа терминалын ашқан әуежай қазіргі уақытта шамамен 30 қызметкермен жұмыс істейді. [[2016 жыл]]дың [[желтоқсан]]ында ұзындығы 2,9 шақырым болатын асфальтталған ұшу-қону жолағы және ұзындығы 120 метр, ені 85 метр болатын ұшақ тұрағы мемлекеттік комиссияға тапсырылған.

Азаматтық авиация министрі Д. Ганбат үкіметтің [[2016 жыл|2016]]-[[2020 жыл]]дарға арналған іс-қимыл бағдарламасына негізделген жергілікті және халықаралық рейстер санын көбейту және бәсекелестікті қолдау саясатын жүргізіп жатқанын айтты.

[[Сурет:Altai, Mongolia (cropped).png|нобай|277px|Алтай әуежайының ұшу қону жолағы (үсті — жаңадан салынған ұшу қону жолағы, асты — ескі ұшу қону жолағы]]

Шенеуніктер жаңа ұшу-қону жолағы болашақта түнгі рейстерді жүзеге асыруға мүмкіндік беретін жарықтандыру жүйесімен толық жабдықталғанын атап өтті. Алтай әуежайындағы жаңа әуеайлақтың пайдалануға берілуіне байланысты бүгін «Hunnu Air» әуе компаниясының екінші ATR-72 ұшағы [[Ұланбатыр]]-[[Алтай (Моңғолия)|Алтай]]-[[Ұланбатыр]] бағыты бойынша алғашқы рейсін сәтті орындады. Ұшу-қону жолағының ашылу рәсіміне Парламент депутаты Ш.Раднаасед, Көлік және коммуникация министрі Д.Ганбат, Азаматтық авиация әкімшілігінің төрағасы Л.Бямбасурен, «Алтай» әуежайының басшысы Д.Батбаяр және «Hunnu Air» атқарушы директоры П.Монхжаргал қатысты.&lt;ref name=&quot;RAOB767&quot;&gt;{{cite web
 |url = https://gogo.mn/r/209368?i=
 |title = Алтай әуежайында жаңа ұшу-қону жолағы ашылды
 |website = gogo.mn
 |access-date = 13.06.2017
}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
[[Моңғолия]]дағы Алтай әуежайы елдің батыс өңіріндегі әуе қатынасын дамыту мақсатында XX ғасырдың екінші жартысында пайдалануға берілді. Әуежай бастапқыда жергілікті маңызы бар әуе айлағы ретінде қызмет атқарып, Алтай қаласын Моңғолияның басқа аймақтарымен байланыстырды.

Кеңестік кезеңде және кейінгі жылдары әуежай инфрақұрылымы біртіндеп дамып, ұшу-қону жолағы жақсартылды. Негізінен ол ішкі рейстерге арналған болып, аймақтық тасымалдауда маңызды рөл атқарды.

[[2000 жыл|2000-жылдары]] [[Моңғолия]]дағы көлік инфрақұрылымын жаңғырту бағдарламалары аясында әуежайға жөндеу және жаңарту жұмыстары жүргізілді. Соның нәтижесінде жолаушыларға қызмет көрсету сапасы жақсарып, қауіпсіздік талаптары халықаралық стандарттарға жақындатылды.

Қазіргі уақытта Алтай әуежайы негізінен ішкі бағыттар бойынша қызмет көрсетеді және батыс Моңғолиядағы негізгі әуе көлік тораптарының бірі болып саналады.&lt;ref&gt;[https://skyvector.com/airport/ZMAT/Altai-Airport Алтай әуежайы 1РС]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://ourairports.com/airports/ZMAT/ ZMAT Алтай әуежайы]&lt;/ref&gt;
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Моңғолия әуежайлары]]</text>
      <sha1>t58qas5p7vs9xs8r9xnqol4xwt7p7f5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575798</id>
      <parentid>3575797</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T21:08:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3575798</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6117" sha1="kh2uu127styid58y71y4bbn51i74c28" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Infobox Airport 
| name         = Алтай әуежайы
| nativename-a = 
| nativename-r = {{lang-mn|Алтай нисэх буудал}}
| image        = Altai Airport.jpg
| IATA         = LTI
| ICAO         = ZMAT
&lt;center&gt;{{Location map|Моңғолия|width=220|float=center
|caption=|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10
|label=LTI|position=right
|lat_deg=46|lat_min=22|lat_sec=00|lat_dir=N
|lon_deg=096|lon_min=13|lon_sec=00|lon_dir=E
}}&lt;small&gt;Моңғолия картасында әуежайдың орналасуы&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;
| type         = Азаматтық
| owner        = Моңғолия үкіметі
| city-served  = Алтай
| location     = [[Алтай (Моңғолия)|Алтай]], {{байрақ|Моңғолия}}
| elevation-f  = 7 260
| elevation-m  = 2 213
| coordinates  = {{coord|46|22|00|N|096|13|00|E|type:airport}}
| website      = 
| metric-elev  = 
| metric-rwy   = 
| r1-number    = 03/21
| r1-length-f  = 9 186
| r1-length-m  = 2 800
| r1-surface   = асфальт
| stat-year    = 
| stat1-header = Жолаушылар легі
| stat1-data   = 11 800
| footnotes    = 
}}
'''Алтай әуежайы''' — [[Моңғолия]]ның Алтай аймағында орналасқан [[Алтай (Моңғолия)|Алтай]] қаласының әуежайы.

[[2012 жыл]]дың [[қазан]] айында сағатына 100 жолаушыны қабылдап, түсіру мүмкіндігімен жаңа терминалын ашқан әуежай қазіргі уақытта шамамен 30 қызметкермен жұмыс істейді. [[2016 жыл]]дың [[желтоқсан]]ында ұзындығы 2,9 шақырым болатын асфальтталған ұшу-қону жолағы және ұзындығы 120 метр, ені 85 метр болатын ұшақ тұрағы мемлекеттік комиссияға тапсырылған.

Азаматтық авиация министрі Д. Ганбат үкіметтің [[2016 жыл|2016]]-[[2020 жыл]]дарға арналған іс-қимыл бағдарламасына негізделген жергілікті және халықаралық рейстер санын көбейту және бәсекелестікті қолдау саясатын жүргізіп жатқанын айтты.

[[Сурет:Altai, Mongolia (cropped).png|нобай|277px|Алтай әуежайының ұшу қону жолағы (үсті — жаңадан салынған ұшу қону жолағы, асты — ескі ұшу қону жолағы]]

Шенеуніктер жаңа ұшу-қону жолағы болашақта түнгі рейстерді жүзеге асыруға мүмкіндік беретін жарықтандыру жүйесімен толық жабдықталғанын атап өтті. Алтай әуежайындағы жаңа әуеайлақтың пайдалануға берілуіне байланысты бүгін «Hunnu Air» әуе компаниясының екінші ATR-72 ұшағы [[Ұланбатыр]]-[[Алтай (Моңғолия)|Алтай]]-[[Ұланбатыр]] бағыты бойынша алғашқы рейсін сәтті орындады. Ұшу-қону жолағының ашылу рәсіміне Парламент депутаты Ш.Раднаасед, Көлік және коммуникация министрі Д.Ганбат, Азаматтық авиация әкімшілігінің төрағасы Л.Бямбасурен, «Алтай» әуежайының басшысы Д.Батбаяр және «Hunnu Air» атқарушы директоры П.Монхжаргал қатысты.&lt;ref name=&quot;RAOB767&quot;&gt;{{cite web
 |url = https://gogo.mn/r/209368?i=
 |title = Алтай әуежайында жаңа ұшу-қону жолағы ашылды
 |website = gogo.mn
 |access-date = 13.06.2017
}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
[[Моңғолия]]дағы Алтай әуежайы елдің батыс өңіріндегі әуе қатынасын дамыту мақсатында XX ғасырдың екінші жартысында пайдалануға берілді. Әуежай бастапқыда жергілікті маңызы бар әуе айлағы ретінде қызмет атқарып, Алтай қаласын Моңғолияның басқа аймақтарымен байланыстырды.

Кеңестік кезеңде және кейінгі жылдары әуежай инфрақұрылымы біртіндеп дамып, ұшу-қону жолағы жақсартылды. Негізінен ол ішкі рейстерге арналған болып, аймақтық тасымалдауда маңызды рөл атқарды.

[[2000 жыл|2000-жылдары]] [[Моңғолия]]дағы көлік инфрақұрылымын жаңғырту бағдарламалары аясында әуежайға жөндеу және жаңарту жұмыстары жүргізілді. Соның нәтижесінде жолаушыларға қызмет көрсету сапасы жақсарып, қауіпсіздік талаптары халықаралық стандарттарға жақындатылды.

Қазіргі уақытта Алтай әуежайы негізінен ішкі бағыттар бойынша қызмет көрсетеді және батыс Моңғолиядағы негізгі әуе көлік тораптарының бірі болып саналады.&lt;ref&gt;[https://skyvector.com/airport/ZMAT/Altai-Airport Алтай әуежайы 1РС]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://ourairports.com/airports/ZMAT/ ZMAT Алтай әуежайы]&lt;/ref&gt;
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Моңғолия әуежайлары]]</text>
      <sha1>kh2uu127styid58y71y4bbn51i74c28</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Моңғолия әуежайлары</title>
    <ns>14</ns>
    <id>778068</id>
    <revision>
      <id>3575800</id>
      <timestamp>2026-04-02T21:09:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Елдер бойынша әуежайлар]]</comment>
      <origin>3575800</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59" sha1="9i95itf5nemmati8m4o05efqro7dtk3" xml:space="preserve">[[Санат:Елдер бойынша әуежайлар]]</text>
      <sha1>9i95itf5nemmati8m4o05efqro7dtk3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Safinaz Abdelqadir</title>
    <ns>3</ns>
    <id>778074</id>
    <revision>
      <id>3575828</id>
      <timestamp>2026-04-03T01:47:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3575828</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="215" sha1="2za1udp5ndnif2im6h1j6pjs3y2btyo" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Safinaz Abdelqadir}}

-- [[Қатысушы:Sibom|Sibom]] ([[Қатысушы талқылауы:Sibom|талқылауы]]) 06:47, 2026 ж. сәуірдің 3 (+05)</text>
      <sha1>2za1udp5ndnif2im6h1j6pjs3y2btyo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хью Дэвид Политцер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>778075</id>
    <revision>
      <id>3575829</id>
      <timestamp>2026-04-03T02:04:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurkhan</username>
        <id>13652</id>
      </contributor>
      <comment>«[[:ru:Special:Redirect/revision/151640175|Политцер, Хью Дейвид]]» бетінен аударылып түзілді</comment>
      <origin>3575829</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5809" sha1="a7i2p81r7r3jzoh1mm3wqx4mqkmv5qt" xml:space="preserve">
'''Хью Дэвид Политцер''' ({{Lang-en|Hugh David Politzer}}: [[31 тамыз]] [[1949 жыл|1949,]][[Нью-Йорк]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) — американдық теориялық физик және 2004 жылғы &quot;күшті өзара әрекеттесулер теориясындағы асимптотикалық еркіндікті ашқаны үшін&quot; [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығының]] лауреаты ([[Дэвид Гросс]] және Фрэнк Вилчекпен бірге).

== Өмірбаян ==
Ол [[Еврейлер|еврей]] дәрігерлер отбасында дүниеге келген; оның ата-анасы — хирург Алан Политцер (1910—2002) және Валери Тамар Политцер (1916—2009), [[Екінші дүниежүзілік соғыс|Екінші дүниежүзілік соғыстан]] кейін Америка Құрама Штаттарына көшіп келген.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2002/11/10/classified/paid-notice-deaths-politzer-dr-alan-a.html|title=Алан Политцер: некролог|accessdate=2017-09-30|archivedate=2017-12-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171212032103/http://www.nytimes.com/2002/11/10/classified/paid-notice-deaths-politzer-dr-alan-a.html}}&lt;/ref&gt; Ол 1966 жылы Бронкс мектебін бітірген. Ал 1969 жылы Мичиган университетінде [[Бакалавр дәрежесі|бакалавр]] дәрежесін алған. 1974 жылы [[Гарвард университеті|Гарвард университетінде]] [[PhD-доктор|докторлық дәрежесін]] алған, онда оның жетекшісі Сидни Коулман болған. 1973 жылы жарияланған алғашқы мақаласында Политцер асимптотикалық еркіндік құбылысын сипаттаған: [[кварктер]] бір-біріне жақындаған кезде, олардың арасындағы [[Күшті әсерлесу|күшті өзара әрекеттесу]] әлсірейді. Кварктер бір-біріне өте жақын болған кезде, олардың арасындағы өзара әрекеттесу күштері соншалықты әлсірейді, олар еркін бөлшектер сияқты әрекет етеді. [[Принстон университеті|Принстон университетінде]] Гросс пен Вилчек тәуелсіз түрде ашқан бұл құбылыс [[Кванттық хромодинамика|кванттық хромодинамиканың]], күшті өзара әрекеттесу теориясының дамуында маңызды рөл атқарды.

Дэвид Политцер мен Томас Аппелквист (неміс) шармонийдің, яғни шарм кваркынан және оның [[Антибөлшектер|антибөлшегінен]] тұратын — элементар бөлшектің бар екенін болжауда маңызды рөл атқарды. Тәжірибе жасаушылар бұл бөлшекті J/ψ мезон деп атады.

1974 жылдан 1977 жылға дейін Политцер Гарвард қоғамының стипендиясының иегері болды. Содан кейін [[Калифорния Технология Институты|Калифорния технологиялық университетіне]] ауысып, теориялық физика профессоры болып жұмыс істейді. 1989 жылы ол «Семіз адам және сәби» фильмінде физик Роберт Сербердің ([[Манхэттен жобасы|Манхэттен жобасына]] қатысушы) рөлін сомдады. Сол фильмде Пол Ньюман генерал Лесли Гроувздың рөлін ойнады.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сілтемелер ==

* ''Х. Д. Политцер.'' [http://ufn.ru/ru/articles/2005/12/f/ &quot;Атрибуцияның күрделі мәселесі.&quot; Нобель дәрісі.] {{Wayback|url=http://ufn.ru/ru/articles/2005/12/f/|date=20111123133240}}   . Успехи Физических Ғылымы (Физикалық ғылымдардағы жетістіктер), 175-том, 12-шығарылым, 2005 жылғы желтоқсан.
* [http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2004/ Нобель комитетінің веб-сайтынан алынған ақпарат.]   сайтында {{Wayback|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2004/|date=20180629211948}} .{{In lang|en}}
* [https://archive.today/20121211155551/http://www.slac.stanford.edu/spires/find/hep/www?rawcmd=ea+Politzer,+H+David Басылымдар тізімі]{{In lang|en}}
* [http://theory.caltech.edu/people/politzer/ Дэвид Политцердің Caltech веб-сайтындағы парақшасы]   {{Wayback|url=http://theory.caltech.edu/people/politzer/|date=20190827115849}} .{{In lang|en}}
{{Clear}}
[[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ)]]
[[Санат:Нью-Йоркте туғандар]]
[[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]]
[[Санат:Гарвард университеті түлектері]]
[[Санат:Физиктер]]
[[Санат:АҚШ физиктері]]</text>
      <sha1>a7i2p81r7r3jzoh1mm3wqx4mqkmv5qt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575830</id>
      <parentid>3575829</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T02:06:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurkhan</username>
        <id>13652</id>
      </contributor>
      <origin>3575830</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6610" sha1="6mvkg08qnqrzs4fx1ks1pjlim2tviyc" xml:space="preserve">{{Ғалым
|Есімі                  = Хью Дейвид Политцер
|Шынайы есімі       = {{lang-en|Hugh David Politzer}}
|Суреті           = H.D._Politzer.jpg
|Сурет тақырыбы = 
|Туған күні = 31.08.1949
|Туған жері = {{Туғанжері| Нью-Йорк|Нью-Йоркте}}, [[АҚШ]]
|Ғылыми аясы        = [[физика]]
|Ғылыми жетекші = [[Сидни Коулман]]
|Марапаттары     = [[Сакурай сыйлығы]] (1986) &lt;br&gt; [[Бөлшектер физикасы және жоғары энергиялар физикасы бойынша сыйлық]] (2003) &lt;br&gt; {{Нобельдік медаль}} [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[2004 жыл ғылымда|2004]])
}}
'''Хью Дэвид Политцер''' ({{Lang-en|Hugh David Politzer}}: [[31 тамыз]] [[1949 жыл|1949,]][[Нью-Йорк]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) — американдық теориялық физик және 2004 жылғы &quot;күшті өзара әрекеттесулер теориясындағы асимптотикалық еркіндікті ашқаны үшін&quot; [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығының]] лауреаты ([[Дэвид Гросс]] және Фрэнк Вилчекпен бірге).

== Өмірбаян ==
Ол [[Еврейлер|еврей]] дәрігерлер отбасында дүниеге келген; оның ата-анасы — хирург Алан Политцер (1910—2002) және Валери Тамар Политцер (1916—2009), [[Екінші дүниежүзілік соғыс|Екінші дүниежүзілік соғыстан]] кейін Америка Құрама Штаттарына көшіп келген.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2002/11/10/classified/paid-notice-deaths-politzer-dr-alan-a.html|title=Алан Политцер: некролог|accessdate=2017-09-30|archivedate=2017-12-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171212032103/http://www.nytimes.com/2002/11/10/classified/paid-notice-deaths-politzer-dr-alan-a.html}}&lt;/ref&gt; Ол 1966 жылы Бронкс мектебін бітірген. Ал 1969 жылы Мичиган университетінде [[Бакалавр дәрежесі|бакалавр]] дәрежесін алған. 1974 жылы [[Гарвард университеті|Гарвард университетінде]] [[PhD-доктор|докторлық дәрежесін]] алған, онда оның жетекшісі Сидни Коулман болған. 1973 жылы жарияланған алғашқы мақаласында Политцер асимптотикалық еркіндік құбылысын сипаттаған: [[кварктер]] бір-біріне жақындаған кезде, олардың арасындағы [[Күшті әсерлесу|күшті өзара әрекеттесу]] әлсірейді. Кварктер бір-біріне өте жақын болған кезде, олардың арасындағы өзара әрекеттесу күштері соншалықты әлсірейді, олар еркін бөлшектер сияқты әрекет етеді. [[Принстон университеті|Принстон университетінде]] Гросс пен Вилчек тәуелсіз түрде ашқан бұл құбылыс [[Кванттық хромодинамика|кванттық хромодинамиканың]], күшті өзара әрекеттесу теориясының дамуында маңызды рөл атқарды.

Дэвид Политцер мен Томас Аппелквист (неміс) шармонийдің, яғни шарм кваркынан және оның [[Антибөлшектер|антибөлшегінен]] тұратын — элементар бөлшектің бар екенін болжауда маңызды рөл атқарды. Тәжірибе жасаушылар бұл бөлшекті J/ψ мезон деп атады.

1974 жылдан 1977 жылға дейін Политцер Гарвард қоғамының стипендиясының иегері болды. Содан кейін [[Калифорния Технология Институты|Калифорния технологиялық университетіне]] ауысып, теориялық физика профессоры болып жұмыс істейді. 1989 жылы ол «Семіз адам және сәби» фильмінде физик Роберт Сербердің ([[Манхэттен жобасы|Манхэттен жобасына]] қатысушы) рөлін сомдады. Сол фильмде Пол Ньюман генерал Лесли Гроувздың рөлін ойнады.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* ''Х. Д. Политцер.'' [http://ufn.ru/ru/articles/2005/12/f/ &quot;Атрибуцияның күрделі мәселесі.&quot; Нобель дәрісі.] {{Wayback|url=http://ufn.ru/ru/articles/2005/12/f/|date=20111123133240}}   . Успехи Физических Ғылымы (Физикалық ғылымдардағы жетістіктер), 175-том, 12-шығарылым, 2005 жылғы желтоқсан.
* [http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2004/ Нобель комитетінің веб-сайтынан алынған ақпарат.]  {{Wayback|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2004/|date=20180629211948}} {{In lang|en}}
* [https://archive.today/20121211155551/http://www.slac.stanford.edu/spires/find/hep/www?rawcmd=ea+Politzer,+H+David Басылымдар тізімі] {{In lang|en}}
* [http://theory.caltech.edu/people/politzer/ Дэвид Политцердің Caltech веб-сайтындағы парақшасы]   {{Wayback|url=http://theory.caltech.edu/people/politzer/|date=20190827115849}} {{In lang|en}}
{{Clear}}
[[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ)]]
[[Санат:Нью-Йоркте туғандар]]
[[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]]
[[Санат:Гарвард университеті түлектері]]
[[Санат:Физиктер]]
[[Санат:АҚШ физиктері]]</text>
      <sha1>6mvkg08qnqrzs4fx1ks1pjlim2tviyc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Касабланка (фильм)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>778076</id>
    <revision>
      <id>3575841</id>
      <timestamp>2026-04-03T03:15:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TalgatSnow</username>
        <id>143530</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Кино  |Қазақша атауы      = Касабланка  |Шынайы атауы       = {{lang-en|Casablanca}}  |Суреті             = CasablancaPoster-Gold.jpg  |Сурет ені          = 250  |Сурет атауы        = Фильм постері  |Жанры              = [[мелодрама]]&lt;br&gt;[[драма]]  |Режиссёрі          = [[Майкл Кёртис]]  |Продюсері          = [[Хэл Б. Уоллис]]  |Сцена...</comment>
      <origin>3575841</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15648" sha1="73irlzzf6k94j0p4f9p281isn0d47t7" xml:space="preserve">{{Кино
 |Қазақша атауы      = Касабланка
 |Шынайы атауы       = {{lang-en|Casablanca}}
 |Суреті             = CasablancaPoster-Gold.jpg
 |Сурет ені          = 250
 |Сурет атауы        = Фильм постері
 |Жанры              = [[мелодрама]]&lt;br&gt;[[драма]]
 |Режиссёрі          = [[Майкл Кёртис]]
 |Продюсері          = [[Хэл Б. Уоллис]]
 |Сценарист          = [[Джулиус Эпштейн]]&lt;br&gt;[[Филип Эпштейн]]&lt;br&gt;[[Говард Кох]]
 |Актерлер           = [[Хамфри Богарт]]&lt;br&gt;[[Ингрид Бергман]]&lt;br&gt;[[Клод Рейнс]]&lt;br&gt;[[Пол Хенрейд]]
 |Операторы          = Артур Эдисон
 |Композиторы        = [[Макс Стайнер]]
 |Компания           = [[Warner Bros.]]
 |Дистрибьютор       = Warner Bros.
 |Ұзақтығы           = 102 мин.
 |Бюджеті            = 0,95 млн [[АҚШ доллары|$]]
 |Түсім              = 6,3 млн [[АҚШ доллары|$]]
 |Мемлекет           = {{Байрақ|АҚШ}}
 |Тілі               = [[Ағылшын тілі|ағылшын]]
 |Жыл                = 1942
 |Алдыңғы фильм      = 
 |Келесі фильм       = 
 |imdb_id            = 0034583
 |Сайты              = 
}}
«'''Касабланка'''» ({{lang-en|Casablanca}}) — 1942 жылы режиссер [[Майкл Кёртис]] түсірген [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тың романтикалық драмалық фильмі. Басты рөлдерде — [[Хамфри Богарт]], [[Ингрид Бергман]] және [[Пол Хенрейд]].

Фильм оқиғасы [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] басында сол кездегі [[Виши режимі|Вишилік Францияның]] бақылауында болған [[Марокко]]ның [[Касабланка]] қаласында өрбиді. Сюжет өз сезімі мен парыз арасында таңдау жасауға мәжбүр болған адамның ішкі арпалысына негізделген. Ол сүйікті әйелі мен оның күйеуіне — [[Қарсыласу қозғалысы]]ның жетекшісіне — [[Нацистік Германия|нацистер]]мен күресті жалғастыру үшін Касабланкадан қашуға көмектесу немесе өз махаббатын сақтап қалу арасындағы қиын шешімді қабылдауы тиіс.

«Касабланка» танымал актерлер мен бірінші дәрежелі сценаристер қатысқан «А» санатындағы жоба ретінде жоспарланғанымен, одан ерекше жетістік ешкім күтпеген болатын. Шынында да, алғашқы көрсетілімдері жақсы нәтиже көрсеткенімен, зор табысқа кенеле қойған жоқ. Ол кезде бұл туынды [[Голливуд]]та жыл сайын жаппай шығарылатын ондаған ортанқол фильмдердің бірі ретінде қабылданды.&lt;ref name=EbertGreatMovie&gt;{{cite news |last=Ebert |first=Roger |author-link=Roger Ebert |date=September 15, 1996 |title=Great Movies: Casablanca (1942) |url=https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-casablanca-1942 |work=Chicago Sun-Times}}&lt;/ref&gt;

Алайда, фильм премьерасынан бірнеше апта бұрын ғана орын алған Солтүстік Африкаға одақтастар әскерінің түсуі мен одақтас державалардың [[Касабланка конференциясы]] төңірегіндегі қоғамдық резонансты тиімді пайдалану үшін фильм тез арада кең прокатқа шығарылды. Көрермендердің жадында әлі жаңғырып тұрған осы саяси оқиғалар туындының танымалдылығын арттыруға септігін тигізді.&lt;ref name=&quot;Stein interview&quot;&gt;{{Cite web |last=Stein |first=Eliot |date=May 1995 |title=Howard Koch, Julius Epstein, Frank Miller Interview |url=http://www.vincasa.com/indexkoch.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080430060149/http://www.vincasa.com/indexkoch.html |archive-date=April 30, 2008 |access-date=June 11, 2008 |website=Vincent's Casablanca}} Frank Miller: &quot;There was a scene planned, after the ending, that would have shown Rick and Renault on an Allied ship just prior to the landing at Casablanca, but plans to shoot it were scrapped when the marketing department realized they had to get the film out fast to capitalize on the liberation of North Africa.&quot;&lt;/ref&gt;

Барлық күтілімдерден асып түскен «Касабланка» соңында «[[Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы|Үздік фильм]]» номинациясы бойынша «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» сыйлығын жеңіп алды. Сонымен қатар Майкл Кёртис «[[Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығы|Үздік режиссер]]», ал ағайынды Эпштейндер мен Кох «[[Үздік бейімделген сценарий үшін Оскар сыйлығы|Үздік бейімделген сценарий]]» жүлделерін иеленді.

Уақыт өте келе фильмнің беделі артып, оның басты кейіпкерлері, есте қаларлық қанатты сөздері мен танымал саундтрегі нағыз мәдени нышандарға айналды. Ол бүгінгі күнге дейін әлемдік кино тарихындағы ең ұлы туындылардың тізімінде тұрақты түрде алғашқы орындарды иеленіп келеді. Америка кино институты бұл туындыны АҚШ тарихындағы барлық уақыттың ең үздік мелодрамасы деп таныды.

1989 жылы АҚШ-тың [[Конгресс кітапханасы]] бұл туындыны «мәдени, тарихи немесе эстетикалық тұрғыдан маңызды» деп танып, [[Ұлттық фильмдер тізілімі]]нде сақтау үшін таңдалған алғашқы фильмдердің қатарына қосты.

Танымал киносыншы [[Роджер Эберт]] бұл туындының маңызын былай деп атап өткен:

«Егер қашан да бір күні нағыз өнер туындыларын ерекшелеп, оларды бас әріппен Фильм деп атау туралы шешім қабылданса, онда сол тізімнің ең басында міндетті түрде «Касабланка» тұруы тиіс».&lt;ref&gt;{{cite news |last=Ebert |first=Roger| author-link=Roger Ebert |title=Ten Greatest Films of All Time| year=1991 |url=https://www.rogerebert.com/roger-ebert/ten-greatest-films-of-all-time |work=Chicago Sun-Times}}&lt;/ref&gt;

== Сюжеті ==
Фильм оқиғасы [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] басында, сол кездегі [[Виши режимі|Вишилік Францияның]] бақылауында болған [[Марокко]]ның [[Касабланка]] қаласында өрбиді. Қала еуропалық босқындар үшін Америкаға қашу жолындағы негізгі транзиттік нүктеге айналған.

Сюжет ортасында — Касабланкадағы ең танымал ойын-сауық мекемесі «Риктің кафесін» ({{lang-en|Rick's Café Américain}}) басқаратын америкалық эмигрант Рик Блейн ([[Хамфри Богарт]]). Ол сырттай саясатқа араласпайтын, суыққанды адам көрінгенімен, іштей өткен шақтың естеліктерімен өмір сүреді. Күндердің күнінде оның кафесіне бұрынғы сүйіктісі Ильза Лунд ([[Ингрид Бергман]]) күйеуі, [[Қарсыласу қозғалысы|Қарсыласу қозғалысының]] жетекшісі Виктор Лазломен ([[Пол Хенрейд]]) бірге келеді. Оларға нацистердің қолына түспей, Лиссабон арқылы АҚШ-қа ұшып кету үшін қажетті визалар керек болады.

Риктің қолында кездейсоқ екі адамға арналған өте құнды рұқсат қағаздары (транзиттік хаттар) бар еді. Енді ол өте қиын таңдау алдында тұрады: ол не Ильзаны өзімен бірге алып қалып, кек қайтаруы керек, не өзінің сезімін құрбан етіп, Ильза мен оның күйеуіне фашизмге қарсы күресті жалғастыру үшін қаладан қашуға көмектесуі тиіс.

Фильм Риктің өз сезімі мен адамгершілік парызы арасындағы ішкі арпалысына құрылған. Соңында ол Ильза мен Виктордың қауіпсіздігі үшін өзін құрбан етіп, оларды ұшаққа отырғызып жібереді де, өзі жергілікті полиция капитаны Луи Реномен ([[Клод Рейнс]]) бірге қарсыласу тобына қосылуға шешім қабылдайды.


== Рөлдерде ==
[[Сурет:Humphrey Bogart and Sydney Greenstreet in Casablanca crop.jpg|thumb|right|Богарт пен Бергман]]
[[Сурет:Casablanca, Trailer Screenshot.JPG|thumb|right|Гринстрит пен Богарт]]
{{РөлдердеҮсті}}
{{Рөлдерде|[[Хамфри Богарт]]||Ричард (Рик) Блейн}}
{{Рөлдерде|[[Ингрид Бергман]]||Ильза Лунд}}
{{Рөлдерде|[[Клод Рейнс]]|капитан|Луи Рено}}
{{Рөлдерде|[[Пол Хенрейд]]||Виктор Ласло}}
{{Рөлдерде|[[Конрад Фейдт]]|майор|Генрих Штрассер}}
{{Рөлдерде|[[Сидни Гринстрит]]|сеньор|Феррари}}
{{Рөлдерде|[[Петер Лорре]]||Угарте}}
{{Рөлдерде|[[Дули Уилсон]]||Сэм}}
{{Рөлдерде|[[Джой Пейдж]]||Аннина Брандел}}
{{Рөлдерде|[[Мадлен Лебо]]||Ивонн}}
{{Рөлдерде|[[Джон Куолен]]||Бергер, Ласлоның байланысшысы}}
{{Рөлдерде|[[С. Ц. Сакалл]]||Карл, аға даяшы}}
{{Рөлдерде|[[Марсель Далио]]||Эмиль, крупье}}
{{Рөлдерде|[[Труда Берлинер]]||баккара ойыншысы}}
{{Рөлдерде|[[Леонид Кински]]||Саша}}
{{Рөлдерде|[[Монти Блю]]||америкалық}}
{{Рөлдерде|[[Леон Беласко]]||«Риктің кафесіндегі» дилер}}
{{РөлдердеАсты}}

== Марапаттары мен номинациялары ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 95%; width: 100%;&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;3&quot;
|- align=&quot;center&quot;
! style=&quot;background: #CCCCCC;&quot; | Марапат
! style=&quot;background: #CCCCCC;&quot; | Санат
! style=&quot;background: #CCCCCC;&quot; | Номинант
! style=&quot;background: #CCCCCC;&quot; | Нәтиже
|-
! scope=&quot;row&quot; rowspan=&quot;8&quot; | [[Оскар (1944)|Оскар]]
| [[Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы|Үздік фильм]]
| [[Warner Bros.]] ([[Хэл Б. Уоллис]])
| {{Жеңіс}}
|-
| [[Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығы|Үздік режиссёр]]
| [[Майкл Кёртис]]
| {{Жеңіс}}
|-
| [[Үздік актер үшін Оскар сыйлығы|Үздік актер]]
| [[Хамфри Богарт]]
| {{Номинация}}
|-
| [[Үздік көмекші актер үшін Оскар сыйлығы|Үздік көмекші актер]]
| [[Клод Рейнс]]
| {{Номинация}}
|-
| [[Үздік бейімделген сценарий үшін Оскар сыйлығы|Үздік сценарий]]
| [[Джулиус Эпштейн]], [[Филип Эпштейн]], [[Говард Кох]]
| {{Жеңіс}}
|-
| [[Үздік операторлық жұмыс үшін Оскар сыйлығы|Үздік операторлық жұмыс (ақ-қара фильм)]]
| [[Артур Эдисон]]
| {{Номинация}}
|-
| [[Үздік монтаж үшін Оскар сыйлығы|Үздік монтаж]]
| Оуэн Маркс
| {{Номинация}}
|-
| [[Үздік фильм музыкасы үшін Оскар сыйлығы|Үздік музыка (драма немесе комедияда)]]
| [[Макс Стайнер]]
| {{Номинация}}
|}

* 2005 жылы Америка кино институты фильмдердегі ең танымал қанатты сөздерге қатысты сауалнама жүргізді. Киносыншылар ең көп танымал цитаталарды дәл осы «Касабланка» фильмінен тапты.

* 2006 жылы Америка сценаристер гильдиясының дауыс беруі нәтижесінде «Касабланканың» сценарийі кинематограф тарихындағы ең үздік сценарий болып танылды.

* Sky News арнасының бастамасымен жүргізілген зерттеу нәтижесі бойынша, фильмдегі «Сен үшін, балақай» (ағылш. «Here's looking at you, kid») деген сөз киносүйер қауымның ең сүйікті репликалары тізімінде тоғызыншы орынды иеленді.

* [[IMDb нұсқасы бойынша 250 үздік фильм]] рейтингінде «Касабланка» бесінші ондықтың қатарында тұр.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Сыртқы сілтемелер}}

{{Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы}}

[[Санат:1942 жылғы АҚШ фильмдері]]
[[Санат:Ағылшын тіліндегі фильмдер]]
[[Санат:Майкл Кёртис фильмдері]]
[[Санат:Warner Bros. фильмдері]]
[[Санат:АҚШ мелодрама фильмдері]]
[[Санат:Екінші дүниежүзілік соғыс туралы фильмдер]]
[[Санат:АҚШ ақ-қара фильмдері]]
[[Санат:Үздік фильм үшін Оскар сыйлығының иегерлері (фильмдер)]]
[[Санат:АҚШ ұлттық фильмдер тізілімі]]</text>
      <sha1>73irlzzf6k94j0p4f9p281isn0d47t7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Глубокое (қала)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>778077</id>
    <revision>
      <id>3575848</id>
      <timestamp>2026-04-03T04:49:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: '''Глубокое''' ({{lang-be|Глыбо́кае}}) — [[Беларусь]]тің [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Глубокое ауданы]]ның әкімшілік орталығы.  == Дереккөздер == {{дереккөздер}}  [[Санат:Витебск облысы қалалары]]</comment>
      <origin>3575848</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="333" sha1="8kg90xeem7lwws69vmn6a3go701gwwv" xml:space="preserve">'''Глубокое''' ({{lang-be|Глыбо́кае}}) — [[Беларусь]]тің [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Глубокое ауданы]]ның әкімшілік орталығы.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>8kg90xeem7lwws69vmn6a3go701gwwv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575849</id>
      <parentid>3575848</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T04:50:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3575849</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="365" sha1="04qq6lvu21m8erp1mgr33rqnj9moyf4" xml:space="preserve">'''Глубокое''' ({{lang-be|Глыбо́кае}}) — [[Беларусь]]тің [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Глубокое ауданы]]ның әкімшілік орталығы.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Витебск облысы}}
[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>04qq6lvu21m8erp1mgr33rqnj9moyf4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575851</id>
      <parentid>3575849</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T04:53:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>дереккөз</comment>
      <origin>3575851</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="567" sha1="62d00bvv85d8dyp7qovv6he6a8vayae" xml:space="preserve">'''Глубокое''' ({{lang-be|Глыбо́кае}}) — [[Беларусь]]тің [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Глубокое ауданы]]ның әкімшілік орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://deartravel.ru/2888-goroda-i-oblasti-belorussii.html|title=Города и области Белоруссии|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Витебск облысы}}
[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>62d00bvv85d8dyp7qovv6he6a8vayae</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575852</id>
      <parentid>3575851</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T04:57:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3575852</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="853" sha1="eeg50quv8xl2722ldajdayabj4w1igl" xml:space="preserve">'''Глубокое''' ({{lang-be|Глыбо́кае}}) — [[Беларусь]]тің [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Глубокое ауданы]]ның әкімшілік орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://deartravel.ru/2888-goroda-i-oblasti-belorussii.html|title=Города и области Белоруссии|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;
Глубокое халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 18 534 адамды құрады. Глубокое — Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 41-ші орында.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Витебск облысы}}
[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>eeg50quv8xl2722ldajdayabj4w1igl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575854</id>
      <parentid>3575852</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T05:00:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>дереккөз</comment>
      <origin>3575854</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1041" sha1="cn3e7l0px8rdi6wntvtv8ulysn2dy0f" xml:space="preserve">'''Глубокое''' ({{lang-be|Глыбо́кае}}) — [[Беларусь]]тің [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Глубокое ауданы]]ның әкімшілік орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://deartravel.ru/2888-goroda-i-oblasti-belorussii.html|title=Города и области Белоруссии|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;
Глубокое халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 18 534 адамды құрады. Глубокое — Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 41-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-deep-9214.html|title=Население Глубокое|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Витебск облысы}}
[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>cn3e7l0px8rdi6wntvtv8ulysn2dy0f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575855</id>
      <parentid>3575854</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T05:07:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3575855</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1859" sha1="5uv8gak6gpq2wp5rxb044ywtgseef4g" xml:space="preserve">'''Глубокое''' ({{lang-be|Глыбо́кае}}) — [[Беларусь]]тің [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Глубокое ауданы]]ның әкімшілік орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://deartravel.ru/2888-goroda-i-oblasti-belorussii.html|title=Города и области Белоруссии|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;
Глубокое халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 18 534 адамды құрады. Глубокое — Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 41-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-deep-9214.html|title=Население Глубокое|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала [[Минск]]іден 162 км және [[Витебск]]іден 187 км қашықтықта орналасқан. [[Латвия]]мен шекараға дейінгі қашықтық 92 км, ал [[Литва]]мен шекараға дейінгі қашықтық 118 км. Глубокое арқылы республикалық маңызы бар автомобиль жолдары өтеді: P3 (Логойск-Глубокое-Браслав), P45 (Полоцк-Литва шекарасы), P110 (Глубокое-Поставы-Лынтупы).
Қала аумағында бес көл бар. Солардың бірі қалаға өз атын берген — Глубокое көлі, қазір Кагальное көлі.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Витебск облысы}}
[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>5uv8gak6gpq2wp5rxb044ywtgseef4g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575856</id>
      <parentid>3575855</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T05:09:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Географиялық сипаттамасы */ дереккөз</comment>
      <origin>3575856</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2016" sha1="joyhw4a2q11nhkzf0cgsc02c9aingt8" xml:space="preserve">'''Глубокое''' ({{lang-be|Глыбо́кае}}) — [[Беларусь]]тің [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Глубокое ауданы]]ның әкімшілік орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://deartravel.ru/2888-goroda-i-oblasti-belorussii.html|title=Города и области Белоруссии|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;
Глубокое халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 18 534 адамды құрады. Глубокое — Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 41-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-deep-9214.html|title=Население Глубокое|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала [[Минск]]іден 162 км және [[Витебск]]іден 187 км қашықтықта орналасқан. [[Латвия]]мен шекараға дейінгі қашықтық 92 км, ал [[Литва]]мен шекараға дейінгі қашықтық 118 км. Глубокое арқылы республикалық маңызы бар автомобиль жолдары өтеді: P3 (Логойск-Глубокое-Браслав), P45 (Полоцк-Литва шекарасы), P110 (Глубокое-Поставы-Лынтупы).
Қала аумағында бес көл бар. Солардың бірі қалаға өз атын берген — Глубокое көлі, қазір Кагальное көлі.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=63_Glubokoe|title=Глубокое|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Витебск облысы}}
[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>joyhw4a2q11nhkzf0cgsc02c9aingt8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575857</id>
      <parentid>3575856</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T05:11:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3575857</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2546" sha1="elns1j6pgmvnjiaa5ia7trm0e0b7eu8" xml:space="preserve">'''Глубокое''' ({{lang-be|Глыбо́кае}}) — [[Беларусь]]тің [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Глубокое ауданы]]ның әкімшілік орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://deartravel.ru/2888-goroda-i-oblasti-belorussii.html|title=Города и области Белоруссии|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;
Глубокое халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 18 534 адамды құрады. Глубокое — Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 41-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-deep-9214.html|title=Население Глубокое|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала [[Минск]]іден 162 км және [[Витебск]]іден 187 км қашықтықта орналасқан. [[Латвия]]мен шекараға дейінгі қашықтық 92 км, ал [[Литва]]мен шекараға дейінгі қашықтық 118 км. Глубокое арқылы республикалық маңызы бар автомобиль жолдары өтеді: P3 (Логойск-Глубокое-Браслав), P45 (Полоцк-Литва шекарасы), P110 (Глубокое-Поставы-Лынтупы).
Қала аумағында бес көл бар. Солардың бірі қалаға өз атын берген — Глубокое көлі, қазір Кагальное көлі.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=63_Glubokoe|title=Глубокое|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Ежелгі заманнан бері жергілікті тұрғындар қолөнер мен саудамен айналысып келген, бұған қаланың ескі Смоленск жолындағы ыңғайлы орналасуы ықпал еткен. Қала жеке меншікте болған, Полоцк пен Вильнюс воеводтықтарының шекарасын құраған және бір уақытта екі иесіне тиесілі болған.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Витебск облысы}}
[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>elns1j6pgmvnjiaa5ia7trm0e0b7eu8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575858</id>
      <parentid>3575857</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T05:12:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */ дереккөз</comment>
      <origin>3575858</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2806" sha1="i4hdj6revpeonkrtu8vdjwgv65fdfzp" xml:space="preserve">'''Глубокое''' ({{lang-be|Глыбо́кае}}) — [[Беларусь]]тің [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Глубокое ауданы]]ның әкімшілік орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://deartravel.ru/2888-goroda-i-oblasti-belorussii.html|title=Города и области Белоруссии|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;
Глубокое халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 18 534 адамды құрады. Глубокое — Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 41-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-deep-9214.html|title=Население Глубокое|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала [[Минск]]іден 162 км және [[Витебск]]іден 187 км қашықтықта орналасқан. [[Латвия]]мен шекараға дейінгі қашықтық 92 км, ал [[Литва]]мен шекараға дейінгі қашықтық 118 км. Глубокое арқылы республикалық маңызы бар автомобиль жолдары өтеді: P3 (Логойск-Глубокое-Браслав), P45 (Полоцк-Литва шекарасы), P110 (Глубокое-Поставы-Лынтупы).
Қала аумағында бес көл бар. Солардың бірі қалаға өз атын берген — Глубокое көлі, қазір Кагальное көлі.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=63_Glubokoe|title=Глубокое|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Ежелгі заманнан бері жергілікті тұрғындар қолөнер мен саудамен айналысып келген, бұған қаланың ескі Смоленск жолындағы ыңғайлы орналасуы ықпал еткен. Қала жеке меншікте болған, Полоцк пен Вильнюс воеводтықтарының шекарасын құраған және бір уақытта екі иесіне тиесілі болған.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9248-Glubokoe.html|title=Европа. Белоруссия. Витебская область. Глубокский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Витебск облысы}}
[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>i4hdj6revpeonkrtu8vdjwgv65fdfzp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575859</id>
      <parentid>3575858</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T05:16:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */ дереккөз</comment>
      <origin>3575859</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3130" sha1="nu4ysvvdvdaes9yy0t8rdojnnjxmtmk" xml:space="preserve">'''Глубокое''' ({{lang-be|Глыбо́кае}}) — [[Беларусь]]тің [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Глубокое ауданы]]ның әкімшілік орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://deartravel.ru/2888-goroda-i-oblasti-belorussii.html|title=Города и области Белоруссии|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;
Глубокое халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 18 534 адамды құрады. Глубокое — Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 41-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-deep-9214.html|title=Население Глубокое|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала [[Минск]]іден 162 км және [[Витебск]]іден 187 км қашықтықта орналасқан. [[Латвия]]мен шекараға дейінгі қашықтық 92 км, ал [[Литва]]мен шекараға дейінгі қашықтық 118 км. Глубокое арқылы республикалық маңызы бар автомобиль жолдары өтеді: P3 (Логойск-Глубокое-Браслав), P45 (Полоцк-Литва шекарасы), P110 (Глубокое-Поставы-Лынтупы).
Қала аумағында бес көл бар. Солардың бірі қалаға өз атын берген — Глубокое көлі, қазір Кагальное көлі.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=63_Glubokoe|title=Глубокое|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Глубокое туралы алғашқы деректер 1414 жылға жатады. Ежелгі заманнан бері жергілікті тұрғындар қолөнер мен саудамен айналысып келген, бұған қаланың ескі Смоленск жолындағы ыңғайлы орналасуы ықпал еткен. Бұл жәрмеңке өткізу үшін ең қолайлы орын болды. Бай саудагерлер мен басқа да саудагерлерден басқа, Глубокое екі отбасының: Корсактар ​​мен Зиновичтердің арасында бөлінді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9248-Glubokoe.html|title=Европа. Белоруссия. Витебская область. Глубокский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-by-Glubokoe|title=Глубокое|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Витебск облысы}}
[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>nu4ysvvdvdaes9yy0t8rdojnnjxmtmk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575862</id>
      <parentid>3575859</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T05:20:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3575862</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3810" sha1="n3jzxykeienjsn10aqutzxxoip4nq2y" xml:space="preserve">'''Глубокое''' ({{lang-be|Глыбо́кае}}) — [[Беларусь]]тің [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Глубокое ауданы]]ның әкімшілік орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://deartravel.ru/2888-goroda-i-oblasti-belorussii.html|title=Города и области Белоруссии|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;
Глубокое халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 18 534 адамды құрады. Глубокое — Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 41-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-deep-9214.html|title=Население Глубокое|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала [[Минск]]іден 162 км және [[Витебск]]іден 187 км қашықтықта орналасқан. [[Латвия]]мен шекараға дейінгі қашықтық 92 км, ал [[Литва]]мен шекараға дейінгі қашықтық 118 км. Глубокое арқылы республикалық маңызы бар автомобиль жолдары өтеді: P3 (Логойск-Глубокое-Браслав), P45 (Полоцк-Литва шекарасы), P110 (Глубокое-Поставы-Лынтупы).
Қала аумағында бес көл бар. Солардың бірі қалаға өз атын берген — Глубокое көлі, қазір Кагальное көлі.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=63_Glubokoe|title=Глубокое|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Глубокое туралы алғашқы деректер 1414 жылға жатады. Ежелгі заманнан бері жергілікті тұрғындар қолөнер мен саудамен айналысып келген, бұған қаланың ескі Смоленск жолындағы ыңғайлы орналасуы ықпал еткен. Бұл жәрмеңке өткізу үшін ең қолайлы орын болды. Бай саудагерлер мен басқа да саудагерлерден басқа, Глубокое екі отбасының: Корсактар ​​мен Зиновичтердің арасында бөлінді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9248-Glubokoe.html|title=Европа. Белоруссия. Витебская область. Глубокский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-by-Glubokoe|title=Глубокое|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;

Глубокое көптеген соғыстарға, қирауларға және Мәскеу әскерлерінің басып алуына ұшырады. Польша-Литва Достастығының бөлінуінен кейін қала Ресей империясының құрамына кірді. 1812 жылғы Отан соғысы кезінде Наполеон мен оның әскерлері оны басып алды.
Екі дүниежүзілік соғыс арасында Глубокое Польшаның құрамына кірді, одан бұрын тағы да қанды шайқастар мен қираулар болды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Витебск облысы}}
[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>n3jzxykeienjsn10aqutzxxoip4nq2y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575863</id>
      <parentid>3575862</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T05:20:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3575863</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4440" sha1="2lek2usbuqcxo7kyvsk1qgbt1sd2lz9" xml:space="preserve">'''Глубокое''' ({{lang-be|Глыбо́кае}}) — [[Беларусь]]тің [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Глубокое ауданы]]ның әкімшілік орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://deartravel.ru/2888-goroda-i-oblasti-belorussii.html|title=Города и области Белоруссии|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;
Глубокое халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 18 534 адамды құрады. Глубокое — Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 41-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-deep-9214.html|title=Население Глубокое|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала [[Минск]]іден 162 км және [[Витебск]]іден 187 км қашықтықта орналасқан. [[Латвия]]мен шекараға дейінгі қашықтық 92 км, ал [[Литва]]мен шекараға дейінгі қашықтық 118 км. Глубокое арқылы республикалық маңызы бар автомобиль жолдары өтеді: P3 (Логойск-Глубокое-Браслав), P45 (Полоцк-Литва шекарасы), P110 (Глубокое-Поставы-Лынтупы).
Қала аумағында бес көл бар. Солардың бірі қалаға өз атын берген — Глубокое көлі, қазір Кагальное көлі.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=63_Glubokoe|title=Глубокое|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Глубокое туралы алғашқы деректер 1414 жылға жатады. Ежелгі заманнан бері жергілікті тұрғындар қолөнер мен саудамен айналысып келген, бұған қаланың ескі Смоленск жолындағы ыңғайлы орналасуы ықпал еткен. Бұл жәрмеңке өткізу үшін ең қолайлы орын болды. Бай саудагерлер мен басқа да саудагерлерден басқа, Глубокое екі отбасының: Корсактар ​​мен Зиновичтердің арасында бөлінді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9248-Glubokoe.html|title=Европа. Белоруссия. Витебская область. Глубокский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-by-Glubokoe|title=Глубокое|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;

Глубокое көптеген соғыстарға, қирауларға және Мәскеу әскерлерінің басып алуына ұшырады. Польша-Литва Достастығының бөлінуінен кейін қала Ресей империясының құрамына кірді. 1812 жылғы Отан соғысы кезінде Наполеон мен оның әскерлері оны басып алды.
Екі дүниежүзілік соғыс арасында Глубокое Польшаның құрамына кірді, одан бұрын тағы да қанды шайқастар мен қираулар болды.

1939 жылы ол Беларусь КСР-іне берілді, ал бір жылдан кейін қала мәртебесін алды. Ұлы Отан соғысы кезінде қаланы немістер басып алды. Олар мұнда концлагерь құрды, 1944 жылы Қызыл Армия қаланы азат етті. Соғысқа дейін қала халқының жартысын құрайтын және сауданың дамуына елеулі үлес қосқан мыңдаған еврейлер қалада және оның айналасында қаза тапты.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Витебск облысы}}
[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>2lek2usbuqcxo7kyvsk1qgbt1sd2lz9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575869</id>
      <parentid>3575863</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T05:22:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */ толықтыру</comment>
      <origin>3575869</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4823" sha1="ml9j5grlpexcfod5m39disp9ff2ozpp" xml:space="preserve">'''Глубокое''' ({{lang-be|Глыбо́кае}}) — [[Беларусь]]тің [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Глубокое ауданы]]ның әкімшілік орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://deartravel.ru/2888-goroda-i-oblasti-belorussii.html|title=Города и области Белоруссии|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;
Глубокое халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 18 534 адамды құрады. Глубокое — Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 41-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-deep-9214.html|title=Население Глубокое|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала [[Минск]]іден 162 км және [[Витебск]]іден 187 км қашықтықта орналасқан. [[Латвия]]мен шекараға дейінгі қашықтық 92 км, ал [[Литва]]мен шекараға дейінгі қашықтық 118 км. Глубокое арқылы республикалық маңызы бар автомобиль жолдары өтеді: P3 (Логойск-Глубокое-Браслав), P45 (Полоцк-Литва шекарасы), P110 (Глубокое-Поставы-Лынтупы).
Қала аумағында бес көл бар. Солардың бірі қалаға өз атын берген — Глубокое көлі, қазір Кагальное көлі.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=63_Glubokoe|title=Глубокое|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Глубокое туралы алғашқы деректер 1414 жылға жатады. Ежелгі заманнан бері жергілікті тұрғындар қолөнер мен саудамен айналысып келген, бұған қаланың ескі Смоленск жолындағы ыңғайлы орналасуы ықпал еткен. Бұл жәрмеңке өткізу үшін ең қолайлы орын болды. Бай саудагерлер мен басқа да саудагерлерден басқа, Глубокое екі отбасының: Корсактар ​​мен Зиновичтердің арасында бөлінді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9248-Glubokoe.html|title=Европа. Белоруссия. Витебская область. Глубокский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-by-Glubokoe|title=Глубокое|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;

Глубокое көптеген соғыстарға, қирауларға және Мәскеу әскерлерінің басып алуына ұшырады. Польша-Литва Достастығының бөлінуінен кейін қала Ресей империясының құрамына кірді. 1812 жылғы Отан соғысы кезінде Наполеон мен оның әскерлері оны басып алды.
Екі дүниежүзілік соғыс арасында Глубокое Польшаның құрамына кірді, одан бұрын тағы да қанды шайқастар мен қираулар болды.

1939 жылы ол Беларусь КСР-іне берілді. Ұлы Отан соғысы кезінде қаланы немістер басып алды. Олар мұнда концлагерь құрды, 1944 жылы Қызыл Армия қаланы азат етті. Соғысқа дейін қала халқының жартысын құрайтын және сауданың дамуына елеулі үлес қосқан мыңдаған еврейлер қалада және оның айналасында қаза тапты.

1940 жылы 15 қаңтарда Глубокое қала мәртебесіне ие болды және Глубокое ауданының әкімшілік орталығы болды. 1995 жылы 20 қазанда Глубокое ауданы мен Глубокое қаласының әкімшілік бөлімшелері бірыңғай әкімшілік бөлімшеге — Глубокое ауданына біріктірілді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Витебск облысы}}
[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>ml9j5grlpexcfod5m39disp9ff2ozpp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575871</id>
      <parentid>3575869</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T05:24:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */ дереккөз</comment>
      <origin>3575871</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5094" sha1="n28mvkof1pq4q6ogm1q8k9ikifnslq9" xml:space="preserve">'''Глубокое''' ({{lang-be|Глыбо́кае}}) — [[Беларусь]]тің [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Глубокое ауданы]]ның әкімшілік орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://deartravel.ru/2888-goroda-i-oblasti-belorussii.html|title=Города и области Белоруссии|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;
Глубокое халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 18 534 адамды құрады. Глубокое — Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 41-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-deep-9214.html|title=Население Глубокое|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала [[Минск]]іден 162 км және [[Витебск]]іден 187 км қашықтықта орналасқан. [[Латвия]]мен шекараға дейінгі қашықтық 92 км, ал [[Литва]]мен шекараға дейінгі қашықтық 118 км. Глубокое арқылы республикалық маңызы бар автомобиль жолдары өтеді: P3 (Логойск-Глубокое-Браслав), P45 (Полоцк-Литва шекарасы), P110 (Глубокое-Поставы-Лынтупы).
Қала аумағында бес көл бар. Солардың бірі қалаға өз атын берген — Глубокое көлі, қазір Кагальное көлі.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=63_Glubokoe|title=Глубокое|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Глубокое туралы алғашқы деректер 1414 жылға жатады. Ежелгі заманнан бері жергілікті тұрғындар қолөнер мен саудамен айналысып келген, бұған қаланың ескі Смоленск жолындағы ыңғайлы орналасуы ықпал еткен. Бұл жәрмеңке өткізу үшін ең қолайлы орын болды. Бай саудагерлер мен басқа да саудагерлерден басқа, Глубокое екі отбасының: Корсактар ​​мен Зиновичтердің арасында бөлінді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9248-Glubokoe.html|title=Европа. Белоруссия. Витебская область. Глубокский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-by-Glubokoe|title=Глубокое|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;

Глубокое көптеген соғыстарға, қирауларға және Мәскеу әскерлерінің басып алуына ұшырады. Польша-Литва Достастығының бөлінуінен кейін қала Ресей империясының құрамына кірді. 1812 жылғы Отан соғысы кезінде Наполеон мен оның әскерлері оны басып алды.
Екі дүниежүзілік соғыс арасында Глубокое Польшаның құрамына кірді, одан бұрын тағы да қанды шайқастар мен қираулар болды.

1939 жылы ол Беларусь КСР-іне берілді. Ұлы Отан соғысы кезінде қаланы немістер басып алды. Олар мұнда концлагерь құрды, 1944 жылы Қызыл Армия қаланы азат етті. Соғысқа дейін қала халқының жартысын құрайтын және сауданың дамуына елеулі үлес қосқан мыңдаған еврейлер қалада және оның айналасында қаза тапты.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://travel.by/2025/08/glubokoe-nebolshoy-gorod-s-bolshoy-istoriey/?ysclid=mnhr2jlf4p612386608|title=Глубокое: небольшой город с большой историей|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;

1940 жылы 15 қаңтарда Глубокое қала мәртебесіне ие болды және Глубокое ауданының әкімшілік орталығы болды. 1995 жылы 20 қазанда Глубокое ауданы мен Глубокое қаласының әкімшілік бөлімшелері бірыңғай әкімшілік бөлімшеге — Глубокое ауданына біріктірілді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Витебск облысы}}
[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>n28mvkof1pq4q6ogm1q8k9ikifnslq9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575895</id>
      <parentid>3575871</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T05:54:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3575895</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5642" sha1="sw4pegboj5e3go9wzdfb1232d2frlfv" xml:space="preserve">'''Глубокое''' ({{lang-be|Глыбо́кае}}) — [[Беларусь]]тің [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Глубокое ауданы]]ның әкімшілік орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://deartravel.ru/2888-goroda-i-oblasti-belorussii.html|title=Города и области Белоруссии|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;
Глубокое халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 18 534 адамды құрады. Глубокое — Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 41-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-deep-9214.html|title=Население Глубокое|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала [[Минск]]іден 162 км және [[Витебск]]іден 187 км қашықтықта орналасқан. [[Латвия]]мен шекараға дейінгі қашықтық 92 км, ал [[Литва]]мен шекараға дейінгі қашықтық 118 км. Глубокое арқылы республикалық маңызы бар автомобиль жолдары өтеді: P3 (Логойск-Глубокое-Браслав), P45 (Полоцк-Литва шекарасы), P110 (Глубокое-Поставы-Лынтупы).
Қала аумағында бес көл бар. Солардың бірі қалаға өз атын берген — Глубокое көлі, қазір Кагальное көлі.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=63_Glubokoe|title=Глубокое|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Глубокое туралы алғашқы деректер 1414 жылға жатады. Ежелгі заманнан бері жергілікті тұрғындар қолөнер мен саудамен айналысып келген, бұған қаланың ескі Смоленск жолындағы ыңғайлы орналасуы ықпал еткен. Бұл жәрмеңке өткізу үшін ең қолайлы орын болды. Бай саудагерлер мен басқа да саудагерлерден басқа, Глубокое екі отбасының: Корсактар ​​мен Зиновичтердің арасында бөлінді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9248-Glubokoe.html|title=Европа. Белоруссия. Витебская область. Глубокский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-by-Glubokoe|title=Глубокое|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;

Глубокое көптеген соғыстарға, қирауларға және Мәскеу әскерлерінің басып алуына ұшырады. Польша-Литва Достастығының бөлінуінен кейін қала Ресей империясының құрамына кірді. 1812 жылғы Отан соғысы кезінде Наполеон мен оның әскерлері оны басып алды.
Екі дүниежүзілік соғыс арасында Глубокое Польшаның құрамына кірді, одан бұрын тағы да қанды шайқастар мен қираулар болды.

1939 жылы ол Беларусь КСР-іне берілді. Ұлы Отан соғысы кезінде қаланы немістер басып алды. Олар мұнда концлагерь құрды, 1944 жылы Қызыл Армия қаланы азат етті. Соғысқа дейін қала халқының жартысын құрайтын және сауданың дамуына елеулі үлес қосқан мыңдаған еврейлер қалада және оның айналасында қаза тапты.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://travel.by/2025/08/glubokoe-nebolshoy-gorod-s-bolshoy-istoriey/?ysclid=mnhr2jlf4p612386608|title=Глубокое: небольшой город с большой историей|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;

1940 жылы 15 қаңтарда Глубокое қала мәртебесіне ие болды және Глубокое ауданының әкімшілік орталығы болды. 1995 жылы 20 қазанда Глубокое ауданы мен Глубокое қаласының әкімшілік бөлімшелері бірыңғай әкімшілік бөлімшеге — Глубокое ауданына біріктірілді.

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Кәсіпорындар негізінен ауылшаруашылық шикізатын өңдеуге және азық-түлік өнімдерін өндіруге маманданған. Негізгі кәсіпорындары: «Глубокск сүт консерві комбинаты» ААҚ, «Глубокск ет комбинаты» ААҚ, «Глубокск жем комбинаты» ААҚ, «Глубокский консерві зауыты» ААҚ.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Витебск облысы}}
[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>sw4pegboj5e3go9wzdfb1232d2frlfv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575905</id>
      <parentid>3575895</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T05:58:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Экономикасы және инфрақұрылымы */ толықтыру</comment>
      <origin>3575905</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6206" sha1="nxfzdkuzokz6klqgh3n07yss71wb7ti" xml:space="preserve">'''Глубокое''' ({{lang-be|Глыбо́кае}}) — [[Беларусь]]тің [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Глубокое ауданы]]ның әкімшілік орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://deartravel.ru/2888-goroda-i-oblasti-belorussii.html|title=Города и области Белоруссии|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;
Глубокое халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 18 534 адамды құрады. Глубокое — Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 41-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-deep-9214.html|title=Население Глубокое|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала [[Минск]]іден 162 км және [[Витебск]]іден 187 км қашықтықта орналасқан. [[Латвия]]мен шекараға дейінгі қашықтық 92 км, ал [[Литва]]мен шекараға дейінгі қашықтық 118 км. Глубокое арқылы республикалық маңызы бар автомобиль жолдары өтеді: P3 (Логойск-Глубокое-Браслав), P45 (Полоцк-Литва шекарасы), P110 (Глубокое-Поставы-Лынтупы).
Қала аумағында бес көл бар. Солардың бірі қалаға өз атын берген — Глубокое көлі, қазір Кагальное көлі.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=63_Glubokoe|title=Глубокое|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Глубокое туралы алғашқы деректер 1414 жылға жатады. Ежелгі заманнан бері жергілікті тұрғындар қолөнер мен саудамен айналысып келген, бұған қаланың ескі Смоленск жолындағы ыңғайлы орналасуы ықпал еткен. Бұл жәрмеңке өткізу үшін ең қолайлы орын болды. Бай саудагерлер мен басқа да саудагерлерден басқа, Глубокое екі отбасының: Корсактар ​​мен Зиновичтердің арасында бөлінді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9248-Glubokoe.html|title=Европа. Белоруссия. Витебская область. Глубокский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-by-Glubokoe|title=Глубокое|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;

Глубокое көптеген соғыстарға, қирауларға және Мәскеу әскерлерінің басып алуына ұшырады. Польша-Литва Достастығының бөлінуінен кейін қала Ресей империясының құрамына кірді. 1812 жылғы Отан соғысы кезінде Наполеон мен оның әскерлері оны басып алды.
Екі дүниежүзілік соғыс арасында Глубокое Польшаның құрамына кірді, одан бұрын тағы да қанды шайқастар мен қираулар болды.

1939 жылы ол Беларусь КСР-іне берілді. Ұлы Отан соғысы кезінде қаланы немістер басып алды. Олар мұнда концлагерь құрды, 1944 жылы Қызыл Армия қаланы азат етті. Соғысқа дейін қала халқының жартысын құрайтын және сауданың дамуына елеулі үлес қосқан мыңдаған еврейлер қалада және оның айналасында қаза тапты.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://travel.by/2025/08/glubokoe-nebolshoy-gorod-s-bolshoy-istoriey/?ysclid=mnhr2jlf4p612386608|title=Глубокое: небольшой город с большой историей|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;

1940 жылы 15 қаңтарда Глубокое қала мәртебесіне ие болды және Глубокое ауданының әкімшілік орталығы болды. 1995 жылы 20 қазанда Глубокое ауданы мен Глубокое қаласының әкімшілік бөлімшелері бірыңғай әкімшілік бөлімшеге — Глубокое ауданына біріктірілді.

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Кәсіпорындар негізінен ауылшаруашылық шикізатын өңдеуге және азық-түлік өнімдерін өндіруге маманданған. Негізгі кәсіпорындары: «Глубокск сүт консерві комбинаты» ААҚ, «Глубокск ет комбинаты» ААҚ, «Глубокск жем комбинаты» ААҚ, «Глубокский консерві зауыты» ААҚ.

Білім беру саласында Глубокое балалар көркемсурет мектебі 2 орта мектеп, аудандық гимназия, Глубокое мемлекеттік колледжі, аудандық өнер мектебі жұмыс атқаруда.
Денсаулық сақтауды орталық аудандық аурухана, емхана, амбулаториялық-емханалық пункттер және фельдшерлік-акушерлік пункттер қамтамасыз етеді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Витебск облысы}}
[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>nxfzdkuzokz6klqgh3n07yss71wb7ti</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575918</id>
      <parentid>3575905</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T06:10:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3575918</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7676" sha1="nuh5oxv87qpeele8h1hyavqvbxr4g7m" xml:space="preserve">'''Глубокое''' ({{lang-be|Глыбо́кае}}) — [[Беларусь]]тің [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Глубокое ауданы]]ның әкімшілік орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://deartravel.ru/2888-goroda-i-oblasti-belorussii.html|title=Города и области Белоруссии|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;
Глубокое халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 18 534 адамды құрады. Глубокое — Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 41-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-deep-9214.html|title=Население Глубокое|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала [[Минск]]іден 162 км және [[Витебск]]іден 187 км қашықтықта орналасқан. [[Латвия]]мен шекараға дейінгі қашықтық 92 км, ал [[Литва]]мен шекараға дейінгі қашықтық 118 км. Глубокое арқылы республикалық маңызы бар автомобиль жолдары өтеді: P3 (Логойск-Глубокое-Браслав), P45 (Полоцк-Литва шекарасы), P110 (Глубокое-Поставы-Лынтупы).
Қала аумағында бес көл бар. Солардың бірі қалаға өз атын берген — Глубокое көлі, қазір Кагальное көлі.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=63_Glubokoe|title=Глубокое|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Глубокое туралы алғашқы деректер 1414 жылға жатады. Ежелгі заманнан бері жергілікті тұрғындар қолөнер мен саудамен айналысып келген, бұған қаланың ескі Смоленск жолындағы ыңғайлы орналасуы ықпал еткен. Бұл жәрмеңке өткізу үшін ең қолайлы орын болды. Бай саудагерлер мен басқа да саудагерлерден басқа, Глубокое екі отбасының: Корсактар ​​мен Зиновичтердің арасында бөлінді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9248-Glubokoe.html|title=Европа. Белоруссия. Витебская область. Глубокский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-by-Glubokoe|title=Глубокое|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;

Глубокое көптеген соғыстарға, қирауларға және Мәскеу әскерлерінің басып алуына ұшырады. Польша-Литва Достастығының бөлінуінен кейін қала Ресей империясының құрамына кірді. 1812 жылғы Отан соғысы кезінде Наполеон мен оның әскерлері оны басып алды.
Екі дүниежүзілік соғыс арасында Глубокое Польшаның құрамына кірді, одан бұрын тағы да қанды шайқастар мен қираулар болды.

1939 жылы ол Беларусь КСР-іне берілді. Ұлы Отан соғысы кезінде қаланы немістер басып алды. Олар мұнда концлагерь құрды, 1944 жылы Қызыл Армия қаланы азат етті. Соғысқа дейін қала халқының жартысын құрайтын және сауданың дамуына елеулі үлес қосқан мыңдаған еврейлер қалада және оның айналасында қаза тапты.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://travel.by/2025/08/glubokoe-nebolshoy-gorod-s-bolshoy-istoriey/?ysclid=mnhr2jlf4p612386608|title=Глубокое: небольшой город с большой историей|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;

1940 жылы 15 қаңтарда Глубокое қала мәртебесіне ие болды және Глубокое ауданының әкімшілік орталығы болды. 1995 жылы 20 қазанда Глубокое ауданы мен Глубокое қаласының әкімшілік бөлімшелері бірыңғай әкімшілік бөлімшеге — Глубокое ауданына біріктірілді.

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Кәсіпорындар негізінен ауылшаруашылық шикізатын өңдеуге және азық-түлік өнімдерін өндіруге маманданған. Негізгі кәсіпорындары: «Глубокск сүт консерві комбинаты» ААҚ, «Глубокск ет комбинаты» ААҚ, «Глубокск жем комбинаты» ААҚ, «Глубокский консерві зауыты» ААҚ.

Білім беру саласында Глубокое балалар көркемсурет мектебі 2 орта мектеп, аудандық гимназия, Глубокое мемлекеттік колледжі, аудандық өнер мектебі жұмыс атқаруда.
Денсаулық сақтауды орталық аудандық аурухана, емхана, амбулаториялық-емханалық пункттер және фельдшерлік-акушерлік пункттер қамтамасыз етеді.

== Көрнекі орындары ==
Глубокайдың негізгі көрікті жерлері — ерекше сәулет кешенін құрайтын екі шіркеу: Қасиетті Троица шіркеуі (1764-1782, 1902-1908 жылдары сәулетші Ю. Заро қайта салған) және Әулие Марияның Рождество соборы (1639-1654). Олар тарихи орталықта бір-бірінің қасында орналасқан және сыртқы түрі бойынша өте ұқсас. Глубокоедеге бұл шіркеу өте үлкен, әдемі және ерекше көрініске ие және айналадағы ландшафтпен үйлесімді. 

Глубокоедегі тағы бір ескерткіш — 1804 жылы жергілікті зиратта салынған Әулие Ильяның шағын католик капелласы. Бүгінде бұл шағын шіркеу сақталған, бірақ жабық күйде. Капелланың жанында 1791 жылғы 3 мамырдағы Польша-Литва Достастығының Конституциясын еске алуға арналған мемориалдық баған орналасқан. Бұл ескерткішті 1930 жылдары жергілікті тұрғындар тобы өз еркімен қалпына келтірді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Витебск облысы}}
[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>nuh5oxv87qpeele8h1hyavqvbxr4g7m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575921</id>
      <parentid>3575918</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T06:11:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Көрнекі орындары */ дереккөз</comment>
      <origin>3575921</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7835" sha1="95cyop1nmt34v4yxgl7kftcrt7bhsfh" xml:space="preserve">'''Глубокое''' ({{lang-be|Глыбо́кае}}) — [[Беларусь]]тің [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Глубокое ауданы]]ның әкімшілік орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://deartravel.ru/2888-goroda-i-oblasti-belorussii.html|title=Города и области Белоруссии|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;
Глубокое халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 18 534 адамды құрады. Глубокое — Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 41-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-deep-9214.html|title=Население Глубокое|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала [[Минск]]іден 162 км және [[Витебск]]іден 187 км қашықтықта орналасқан. [[Латвия]]мен шекараға дейінгі қашықтық 92 км, ал [[Литва]]мен шекараға дейінгі қашықтық 118 км. Глубокое арқылы республикалық маңызы бар автомобиль жолдары өтеді: P3 (Логойск-Глубокое-Браслав), P45 (Полоцк-Литва шекарасы), P110 (Глубокое-Поставы-Лынтупы).
Қала аумағында бес көл бар. Солардың бірі қалаға өз атын берген — Глубокое көлі, қазір Кагальное көлі.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=63_Glubokoe|title=Глубокое|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Глубокое туралы алғашқы деректер 1414 жылға жатады. Ежелгі заманнан бері жергілікті тұрғындар қолөнер мен саудамен айналысып келген, бұған қаланың ескі Смоленск жолындағы ыңғайлы орналасуы ықпал еткен. Бұл жәрмеңке өткізу үшін ең қолайлы орын болды. Бай саудагерлер мен басқа да саудагерлерден басқа, Глубокое екі отбасының: Корсактар ​​мен Зиновичтердің арасында бөлінді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9248-Glubokoe.html|title=Европа. Белоруссия. Витебская область. Глубокский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-by-Glubokoe|title=Глубокое|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;

Глубокое көптеген соғыстарға, қирауларға және Мәскеу әскерлерінің басып алуына ұшырады. Польша-Литва Достастығының бөлінуінен кейін қала Ресей империясының құрамына кірді. 1812 жылғы Отан соғысы кезінде Наполеон мен оның әскерлері оны басып алды.
Екі дүниежүзілік соғыс арасында Глубокое Польшаның құрамына кірді, одан бұрын тағы да қанды шайқастар мен қираулар болды.

1939 жылы ол Беларусь КСР-іне берілді. Ұлы Отан соғысы кезінде қаланы немістер басып алды. Олар мұнда концлагерь құрды, 1944 жылы Қызыл Армия қаланы азат етті. Соғысқа дейін қала халқының жартысын құрайтын және сауданың дамуына елеулі үлес қосқан мыңдаған еврейлер қалада және оның айналасында қаза тапты.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://travel.by/2025/08/glubokoe-nebolshoy-gorod-s-bolshoy-istoriey/?ysclid=mnhr2jlf4p612386608|title=Глубокое: небольшой город с большой историей|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;

1940 жылы 15 қаңтарда Глубокое қала мәртебесіне ие болды және Глубокое ауданының әкімшілік орталығы болды. 1995 жылы 20 қазанда Глубокое ауданы мен Глубокое қаласының әкімшілік бөлімшелері бірыңғай әкімшілік бөлімшеге — Глубокое ауданына біріктірілді.

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Кәсіпорындар негізінен ауылшаруашылық шикізатын өңдеуге және азық-түлік өнімдерін өндіруге маманданған. Негізгі кәсіпорындары: «Глубокск сүт консерві комбинаты» ААҚ, «Глубокск ет комбинаты» ААҚ, «Глубокск жем комбинаты» ААҚ, «Глубокский консерві зауыты» ААҚ.

Білім беру саласында Глубокое балалар көркемсурет мектебі 2 орта мектеп, аудандық гимназия, Глубокое мемлекеттік колледжі, аудандық өнер мектебі жұмыс атқаруда.
Денсаулық сақтауды орталық аудандық аурухана, емхана, амбулаториялық-емханалық пункттер және фельдшерлік-акушерлік пункттер қамтамасыз етеді.

== Көрнекі орындары ==
Глубокайдың негізгі көрікті жерлері — ерекше сәулет кешенін құрайтын екі шіркеу: Қасиетті Троица шіркеуі (1764-1782, 1902-1908 жылдары сәулетші Ю. Заро қайта салған) және Әулие Марияның Рождество соборы (1639-1654). Олар тарихи орталықта бір-бірінің қасында орналасқан және сыртқы түрі бойынша өте ұқсас. Глубокоедеге бұл шіркеу өте үлкен, әдемі және ерекше көрініске ие және айналадағы ландшафтпен үйлесімді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-glubokoe.htm|title=Карта Глубокое|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Глубокоедегі тағы бір ескерткіш — 1804 жылы жергілікті зиратта салынған Әулие Ильяның шағын католик капелласы. Бүгінде бұл шағын шіркеу сақталған, бірақ жабық күйде. Капелланың жанында 1791 жылғы 3 мамырдағы Польша-Литва Достастығының Конституциясын еске алуға арналған мемориалдық баған орналасқан. Бұл ескерткішті 1930 жылдары жергілікті тұрғындар тобы өз еркімен қалпына келтірді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Витебск облысы}}
[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>95cyop1nmt34v4yxgl7kftcrt7bhsfh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575922</id>
      <parentid>3575921</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T06:12:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Көрнекі орындары */ дереккөз</comment>
      <origin>3575922</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8045" sha1="ilnpatoh20nz8ondywluu2kl5h1qfud" xml:space="preserve">'''Глубокое''' ({{lang-be|Глыбо́кае}}) — [[Беларусь]]тің [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Глубокое ауданы]]ның әкімшілік орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://deartravel.ru/2888-goroda-i-oblasti-belorussii.html|title=Города и области Белоруссии|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;
Глубокое халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 18 534 адамды құрады. Глубокое — Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 41-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-deep-9214.html|title=Население Глубокое|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала [[Минск]]іден 162 км және [[Витебск]]іден 187 км қашықтықта орналасқан. [[Латвия]]мен шекараға дейінгі қашықтық 92 км, ал [[Литва]]мен шекараға дейінгі қашықтық 118 км. Глубокое арқылы республикалық маңызы бар автомобиль жолдары өтеді: P3 (Логойск-Глубокое-Браслав), P45 (Полоцк-Литва шекарасы), P110 (Глубокое-Поставы-Лынтупы).
Қала аумағында бес көл бар. Солардың бірі қалаға өз атын берген — Глубокое көлі, қазір Кагальное көлі.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=63_Glubokoe|title=Глубокое|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Глубокое туралы алғашқы деректер 1414 жылға жатады. Ежелгі заманнан бері жергілікті тұрғындар қолөнер мен саудамен айналысып келген, бұған қаланың ескі Смоленск жолындағы ыңғайлы орналасуы ықпал еткен. Бұл жәрмеңке өткізу үшін ең қолайлы орын болды. Бай саудагерлер мен басқа да саудагерлерден басқа, Глубокое екі отбасының: Корсактар ​​мен Зиновичтердің арасында бөлінді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9248-Glubokoe.html|title=Европа. Белоруссия. Витебская область. Глубокский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-by-Glubokoe|title=Глубокое|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;

Глубокое көптеген соғыстарға, қирауларға және Мәскеу әскерлерінің басып алуына ұшырады. Польша-Литва Достастығының бөлінуінен кейін қала Ресей империясының құрамына кірді. 1812 жылғы Отан соғысы кезінде Наполеон мен оның әскерлері оны басып алды.
Екі дүниежүзілік соғыс арасында Глубокое Польшаның құрамына кірді, одан бұрын тағы да қанды шайқастар мен қираулар болды.

1939 жылы ол Беларусь КСР-іне берілді. Ұлы Отан соғысы кезінде қаланы немістер басып алды. Олар мұнда концлагерь құрды, 1944 жылы Қызыл Армия қаланы азат етті. Соғысқа дейін қала халқының жартысын құрайтын және сауданың дамуына елеулі үлес қосқан мыңдаған еврейлер қалада және оның айналасында қаза тапты.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://travel.by/2025/08/glubokoe-nebolshoy-gorod-s-bolshoy-istoriey/?ysclid=mnhr2jlf4p612386608|title=Глубокое: небольшой город с большой историей|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;

1940 жылы 15 қаңтарда Глубокое қала мәртебесіне ие болды және Глубокое ауданының әкімшілік орталығы болды. 1995 жылы 20 қазанда Глубокое ауданы мен Глубокое қаласының әкімшілік бөлімшелері бірыңғай әкімшілік бөлімшеге — Глубокое ауданына біріктірілді.

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Кәсіпорындар негізінен ауылшаруашылық шикізатын өңдеуге және азық-түлік өнімдерін өндіруге маманданған. Негізгі кәсіпорындары: «Глубокск сүт консерві комбинаты» ААҚ, «Глубокск ет комбинаты» ААҚ, «Глубокск жем комбинаты» ААҚ, «Глубокский консерві зауыты» ААҚ.

Білім беру саласында Глубокое балалар көркемсурет мектебі 2 орта мектеп, аудандық гимназия, Глубокое мемлекеттік колледжі, аудандық өнер мектебі жұмыс атқаруда.
Денсаулық сақтауды орталық аудандық аурухана, емхана, амбулаториялық-емханалық пункттер және фельдшерлік-акушерлік пункттер қамтамасыз етеді.

== Көрнекі орындары ==
Глубокайдың негізгі көрікті жерлері — ерекше сәулет кешенін құрайтын екі шіркеу: Қасиетті Троица шіркеуі (1764-1782, 1902-1908 жылдары сәулетші Ю. Заро қайта салған) және Әулие Марияның Рождество соборы (1639-1654). Олар тарихи орталықта бір-бірінің қасында орналасқан және сыртқы түрі бойынша өте ұқсас. Глубокоедеге бұл шіркеу өте үлкен, әдемі және ерекше көрініске ие және айналадағы ландшафтпен үйлесімді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-glubokoe.htm|title=Карта Глубокое|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Глубокоедегі тағы бір ескерткіш — 1804 жылы жергілікті зиратта салынған Әулие Ильяның шағын католик капелласы. Бүгінде бұл шағын шіркеу сақталған, бірақ жабық күйде. Капелланың жанында 1791 жылғы 3 мамырдағы Польша-Литва Достастығының Конституциясын еске алуға арналған мемориалдық баған орналасқан. Бұл ескерткішті 1930 жылдары жергілікті тұрғындар тобы өз еркімен қалпына келтірді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://vedaj.by/index.php/ru/goroda/vitebsk/glyb/glubokoe|title=Достопримечательности Беларуси
|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Витебск облысы}}
[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>ilnpatoh20nz8ondywluu2kl5h1qfud</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575923</id>
      <parentid>3575922</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T06:14:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі, толықтыру</comment>
      <origin>3575923</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10463" sha1="j5zy6lvvavgrgyk7u9f4kky47s63xsb" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Глубокое
 |шынайы атауы            = {{lang-be|Глыбо́кае}}
 |сурет                   = 
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = 
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Глубокое''' ({{lang-be|Глыбо́кае}}) — [[Беларусь]]тің [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Глубокое ауданы]]ның әкімшілік орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://deartravel.ru/2888-goroda-i-oblasti-belorussii.html|title=Города и области Белоруссии|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;
Глубокое халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 18 534 адамды құрады. Глубокое — Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 41-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-deep-9214.html|title=Население Глубокое|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала [[Минск]]іден 162 км және [[Витебск]]іден 187 км қашықтықта орналасқан. [[Латвия]]мен шекараға дейінгі қашықтық 92 км, ал [[Литва]]мен шекараға дейінгі қашықтық 118 км. Глубокое арқылы республикалық маңызы бар автомобиль жолдары өтеді: P3 (Логойск-Глубокое-Браслав), P45 (Полоцк-Литва шекарасы), P110 (Глубокое-Поставы-Лынтупы).
Қала аумағында бес көл бар. Солардың бірі қалаға өз атын берген — Глубокое көлі, қазір Кагальное көлі.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=63_Glubokoe|title=Глубокое|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Глубокое туралы алғашқы деректер 1414 жылға жатады. Ежелгі заманнан бері жергілікті тұрғындар қолөнер мен саудамен айналысып келген, бұған қаланың ескі Смоленск жолындағы ыңғайлы орналасуы ықпал еткен. Бұл жәрмеңке өткізу үшін ең қолайлы орын болды. Бай саудагерлер мен басқа да саудагерлерден басқа, Глубокое екі отбасының: Корсактар ​​мен Зиновичтердің арасында бөлінді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9248-Glubokoe.html|title=Европа. Белоруссия. Витебская область. Глубокский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-by-Glubokoe|title=Глубокое|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;

Глубокое көптеген соғыстарға, қирауларға және Мәскеу әскерлерінің басып алуына ұшырады. Польша-Литва Достастығының бөлінуінен кейін қала Ресей империясының құрамына кірді. 1812 жылғы Отан соғысы кезінде Наполеон мен оның әскерлері оны басып алды.
Екі дүниежүзілік соғыс арасында Глубокое Польшаның құрамына кірді, одан бұрын тағы да қанды шайқастар мен қираулар болды.

1939 жылы ол Беларусь КСР-іне берілді. Ұлы Отан соғысы кезінде қаланы немістер басып алды. Олар мұнда концлагерь құрды, 1944 жылы Қызыл Армия қаланы азат етті. Соғысқа дейін қала халқының жартысын құрайтын және сауданың дамуына елеулі үлес қосқан мыңдаған еврейлер қалада және оның айналасында қаза тапты.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://travel.by/2025/08/glubokoe-nebolshoy-gorod-s-bolshoy-istoriey/?ysclid=mnhr2jlf4p612386608|title=Глубокое: небольшой город с большой историей|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;

1940 жылы 15 қаңтарда Глубокое қала мәртебесіне ие болды және Глубокое ауданының әкімшілік орталығы болды. 1995 жылы 20 қазанда Глубокое ауданы мен Глубокое қаласының әкімшілік бөлімшелері бірыңғай әкімшілік бөлімшеге — Глубокое ауданына біріктірілді.

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Кәсіпорындар негізінен ауылшаруашылық шикізатын өңдеуге және азық-түлік өнімдерін өндіруге маманданған. Негізгі кәсіпорындары: «Глубокск сүт консерві комбинаты» ААҚ, «Глубокск ет комбинаты» ААҚ, «Глубокск жем комбинаты» ААҚ, «Глубокский консерві зауыты» ААҚ.

Білім беру саласында Глубокое балалар көркемсурет мектебі 2 орта мектеп, аудандық гимназия, Глубокое мемлекеттік колледжі, аудандық өнер мектебі жұмыс атқаруда.
Денсаулық сақтауды орталық аудандық аурухана, емхана, амбулаториялық-емханалық пункттер және фельдшерлік-акушерлік пункттер қамтамасыз етеді.

== Көрнекі орындары ==
Глубокайдың негізгі көрікті жерлері — ерекше сәулет кешенін құрайтын екі шіркеу: Қасиетті Троица шіркеуі (1764-1782, 1902-1908 жылдары сәулетші Ю. Заро қайта салған) және Әулие Марияның Рождество соборы (1639-1654). Олар тарихи орталықта бір-бірінің қасында орналасқан және сыртқы түрі бойынша өте ұқсас. Глубокоедеге бұл шіркеу өте үлкен, әдемі және ерекше көрініске ие және айналадағы ландшафтпен үйлесімді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-glubokoe.htm|title=Карта Глубокое|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Глубокоедегі тағы бір ескерткіш — 1804 жылы жергілікті зиратта салынған Әулие Ильяның шағын католик капелласы. Бүгінде бұл шағын шіркеу сақталған, бірақ жабық күйде. Капелланың жанында 1791 жылғы 3 мамырдағы Польша-Литва Достастығының Конституциясын еске алуға арналған мемориалдық баған орналасқан. Бұл ескерткішті 1930 жылдары жергілікті тұрғындар тобы өз еркімен қалпына келтірді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://vedaj.by/index.php/ru/goroda/vitebsk/glyb/glubokoe|title=Достопримечательности Беларуси
|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Витебск облысы}}
[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>j5zy6lvvavgrgyk7u9f4kky47s63xsb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575925</id>
      <parentid>3575923</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T06:14:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі, сурет қою</comment>
      <origin>3575925</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10512" sha1="pujq67iio805lziv8tgrok96s8m2edc" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Глубокое
 |шынайы атауы            = {{lang-be|Глыбо́кае}}
 |сурет                   = Траецкі касцёл, Глыбокае.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = 
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Глубокое''' ({{lang-be|Глыбо́кае}}) — [[Беларусь]]тің [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Глубокое ауданы]]ның әкімшілік орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://deartravel.ru/2888-goroda-i-oblasti-belorussii.html|title=Города и области Белоруссии|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;
Глубокое халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 18 534 адамды құрады. Глубокое — Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 41-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-deep-9214.html|title=Население Глубокое|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала [[Минск]]іден 162 км және [[Витебск]]іден 187 км қашықтықта орналасқан. [[Латвия]]мен шекараға дейінгі қашықтық 92 км, ал [[Литва]]мен шекараға дейінгі қашықтық 118 км. Глубокое арқылы республикалық маңызы бар автомобиль жолдары өтеді: P3 (Логойск-Глубокое-Браслав), P45 (Полоцк-Литва шекарасы), P110 (Глубокое-Поставы-Лынтупы).
Қала аумағында бес көл бар. Солардың бірі қалаға өз атын берген — Глубокое көлі, қазір Кагальное көлі.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=63_Glubokoe|title=Глубокое|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Глубокое туралы алғашқы деректер 1414 жылға жатады. Ежелгі заманнан бері жергілікті тұрғындар қолөнер мен саудамен айналысып келген, бұған қаланың ескі Смоленск жолындағы ыңғайлы орналасуы ықпал еткен. Бұл жәрмеңке өткізу үшін ең қолайлы орын болды. Бай саудагерлер мен басқа да саудагерлерден басқа, Глубокое екі отбасының: Корсактар ​​мен Зиновичтердің арасында бөлінді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9248-Glubokoe.html|title=Европа. Белоруссия. Витебская область. Глубокский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-by-Glubokoe|title=Глубокое|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;

Глубокое көптеген соғыстарға, қирауларға және Мәскеу әскерлерінің басып алуына ұшырады. Польша-Литва Достастығының бөлінуінен кейін қала Ресей империясының құрамына кірді. 1812 жылғы Отан соғысы кезінде Наполеон мен оның әскерлері оны басып алды.
Екі дүниежүзілік соғыс арасында Глубокое Польшаның құрамына кірді, одан бұрын тағы да қанды шайқастар мен қираулар болды.

1939 жылы ол Беларусь КСР-іне берілді. Ұлы Отан соғысы кезінде қаланы немістер басып алды. Олар мұнда концлагерь құрды, 1944 жылы Қызыл Армия қаланы азат етті. Соғысқа дейін қала халқының жартысын құрайтын және сауданың дамуына елеулі үлес қосқан мыңдаған еврейлер қалада және оның айналасында қаза тапты.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://travel.by/2025/08/glubokoe-nebolshoy-gorod-s-bolshoy-istoriey/?ysclid=mnhr2jlf4p612386608|title=Глубокое: небольшой город с большой историей|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;

1940 жылы 15 қаңтарда Глубокое қала мәртебесіне ие болды және Глубокое ауданының әкімшілік орталығы болды. 1995 жылы 20 қазанда Глубокое ауданы мен Глубокое қаласының әкімшілік бөлімшелері бірыңғай әкімшілік бөлімшеге — Глубокое ауданына біріктірілді.

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Кәсіпорындар негізінен ауылшаруашылық шикізатын өңдеуге және азық-түлік өнімдерін өндіруге маманданған. Негізгі кәсіпорындары: «Глубокск сүт консерві комбинаты» ААҚ, «Глубокск ет комбинаты» ААҚ, «Глубокск жем комбинаты» ААҚ, «Глубокский консерві зауыты» ААҚ.

Білім беру саласында Глубокое балалар көркемсурет мектебі 2 орта мектеп, аудандық гимназия, Глубокое мемлекеттік колледжі, аудандық өнер мектебі жұмыс атқаруда.
Денсаулық сақтауды орталық аудандық аурухана, емхана, амбулаториялық-емханалық пункттер және фельдшерлік-акушерлік пункттер қамтамасыз етеді.

== Көрнекі орындары ==
Глубокайдың негізгі көрікті жерлері — ерекше сәулет кешенін құрайтын екі шіркеу: Қасиетті Троица шіркеуі (1764-1782, 1902-1908 жылдары сәулетші Ю. Заро қайта салған) және Әулие Марияның Рождество соборы (1639-1654). Олар тарихи орталықта бір-бірінің қасында орналасқан және сыртқы түрі бойынша өте ұқсас. Глубокоедеге бұл шіркеу өте үлкен, әдемі және ерекше көрініске ие және айналадағы ландшафтпен үйлесімді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-glubokoe.htm|title=Карта Глубокое|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Глубокоедегі тағы бір ескерткіш — 1804 жылы жергілікті зиратта салынған Әулие Ильяның шағын католик капелласы. Бүгінде бұл шағын шіркеу сақталған, бірақ жабық күйде. Капелланың жанында 1791 жылғы 3 мамырдағы Польша-Литва Достастығының Конституциясын еске алуға арналған мемориалдық баған орналасқан. Бұл ескерткішті 1930 жылдары жергілікті тұрғындар тобы өз еркімен қалпына келтірді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://vedaj.by/index.php/ru/goroda/vitebsk/glyb/glubokoe|title=Достопримечательности Беларуси
|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Витебск облысы}}
[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>pujq67iio805lziv8tgrok96s8m2edc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575927</id>
      <parentid>3575925</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T06:16:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3575927</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10536" sha1="q0n87jfxdkcwe9sb5eoyoz4usqb9xry" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Глубокое
 |шынайы атауы            = {{lang-be|Глыбо́кае}}
 |сурет                   = Траецкі касцёл, Глыбокае.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Беларусь
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =55 |lat_min =08 |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg =27 |lon_min =41 |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Глубокое''' ({{lang-be|Глыбо́кае}}) — [[Беларусь]]тің [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Глубокое ауданы]]ның әкімшілік орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://deartravel.ru/2888-goroda-i-oblasti-belorussii.html|title=Города и области Белоруссии|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;
Глубокое халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 18 534 адамды құрады. Глубокое — Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 41-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-deep-9214.html|title=Население Глубокое|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала [[Минск]]іден 162 км және [[Витебск]]іден 187 км қашықтықта орналасқан. [[Латвия]]мен шекараға дейінгі қашықтық 92 км, ал [[Литва]]мен шекараға дейінгі қашықтық 118 км. Глубокое арқылы республикалық маңызы бар автомобиль жолдары өтеді: P3 (Логойск-Глубокое-Браслав), P45 (Полоцк-Литва шекарасы), P110 (Глубокое-Поставы-Лынтупы).
Қала аумағында бес көл бар. Солардың бірі қалаға өз атын берген — Глубокое көлі, қазір Кагальное көлі.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=63_Glubokoe|title=Глубокое|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Глубокое туралы алғашқы деректер 1414 жылға жатады. Ежелгі заманнан бері жергілікті тұрғындар қолөнер мен саудамен айналысып келген, бұған қаланың ескі Смоленск жолындағы ыңғайлы орналасуы ықпал еткен. Бұл жәрмеңке өткізу үшін ең қолайлы орын болды. Бай саудагерлер мен басқа да саудагерлерден басқа, Глубокое екі отбасының: Корсактар ​​мен Зиновичтердің арасында бөлінді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9248-Glubokoe.html|title=Европа. Белоруссия. Витебская область. Глубокский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-by-Glubokoe|title=Глубокое|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;

Глубокое көптеген соғыстарға, қирауларға және Мәскеу әскерлерінің басып алуына ұшырады. Польша-Литва Достастығының бөлінуінен кейін қала Ресей империясының құрамына кірді. 1812 жылғы Отан соғысы кезінде Наполеон мен оның әскерлері оны басып алды.
Екі дүниежүзілік соғыс арасында Глубокое Польшаның құрамына кірді, одан бұрын тағы да қанды шайқастар мен қираулар болды.

1939 жылы ол Беларусь КСР-іне берілді. Ұлы Отан соғысы кезінде қаланы немістер басып алды. Олар мұнда концлагерь құрды, 1944 жылы Қызыл Армия қаланы азат етті. Соғысқа дейін қала халқының жартысын құрайтын және сауданың дамуына елеулі үлес қосқан мыңдаған еврейлер қалада және оның айналасында қаза тапты.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://travel.by/2025/08/glubokoe-nebolshoy-gorod-s-bolshoy-istoriey/?ysclid=mnhr2jlf4p612386608|title=Глубокое: небольшой город с большой историей|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;

1940 жылы 15 қаңтарда Глубокое қала мәртебесіне ие болды және Глубокое ауданының әкімшілік орталығы болды. 1995 жылы 20 қазанда Глубокое ауданы мен Глубокое қаласының әкімшілік бөлімшелері бірыңғай әкімшілік бөлімшеге — Глубокое ауданына біріктірілді.

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Кәсіпорындар негізінен ауылшаруашылық шикізатын өңдеуге және азық-түлік өнімдерін өндіруге маманданған. Негізгі кәсіпорындары: «Глубокск сүт консерві комбинаты» ААҚ, «Глубокск ет комбинаты» ААҚ, «Глубокск жем комбинаты» ААҚ, «Глубокский консерві зауыты» ААҚ.

Білім беру саласында Глубокое балалар көркемсурет мектебі 2 орта мектеп, аудандық гимназия, Глубокое мемлекеттік колледжі, аудандық өнер мектебі жұмыс атқаруда.
Денсаулық сақтауды орталық аудандық аурухана, емхана, амбулаториялық-емханалық пункттер және фельдшерлік-акушерлік пункттер қамтамасыз етеді.

== Көрнекі орындары ==
Глубокайдың негізгі көрікті жерлері — ерекше сәулет кешенін құрайтын екі шіркеу: Қасиетті Троица шіркеуі (1764-1782, 1902-1908 жылдары сәулетші Ю. Заро қайта салған) және Әулие Марияның Рождество соборы (1639-1654). Олар тарихи орталықта бір-бірінің қасында орналасқан және сыртқы түрі бойынша өте ұқсас. Глубокоедеге бұл шіркеу өте үлкен, әдемі және ерекше көрініске ие және айналадағы ландшафтпен үйлесімді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-glubokoe.htm|title=Карта Глубокое|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Глубокоедегі тағы бір ескерткіш — 1804 жылы жергілікті зиратта салынған Әулие Ильяның шағын католик капелласы. Бүгінде бұл шағын шіркеу сақталған, бірақ жабық күйде. Капелланың жанында 1791 жылғы 3 мамырдағы Польша-Литва Достастығының Конституциясын еске алуға арналған мемориалдық баған орналасқан. Бұл ескерткішті 1930 жылдары жергілікті тұрғындар тобы өз еркімен қалпына келтірді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://vedaj.by/index.php/ru/goroda/vitebsk/glyb/glubokoe|title=Достопримечательности Беларуси
|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Витебск облысы}}
[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>q0n87jfxdkcwe9sb5eoyoz4usqb9xry</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575928</id>
      <parentid>3575927</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T06:17:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3575928</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10612" sha1="sy3mqe1j19m6hoh4h1h9midjes09i39" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Глубокое
 |шынайы атауы            = {{lang-be|Глыбо́кае}}
 |сурет                   = Траецкі касцёл, Глыбокае.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Беларусь
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =55 |lat_min =08 |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg =27 |lon_min =41 |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Облыс
 |аймағы                  = Витебск облысы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Аудан
 |ауданы                  = Глубокое ауданы
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Глубокое''' ({{lang-be|Глыбо́кае}}) — [[Беларусь]]тің [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Глубокое ауданы]]ның әкімшілік орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://deartravel.ru/2888-goroda-i-oblasti-belorussii.html|title=Города и области Белоруссии|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;
Глубокое халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 18 534 адамды құрады. Глубокое — Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 41-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-deep-9214.html|title=Население Глубокое|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала [[Минск]]іден 162 км және [[Витебск]]іден 187 км қашықтықта орналасқан. [[Латвия]]мен шекараға дейінгі қашықтық 92 км, ал [[Литва]]мен шекараға дейінгі қашықтық 118 км. Глубокое арқылы республикалық маңызы бар автомобиль жолдары өтеді: P3 (Логойск-Глубокое-Браслав), P45 (Полоцк-Литва шекарасы), P110 (Глубокое-Поставы-Лынтупы).
Қала аумағында бес көл бар. Солардың бірі қалаға өз атын берген — Глубокое көлі, қазір Кагальное көлі.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=63_Glubokoe|title=Глубокое|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Глубокое туралы алғашқы деректер 1414 жылға жатады. Ежелгі заманнан бері жергілікті тұрғындар қолөнер мен саудамен айналысып келген, бұған қаланың ескі Смоленск жолындағы ыңғайлы орналасуы ықпал еткен. Бұл жәрмеңке өткізу үшін ең қолайлы орын болды. Бай саудагерлер мен басқа да саудагерлерден басқа, Глубокое екі отбасының: Корсактар ​​мен Зиновичтердің арасында бөлінді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9248-Glubokoe.html|title=Европа. Белоруссия. Витебская область. Глубокский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-by-Glubokoe|title=Глубокое|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;

Глубокое көптеген соғыстарға, қирауларға және Мәскеу әскерлерінің басып алуына ұшырады. Польша-Литва Достастығының бөлінуінен кейін қала Ресей империясының құрамына кірді. 1812 жылғы Отан соғысы кезінде Наполеон мен оның әскерлері оны басып алды.
Екі дүниежүзілік соғыс арасында Глубокое Польшаның құрамына кірді, одан бұрын тағы да қанды шайқастар мен қираулар болды.

1939 жылы ол Беларусь КСР-іне берілді. Ұлы Отан соғысы кезінде қаланы немістер басып алды. Олар мұнда концлагерь құрды, 1944 жылы Қызыл Армия қаланы азат етті. Соғысқа дейін қала халқының жартысын құрайтын және сауданың дамуына елеулі үлес қосқан мыңдаған еврейлер қалада және оның айналасында қаза тапты.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://travel.by/2025/08/glubokoe-nebolshoy-gorod-s-bolshoy-istoriey/?ysclid=mnhr2jlf4p612386608|title=Глубокое: небольшой город с большой историей|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;

1940 жылы 15 қаңтарда Глубокое қала мәртебесіне ие болды және Глубокое ауданының әкімшілік орталығы болды. 1995 жылы 20 қазанда Глубокое ауданы мен Глубокое қаласының әкімшілік бөлімшелері бірыңғай әкімшілік бөлімшеге — Глубокое ауданына біріктірілді.

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Кәсіпорындар негізінен ауылшаруашылық шикізатын өңдеуге және азық-түлік өнімдерін өндіруге маманданған. Негізгі кәсіпорындары: «Глубокск сүт консерві комбинаты» ААҚ, «Глубокск ет комбинаты» ААҚ, «Глубокск жем комбинаты» ААҚ, «Глубокский консерві зауыты» ААҚ.

Білім беру саласында Глубокое балалар көркемсурет мектебі 2 орта мектеп, аудандық гимназия, Глубокое мемлекеттік колледжі, аудандық өнер мектебі жұмыс атқаруда.
Денсаулық сақтауды орталық аудандық аурухана, емхана, амбулаториялық-емханалық пункттер және фельдшерлік-акушерлік пункттер қамтамасыз етеді.

== Көрнекі орындары ==
Глубокайдың негізгі көрікті жерлері — ерекше сәулет кешенін құрайтын екі шіркеу: Қасиетті Троица шіркеуі (1764-1782, 1902-1908 жылдары сәулетші Ю. Заро қайта салған) және Әулие Марияның Рождество соборы (1639-1654). Олар тарихи орталықта бір-бірінің қасында орналасқан және сыртқы түрі бойынша өте ұқсас. Глубокоедеге бұл шіркеу өте үлкен, әдемі және ерекше көрініске ие және айналадағы ландшафтпен үйлесімді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-glubokoe.htm|title=Карта Глубокое|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Глубокоедегі тағы бір ескерткіш — 1804 жылы жергілікті зиратта салынған Әулие Ильяның шағын католик капелласы. Бүгінде бұл шағын шіркеу сақталған, бірақ жабық күйде. Капелланың жанында 1791 жылғы 3 мамырдағы Польша-Литва Достастығының Конституциясын еске алуға арналған мемориалдық баған орналасқан. Бұл ескерткішті 1930 жылдары жергілікті тұрғындар тобы өз еркімен қалпына келтірді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://vedaj.by/index.php/ru/goroda/vitebsk/glyb/glubokoe|title=Достопримечательности Беларуси
|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Витебск облысы}}
[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>sy3mqe1j19m6hoh4h1h9midjes09i39</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575930</id>
      <parentid>3575928</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T06:17:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3575930</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10622" sha1="kw5ae3gpqe0lld7osnfrq5m3721lra9" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Глубокое
 |шынайы атауы            = {{lang-be|Глыбо́кае}}
 |сурет                   = Траецкі касцёл, Глыбокае.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Беларусь
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =55 |lat_min =08 |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg =27 |lon_min =41 |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Облыс
 |аймағы                  = Витебск облысы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Аудан
 |ауданы                  = Глубокое ауданы
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 18 534
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Глубокое''' ({{lang-be|Глыбо́кае}}) — [[Беларусь]]тің [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Глубокое ауданы]]ның әкімшілік орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://deartravel.ru/2888-goroda-i-oblasti-belorussii.html|title=Города и области Белоруссии|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;
Глубокое халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 18 534 адамды құрады. Глубокое — Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 41-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-deep-9214.html|title=Население Глубокое|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала [[Минск]]іден 162 км және [[Витебск]]іден 187 км қашықтықта орналасқан. [[Латвия]]мен шекараға дейінгі қашықтық 92 км, ал [[Литва]]мен шекараға дейінгі қашықтық 118 км. Глубокое арқылы республикалық маңызы бар автомобиль жолдары өтеді: P3 (Логойск-Глубокое-Браслав), P45 (Полоцк-Литва шекарасы), P110 (Глубокое-Поставы-Лынтупы).
Қала аумағында бес көл бар. Солардың бірі қалаға өз атын берген — Глубокое көлі, қазір Кагальное көлі.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=63_Glubokoe|title=Глубокое|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Глубокое туралы алғашқы деректер 1414 жылға жатады. Ежелгі заманнан бері жергілікті тұрғындар қолөнер мен саудамен айналысып келген, бұған қаланың ескі Смоленск жолындағы ыңғайлы орналасуы ықпал еткен. Бұл жәрмеңке өткізу үшін ең қолайлы орын болды. Бай саудагерлер мен басқа да саудагерлерден басқа, Глубокое екі отбасының: Корсактар ​​мен Зиновичтердің арасында бөлінді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9248-Glubokoe.html|title=Европа. Белоруссия. Витебская область. Глубокский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-by-Glubokoe|title=Глубокое|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;

Глубокое көптеген соғыстарға, қирауларға және Мәскеу әскерлерінің басып алуына ұшырады. Польша-Литва Достастығының бөлінуінен кейін қала Ресей империясының құрамына кірді. 1812 жылғы Отан соғысы кезінде Наполеон мен оның әскерлері оны басып алды.
Екі дүниежүзілік соғыс арасында Глубокое Польшаның құрамына кірді, одан бұрын тағы да қанды шайқастар мен қираулар болды.

1939 жылы ол Беларусь КСР-іне берілді. Ұлы Отан соғысы кезінде қаланы немістер басып алды. Олар мұнда концлагерь құрды, 1944 жылы Қызыл Армия қаланы азат етті. Соғысқа дейін қала халқының жартысын құрайтын және сауданың дамуына елеулі үлес қосқан мыңдаған еврейлер қалада және оның айналасында қаза тапты.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://travel.by/2025/08/glubokoe-nebolshoy-gorod-s-bolshoy-istoriey/?ysclid=mnhr2jlf4p612386608|title=Глубокое: небольшой город с большой историей|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;

1940 жылы 15 қаңтарда Глубокое қала мәртебесіне ие болды және Глубокое ауданының әкімшілік орталығы болды. 1995 жылы 20 қазанда Глубокое ауданы мен Глубокое қаласының әкімшілік бөлімшелері бірыңғай әкімшілік бөлімшеге — Глубокое ауданына біріктірілді.

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Кәсіпорындар негізінен ауылшаруашылық шикізатын өңдеуге және азық-түлік өнімдерін өндіруге маманданған. Негізгі кәсіпорындары: «Глубокск сүт консерві комбинаты» ААҚ, «Глубокск ет комбинаты» ААҚ, «Глубокск жем комбинаты» ААҚ, «Глубокский консерві зауыты» ААҚ.

Білім беру саласында Глубокое балалар көркемсурет мектебі 2 орта мектеп, аудандық гимназия, Глубокое мемлекеттік колледжі, аудандық өнер мектебі жұмыс атқаруда.
Денсаулық сақтауды орталық аудандық аурухана, емхана, амбулаториялық-емханалық пункттер және фельдшерлік-акушерлік пункттер қамтамасыз етеді.

== Көрнекі орындары ==
Глубокайдың негізгі көрікті жерлері — ерекше сәулет кешенін құрайтын екі шіркеу: Қасиетті Троица шіркеуі (1764-1782, 1902-1908 жылдары сәулетші Ю. Заро қайта салған) және Әулие Марияның Рождество соборы (1639-1654). Олар тарихи орталықта бір-бірінің қасында орналасқан және сыртқы түрі бойынша өте ұқсас. Глубокоедеге бұл шіркеу өте үлкен, әдемі және ерекше көрініске ие және айналадағы ландшафтпен үйлесімді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-glubokoe.htm|title=Карта Глубокое|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Глубокоедегі тағы бір ескерткіш — 1804 жылы жергілікті зиратта салынған Әулие Ильяның шағын католик капелласы. Бүгінде бұл шағын шіркеу сақталған, бірақ жабық күйде. Капелланың жанында 1791 жылғы 3 мамырдағы Польша-Литва Достастығының Конституциясын еске алуға арналған мемориалдық баған орналасқан. Бұл ескерткішті 1930 жылдары жергілікті тұрғындар тобы өз еркімен қалпына келтірді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://vedaj.by/index.php/ru/goroda/vitebsk/glyb/glubokoe|title=Достопримечательности Беларуси
|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Витебск облысы}}
[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>kw5ae3gpqe0lld7osnfrq5m3721lra9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575931</id>
      <parentid>3575930</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T06:18:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3575931</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10653" sha1="6nv6vft7lpboml9stm46payxytk5a65" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Глубокое
 |шынайы атауы            = {{lang-be|Глыбо́кае}}
 |сурет                   = Траецкі касцёл, Глыбокае.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Беларусь
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =55 |lat_min =08 |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg =27 |lon_min =41 |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Облыс
 |аймағы                  = Витебск облысы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Аудан
 |ауданы                  = Глубокое ауданы
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 18 534
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +375 2156
 |пошта индексі           = 211791, 211792, 211800
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Глубокое''' ({{lang-be|Глыбо́кае}}) — [[Беларусь]]тің [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Глубокое ауданы]]ның әкімшілік орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://deartravel.ru/2888-goroda-i-oblasti-belorussii.html|title=Города и области Белоруссии|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;
Глубокое халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 18 534 адамды құрады. Глубокое — Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 41-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-deep-9214.html|title=Население Глубокое|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала [[Минск]]іден 162 км және [[Витебск]]іден 187 км қашықтықта орналасқан. [[Латвия]]мен шекараға дейінгі қашықтық 92 км, ал [[Литва]]мен шекараға дейінгі қашықтық 118 км. Глубокое арқылы республикалық маңызы бар автомобиль жолдары өтеді: P3 (Логойск-Глубокое-Браслав), P45 (Полоцк-Литва шекарасы), P110 (Глубокое-Поставы-Лынтупы).
Қала аумағында бес көл бар. Солардың бірі қалаға өз атын берген — Глубокое көлі, қазір Кагальное көлі.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=63_Glubokoe|title=Глубокое|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Глубокое туралы алғашқы деректер 1414 жылға жатады. Ежелгі заманнан бері жергілікті тұрғындар қолөнер мен саудамен айналысып келген, бұған қаланың ескі Смоленск жолындағы ыңғайлы орналасуы ықпал еткен. Бұл жәрмеңке өткізу үшін ең қолайлы орын болды. Бай саудагерлер мен басқа да саудагерлерден басқа, Глубокое екі отбасының: Корсактар ​​мен Зиновичтердің арасында бөлінді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9248-Glubokoe.html|title=Европа. Белоруссия. Витебская область. Глубокский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-by-Glubokoe|title=Глубокое|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;

Глубокое көптеген соғыстарға, қирауларға және Мәскеу әскерлерінің басып алуына ұшырады. Польша-Литва Достастығының бөлінуінен кейін қала Ресей империясының құрамына кірді. 1812 жылғы Отан соғысы кезінде Наполеон мен оның әскерлері оны басып алды.
Екі дүниежүзілік соғыс арасында Глубокое Польшаның құрамына кірді, одан бұрын тағы да қанды шайқастар мен қираулар болды.

1939 жылы ол Беларусь КСР-іне берілді. Ұлы Отан соғысы кезінде қаланы немістер басып алды. Олар мұнда концлагерь құрды, 1944 жылы Қызыл Армия қаланы азат етті. Соғысқа дейін қала халқының жартысын құрайтын және сауданың дамуына елеулі үлес қосқан мыңдаған еврейлер қалада және оның айналасында қаза тапты.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://travel.by/2025/08/glubokoe-nebolshoy-gorod-s-bolshoy-istoriey/?ysclid=mnhr2jlf4p612386608|title=Глубокое: небольшой город с большой историей|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;

1940 жылы 15 қаңтарда Глубокое қала мәртебесіне ие болды және Глубокое ауданының әкімшілік орталығы болды. 1995 жылы 20 қазанда Глубокое ауданы мен Глубокое қаласының әкімшілік бөлімшелері бірыңғай әкімшілік бөлімшеге — Глубокое ауданына біріктірілді.

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Кәсіпорындар негізінен ауылшаруашылық шикізатын өңдеуге және азық-түлік өнімдерін өндіруге маманданған. Негізгі кәсіпорындары: «Глубокск сүт консерві комбинаты» ААҚ, «Глубокск ет комбинаты» ААҚ, «Глубокск жем комбинаты» ААҚ, «Глубокский консерві зауыты» ААҚ.

Білім беру саласында Глубокое балалар көркемсурет мектебі 2 орта мектеп, аудандық гимназия, Глубокое мемлекеттік колледжі, аудандық өнер мектебі жұмыс атқаруда.
Денсаулық сақтауды орталық аудандық аурухана, емхана, амбулаториялық-емханалық пункттер және фельдшерлік-акушерлік пункттер қамтамасыз етеді.

== Көрнекі орындары ==
Глубокайдың негізгі көрікті жерлері — ерекше сәулет кешенін құрайтын екі шіркеу: Қасиетті Троица шіркеуі (1764-1782, 1902-1908 жылдары сәулетші Ю. Заро қайта салған) және Әулие Марияның Рождество соборы (1639-1654). Олар тарихи орталықта бір-бірінің қасында орналасқан және сыртқы түрі бойынша өте ұқсас. Глубокоедеге бұл шіркеу өте үлкен, әдемі және ерекше көрініске ие және айналадағы ландшафтпен үйлесімді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-glubokoe.htm|title=Карта Глубокое|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Глубокоедегі тағы бір ескерткіш — 1804 жылы жергілікті зиратта салынған Әулие Ильяның шағын католик капелласы. Бүгінде бұл шағын шіркеу сақталған, бірақ жабық күйде. Капелланың жанында 1791 жылғы 3 мамырдағы Польша-Литва Достастығының Конституциясын еске алуға арналған мемориалдық баған орналасқан. Бұл ескерткішті 1930 жылдары жергілікті тұрғындар тобы өз еркімен қалпына келтірді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://vedaj.by/index.php/ru/goroda/vitebsk/glyb/glubokoe|title=Достопримечательности Беларуси
|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Витебск облысы}}
[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>6nv6vft7lpboml9stm46payxytk5a65</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575935</id>
      <parentid>3575931</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T06:21:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <origin>3575935</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10714" sha1="kut0av1bnc2a29jbbh8mk8crff6qimq" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Глубокое
 |шынайы атауы            = {{lang-be|Глыбо́кае}}
 |сурет                   = Траецкі касцёл, Глыбокае.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Беларусь
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =55 |lat_min =08 |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg =27 |lon_min =41 |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Облыс
 |аймағы                  = Витебск облысы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Аудан
 |ауданы                  = Глубокое ауданы
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 1414	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1940
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 159
 |климаты                 = қоңыржай континентальды
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 18 534
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +3:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +375 2156
 |пошта индексі           = 211791, 211792, 211800
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Глубокое''' ({{lang-be|Глыбо́кае}}) — [[Беларусь]]тің [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Глубокое ауданы]]ның әкімшілік орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://deartravel.ru/2888-goroda-i-oblasti-belorussii.html|title=Города и области Белоруссии|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;
Глубокое халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 18 534 адамды құрады. Глубокое — Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 41-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-deep-9214.html|title=Население Глубокое|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала [[Минск]]іден 162 км және [[Витебск]]іден 187 км қашықтықта орналасқан. [[Латвия]]мен шекараға дейінгі қашықтық 92 км, ал [[Литва]]мен шекараға дейінгі қашықтық 118 км. Глубокое арқылы республикалық маңызы бар автомобиль жолдары өтеді: P3 (Логойск-Глубокое-Браслав), P45 (Полоцк-Литва шекарасы), P110 (Глубокое-Поставы-Лынтупы).
Қала аумағында бес көл бар. Солардың бірі қалаға өз атын берген — Глубокое көлі, қазір Кагальное көлі.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=63_Glubokoe|title=Глубокое|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Глубокое туралы алғашқы деректер 1414 жылға жатады. Ежелгі заманнан бері жергілікті тұрғындар қолөнер мен саудамен айналысып келген, бұған қаланың ескі Смоленск жолындағы ыңғайлы орналасуы ықпал еткен. Бұл жәрмеңке өткізу үшін ең қолайлы орын болды. Бай саудагерлер мен басқа да саудагерлерден басқа, Глубокое екі отбасының: Корсактар ​​мен Зиновичтердің арасында бөлінді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9248-Glubokoe.html|title=Европа. Белоруссия. Витебская область. Глубокский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-by-Glubokoe|title=Глубокое|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;

Глубокое көптеген соғыстарға, қирауларға және Мәскеу әскерлерінің басып алуына ұшырады. Польша-Литва Достастығының бөлінуінен кейін қала Ресей империясының құрамына кірді. 1812 жылғы Отан соғысы кезінде Наполеон мен оның әскерлері оны басып алды.
Екі дүниежүзілік соғыс арасында Глубокое Польшаның құрамына кірді, одан бұрын тағы да қанды шайқастар мен қираулар болды.

1939 жылы ол Беларусь КСР-іне берілді. Ұлы Отан соғысы кезінде қаланы немістер басып алды. Олар мұнда концлагерь құрды, 1944 жылы Қызыл Армия қаланы азат етті. Соғысқа дейін қала халқының жартысын құрайтын және сауданың дамуына елеулі үлес қосқан мыңдаған еврейлер қалада және оның айналасында қаза тапты.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://travel.by/2025/08/glubokoe-nebolshoy-gorod-s-bolshoy-istoriey/?ysclid=mnhr2jlf4p612386608|title=Глубокое: небольшой город с большой историей|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;

1940 жылы 15 қаңтарда Глубокое қала мәртебесіне ие болды және Глубокое ауданының әкімшілік орталығы болды. 1995 жылы 20 қазанда Глубокое ауданы мен Глубокое қаласының әкімшілік бөлімшелері бірыңғай әкімшілік бөлімшеге — Глубокое ауданына біріктірілді.

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Кәсіпорындар негізінен ауылшаруашылық шикізатын өңдеуге және азық-түлік өнімдерін өндіруге маманданған. Негізгі кәсіпорындары: «Глубокск сүт консерві комбинаты» ААҚ, «Глубокск ет комбинаты» ААҚ, «Глубокск жем комбинаты» ААҚ, «Глубокский консерві зауыты» ААҚ.

Білім беру саласында Глубокое балалар көркемсурет мектебі 2 орта мектеп, аудандық гимназия, Глубокое мемлекеттік колледжі, аудандық өнер мектебі жұмыс атқаруда.
Денсаулық сақтауды орталық аудандық аурухана, емхана, амбулаториялық-емханалық пункттер және фельдшерлік-акушерлік пункттер қамтамасыз етеді.

== Көрнекі орындары ==
Глубокайдың негізгі көрікті жерлері — ерекше сәулет кешенін құрайтын екі шіркеу: Қасиетті Троица шіркеуі (1764-1782, 1902-1908 жылдары сәулетші Ю. Заро қайта салған) және Әулие Марияның Рождество соборы (1639-1654). Олар тарихи орталықта бір-бірінің қасында орналасқан және сыртқы түрі бойынша өте ұқсас. Глубокоедеге бұл шіркеу өте үлкен, әдемі және ерекше көрініске ие және айналадағы ландшафтпен үйлесімді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-glubokoe.htm|title=Карта Глубокое|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Глубокоедегі тағы бір ескерткіш — 1804 жылы жергілікті зиратта салынған Әулие Ильяның шағын католик капелласы. Бүгінде бұл шағын шіркеу сақталған, бірақ жабық күйде. Капелланың жанында 1791 жылғы 3 мамырдағы Польша-Литва Достастығының Конституциясын еске алуға арналған мемориалдық баған орналасқан. Бұл ескерткішті 1930 жылдары жергілікті тұрғындар тобы өз еркімен қалпына келтірді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://vedaj.by/index.php/ru/goroda/vitebsk/glyb/glubokoe|title=Достопримечательности Беларуси
|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Витебск облысы}}
[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>kut0av1bnc2a29jbbh8mk8crff6qimq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575944</id>
      <parentid>3575935</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T06:28:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>сурет қою</comment>
      <origin>3575944</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10873" sha1="s3lm1r9fyrbzz21wtbdjj1dujocp0zj" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Глубокое
 |шынайы атауы            = {{lang-be|Глыбо́кае}}
 |сурет                   = Траецкі касцёл, Глыбокае.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Беларусь
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =55 |lat_min =08 |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg =27 |lon_min =41 |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Облыс
 |аймағы                  = Витебск облысы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Аудан
 |ауданы                  = Глубокое ауданы
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 1414	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1940
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 159
 |климаты                 = қоңыржай континентальды
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 18 534
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +3:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +375 2156
 |пошта индексі           = 211791, 211792, 211800
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Глубокое''' ({{lang-be|Глыбо́кае}}) — [[Беларусь]]тің [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Глубокое ауданы]]ның әкімшілік орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://deartravel.ru/2888-goroda-i-oblasti-belorussii.html|title=Города и области Белоруссии|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;
Глубокое халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 18 534 адамды құрады. Глубокое — Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 41-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-deep-9214.html|title=Население Глубокое|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала [[Минск]]іден 162 км және [[Витебск]]іден 187 км қашықтықта орналасқан. [[Латвия]]мен шекараға дейінгі қашықтық 92 км, ал [[Литва]]мен шекараға дейінгі қашықтық 118 км. Глубокое арқылы республикалық маңызы бар автомобиль жолдары өтеді: P3 (Логойск-Глубокое-Браслав), P45 (Полоцк-Литва шекарасы), P110 (Глубокое-Поставы-Лынтупы).
Қала аумағында бес көл бар. Солардың бірі қалаға өз атын берген — Глубокое көлі, қазір Кагальное көлі.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=63_Glubokoe|title=Глубокое|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Глубокое туралы алғашқы деректер 1414 жылға жатады. Ежелгі заманнан бері жергілікті тұрғындар қолөнер мен саудамен айналысып келген, бұған қаланың ескі Смоленск жолындағы ыңғайлы орналасуы ықпал еткен. Бұл жәрмеңке өткізу үшін ең қолайлы орын болды. Бай саудагерлер мен басқа да саудагерлерден басқа, Глубокое екі отбасының: Корсактар ​​мен Зиновичтердің арасында бөлінді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9248-Glubokoe.html|title=Европа. Белоруссия. Витебская область. Глубокский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-by-Glubokoe|title=Глубокое|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;

Глубокое көптеген соғыстарға, қирауларға және Мәскеу әскерлерінің басып алуына ұшырады. Польша-Литва Достастығының бөлінуінен кейін қала Ресей империясының құрамына кірді. 1812 жылғы Отан соғысы кезінде Наполеон мен оның әскерлері оны басып алды.
Екі дүниежүзілік соғыс арасында Глубокое Польшаның құрамына кірді, одан бұрын тағы да қанды шайқастар мен қираулар болды.

1939 жылы ол Беларусь КСР-іне берілді. Ұлы Отан соғысы кезінде қаланы немістер басып алды. Олар мұнда концлагерь құрды, 1944 жылы Қызыл Армия қаланы азат етті. Соғысқа дейін қала халқының жартысын құрайтын және сауданың дамуына елеулі үлес қосқан мыңдаған еврейлер қалада және оның айналасында қаза тапты.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://travel.by/2025/08/glubokoe-nebolshoy-gorod-s-bolshoy-istoriey/?ysclid=mnhr2jlf4p612386608|title=Глубокое: небольшой город с большой историей|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;

1940 жылы 15 қаңтарда Глубокое қала мәртебесіне ие болды және Глубокое ауданының әкімшілік орталығы болды. 1995 жылы 20 қазанда Глубокое ауданы мен Глубокое қаласының әкімшілік бөлімшелері бірыңғай әкімшілік бөлімшеге — Глубокое ауданына біріктірілді.

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Кәсіпорындар негізінен ауылшаруашылық шикізатын өңдеуге және азық-түлік өнімдерін өндіруге маманданған. Негізгі кәсіпорындары: «Глубокск сүт консерві комбинаты» ААҚ, «Глубокск ет комбинаты» ААҚ, «Глубокск жем комбинаты» ААҚ, «Глубокский консерві зауыты» ААҚ.

Білім беру саласында Глубокое балалар көркемсурет мектебі 2 орта мектеп, аудандық гимназия, Глубокое мемлекеттік колледжі, аудандық өнер мектебі жұмыс атқаруда.
Денсаулық сақтауды орталық аудандық аурухана, емхана, амбулаториялық-емханалық пункттер және фельдшерлік-акушерлік пункттер қамтамасыз етеді.

== Көрнекі орындары ==
Глубокайдың негізгі көрікті жерлері — ерекше сәулет кешенін құрайтын екі шіркеу: Қасиетті Троица шіркеуі (1764-1782, 1902-1908 жылдары сәулетші Ю. Заро қайта салған) және Әулие Марияның Рождество соборы (1639-1654). Олар тарихи орталықта бір-бірінің қасында орналасқан және сыртқы түрі бойынша өте ұқсас. Глубокоедеге бұл шіркеу өте үлкен, әдемі және ерекше көрініске ие және айналадағы ландшафтпен үйлесімді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-glubokoe.htm|title=Карта Глубокое|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Глубокоедегі тағы бір ескерткіш — 1804 жылы жергілікті зиратта салынған Әулие Ильяның шағын католик капелласы. Бүгінде бұл шағын шіркеу сақталған, бірақ жабық күйде. Капелланың жанында 1791 жылғы 3 мамырдағы Польша-Литва Достастығының Конституциясын еске алуға арналған мемориалдық баған орналасқан. Бұл ескерткішті 1930 жылдары жергілікті тұрғындар тобы өз еркімен қалпына келтірді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://vedaj.by/index.php/ru/goroda/vitebsk/glyb/glubokoe|title=Достопримечательности Беларуси
|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;140&quot;&gt;
Глыбокае. Цэнтральная плошча (04).jpg|Орталық алаң

&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Витебск облысы}}
[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>s3lm1r9fyrbzz21wtbdjj1dujocp0zj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575947</id>
      <parentid>3575944</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T06:29:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Галерея */ сурет қою</comment>
      <origin>3575947</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10954" sha1="4c25uqo9p6hqmeouok9aojk2j2ueum6" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Глубокое
 |шынайы атауы            = {{lang-be|Глыбо́кае}}
 |сурет                   = Траецкі касцёл, Глыбокае.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Беларусь
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =55 |lat_min =08 |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg =27 |lon_min =41 |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Облыс
 |аймағы                  = Витебск облысы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Аудан
 |ауданы                  = Глубокое ауданы
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 1414	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1940
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 159
 |климаты                 = қоңыржай континентальды
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 18 534
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +3:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +375 2156
 |пошта индексі           = 211791, 211792, 211800
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Глубокое''' ({{lang-be|Глыбо́кае}}) — [[Беларусь]]тің [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Глубокое ауданы]]ның әкімшілік орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://deartravel.ru/2888-goroda-i-oblasti-belorussii.html|title=Города и области Белоруссии|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;
Глубокое халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 18 534 адамды құрады. Глубокое — Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 41-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-deep-9214.html|title=Население Глубокое|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала [[Минск]]іден 162 км және [[Витебск]]іден 187 км қашықтықта орналасқан. [[Латвия]]мен шекараға дейінгі қашықтық 92 км, ал [[Литва]]мен шекараға дейінгі қашықтық 118 км. Глубокое арқылы республикалық маңызы бар автомобиль жолдары өтеді: P3 (Логойск-Глубокое-Браслав), P45 (Полоцк-Литва шекарасы), P110 (Глубокое-Поставы-Лынтупы).
Қала аумағында бес көл бар. Солардың бірі қалаға өз атын берген — Глубокое көлі, қазір Кагальное көлі.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=63_Glubokoe|title=Глубокое|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Глубокое туралы алғашқы деректер 1414 жылға жатады. Ежелгі заманнан бері жергілікті тұрғындар қолөнер мен саудамен айналысып келген, бұған қаланың ескі Смоленск жолындағы ыңғайлы орналасуы ықпал еткен. Бұл жәрмеңке өткізу үшін ең қолайлы орын болды. Бай саудагерлер мен басқа да саудагерлерден басқа, Глубокое екі отбасының: Корсактар ​​мен Зиновичтердің арасында бөлінді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9248-Glubokoe.html|title=Европа. Белоруссия. Витебская область. Глубокский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-by-Glubokoe|title=Глубокое|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;

Глубокое көптеген соғыстарға, қирауларға және Мәскеу әскерлерінің басып алуына ұшырады. Польша-Литва Достастығының бөлінуінен кейін қала Ресей империясының құрамына кірді. 1812 жылғы Отан соғысы кезінде Наполеон мен оның әскерлері оны басып алды.
Екі дүниежүзілік соғыс арасында Глубокое Польшаның құрамына кірді, одан бұрын тағы да қанды шайқастар мен қираулар болды.

1939 жылы ол Беларусь КСР-іне берілді. Ұлы Отан соғысы кезінде қаланы немістер басып алды. Олар мұнда концлагерь құрды, 1944 жылы Қызыл Армия қаланы азат етті. Соғысқа дейін қала халқының жартысын құрайтын және сауданың дамуына елеулі үлес қосқан мыңдаған еврейлер қалада және оның айналасында қаза тапты.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://travel.by/2025/08/glubokoe-nebolshoy-gorod-s-bolshoy-istoriey/?ysclid=mnhr2jlf4p612386608|title=Глубокое: небольшой город с большой историей|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;

1940 жылы 15 қаңтарда Глубокое қала мәртебесіне ие болды және Глубокое ауданының әкімшілік орталығы болды. 1995 жылы 20 қазанда Глубокое ауданы мен Глубокое қаласының әкімшілік бөлімшелері бірыңғай әкімшілік бөлімшеге — Глубокое ауданына біріктірілді.

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Кәсіпорындар негізінен ауылшаруашылық шикізатын өңдеуге және азық-түлік өнімдерін өндіруге маманданған. Негізгі кәсіпорындары: «Глубокск сүт консерві комбинаты» ААҚ, «Глубокск ет комбинаты» ААҚ, «Глубокск жем комбинаты» ААҚ, «Глубокский консерві зауыты» ААҚ.

Білім беру саласында Глубокое балалар көркемсурет мектебі 2 орта мектеп, аудандық гимназия, Глубокое мемлекеттік колледжі, аудандық өнер мектебі жұмыс атқаруда.
Денсаулық сақтауды орталық аудандық аурухана, емхана, амбулаториялық-емханалық пункттер және фельдшерлік-акушерлік пункттер қамтамасыз етеді.

== Көрнекі орындары ==
Глубокайдың негізгі көрікті жерлері — ерекше сәулет кешенін құрайтын екі шіркеу: Қасиетті Троица шіркеуі (1764-1782, 1902-1908 жылдары сәулетші Ю. Заро қайта салған) және Әулие Марияның Рождество соборы (1639-1654). Олар тарихи орталықта бір-бірінің қасында орналасқан және сыртқы түрі бойынша өте ұқсас. Глубокоедеге бұл шіркеу өте үлкен, әдемі және ерекше көрініске ие және айналадағы ландшафтпен үйлесімді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-glubokoe.htm|title=Карта Глубокое|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Глубокоедегі тағы бір ескерткіш — 1804 жылы жергілікті зиратта салынған Әулие Ильяның шағын католик капелласы. Бүгінде бұл шағын шіркеу сақталған, бірақ жабық күйде. Капелланың жанында 1791 жылғы 3 мамырдағы Польша-Литва Достастығының Конституциясын еске алуға арналған мемориалдық баған орналасқан. Бұл ескерткішті 1930 жылдары жергілікті тұрғындар тобы өз еркімен қалпына келтірді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://vedaj.by/index.php/ru/goroda/vitebsk/glyb/glubokoe|title=Достопримечательности Беларуси
|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;140&quot;&gt;
Глыбокае. Цэнтральная плошча (04).jpg|Орталық алаң
Глыбокае. Па вуліцы Леніна (02).jpg|Ленин көшесі
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Витебск облысы}}
[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>4c25uqo9p6hqmeouok9aojk2j2ueum6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575949</id>
      <parentid>3575947</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T06:31:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Галерея */ сурет қою</comment>
      <origin>3575949</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11084" sha1="0oo3h9wyw5yiwdf8jyf3epq6qkigh1g" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Глубокое
 |шынайы атауы            = {{lang-be|Глыбо́кае}}
 |сурет                   = Траецкі касцёл, Глыбокае.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Беларусь
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =55 |lat_min =08 |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg =27 |lon_min =41 |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Облыс
 |аймағы                  = Витебск облысы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Аудан
 |ауданы                  = Глубокое ауданы
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 1414	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1940
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 159
 |климаты                 = қоңыржай континентальды
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 18 534
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +3:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +375 2156
 |пошта индексі           = 211791, 211792, 211800
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Глубокое''' ({{lang-be|Глыбо́кае}}) — [[Беларусь]]тің [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Глубокое ауданы]]ның әкімшілік орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://deartravel.ru/2888-goroda-i-oblasti-belorussii.html|title=Города и области Белоруссии|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;
Глубокое халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 18 534 адамды құрады. Глубокое — Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 41-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-deep-9214.html|title=Население Глубокое|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала [[Минск]]іден 162 км және [[Витебск]]іден 187 км қашықтықта орналасқан. [[Латвия]]мен шекараға дейінгі қашықтық 92 км, ал [[Литва]]мен шекараға дейінгі қашықтық 118 км. Глубокое арқылы республикалық маңызы бар автомобиль жолдары өтеді: P3 (Логойск-Глубокое-Браслав), P45 (Полоцк-Литва шекарасы), P110 (Глубокое-Поставы-Лынтупы).
Қала аумағында бес көл бар. Солардың бірі қалаға өз атын берген — Глубокое көлі, қазір Кагальное көлі.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=63_Glubokoe|title=Глубокое|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Глубокое туралы алғашқы деректер 1414 жылға жатады. Ежелгі заманнан бері жергілікті тұрғындар қолөнер мен саудамен айналысып келген, бұған қаланың ескі Смоленск жолындағы ыңғайлы орналасуы ықпал еткен. Бұл жәрмеңке өткізу үшін ең қолайлы орын болды. Бай саудагерлер мен басқа да саудагерлерден басқа, Глубокое екі отбасының: Корсактар ​​мен Зиновичтердің арасында бөлінді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9248-Glubokoe.html|title=Европа. Белоруссия. Витебская область. Глубокский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-by-Glubokoe|title=Глубокое|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;

Глубокое көптеген соғыстарға, қирауларға және Мәскеу әскерлерінің басып алуына ұшырады. Польша-Литва Достастығының бөлінуінен кейін қала Ресей империясының құрамына кірді. 1812 жылғы Отан соғысы кезінде Наполеон мен оның әскерлері оны басып алды.
Екі дүниежүзілік соғыс арасында Глубокое Польшаның құрамына кірді, одан бұрын тағы да қанды шайқастар мен қираулар болды.

1939 жылы ол Беларусь КСР-іне берілді. Ұлы Отан соғысы кезінде қаланы немістер басып алды. Олар мұнда концлагерь құрды, 1944 жылы Қызыл Армия қаланы азат етті. Соғысқа дейін қала халқының жартысын құрайтын және сауданың дамуына елеулі үлес қосқан мыңдаған еврейлер қалада және оның айналасында қаза тапты.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://travel.by/2025/08/glubokoe-nebolshoy-gorod-s-bolshoy-istoriey/?ysclid=mnhr2jlf4p612386608|title=Глубокое: небольшой город с большой историей|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;

1940 жылы 15 қаңтарда Глубокое қала мәртебесіне ие болды және Глубокое ауданының әкімшілік орталығы болды. 1995 жылы 20 қазанда Глубокое ауданы мен Глубокое қаласының әкімшілік бөлімшелері бірыңғай әкімшілік бөлімшеге — Глубокое ауданына біріктірілді.

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Кәсіпорындар негізінен ауылшаруашылық шикізатын өңдеуге және азық-түлік өнімдерін өндіруге маманданған. Негізгі кәсіпорындары: «Глубокск сүт консерві комбинаты» ААҚ, «Глубокск ет комбинаты» ААҚ, «Глубокск жем комбинаты» ААҚ, «Глубокский консерві зауыты» ААҚ.

Білім беру саласында Глубокое балалар көркемсурет мектебі 2 орта мектеп, аудандық гимназия, Глубокое мемлекеттік колледжі, аудандық өнер мектебі жұмыс атқаруда.
Денсаулық сақтауды орталық аудандық аурухана, емхана, амбулаториялық-емханалық пункттер және фельдшерлік-акушерлік пункттер қамтамасыз етеді.

== Көрнекі орындары ==
Глубокайдың негізгі көрікті жерлері — ерекше сәулет кешенін құрайтын екі шіркеу: Қасиетті Троица шіркеуі (1764-1782, 1902-1908 жылдары сәулетші Ю. Заро қайта салған) және Әулие Марияның Рождество соборы (1639-1654). Олар тарихи орталықта бір-бірінің қасында орналасқан және сыртқы түрі бойынша өте ұқсас. Глубокоедеге бұл шіркеу өте үлкен, әдемі және ерекше көрініске ие және айналадағы ландшафтпен үйлесімді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-glubokoe.htm|title=Карта Глубокое|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Глубокоедегі тағы бір ескерткіш — 1804 жылы жергілікті зиратта салынған Әулие Ильяның шағын католик капелласы. Бүгінде бұл шағын шіркеу сақталған, бірақ жабық күйде. Капелланың жанында 1791 жылғы 3 мамырдағы Польша-Литва Достастығының Конституциясын еске алуға арналған мемориалдық баған орналасқан. Бұл ескерткішті 1930 жылдары жергілікті тұрғындар тобы өз еркімен қалпына келтірді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://vedaj.by/index.php/ru/goroda/vitebsk/glyb/glubokoe|title=Достопримечательности Беларуси
|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;140&quot;&gt;
Глыбокае. Цэнтральная плошча (04).jpg|Орталық алаң
Глыбокае. Па вуліцы Леніна (02).jpg|Ленин көшесі
Глубокое, Глубокский район, Витебская область, Беларусь 43.jpg|Автобекет

&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Витебск облысы}}
[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>0oo3h9wyw5yiwdf8jyf3epq6qkigh1g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575951</id>
      <parentid>3575949</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T06:32:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>сурет қою</comment>
      <origin>3575951</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11228" sha1="ikr5w00wzjao8zhupnps7duo7yed7zf" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Глубокое
 |шынайы атауы            = {{lang-be|Глыбо́кае}}
 |сурет                   = Траецкі касцёл, Глыбокае.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Беларусь
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =55 |lat_min =08 |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg =27 |lon_min =41 |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Облыс
 |аймағы                  = Витебск облысы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Аудан
 |ауданы                  = Глубокое ауданы
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 1414	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1940
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 159
 |климаты                 = қоңыржай континентальды
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 18 534
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +3:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +375 2156
 |пошта индексі           = 211791, 211792, 211800
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Глубокое''' ({{lang-be|Глыбо́кае}}) — [[Беларусь]]тің [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Глубокое ауданы]]ның әкімшілік орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://deartravel.ru/2888-goroda-i-oblasti-belorussii.html|title=Города и области Белоруссии|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;
Глубокое халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 18 534 адамды құрады. Глубокое — Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 41-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-deep-9214.html|title=Население Глубокое|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала [[Минск]]іден 162 км және [[Витебск]]іден 187 км қашықтықта орналасқан. [[Латвия]]мен шекараға дейінгі қашықтық 92 км, ал [[Литва]]мен шекараға дейінгі қашықтық 118 км. Глубокое арқылы республикалық маңызы бар автомобиль жолдары өтеді: P3 (Логойск-Глубокое-Браслав), P45 (Полоцк-Литва шекарасы), P110 (Глубокое-Поставы-Лынтупы).
Қала аумағында бес көл бар. Солардың бірі қалаға өз атын берген — Глубокое көлі, қазір Кагальное көлі.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=63_Glubokoe|title=Глубокое|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Глубокое туралы алғашқы деректер 1414 жылға жатады. Ежелгі заманнан бері жергілікті тұрғындар қолөнер мен саудамен айналысып келген, бұған қаланың ескі Смоленск жолындағы ыңғайлы орналасуы ықпал еткен. Бұл жәрмеңке өткізу үшін ең қолайлы орын болды. Бай саудагерлер мен басқа да саудагерлерден басқа, Глубокое екі отбасының: Корсактар ​​мен Зиновичтердің арасында бөлінді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9248-Glubokoe.html|title=Европа. Белоруссия. Витебская область. Глубокский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-by-Glubokoe|title=Глубокое|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;

Глубокое көптеген соғыстарға, қирауларға және Мәскеу әскерлерінің басып алуына ұшырады. Польша-Литва Достастығының бөлінуінен кейін қала Ресей империясының құрамына кірді. 1812 жылғы Отан соғысы кезінде Наполеон мен оның әскерлері оны басып алды.
Екі дүниежүзілік соғыс арасында Глубокое Польшаның құрамына кірді, одан бұрын тағы да қанды шайқастар мен қираулар болды.

1939 жылы ол Беларусь КСР-іне берілді. Ұлы Отан соғысы кезінде қаланы немістер басып алды. Олар мұнда концлагерь құрды, 1944 жылы Қызыл Армия қаланы азат етті. Соғысқа дейін қала халқының жартысын құрайтын және сауданың дамуына елеулі үлес қосқан мыңдаған еврейлер қалада және оның айналасында қаза тапты.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://travel.by/2025/08/glubokoe-nebolshoy-gorod-s-bolshoy-istoriey/?ysclid=mnhr2jlf4p612386608|title=Глубокое: небольшой город с большой историей|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;

1940 жылы 15 қаңтарда Глубокое қала мәртебесіне ие болды және Глубокое ауданының әкімшілік орталығы болды. 1995 жылы 20 қазанда Глубокое ауданы мен Глубокое қаласының әкімшілік бөлімшелері бірыңғай әкімшілік бөлімшеге — Глубокое ауданына біріктірілді.

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Кәсіпорындар негізінен ауылшаруашылық шикізатын өңдеуге және азық-түлік өнімдерін өндіруге маманданған. Негізгі кәсіпорындары: «Глубокск сүт консерві комбинаты» ААҚ, «Глубокск ет комбинаты» ААҚ, «Глубокск жем комбинаты» ААҚ, «Глубокский консерві зауыты» ААҚ.

Білім беру саласында Глубокое балалар көркемсурет мектебі 2 орта мектеп, аудандық гимназия, Глубокое мемлекеттік колледжі, аудандық өнер мектебі жұмыс атқаруда.
Денсаулық сақтауды орталық аудандық аурухана, емхана, амбулаториялық-емханалық пункттер және фельдшерлік-акушерлік пункттер қамтамасыз етеді.

== Көрнекі орындары ==
Глубокайдың негізгі көрікті жерлері — ерекше сәулет кешенін құрайтын екі шіркеу: Қасиетті Троица шіркеуі (1764-1782, 1902-1908 жылдары сәулетші Ю. Заро қайта салған) және Әулие Марияның Рождество соборы (1639-1654). Олар тарихи орталықта бір-бірінің қасында орналасқан және сыртқы түрі бойынша өте ұқсас. Глубокоедеге бұл шіркеу өте үлкен, әдемі және ерекше көрініске ие және айналадағы ландшафтпен үйлесімді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-glubokoe.htm|title=Карта Глубокое|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Глубокоедегі тағы бір ескерткіш — 1804 жылы жергілікті зиратта салынған Әулие Ильяның шағын католик капелласы. Бүгінде бұл шағын шіркеу сақталған, бірақ жабық күйде. Капелланың жанында 1791 жылғы 3 мамырдағы Польша-Литва Достастығының Конституциясын еске алуға арналған мемориалдық баған орналасқан. Бұл ескерткішті 1930 жылдары жергілікті тұрғындар тобы өз еркімен қалпына келтірді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://vedaj.by/index.php/ru/goroda/vitebsk/glyb/glubokoe|title=Достопримечательности Беларуси
|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;140&quot;&gt;
Глыбокае. Цэнтральная плошча (04).jpg|Орталық алаң
Глыбокае. Па вуліцы Леніна (02).jpg|Ленин көшесі
Глубокое, Глубокский район, Витебская область, Беларусь 43.jpg|Автобекет
Глубокое, Глубокский район, Витебская область, Беларусь 11.jpg|Темір жол стансасы
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Витебск облысы}}
[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>ikr5w00wzjao8zhupnps7duo7yed7zf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575955</id>
      <parentid>3575951</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T06:35:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Галерея */ сурет қою</comment>
      <origin>3575955</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11341" sha1="fzlpv8xxakl8od1h6dyp90lvpvkxbw6" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Глубокое
 |шынайы атауы            = {{lang-be|Глыбо́кае}}
 |сурет                   = Траецкі касцёл, Глыбокае.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Беларусь
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =55 |lat_min =08 |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg =27 |lon_min =41 |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Облыс
 |аймағы                  = Витебск облысы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Аудан
 |ауданы                  = Глубокое ауданы
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 1414	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1940
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 159
 |климаты                 = қоңыржай континентальды
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 18 534
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +3:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +375 2156
 |пошта индексі           = 211791, 211792, 211800
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Глубокое''' ({{lang-be|Глыбо́кае}}) — [[Беларусь]]тің [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Глубокое ауданы]]ның әкімшілік орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://deartravel.ru/2888-goroda-i-oblasti-belorussii.html|title=Города и области Белоруссии|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;
Глубокое халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 18 534 адамды құрады. Глубокое — Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 41-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-deep-9214.html|title=Население Глубокое|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала [[Минск]]іден 162 км және [[Витебск]]іден 187 км қашықтықта орналасқан. [[Латвия]]мен шекараға дейінгі қашықтық 92 км, ал [[Литва]]мен шекараға дейінгі қашықтық 118 км. Глубокое арқылы республикалық маңызы бар автомобиль жолдары өтеді: P3 (Логойск-Глубокое-Браслав), P45 (Полоцк-Литва шекарасы), P110 (Глубокое-Поставы-Лынтупы).
Қала аумағында бес көл бар. Солардың бірі қалаға өз атын берген — Глубокое көлі, қазір Кагальное көлі.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=63_Glubokoe|title=Глубокое|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Глубокое туралы алғашқы деректер 1414 жылға жатады. Ежелгі заманнан бері жергілікті тұрғындар қолөнер мен саудамен айналысып келген, бұған қаланың ескі Смоленск жолындағы ыңғайлы орналасуы ықпал еткен. Бұл жәрмеңке өткізу үшін ең қолайлы орын болды. Бай саудагерлер мен басқа да саудагерлерден басқа, Глубокое екі отбасының: Корсактар ​​мен Зиновичтердің арасында бөлінді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9248-Glubokoe.html|title=Европа. Белоруссия. Витебская область. Глубокский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-by-Glubokoe|title=Глубокое|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;

Глубокое көптеген соғыстарға, қирауларға және Мәскеу әскерлерінің басып алуына ұшырады. Польша-Литва Достастығының бөлінуінен кейін қала Ресей империясының құрамына кірді. 1812 жылғы Отан соғысы кезінде Наполеон мен оның әскерлері оны басып алды.
Екі дүниежүзілік соғыс арасында Глубокое Польшаның құрамына кірді, одан бұрын тағы да қанды шайқастар мен қираулар болды.

1939 жылы ол Беларусь КСР-іне берілді. Ұлы Отан соғысы кезінде қаланы немістер басып алды. Олар мұнда концлагерь құрды, 1944 жылы Қызыл Армия қаланы азат етті. Соғысқа дейін қала халқының жартысын құрайтын және сауданың дамуына елеулі үлес қосқан мыңдаған еврейлер қалада және оның айналасында қаза тапты.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://travel.by/2025/08/glubokoe-nebolshoy-gorod-s-bolshoy-istoriey/?ysclid=mnhr2jlf4p612386608|title=Глубокое: небольшой город с большой историей|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;

1940 жылы 15 қаңтарда Глубокое қала мәртебесіне ие болды және Глубокое ауданының әкімшілік орталығы болды. 1995 жылы 20 қазанда Глубокое ауданы мен Глубокое қаласының әкімшілік бөлімшелері бірыңғай әкімшілік бөлімшеге — Глубокое ауданына біріктірілді.

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Кәсіпорындар негізінен ауылшаруашылық шикізатын өңдеуге және азық-түлік өнімдерін өндіруге маманданған. Негізгі кәсіпорындары: «Глубокск сүт консерві комбинаты» ААҚ, «Глубокск ет комбинаты» ААҚ, «Глубокск жем комбинаты» ААҚ, «Глубокский консерві зауыты» ААҚ.

Білім беру саласында Глубокое балалар көркемсурет мектебі 2 орта мектеп, аудандық гимназия, Глубокое мемлекеттік колледжі, аудандық өнер мектебі жұмыс атқаруда.
Денсаулық сақтауды орталық аудандық аурухана, емхана, амбулаториялық-емханалық пункттер және фельдшерлік-акушерлік пункттер қамтамасыз етеді.

== Көрнекі орындары ==
Глубокайдың негізгі көрікті жерлері — ерекше сәулет кешенін құрайтын екі шіркеу: Қасиетті Троица шіркеуі (1764-1782, 1902-1908 жылдары сәулетші Ю. Заро қайта салған) және Әулие Марияның Рождество соборы (1639-1654). Олар тарихи орталықта бір-бірінің қасында орналасқан және сыртқы түрі бойынша өте ұқсас. Глубокоедеге бұл шіркеу өте үлкен, әдемі және ерекше көрініске ие және айналадағы ландшафтпен үйлесімді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-glubokoe.htm|title=Карта Глубокое|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Глубокоедегі тағы бір ескерткіш — 1804 жылы жергілікті зиратта салынған Әулие Ильяның шағын католик капелласы. Бүгінде бұл шағын шіркеу сақталған, бірақ жабық күйде. Капелланың жанында 1791 жылғы 3 мамырдағы Польша-Литва Достастығының Конституциясын еске алуға арналған мемориалдық баған орналасқан. Бұл ескерткішті 1930 жылдары жергілікті тұрғындар тобы өз еркімен қалпына келтірді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://vedaj.by/index.php/ru/goroda/vitebsk/glyb/glubokoe|title=Достопримечательности Беларуси
|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-3|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;140&quot;&gt;
Глыбокае. Цэнтральная плошча (04).jpg|Орталық алаң
Глыбокае. Па вуліцы Леніна (02).jpg|Ленин көшесі
Глубокое, Глубокский район, Витебская область, Беларусь 43.jpg|Автобекет
Глубокое, Глубокский район, Витебская область, Беларусь 11.jpg|Темір жол стансасы
Глыбокае. Вуліца Камуністычная (01).jpg|Коммунистическая көшесі
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Витебск облысы}}
[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>fzlpv8xxakl8od1h6dyp90lvpvkxbw6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Экуадорлықтар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>778078</id>
    <redirect title="Эквадорлықтар" />
    <revision>
      <id>3575878</id>
      <timestamp>2026-04-03T05:28:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <comment>«[[Эквадорлықтар]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]]</comment>
      <origin>3575878</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40" sha1="lsow6xsft0r63nlp1fps4nj7fey5iwu" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Эквадорлықтар]]</text>
      <sha1>lsow6xsft0r63nlp1fps4nj7fey5iwu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Оразбаева Жанна</title>
    <ns>3</ns>
    <id>778079</id>
    <revision>
      <id>3575886</id>
      <timestamp>2026-04-03T05:39:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3575886</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="257" sha1="d9vkxyzlphgumqk6uyoushvpgvkxwo6" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Оразбаева Жанна}}

-- [[Қатысушы:Erboldilyara|Сариев Ербол]] ([[Қатысушы талқылауы:Erboldilyara|талқылауы]] 10:39, 2026 ж. сәуірдің 3 (+05)</text>
      <sha1>d9vkxyzlphgumqk6uyoushvpgvkxwo6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Таттибаева Гулжас</title>
    <ns>3</ns>
    <id>778081</id>
    <revision>
      <id>3575896</id>
      <timestamp>2026-04-03T05:54:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3575896</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="372" sha1="8n4k3qp1y165h54z07pd3dzyrsov6pi" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Таттибаева Гулжас}}

-- [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 10:54, 2026 ж. сәуірдің 3 (+05)</text>
      <sha1>8n4k3qp1y165h54z07pd3dzyrsov6pi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Шерова Ринат Амангелдиевна</title>
    <ns>3</ns>
    <id>778083</id>
    <revision>
      <id>3575941</id>
      <timestamp>2026-04-03T06:24:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3575941</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="389" sha1="tj6yits0ky08h16qmrf1kfwrw5ydtse" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Шерова Ринат Амангелдиевна}}

-- [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 11:24, 2026 ж. сәуірдің 3 (+05)</text>
      <sha1>tj6yits0ky08h16qmrf1kfwrw5ydtse</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:ASTRIDA N</title>
    <ns>3</ns>
    <id>778084</id>
    <revision>
      <id>3575945</id>
      <timestamp>2026-04-03T06:28:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3575945</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="314" sha1="8v7esnnoy0bisqlbp6pdtjdaa8fslh7" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=ASTRIDA N}}

-- [[Қатысушы:GanS NIS|&lt;span style=&quot;text-shadow:gray 4px 4px 3px;&quot;&gt;&lt;font face=&quot;AR Cena&quot; color=&quot;black&quot;&gt;&lt;b&gt;Fани&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;]] ([[Қатысушы талқылауы:GanS NIS|талқылауы]]) 11:28, 2026 ж. сәуірдің 3 (+05)</text>
      <sha1>8v7esnnoy0bisqlbp6pdtjdaa8fslh7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Эльмира Ералиева</title>
    <ns>3</ns>
    <id>778085</id>
    <revision>
      <id>3575968</id>
      <timestamp>2026-04-03T06:41:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3575968</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="228" sha1="nqizjrj2prqzvfoxzzs8uc71pcarm6z" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Эльмира Ералиева}}

-- [[Қатысушы:Sibom|Sibom]] ([[Қатысушы талқылауы:Sibom|талқылауы]]) 11:41, 2026 ж. сәуірдің 3 (+05)</text>
      <sha1>nqizjrj2prqzvfoxzzs8uc71pcarm6z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Кауиева Гулдария</title>
    <ns>3</ns>
    <id>778086</id>
    <revision>
      <id>3575970</id>
      <timestamp>2026-04-03T06:45:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3575970</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="370" sha1="b98dp2tvhqphro94sm43h2ch8drn9qm" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Кауиева Гулдария}}

-- [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 11:45, 2026 ж. сәуірдің 3 (+05)</text>
      <sha1>b98dp2tvhqphro94sm43h2ch8drn9qm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:ПозКарта Өзбекстан Ташкент облысы</title>
    <ns>10</ns>
    <id>778087</id>
    <revision>
      <id>3575975</id>
      <timestamp>2026-04-03T06:53:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{#switch:{{{1}}} |name    = Ташкент облысы  |top = 42.3351055 |bottom = 40.1730944 |left = 68.5429611 |right = 71.3509555 |image = {{#switch:{{{2|}}}  |physical = &lt;!--Уақытша жоқ----&gt;  |#default = Өзбекстан Ташкент облысы.png }} }}&lt;noinclude&gt;{{ПозКарта/Инфо|Өзбекстан}} [[Санат:Үлгілер:Позициялық карталар:Өзбекстан]]  &lt;/noinclude&gt;</comment>
      <origin>3575975</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="437" sha1="mtrttrekqa4teggkemq89tf0bklyird" xml:space="preserve">{{#switch:{{{1}}}
|name    = Ташкент облысы 
|top = 42.3351055
|bottom = 40.1730944
|left = 68.5429611
|right = 71.3509555
|image = {{#switch:{{{2|}}}
 |physical = &lt;!--Уақытша жоқ----&gt;
 |#default = Өзбекстан Ташкент облысы.png
}}
}}&lt;noinclude&gt;{{ПозКарта/Инфо|Өзбекстан}}
[[Санат:Үлгілер:Позициялық карталар:Өзбекстан]]

&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>mtrttrekqa4teggkemq89tf0bklyird</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Nuradin Gulkhan</title>
    <ns>3</ns>
    <id>778088</id>
    <revision>
      <id>3575990</id>
      <timestamp>2026-04-03T07:10:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3575990</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="212" sha1="2e36nn9ixfh4kgag0ozwquwx4dy0u88" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Nuradin Gulkhan}}

-- [[Қатысушы:Sibom|Sibom]] ([[Қатысушы талқылауы:Sibom|талқылауы]]) 12:10, 2026 ж. сәуірдің 3 (+05)</text>
      <sha1>2e36nn9ixfh4kgag0ozwquwx4dy0u88</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Айнұр Есенғазықызы Сағымбаева</title>
    <ns>0</ns>
    <id>778089</id>
    <revision>
      <id>3575993</id>
      <timestamp>2026-04-03T07:14:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Салиха</username>
        <id>17167</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Ғалым  |Есімі               = Айнұр Есенғазықызы Сағымбаева  |Шынайы есімі        =   |Суреті              =     |Сурет ені           =   |Сурет тақырыбы      =   |Туған күні          = 28.09.1968    |Туған жері          = қазіргі [[Абай облысы]], {{туғанжері|Ақсуат ауданы |Ақсуат ауданында}}, Көкжыра (Абай об...</comment>
      <origin>3575993</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4602" sha1="mx2g4nulqfehw63l95so1ko22ref55n" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Айнұр Есенғазықызы Сағымбаева
 |Шынайы есімі        = 
 |Суреті              =   
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 28.09.1968  
 |Туған жері          = қазіргі [[Абай облысы]], {{туғанжері|Ақсуат ауданы |Ақсуат ауданында}}, [[Көкжыра (Абай облысы)|Көкжыра]] ауылы.
 |Қайтыс болған күні  =  
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{KAZ}}
 |Ғылыми аясы         = Педагогика
 |Жұмыс орны          = [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]
 |Ғылыми дәрежесі     = Педагогика ғылымының докторы 
 |Ғылыми атағы        = доктор  
 |Альма-матер         = ҚазМУ (қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті]], ҚазПИ (қазіргі [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]] аспирантурасы.
 |Ғылыми жетекші      = 
 |Атақты шәкірттері   = 
 |Несімен белгілі     = 
 |Марапаттары         = * Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің &quot;Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы&quot; мемлекеттік сыйлығы (2010, 2021);
* Ы. Алтынсарин атындағы медаль (2018).
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
}}
'''Айнұр Есенғазықызы Сағымбаева''' — педагогика ғылымының докторы ([[2011 жыл|2011]]), профессор (2011), Халықаралық ақпараттандыру академиясының академигі ([[2012 жыл|2012]]).

== Өмірбаяны, еңбек жолы ==
[[1968 жыл|1968]] жылы 28 қыркүйекте қазіргі [[Абай облысы]], [[Ақсуат ауданы]], [[Көкжыра (Абай облысы)|Көкжыра]] ауылында туған.&lt;br&gt;

ҚазМУ-ды ([[1990 жыл|1990]], қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті]], ҚазПИ-дің ([[1997 жыл|1997]], қазіргі [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]] аспирантурасын бітірген.&lt;br&gt;
1990-[[1994 жыл|94]], 1997-[[2011 жыл|2011]] жылдары Қазақ ұлттық педагогикалық университетінде оқытушы, доцент, 2011 жылдан осы университетте профессор қызметін атқарады.

== Ғылыми бағыты, еңбектері ==
Негізгі ғылыми бағыты – информатиканы оқыту теориясы мен әдістемесі және білім беру жүйесін ақпараттандыру.&lt;br&gt;
&quot;Болашақ информатика мұғалімдерін оқушылардың білімін бақылау мен бағалауға дайындаудың ғылыми-әдістемелік негіздері&quot; тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.&lt;br&gt;
127 ғылыми еңбектің, оның ішінде 1 монография, 6 оқулық пен 12 оқу құралының авторы.

== Марапаттары ==
* Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің &quot;Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы&quot; мемлекеттік сыйлығы (2010, 2021);&lt;ref&gt;Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.&lt;/ref&gt;
* Ы. Алтынсарин атындағы медаль (2018).

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://www.kaznpu.kz/kz/1563/personal/ Сагимбаева Айнур Есенгазыевна.]

[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Педагогика ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]]</text>
      <sha1>mx2g4nulqfehw63l95so1ko22ref55n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3575997</id>
      <parentid>3575993</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T07:20:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Салиха</username>
        <id>17167</id>
      </contributor>
      <origin>3575997</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4722" sha1="0w1w1hcnx52eyp2nhks9c0to5azu5vh" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Айнұр Есенғазықызы Сағымбаева
 |Шынайы есімі        = 
 |Суреті              =   
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 28.09.1968  
 |Туған жері          = қазіргі [[Абай облысы]], {{туғанжері|Ақсуат ауданы |Ақсуат ауданында}}, [[Көкжыра (Абай облысы)|Көкжыра]] ауылы.
 |Қайтыс болған күні  =  
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{KAZ}}
 |Ғылыми аясы         = Педагогика
 |Жұмыс орны          = [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]
 |Ғылыми дәрежесі     = Педагогика ғылымының докторы 
 |Ғылыми атағы        = доктор, профессор, академик  
 |Альма-матер         = ҚазМУ (қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті]]), ҚазПИ (қазіргі [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]) аспирантурасы.
 |Ғылыми жетекші      = 
 |Атақты шәкірттері   = 
 |Несімен белгілі     = 
 |Марапаттары         = * Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің &quot;Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы&quot; мемлекеттік сыйлығы (2010, 2021);
* Ы. Алтынсарин атындағы медаль (2018).
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
}}
'''Айнұр Есенғазықызы Сағымбаева''' — педагогика ғылымының докторы ([[2011 жыл|2011]]), профессор (2011), Халықаралық ақпараттандыру академиясының академигі ([[2012 жыл|2012]]).

== Өмірбаяны, еңбек жолы ==
[[1968 жыл|1968]] жылы 28 қыркүйекте қазіргі [[Абай облысы]], [[Ақсуат ауданы]], [[Көкжыра (Абай облысы)|Көкжыра]] ауылында туған.&lt;br&gt;

ҚазМУ-ды ([[1990 жыл|1990]], қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті]]), ҚазПИ-дің ([[1997 жыл|1997]], қазіргі [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]) аспирантурасын бітірген.&lt;br&gt;
1990-[[1994 жыл|94]], 1997-[[2011 жыл|2011]] жылдары Қазақ ұлттық педагогикалық университетінде оқытушы, доцент, 2011 жылдан осы университетте профессор қызметін атқарады.

== Ғылыми бағыты, еңбектері ==
Негізгі ғылыми бағыты – информатиканы оқыту теориясы мен әдістемесі және білім беру жүйесін ақпараттандыру.&lt;br&gt;
&quot;Болашақ информатика мұғалімдерін оқушылардың білімін бақылау мен бағалауға дайындаудың ғылыми-әдістемелік негіздері&quot; тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.&lt;br&gt;
127 ғылыми еңбектің, оның ішінде 1 монография, 6 оқулық пен 12 оқу құралының авторы.

== Марапаттары ==
* Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің &quot;Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы&quot; мемлекеттік сыйлығы (2010, 2021);&lt;ref&gt;Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.&lt;/ref&gt;
* Ы. Алтынсарин атындағы медаль (2018).

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://www.kaznpu.kz/kz/1563/personal/ Сагимбаева Айнур Есенгазыевна.]

[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Педагогика ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]]
[[Санат:Профессорлар]]
[[Санат:Академиктер]]</text>
      <sha1>0w1w1hcnx52eyp2nhks9c0to5azu5vh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3576000</id>
      <parentid>3575997</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T07:20:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Салиха</username>
        <id>17167</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Ыбырай Алтынсарин төсбелгісімен марапатталғандар|Ыбырай Алтынсарин төсбелгісімен марапатталғандар]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3576000</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4831" sha1="8r9d60vab3g9yecbu7ghxz8zsafdhhm" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Айнұр Есенғазықызы Сағымбаева
 |Шынайы есімі        = 
 |Суреті              =   
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 28.09.1968  
 |Туған жері          = қазіргі [[Абай облысы]], {{туғанжері|Ақсуат ауданы |Ақсуат ауданында}}, [[Көкжыра (Абай облысы)|Көкжыра]] ауылы.
 |Қайтыс болған күні  =  
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{KAZ}}
 |Ғылыми аясы         = Педагогика
 |Жұмыс орны          = [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]
 |Ғылыми дәрежесі     = Педагогика ғылымының докторы 
 |Ғылыми атағы        = доктор, профессор, академик  
 |Альма-матер         = ҚазМУ (қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті]]), ҚазПИ (қазіргі [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]) аспирантурасы.
 |Ғылыми жетекші      = 
 |Атақты шәкірттері   = 
 |Несімен белгілі     = 
 |Марапаттары         = * Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің &quot;Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы&quot; мемлекеттік сыйлығы (2010, 2021);
* Ы. Алтынсарин атындағы медаль (2018).
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
}}
'''Айнұр Есенғазықызы Сағымбаева''' — педагогика ғылымының докторы ([[2011 жыл|2011]]), профессор (2011), Халықаралық ақпараттандыру академиясының академигі ([[2012 жыл|2012]]).

== Өмірбаяны, еңбек жолы ==
[[1968 жыл|1968]] жылы 28 қыркүйекте қазіргі [[Абай облысы]], [[Ақсуат ауданы]], [[Көкжыра (Абай облысы)|Көкжыра]] ауылында туған.&lt;br&gt;

ҚазМУ-ды ([[1990 жыл|1990]], қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті]]), ҚазПИ-дің ([[1997 жыл|1997]], қазіргі [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]) аспирантурасын бітірген.&lt;br&gt;
1990-[[1994 жыл|94]], 1997-[[2011 жыл|2011]] жылдары Қазақ ұлттық педагогикалық университетінде оқытушы, доцент, 2011 жылдан осы университетте профессор қызметін атқарады.

== Ғылыми бағыты, еңбектері ==
Негізгі ғылыми бағыты – информатиканы оқыту теориясы мен әдістемесі және білім беру жүйесін ақпараттандыру.&lt;br&gt;
&quot;Болашақ информатика мұғалімдерін оқушылардың білімін бақылау мен бағалауға дайындаудың ғылыми-әдістемелік негіздері&quot; тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.&lt;br&gt;
127 ғылыми еңбектің, оның ішінде 1 монография, 6 оқулық пен 12 оқу құралының авторы.

== Марапаттары ==
* Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің &quot;Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы&quot; мемлекеттік сыйлығы (2010, 2021);&lt;ref&gt;Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.&lt;/ref&gt;
* Ы. Алтынсарин атындағы медаль (2018).

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://www.kaznpu.kz/kz/1563/personal/ Сагимбаева Айнур Есенгазыевна.]

[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Педагогика ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]]
[[Санат:Профессорлар]]
[[Санат:Академиктер]]
[[Санат:Ыбырай Алтынсарин төсбелгісімен марапатталғандар]]</text>
      <sha1>8r9d60vab3g9yecbu7ghxz8zsafdhhm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3576003</id>
      <parentid>3576000</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T07:23:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Салиха</username>
        <id>17167</id>
      </contributor>
      <origin>3576003</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4839" sha1="ba4r2ku2hoj1dva3z48475w5b3jc57x" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Айнұр Есенғазықызы Сағымбаева
 |Шынайы есімі        = 
 |Суреті              =   
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 28.09.1968  
 |Туған жері          = қазіргі [[Абай облысы]], {{туғанжері|Ақсуат ауданы |Ақсуат ауданында}}, [[Көкжыра (Абай облысы)|Көкжыра]] ауылы.
 |Қайтыс болған күні  =  
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{KAZ}}
 |Ғылыми аясы         = Педагогика
 |Жұмыс орны          = [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]
 |Ғылыми дәрежесі     = Педагогика ғылымының докторы 
 |Ғылыми атағы        = доктор, профессор, академик  
 |Альма-матер         = ҚазМУ (қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті]]), ҚазПИ (қазіргі [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]) аспирантурасы.
 |Ғылыми жетекші      = 
 |Атақты шәкірттері   = 
 |Несімен белгілі     = 
 |Марапаттары         = * Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің &quot;Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы&quot; мемлекеттік сыйлығы (2010, 2021);
* {{Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі}} (2018).
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
}}
'''Айнұр Есенғазықызы Сағымбаева''' — педагогика ғылымының докторы ([[2011 жыл|2011]]), профессор (2011), Халықаралық ақпараттандыру академиясының академигі ([[2012 жыл|2012]]).

== Өмірбаяны, еңбек жолы ==
[[1968 жыл|1968]] жылы 28 қыркүйекте қазіргі [[Абай облысы]], [[Ақсуат ауданы]], [[Көкжыра (Абай облысы)|Көкжыра]] ауылында туған.&lt;br&gt;

ҚазМУ-ды ([[1990 жыл|1990]], қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті]]), ҚазПИ-дің ([[1997 жыл|1997]], қазіргі [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]) аспирантурасын бітірген.&lt;br&gt;
1990-[[1994 жыл|94]], 1997-[[2011 жыл|2011]] жылдары Қазақ ұлттық педагогикалық университетінде оқытушы, доцент, 2011 жылдан осы университетте профессор қызметін атқарады.

== Ғылыми бағыты, еңбектері ==
Негізгі ғылыми бағыты – информатиканы оқыту теориясы мен әдістемесі және білім беру жүйесін ақпараттандыру.&lt;br&gt;
&quot;Болашақ информатика мұғалімдерін оқушылардың білімін бақылау мен бағалауға дайындаудың ғылыми-әдістемелік негіздері&quot; тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.&lt;br&gt;
127 ғылыми еңбектің, оның ішінде 1 монография, 6 оқулық пен 12 оқу құралының авторы.

== Марапаттары ==
* Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің &quot;Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы&quot; мемлекеттік сыйлығы (2010, 2021);&lt;ref&gt;Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.&lt;/ref&gt;
* [[Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі]] (2018).

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://www.kaznpu.kz/kz/1563/personal/ Сагимбаева Айнур Есенгазыевна.]

[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Педагогика ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]]
[[Санат:Профессорлар]]
[[Санат:Академиктер]]
[[Санат:Ыбырай Алтынсарин төсбелгісімен марапатталғандар]]</text>
      <sha1>ba4r2ku2hoj1dva3z48475w5b3jc57x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Aren Noronha</title>
    <ns>3</ns>
    <id>778090</id>
    <revision>
      <id>3576016</id>
      <timestamp>2026-04-03T07:40:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3576016</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="208" sha1="43q65g1f52vbgazd7wrspcw200tiw1r" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Aren Noronha}}

-- [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]] 12:40, 2026 ж. сәуірдің 3 (+05)</text>
      <sha1>43q65g1f52vbgazd7wrspcw200tiw1r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3576017</id>
      <parentid>3576016</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T07:42:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aren Noronha</username>
        <id>179352</id>
      </contributor>
      <comment>Жауап беру</comment>
      <origin>3576017</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="408" sha1="cm8b9yak8v91s7ekqi9vjrhcssvfnt6" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Aren Noronha}}

-- [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]] 12:40, 2026 ж. сәуірдің 3 (+05)

:Рахмет! Қуаныштымын. [[Қатысушы:Aren Noronha|Aren Noronha]] ([[Қатысушы талқылауы:Aren Noronha|талқылау]]) 12:42, 2026 ж. сәуірдің 3 (+05)</text>
      <sha1>cm8b9yak8v91s7ekqi9vjrhcssvfnt6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Таджибаева Жанна</title>
    <ns>3</ns>
    <id>778091</id>
    <revision>
      <id>3576035</id>
      <timestamp>2026-04-03T07:58:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3576035</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="336" sha1="hcxuhbnrbfl6cdp1fpgg6uwictk27kd" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Таджибаева Жанна}}

-- [[Қатысушы:GanS NIS|&lt;span style=&quot;text-shadow:gray 4px 4px 3px;&quot;&gt;&lt;font face=&quot;AR Cena&quot; color=&quot;black&quot;&gt;&lt;b&gt;Fани&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;]] ([[Қатысушы талқылауы:GanS NIS|талқылауы]]) 12:58, 2026 ж. сәуірдің 3 (+05)</text>
      <sha1>hcxuhbnrbfl6cdp1fpgg6uwictk27kd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Талқылау:Физика пәнін оқытудағы ақпараттық-коммуникациялық технологиялар</title>
    <ns>1</ns>
    <id>778092</id>
    <revision>
      <id>3576036</id>
      <timestamp>2026-04-03T08:01:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Жомарт Ж</username>
        <id>176353</id>
      </contributor>
      <comment>/* Жедел жоюға қарсылық */ жаңа бөлім</comment>
      <origin>3576036</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="961" sha1="fcqxkjh7mgq960jghkztbn0nfd9d5wp" xml:space="preserve">== Жедел жоюға қарсылық ==

Мақала алдыңғы нұсқамен салыстырғанда қайта өңделді: атауы нақтыланды, мазмұны кеңейтілді, құрылымы реттелді және дереккөз көрсетілді. Мақалада физика пәнін оқытудағы ақпараттық-коммуникациялық технологиялардың қолданылуы, ерекшеліктері, дидактикалық мүмкіндіктері және қолданылатын құралдары сипатталған.Қажет болса, мақаланы одан әрі жетілдіруге және қосымша дереккөздермен толықтыруға дайынмын. [[Қатысушы:Жомарт Ж|Жомарт Ж]] ([[Қатысушы талқылауы:Жомарт Ж|талқылау]]) 13:01, 2026 ж. сәуірдің 3 (+05)</text>
      <sha1>fcqxkjh7mgq960jghkztbn0nfd9d5wp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Bgiammemodzhan</title>
    <ns>3</ns>
    <id>778093</id>
    <revision>
      <id>3576037</id>
      <timestamp>2026-04-03T08:12:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3576037</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="443" sha1="syb2ed07dztlbh93oc8ojmre0fox6p4" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Bgiammemodzhan}}

-- &lt;font color=&quot;#009900&quot;&gt;[[Қатысушы:Мұхамеджан Амангелді|&lt;span style=&quot;font-family:Georgia;&quot;&gt;&lt;i&gt;Мұхамеджан А.А.&lt;/i&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/font&gt; [[Қатысушы талқылауы:Мұхамеджан Амангелді|&lt;span style=&quot;font-size:90%&quot;&gt;&lt;font color=&quot;#0000FF&quot;&gt;(талқылауы)&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;]] 13:12, 2026 ж. сәуірдің 3 (+05)</text>
      <sha1>syb2ed07dztlbh93oc8ojmre0fox6p4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Сманова Алуа Арыстанова</title>
    <ns>3</ns>
    <id>778094</id>
    <revision>
      <id>3576038</id>
      <timestamp>2026-04-03T08:16:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3576038</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="268" sha1="maebmdkt8yxun3khqqtt1rfnoxr57rk" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Сманова Алуа Арыстанова}}

-- [[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылауы]]) 13:16, 2026 ж. сәуірдің 3 (+05)</text>
      <sha1>maebmdkt8yxun3khqqtt1rfnoxr57rk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Mvanrenssen</title>
    <ns>3</ns>
    <id>778096</id>
    <revision>
      <id>3576042</id>
      <timestamp>2026-04-03T08:34:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3576042</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="304" sha1="mbeqtb66235lc5xc9n8pwnx5d4ostuz" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Mvanrenssen}}

-- [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылауы]]) 13:34, 2026 ж. сәуірдің 3 (+05)</text>
      <sha1>mbeqtb66235lc5xc9n8pwnx5d4ostuz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Айгүл Тұрсынқызы Садырова</title>
    <ns>0</ns>
    <id>778097</id>
    <revision>
      <id>3576044</id>
      <timestamp>2026-04-03T08:40:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Салиха</username>
        <id>17167</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Ғалым  |Есімі               = Айгүл Тұрсынқызы Садырова  |Шынайы есімі        =   |Суреті              =     |Сурет ені           =   |Сурет тақырыбы      =   |Туған күні          = 21.09.1965    |Туған жері          = [[Шығыс Қазақстан облысы]], {{туғанжері|Шемонаиха ауданы |Шемонаиха ауданында}}, Первомайс...</comment>
      <origin>3576044</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3577" sha1="jwu2k9y0748nzbimymbe58dj6fdhh4j" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Айгүл Тұрсынқызы Садырова
 |Шынайы есімі        = 
 |Суреті              =   
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 21.09.1965  
 |Туған жері          = [[Шығыс Қазақстан облысы]], {{туғанжері|Шемонаиха ауданы |Шемонаиха ауданында}}, [[Первомайский (Шығыс Қазақстан облысы)|Первомайский]] кенті.
 |Қайтыс болған күні  =  
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{KAZ}}
 |Ғылыми аясы         = Химия
 |Жұмыс орны          = [[Қазақстан ғылым академиясының Химия ғылымдары институты]]
 |Ғылыми дәрежесі     = Химия ғылымының докторы 
 |Ғылыми атағы        = доктор 
 |Альма-матер         = Ленинград технологиялық институты (қазіргі [[Санкт-Петербург]]).
 |Ғылыми жетекші      = 
 |Атақты шәкірттері   = 
 |Несімен белгілі     = 
 |Марапаттары         = 
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
}}
'''Айгүл Тұрсынқызы Садырова''' — химия ғылымының докторы ([[2010 жыл|2010]]), доцент ([[2009 жыл|2009]]).

== Өмірбаяны, еңбек жолы ==
[[1965 жыл|1965]] жылы 21 қыркүйекте [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Шемонаиха ауданы]], [[Первомайский (Шығыс Қазақстан облысы)|Первомайский]] кентінде туған.&lt;br&gt;

Ленинград технологиялық институтын ([[1988 жыл|1988]], қазіргі [[Санкт-Петербург]]) бітірген.&lt;br&gt;
1988-[[2009 жыл|2009]] жылдары [[Қазақстан ғылым академиясының Химия ғылымдары институты|Химия ғылымдары институты]]нда инженер, аспирант, ғылыми аға, бас ғылыми қызметкер, ғалым-хатшы, зертхана меңгерушісі, 2009 жылдан ғалым-хатшы қызметін атқарады.

== Ғылыми бағыты, еңбектері ==
Негізгі ғылыми бағыты – бейорганикалық заттар химия технологиясы саласы.&lt;br&gt;
&quot;Көп функционалды мақсаттың қосылыстарына Қаратаудың доломитизирленген шикізатының кешенді қайта өндірілуі&quot; тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.&lt;br&gt;
100-ден астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 5 алдын ала патенттің, 1 өнертабыстық патентінің авторы.&lt;ref&gt;Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Химия ғылымдарының докторлары]]</text>
      <sha1>jwu2k9y0748nzbimymbe58dj6fdhh4j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бағдарламалық инженерия</title>
    <ns>0</ns>
    <id>778098</id>
    <revision>
      <id>3576047</id>
      <timestamp>2026-04-03T08:57:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Жомарт Ж</username>
        <id>176353</id>
      </contributor>
      <comment>Мақала мәтіні толықтырылып орфографиялық қателерге тексерілді</comment>
      <origin>3576047</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5604" sha1="4898o1a5h3nabq6nfitq7jlj5yv6wfy" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

'''''Бағдарламалық инженерия''''' — бағдарламалық жасақтаманы жобалау, әзірлеу, сынау, ендіру және сүйемелдеу үдерістеріне инженериялық тәсілдерді қолданатын есептеу саласы.&lt;ref name=&quot;Britannica&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ACMSE&quot; /&gt;

== Жалпы сипаттамасы ==
Бағдарламалық инженерия бағдарламалық жүйелерді жүйелі, тәртіптелген және өлшенетін тәсілдер арқылы құруға бағытталған. Бұл сала бағдарламалау әрекетімен ғана шектелмейді; оған талаптарды анықтау, архитектураны жобалау, сапаны қамтамасыз ету, нұсқаларды басқару, тестілеу, ендіру және техникалық сүйемелдеу сияқты кезеңдер кіреді.&lt;ref name=&quot;Britannica&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;SWEBOK&quot; /&gt;

== Негізгі міндеттері ==
Бағдарламалық инженерияның негізгі міндеттері:
* пайдаланушы мен тапсырыс беруші талаптарын анықтау;
* бағдарламалық жүйенің құрылымын жобалау;
* бағдарламалық кодты әзірлеу және тексеру;
* сапаны қамтамасыз ету;
* жүйені ендіру және сүйемелдеу;
* өзгерістерді басқару және құжаттандыру.&lt;ref name=&quot;SWEBOK&quot; /&gt;

== Бағдарламалық жасақтаманың өмірлік циклі ==
Бағдарламалық инженерияда бағдарламалық жасақтаманың өмірлік циклі маңызды ұғымдардың бірі болып саналады. Өмірлік цикл әдетте мынадай кезеңдерді қамтиды:
* талаптарды жинау және талдау;
* жобалау;
* іске асыру;
* тестілеу;
* ендіру;
* сүйемелдеу.&lt;ref name=&quot;ACMSE&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;SWEBOK&quot; /&gt;

Әртүрлі жобаларда бұл кезеңдер сызықтық, итерациялық немесе икемді тәсілдермен ұйымдастырылуы мүмкін.

== Әдістері мен тәсілдері ==
Бағдарламалық инженерияда әртүрлі әдістер мен үдерістік модельдер қолданылады. Оларға каскадтық модель, итерациялық әзірлеу, икемді әзірлеу (Agile), үздіксіз интеграция және үздіксіз жеткізу сияқты тәсілдер жатады. Бұл тәсілдер жобаның көлеміне, күрделілігіне және команда ерекшеліктеріне қарай таңдалады.&lt;ref name=&quot;SWEBOK&quot; /&gt;

== Қолданылатын құралдар ==
Бағдарламалық инженерияда келесі құралдар кеңінен қолданылады:
* интеграцияланған әзірлеу орталары;
* нұсқаларды басқару жүйелері;
* автоматтандырылған тестілеу құралдары;
* жобаларды басқару платформалары;
* код сапасын тексеру құрылғылары;
* құжаттандыру әлі модельдеу құралдары.&lt;ref name=&quot;SWEBOK&quot; /&gt;

== Ғылымдағы орны ==
Бағдарламалық инженерия компьютерлік ғылыммен, ақпараттық технологиялармен, ақпараттық жүйелермен әрі компьютерлік инженериямен тығыз байланысты. ACM ұсынымдарында software engineering санау саласының негізгі пәндік бағыттарының бірі болып табылады.&lt;ref name=&quot;ACMSE&quot; /&gt;

== Білім беру мен кәсіби қызметтегі рөлі ==
Бағдарламалық инженерия алға білік беру жүйесінде дара академиялық бағыт болып оқытылады. Бұл салада оқушылар бағдарламалау негіздерімен қоса алгоритмдер, архитектура, тестілеу, сапаны қамтамасыз істеу, жобаларды жетілдіру командалық жабду қағидаларын меңгереді. ACM және IEEE оқу бағдарламалары бағдарламалық инженерияны дербес оқу бағыты ретінде ұсынады.&lt;ref name=&quot;ACMSE&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;SWEBOK&quot; /&gt;

== Қараңыз ==
* [[Компьютер ғылымы]]
* [[Ақпараттық технологиялар]]
* [[Деректер қоры]]
* [[Бұлттық есептеу]]

== Әдебиеттер ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;Encyclopaedia Britannica. ''Software engineering''.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;ACMSE&quot;&gt;Association for Computing Machinery. ''Software Engineering''.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;SWEBOK&quot;&gt;IEEE Computer Society. ''Software Engineering Body of Knowledge (SWEBOK)''.&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;</text>
      <sha1>4898o1a5h3nabq6nfitq7jlj5yv6wfy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Dina Kulbayeva</title>
    <ns>3</ns>
    <id>778099</id>
    <revision>
      <id>3576049</id>
      <timestamp>2026-04-03T09:11:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3576049</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="296" sha1="iedht46zycky3574o2xfwwjs0g1jbbk" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Dina Kulbayeva}}

-- [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] ([[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|талқылауы]])  14:11, 2026 ж. сәуірдің 3 (+05)</text>
      <sha1>iedht46zycky3574o2xfwwjs0g1jbbk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гүлбану Әуесханқызы Садырова</title>
    <ns>0</ns>
    <id>778100</id>
    <revision>
      <id>3576052</id>
      <timestamp>2026-04-03T09:27:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Салиха</username>
        <id>17167</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Ғалым  |Есімі               = Гүлбану Әуесханқызы Садырова  |Шынайы есімі        =   |Суреті              =     |Сурет ені           =   |Сурет тақырыбы      =   |Туған күні          = 24.09.1971    |Туған жері          = [[Жамбыл облысы]], {{туғанжері|Шу ауданы |Шу ауданында}}, [[Төле би (Жамбыл облысы)|Төле би]]...</comment>
      <origin>3576052</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3278" sha1="tet7v1w9yrmiz2i0au3f1464wt6k9x4" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Гүлбану Әуесханқызы Садырова
 |Шынайы есімі        = 
 |Суреті              =   
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 24.09.1971  
 |Туған жері          = [[Жамбыл облысы]], {{туғанжері|Шу ауданы |Шу ауданында}}, [[Төле би (Жамбыл облысы)|Төле би]] ауылы.
 |Қайтыс болған күні  =  
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{KAZ}}
 |Ғылыми аясы         = Биология
 |Жұмыс орны          = [[Қазақ ұлттық университеті]]
 |Ғылыми дәрежесі     = Биология ғылымының докторы 
 |Ғылыми атағы        = доктор 
 |Альма-матер         = Алматы мемлекеттік педагогикалық университеті (қазіргі [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]).
 |Ғылыми жетекші      = 
 |Атақты шәкірттері   = 
 |Несімен белгілі     = 
 |Марапаттары         = 
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
}}
'''Гүлбану Әуесханқызы Садырова''' — биология ғылымының докторы ([[2008 жыл|2008]]).

== Өмірбаяны, еңбек жолы ==
[[1971 жыл|1971]] жылы 24 қыркүйекте [[Жамбыл облысы]], [[Шу ауданы]], [[Төле би (Жамбыл облысы)|Төле би]] ауылында туған.&lt;br&gt;

Алматы мемлекеттік педагогикалық университетін ([[1994 жыл|1994]], қазіргі [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]) бітірген.&lt;br&gt;
[[2000 жыл|2000]]-[[2017 жыл|17]] жылдары [[Ботаника және фитоинтродукция институты]]нда кіші, аға ғылыми қызметкер болды. [[2018 жыл|2018]] жылдан [[Қазақ ұлттық университеті]]нде қызмет атқарады.

== Ғылыми бағыты, еңбектері ==
Негзігі ғылыми еңбектері жоғары сатыдағы өсімдіктер флорасына, салыстырмалы флористика мен географиясына арналған.&lt;br&gt;
&quot;Қазақстан мен Қытай аумағындағы Кетпен-Темірлік жотасының флорасы&quot; тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.&lt;br&gt;
60-тан астам ғылыми еңбектің авторы.&lt;ref&gt;Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Биология ғылымдарының докторлары]]</text>
      <sha1>tet7v1w9yrmiz2i0au3f1464wt6k9x4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3576053</id>
      <parentid>3576052</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T09:29:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Салиха</username>
        <id>17167</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті түлектері|Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті түлектері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3576053</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3414" sha1="5afz3edcgzzal4dfs7rkmd1tmtwyc2w" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Гүлбану Әуесханқызы Садырова
 |Шынайы есімі        = 
 |Суреті              =   
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 24.09.1971  
 |Туған жері          = [[Жамбыл облысы]], {{туғанжері|Шу ауданы |Шу ауданында}}, [[Төле би (Жамбыл облысы)|Төле би]] ауылы.
 |Қайтыс болған күні  =  
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{KAZ}}
 |Ғылыми аясы         = Биология
 |Жұмыс орны          = [[Қазақ ұлттық университеті]]
 |Ғылыми дәрежесі     = Биология ғылымының докторы 
 |Ғылыми атағы        = доктор 
 |Альма-матер         = Алматы мемлекеттік педагогикалық университеті (қазіргі [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]).
 |Ғылыми жетекші      = 
 |Атақты шәкірттері   = 
 |Несімен белгілі     = 
 |Марапаттары         = 
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
}}
'''Гүлбану Әуесханқызы Садырова''' — биология ғылымының докторы ([[2008 жыл|2008]]).

== Өмірбаяны, еңбек жолы ==
[[1971 жыл|1971]] жылы 24 қыркүйекте [[Жамбыл облысы]], [[Шу ауданы]], [[Төле би (Жамбыл облысы)|Төле би]] ауылында туған.&lt;br&gt;

Алматы мемлекеттік педагогикалық университетін ([[1994 жыл|1994]], қазіргі [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]) бітірген.&lt;br&gt;
[[2000 жыл|2000]]-[[2017 жыл|17]] жылдары [[Ботаника және фитоинтродукция институты]]нда кіші, аға ғылыми қызметкер болды. [[2018 жыл|2018]] жылдан [[Қазақ ұлттық университеті]]нде қызмет атқарады.

== Ғылыми бағыты, еңбектері ==
Негзігі ғылыми еңбектері жоғары сатыдағы өсімдіктер флорасына, салыстырмалы флористика мен географиясына арналған.&lt;br&gt;
&quot;Қазақстан мен Қытай аумағындағы Кетпен-Темірлік жотасының флорасы&quot; тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.&lt;br&gt;
60-тан астам ғылыми еңбектің авторы.&lt;ref&gt;Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Биология ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті түлектері]]</text>
      <sha1>5afz3edcgzzal4dfs7rkmd1tmtwyc2w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Сурабалдиева Бахыт Турсыновна</title>
    <ns>3</ns>
    <id>778102</id>
    <revision>
      <id>3576056</id>
      <timestamp>2026-04-03T09:48:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3576056</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="268" sha1="4sdidcpp2nnwm9fve491djmjaq3o8jk" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Сурабалдиева Бахыт Турсыновна}}

-- [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 14:48, 2026 ж. сәуірдің 3 (+05)</text>
      <sha1>4sdidcpp2nnwm9fve491djmjaq3o8jk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Galymzhan94</title>
    <ns>3</ns>
    <id>778103</id>
    <revision>
      <id>3576059</id>
      <timestamp>2026-04-03T10:11:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3576059</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="350" sha1="hhwwpdceurfozmhw2h0myms7uug03xl" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Galymzhan94}}

-- [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 15:11, 2026 ж. сәуірдің 3 (+05)</text>
      <sha1>hhwwpdceurfozmhw2h0myms7uug03xl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:ShahHatai</title>
    <ns>3</ns>
    <id>778104</id>
    <revision>
      <id>3576060</id>
      <timestamp>2026-04-03T10:17:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3576060</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="314" sha1="elhaomed52sq1pg1yozuqfytj5qatcn" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=ShahHatai}}

-- [[Қатысушы:GanS NIS|&lt;span style=&quot;text-shadow:gray 4px 4px 3px;&quot;&gt;&lt;font face=&quot;AR Cena&quot; color=&quot;black&quot;&gt;&lt;b&gt;Fани&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;]] ([[Қатысушы талқылауы:GanS NIS|талқылауы]]) 15:17, 2026 ж. сәуірдің 3 (+05)</text>
      <sha1>elhaomed52sq1pg1yozuqfytj5qatcn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Ерекешова Жаныгуль</title>
    <ns>3</ns>
    <id>778105</id>
    <revision>
      <id>3576062</id>
      <timestamp>2026-04-03T10:36:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3576062</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="340" sha1="eyq71kiasjyd9tjs5p897tlvpbx4c85" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Ерекешова Жаныгуль}}

-- [[Қатысушы:GanS NIS|&lt;span style=&quot;text-shadow:gray 4px 4px 3px;&quot;&gt;&lt;font face=&quot;AR Cena&quot; color=&quot;black&quot;&gt;&lt;b&gt;Fани&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;]] ([[Қатысушы талқылауы:GanS NIS|талқылауы]]) 15:36, 2026 ж. сәуірдің 3 (+05)</text>
      <sha1>eyq71kiasjyd9tjs5p897tlvpbx4c85</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Байкөл (қала)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>778106</id>
    <revision>
      <id>3576066</id>
      <timestamp>2026-04-03T10:55:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt; {{Елді мекен-Ресей  |статусы                 = Қала  |қазақша атауы           = Байкөл  |шынайы атауы            = {{lang-ru|Байкальск}}  |сурет                   = Прибрежный район.jpg  |сурет атауы             =...</comment>
      <origin>3576066</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13453" sha1="tlmvggetlmrc8r004yrhcyy4eez6dct" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Елді мекен-Ресей
 |статусы                 = Қала
 |қазақша атауы           = Байкөл
 |шынайы атауы            = {{lang-ru|Байкальск}}
 |сурет                   = Прибрежный район.jpg
 |сурет атауы             = 
 |елтаңба                 = Baykalsk COA (2011).gif
 |ту                      = Flag of Baykalskoe (Irkutsk oblast).svg
 |елтаңба сипаттамасы     = Елтаңба
 |ту сипаттамасы          = Байрақ
 |елтаңба ені             = 97
 |ту ені                  = 137
 |lat_dir = N
 |lat_deg = 51
 |lat_min = 31
 |lat_sec = 02
 |lon_dir = E
 |lon_deg = 104
 |lon_min = 09
 |lon_sec = 22
 |CoordAddon             = type:city(13000)_region:RU
 |CoordScale             = 300
 |ел картасы              = Ресей
 |аймақ картасы           = Иркутск облысы
 |ел картасының өлшемi    = 300
 |аймағы                  = Иркутск облысы
 |аудан түрі              = аудан
 |ауданы                  = Слюдян ауданы
 |мекен түрі              = Қала
 |мекені                  = Байкөл
 |басшының түрi           = Мэр
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = [[1961 жыл|1961]]
 |статус алуы             = [[1966 жыл|1966]]
 |жер аумағы              = 52
 |орталығының биіктігі    = 460 м
 |климаты                 = Қоңыржай континенттік
 |ресми тілі              = орыс тілі
 |тұрғыны                = 13 201&lt;ref name=&quot;BAIKALSK RESMI SAITY KHALYQ SANY&quot;&gt;{{cite web
 |url = https://gorod-baikalsk.ru/page/c116222955ad416a835305b4ebb8d883
 |title = Қала
 |website = gorod-bailalsk.ru
 |access-date = 2026
}}&lt;/ref&gt;
 |санақ жылы              = 2026
 |тығыздығы               = 227,6
 |телефон коды            = +7 39542
 |пошта индексі           = 665930
 |автомобиль коды         = 38
 |ортаққордағы санаты     = Baykalsk
 |сайты                   = http://www.gorod-baikalsk.ru
 |сайт тілі               = ru
}}

'''Байкөл ({{lang-ru|Байкальск}})''' — [[Ресей|Ресей Федерациясы]] [[Иркутск облысы]]ндағы қала, [[Байкөл қалалық әкімдігі]] орталығы. [[Байкөл]] көлінің оңтүстік жағалауында орналасады. Халқы — 13 419 адам. ([[2024 жыл|2024]])&lt;ref name=&quot;BAIKALSK RESMI SAITY&quot;&gt;{{cite web
 |url = https://gorod-baikalsk.ru/page/c116222955ad416a835305b4ebb8d883
 |title = Байкал қаласының паспорты
 |website = gorod-bailalsk.ru
 |access-date = 
}}&lt;/ref&gt;
== Тарихы ==
[[Иркутск облысы]]ның Слюдянск ауданындағы Байкөл [[1961 жыл]]ы целлюлоза-қағаз фабрикасының құрылысына байланысты қалалық типтегі елді мекен ретінде құрылған; ол [[1966 жыл]]ы қалаға айналды.

[[Байкөл]] көлінің оңтүстік жағалауында [[Иркутск облысы]]ндағы ең жас қала - Байкөл орналасқан. Оның шығу тегі [[Байкөл]] теңізінің жағасында даулы целлюлоза-қағаз фабрикасының құрылысымен байланысты.

[[1959 жыл]]ы құрылысшылар Сользан өзенінің жайылмасындағы аумақты игере бастады, ол екі жыл ішінде елді мекенге айналды. Небәрі жеті жыл ішінде ол қала көлеміне дейін өсті, ал [[1966 жыл]]ы оған қала мәртебесі берілді. Сол уақытқа дейін Байкөл жылу электр станциясы мен целлюлоза зауыты салынып қойған болатын. Инфрақұрылым және тұрғын үй кварталдары салынып жатқан болатын. Жер сілкінісі қаупіне байланысты ғимараттар әдетте бес қабаттан биік емес. Байкал төрт ауданнан тұрады.

Тегіс үстіртте екі жүз мыңнан астам халқы бар өнеркәсіптік қала салу жоспарланған болатын. Алғашқы он-он бес жыл ішінде мамандардың келуіне байланысты халық саны өсті. [[1980 жыл]]ға қарай қалада шамамен он алты мың тұрғын болды.

Қаланың өмір сүру кезеңінде оның бүкіл тарихы мен дамуы целлюлоза-қағаз фабрикасымен байланысты болды.

Қаланың өмір сүру кезеңінде оның бүкіл тарихы мен дамуы целлюлоза-қағаз фабрикасымен байланысты болды. Байкал көлі мен оның айналасындағы ландшафттың айналасындағы экологиялық және қауіпсіздік мәселелері үнемі өзгеріп отыратындықтан, бірегей ағынды суларды тазарту жүйесі орнатылды. Ағынды сулар арнайы тоғандарда көп сатылы химиялық тазартудан және биологиялық тазартудан кейін тазартудан өтті. Ағынды суларды тазартудың бүкіл жүйесі әлемдегі ең үздік болды.

[[КСРО]] ыдырағаннан кейін қаланың негізгі өніміне сұраныс азайды. [[1992 жыл]]ы зауытты қайта пайдалану мәселесі туындады. [[1995 жыл]]ы қалада әлі де он жеті мың тұрғын болды, бірақ халық санының өсуі төмендеп жатты. Өңірдегі өндірісті пайдалану мен қоршаған орта мәселелері арасындағы үздіксіз қақтығыстар зауыттың [[2008 жыл]]дан [[2010 жыл]]ға дейін екі жылға жабылуына әкелді. Ал [[2013 жыл]]дың [[25 желтоқсан]]ында оның өндірістік қызметі тоқтатылды. Халық саны он үш мыңнан сәл ғана асты.

[[1990 жыл]]дары өнеркәсіптің дамуымен қатар, қалада туризм үшін тамаша мүмкіндіктер болды. Қаланың сыртындағы көркем таулы жер бедері мұны мүмкін етті. Хамар-Дабан тау жотасының баурайында, тау бөктерінде шаңғы курорты салынды.

[[1994 жыл]]ы түрлі-түсті «Bounty» деп аталатын алғашқы соқпақ ашылды. Қар тазалағыштар сатып алынды. [[1995 жыл]]ы соқпақ жарықтандырылды.

[[1996 жыл]]дан [[1999 жыл]]ға дейін жаңа беткейлер мен соқпақтар жасалды (шығыс беткейі, могул және жаттығу беткейі және «Крест» беткейі). Сонымен қатар, кафе мен бар, сондай-ақ жалға беру дүкені бар «Негізгі» ғимарат салынды.

[[2000 жыл]]дан [[2006 жыл]]ға дейін шаңғы курорты электронды қолжетімділік жүйесін енгізді, әкімшілік ғимарат, сноуборд саябағы салды және жасанды қар тазалауға арналған жабдықтармен қамтамасыз етті.

[[2009 жыл]]дан бастап Гранд Байкөл ірі инвестициялық бағдарламаны жүзеге асырып келеді. Үш орындық орындықтары бар заманауи фуникулер ашылды. Жасанды жарықтандыру және қар тазалау мүмкіндігі бар жаңа беткейлер жасалуда.

Бүгінгі таңда Соболина тау шаңғы курорты Шығыс Сібірдегі ең ірі орталық болып табылады.

Құлпынай өсіру қала тарихында және дамуында ерекше орын алады. [[1970 жыл]]ы қалада алғаш рет «Виктория» құлпынай сорты отырғызылған кезде, ол мол өнім берді.&lt;ref name=&quot;BAIKÖL TARIKHY&quot;&gt;{{cite web
 |url = https://m.101hotels.com/recreation/russia/baikalsk/history?ysclid=lupuf7093j993393120
 |title = Байкөл қаласының тарихы
 |website = m.101hotels.com
 |access-date = 
}}&lt;/ref&gt;

Қала [[Байкөл]] көлінің оңтүстік жағалауында, Солзан және Харлахта өзендерінің сағасында, аудан орталығы [[Слюдянка (қала)|Слюдянкадан]] оңтүстік-шығысқа қарай 40 км, облыс орталығы [[Иркутск]]тен оңтүстік-шығысқа қарай 140 км, М55 федералды тас жолы мен Транссібір темір жолының бойында ([[Мәскеу]]ден 5346 км) орналасқан.&lt;ref name=&quot;BAIKALSK RESMI SAITY rs2&quot;&gt;{{cite web
 |url = https://gorod-baikalsk.ru/page/c116222955ad416a835305b4ebb8d883
 |title = Байкөл қаласы
 |website = gorod-bailalsk.ru
 |access-date = 
}}&lt;/ref&gt;
== Өнеркәсіп ==
Байкөл қаласының өнеркәсібі [[XX ғасыр]]дың екінші жартысында қалыптасты және оның дамуы [[Кеңес Одағы]] кезеңіндегі индустрияландыру саясатымен тығыз байланысты болды. Қала [[1960 жыл|1960-жылдары]] ірі өндірістік орталық ретінде жоспарланып, негізгі мақсат ретінде Байкөл көлінің жағалауында целлюлоза-қағаз өнеркәсібін дамыту көзделді.

Қаланың басты кәсіпорны – Байкөл целлюлоза-қағаз комбинаты болды. Бұл кәсіпорын [[1966 жыл]]ы іске қосылып, ұзақ уақыт бойы қала экономикасының негізгі тірегі қызметін атқарды&lt;ref&gt;{{Cite web 
 |url=https://www.britannica.com/place/Baykalsk 
 |title=Байкөл қаласы туралы мәлімет 
 |publisher=Encyclopaedia Britannica 
 |access-date=2026-04-03}}&lt;/ref&gt;. Комбинат ағаш шикізатын өңдеп, целлюлоза мен қағаз өнімдерін өндірді және оның өнімдері Кеңес Одағының түрлі аймақтарына таратылды.

Алайда өндірістің экологиялық әсері елеулі мәселелер туғызды. [[Байкөл]] көлі – әлемдегі ең терең және ең таза тұщы су қоймаларының бірі болғандықтан, оның экожүйесіне келтірілген зиян халықаралық деңгейде алаңдаушылық тудырды&lt;ref&gt;{{Cite web 
 |url=https://whc.unesco.org/en/list/754 
 |title=Байкөл көлі туралы ақпарат 
 |publisher=UNESCO 
 |access-date=2026-04-03}}&lt;/ref&gt;.

Экологиялық қысым мен экономикалық қиындықтардың нәтижесінде комбинаттың қызметі кезең-кезеңімен қысқартылып, [[2013 жыл]]ы толық тоқтатылды&lt;ref&gt;{{Cite web 
 |url=https://www.reuters.com/article/russia-baikal-idUSL5N0B91U520130228 
 |title=Байкөл қағаз комбинатының жабылуы 
 |publisher=Reuters 
 |access-date=2026-04-03}}&lt;/ref&gt;.

Қазіргі уақытта Байкөл қаласының өнеркәсібі әртараптандыру кезеңін бастан өткеруде. Ірі өндірістің орнына шағын және орта кәсіпорындар дамып келеді. Ағаш өңдеу, құрылыс материалдарын шығару және тамақ өнеркәсібі салалары біртіндеп қалыптасуда. Сонымен қатар, туризмнің дамуы да жергілікті өндірістердің дамуына ықпал етуде.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>tlmvggetlmrc8r004yrhcyy4eez6dct</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3576069</id>
      <parentid>3576066</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T10:58:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3576069</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13497" sha1="7rbcyc3a33isrs0ipt8l1l0jowz4c9w" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Елді мекен-Ресей
 |статусы                 = Қала
 |қазақша атауы           = Байкөл
 |шынайы атауы            = {{lang-ru|Байкальск}}
 |сурет                   = Прибрежный район.jpg
 |сурет атауы             = 
 |елтаңба                 = Baykalsk COA (2011).gif
 |ту                      = Flag of Baykalskoe (Irkutsk oblast).svg
 |елтаңба сипаттамасы     = Елтаңба
 |ту сипаттамасы          = Байрақ
 |елтаңба ені             = 97
 |ту ені                  = 137
 |lat_dir = N
 |lat_deg = 51
 |lat_min = 31
 |lat_sec = 02
 |lon_dir = E
 |lon_deg = 104
 |lon_min = 09
 |lon_sec = 22
 |CoordAddon             = type:city(13000)_region:RU
 |CoordScale             = 300
 |ел картасы              = Ресей
 |аймақ картасы           = Иркутск облысы
 |ел картасының өлшемi    = 300
 |аймағы                  = Иркутск облысы
 |аудан түрі              = аудан
 |ауданы                  = Слюдян ауданы
 |мекен түрі              = Қала
 |мекені                  = Байкөл
 |басшының түрi           = Мэр
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = [[1961 жыл|1961]]
 |статус алуы             = [[1966 жыл|1966]]
 |жер аумағы              = 52
 |орталығының биіктігі    = 460 м
 |климаты                 = Қоңыржай континенттік
 |ресми тілі              = орыс тілі
 |тұрғыны                = 13 201&lt;ref name=&quot;BAIKALSK RESMI SAITY KHALYQ SANY&quot;&gt;{{cite web
 |url = https://gorod-baikalsk.ru/page/c116222955ad416a835305b4ebb8d883
 |title = Қала
 |website = gorod-bailalsk.ru
 |access-date = 2026
}}&lt;/ref&gt;
 |санақ жылы              = 2026
 |тығыздығы               = 227,6
 |телефон коды            = +7 39542
 |пошта индексі           = 665930
 |автомобиль коды         = 38
 |ортаққордағы санаты     = Baykalsk
 |сайты                   = http://www.gorod-baikalsk.ru
 |сайт тілі               = ru
}}

'''Байкөл ({{lang-ru|Байкальск}})''' — [[Ресей|Ресей Федерациясы]] [[Иркутск облысы]]ндағы қала, [[Байкөл қалалық әкімдігі]] орталығы. [[Байкөл]] көлінің оңтүстік жағалауында орналасады. Халқы — 13 419 адам. ([[2024 жыл|2024]])&lt;ref name=&quot;BAIKALSK RESMI SAITY&quot;&gt;{{cite web
 |url = https://gorod-baikalsk.ru/page/c116222955ad416a835305b4ebb8d883
 |title = Байкал қаласының паспорты
 |website = gorod-bailalsk.ru
 |access-date = 
}}&lt;/ref&gt;
== Тарихы ==
[[Иркутск облысы]]ның Слюдянск ауданындағы Байкөл [[1961 жыл]]ы целлюлоза-қағаз фабрикасының құрылысына байланысты қалалық типтегі елді мекен ретінде құрылған; ол [[1966 жыл]]ы қалаға айналды.

[[Байкөл]] көлінің оңтүстік жағалауында [[Иркутск облысы]]ндағы ең жас қала - Байкөл орналасқан. Оның шығу тегі [[Байкөл]] теңізінің жағасында даулы целлюлоза-қағаз фабрикасының құрылысымен байланысты.

[[1959 жыл]]ы құрылысшылар Сользан өзенінің жайылмасындағы аумақты игере бастады, ол екі жыл ішінде елді мекенге айналды. Небәрі жеті жыл ішінде ол қала көлеміне дейін өсті, ал [[1966 жыл]]ы оған қала мәртебесі берілді. Сол уақытқа дейін Байкөл жылу электр станциясы мен целлюлоза зауыты салынып қойған болатын. Инфрақұрылым және тұрғын үй кварталдары салынып жатқан болатын. Жер сілкінісі қаупіне байланысты ғимараттар әдетте бес қабаттан биік емес. Байкал төрт ауданнан тұрады.

Тегіс үстіртте екі жүз мыңнан астам халқы бар өнеркәсіптік қала салу жоспарланған болатын. Алғашқы он-он бес жыл ішінде мамандардың келуіне байланысты халық саны өсті. [[1980 жыл]]ға қарай қалада шамамен он алты мың тұрғын болды.

Қаланың өмір сүру кезеңінде оның бүкіл тарихы мен дамуы целлюлоза-қағаз фабрикасымен байланысты болды.

Қаланың өмір сүру кезеңінде оның бүкіл тарихы мен дамуы целлюлоза-қағаз фабрикасымен байланысты болды. Байкал көлі мен оның айналасындағы ландшафттың айналасындағы экологиялық және қауіпсіздік мәселелері үнемі өзгеріп отыратындықтан, бірегей ағынды суларды тазарту жүйесі орнатылды. Ағынды сулар арнайы тоғандарда көп сатылы химиялық тазартудан және биологиялық тазартудан кейін тазартудан өтті. Ағынды суларды тазартудың бүкіл жүйесі әлемдегі ең үздік болды.

[[КСРО]] ыдырағаннан кейін қаланың негізгі өніміне сұраныс азайды. [[1992 жыл]]ы зауытты қайта пайдалану мәселесі туындады. [[1995 жыл]]ы қалада әлі де он жеті мың тұрғын болды, бірақ халық санының өсуі төмендеп жатты. Өңірдегі өндірісті пайдалану мен қоршаған орта мәселелері арасындағы үздіксіз қақтығыстар зауыттың [[2008 жыл]]дан [[2010 жыл]]ға дейін екі жылға жабылуына әкелді. Ал [[2013 жыл]]дың [[25 желтоқсан]]ында оның өндірістік қызметі тоқтатылды. Халық саны он үш мыңнан сәл ғана асты.

[[1990 жыл]]дары өнеркәсіптің дамуымен қатар, қалада туризм үшін тамаша мүмкіндіктер болды. Қаланың сыртындағы көркем таулы жер бедері мұны мүмкін етті. Хамар-Дабан тау жотасының баурайында, тау бөктерінде шаңғы курорты салынды.

[[1994 жыл]]ы түрлі-түсті «Bounty» деп аталатын алғашқы соқпақ ашылды. Қар тазалағыштар сатып алынды. [[1995 жыл]]ы соқпақ жарықтандырылды.

[[1996 жыл]]дан [[1999 жыл]]ға дейін жаңа беткейлер мен соқпақтар жасалды (шығыс беткейі, могул және жаттығу беткейі және «Крест» беткейі). Сонымен қатар, кафе мен бар, сондай-ақ жалға беру дүкені бар «Негізгі» ғимарат салынды.

[[2000 жыл]]дан [[2006 жыл]]ға дейін шаңғы курорты электронды қолжетімділік жүйесін енгізді, әкімшілік ғимарат, сноуборд саябағы салды және жасанды қар тазалауға арналған жабдықтармен қамтамасыз етті.

[[2009 жыл]]дан бастап Гранд Байкөл ірі инвестициялық бағдарламаны жүзеге асырып келеді. Үш орындық орындықтары бар заманауи фуникулер ашылды. Жасанды жарықтандыру және қар тазалау мүмкіндігі бар жаңа беткейлер жасалуда.

Бүгінгі таңда Соболина тау шаңғы курорты Шығыс Сібірдегі ең ірі орталық болып табылады.

Құлпынай өсіру қала тарихында және дамуында ерекше орын алады. [[1970 жыл]]ы қалада алғаш рет «Виктория» құлпынай сорты отырғызылған кезде, ол мол өнім берді.&lt;ref name=&quot;BAIKÖL TARIKHY&quot;&gt;{{cite web
 |url = https://m.101hotels.com/recreation/russia/baikalsk/history?ysclid=lupuf7093j993393120
 |title = Байкөл қаласының тарихы
 |website = m.101hotels.com
 |access-date = 
}}&lt;/ref&gt;

Қала [[Байкөл]] көлінің оңтүстік жағалауында, Солзан және Харлахта өзендерінің сағасында, аудан орталығы [[Слюдянка (қала)|Слюдянкадан]] оңтүстік-шығысқа қарай 40 км, облыс орталығы [[Иркутск]]тен оңтүстік-шығысқа қарай 140 км, М55 федералды тас жолы мен Транссібір темір жолының бойында ([[Мәскеу]]ден 5346 км) орналасқан.&lt;ref name=&quot;BAIKALSK RESMI SAITY rs2&quot;&gt;{{cite web
 |url = https://gorod-baikalsk.ru/page/c116222955ad416a835305b4ebb8d883
 |title = Байкөл қаласы
 |website = gorod-bailalsk.ru
 |access-date = 
}}&lt;/ref&gt;
== Өнеркәсіп ==
Байкөл қаласының өнеркәсібі [[XX ғасыр]]дың екінші жартысында қалыптасты және оның дамуы [[Кеңес Одағы]] кезеңіндегі индустрияландыру саясатымен тығыз байланысты болды. Қала [[1960 жыл|1960-жылдары]] ірі өндірістік орталық ретінде жоспарланып, негізгі мақсат ретінде Байкөл көлінің жағалауында целлюлоза-қағаз өнеркәсібін дамыту көзделді.

Қаланың басты кәсіпорны – Байкөл целлюлоза-қағаз комбинаты болды. Бұл кәсіпорын [[1966 жыл]]ы іске қосылып, ұзақ уақыт бойы қала экономикасының негізгі тірегі қызметін атқарды&lt;ref&gt;{{Cite web 
 |url=https://www.britannica.com/place/Baykalsk 
 |title=Байкөл қаласы туралы мәлімет 
 |publisher=Encyclopaedia Britannica 
 |access-date=2026-04-03}}&lt;/ref&gt;. Комбинат ағаш шикізатын өңдеп, целлюлоза мен қағаз өнімдерін өндірді және оның өнімдері Кеңес Одағының түрлі аймақтарына таратылды.

Алайда өндірістің экологиялық әсері елеулі мәселелер туғызды. [[Байкөл]] көлі – әлемдегі ең терең және ең таза тұщы су қоймаларының бірі болғандықтан, оның экожүйесіне келтірілген зиян халықаралық деңгейде алаңдаушылық тудырды&lt;ref&gt;{{Cite web 
 |url=https://whc.unesco.org/en/list/754 
 |title=Байкөл көлі туралы ақпарат 
 |publisher=UNESCO 
 |access-date=2026-04-03}}&lt;/ref&gt;.

Экологиялық қысым мен экономикалық қиындықтардың нәтижесінде комбинаттың қызметі кезең-кезеңімен қысқартылып, [[2013 жыл]]ы толық тоқтатылды&lt;ref&gt;{{Cite web 
 |url=https://www.reuters.com/article/russia-baikal-idUSL5N0B91U520130228 
 |title=Байкөл қағаз комбинатының жабылуы 
 |publisher=Reuters 
 |access-date=2026-04-03}}&lt;/ref&gt;.

Қазіргі уақытта Байкөл қаласының өнеркәсібі әртараптандыру кезеңін бастан өткеруде. Ірі өндірістің орнына шағын және орта кәсіпорындар дамып келеді. Ағаш өңдеу, құрылыс материалдарын шығару және тамақ өнеркәсібі салалары біртіндеп қалыптасуда. Сонымен қатар, туризмнің дамуы да жергілікті өндірістердің дамуына ықпал етуде.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат: Ресей қалалары]]</text>
      <sha1>7rbcyc3a33isrs0ipt8l1l0jowz4c9w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3576072</id>
      <parentid>3576069</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T11:04:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3576072</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13497" sha1="mzlp35slttu7tf73qzxfsi1s2n1ep73" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Елді мекен-Ресей
 |статусы                 = Қала
 |қазақша атауы           = Байкөл
 |шынайы атауы            = {{lang-ru|Байкальск}}
 |сурет                   = Прибрежный район.jpg
 |сурет атауы             = 
 |елтаңба                 = Baykalsk COA (2011).gif
 |ту                      = Flag of Baykalskoe (Irkutsk oblast).svg
 |елтаңба сипаттамасы     = Елтаңба
 |ту сипаттамасы          = Байрақ
 |елтаңба ені             = 97
 |ту ені                  = 137
 |lat_dir = N
 |lat_deg = 51
 |lat_min = 31
 |lat_sec = 02
 |lon_dir = E
 |lon_deg = 104
 |lon_min = 08
 |lon_sec = 22
 |CoordAddon             = type:city(13000)_region:RU
 |CoordScale             = 300
 |ел картасы              = Ресей
 |аймақ картасы           = Иркутск облысы
 |ел картасының өлшемi    = 300
 |аймағы                  = Иркутск облысы
 |аудан түрі              = аудан
 |ауданы                  = Слюдян ауданы
 |мекен түрі              = Қала
 |мекені                  = Байкөл
 |басшының түрi           = Мэр
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = [[1961 жыл|1961]]
 |статус алуы             = [[1966 жыл|1966]]
 |жер аумағы              = 52
 |орталығының биіктігі    = 460 м
 |климаты                 = Қоңыржай континенттік
 |ресми тілі              = орыс тілі
 |тұрғыны                = 13 201&lt;ref name=&quot;BAIKALSK RESMI SAITY KHALYQ SANY&quot;&gt;{{cite web
 |url = https://gorod-baikalsk.ru/page/c116222955ad416a835305b4ebb8d883
 |title = Қала
 |website = gorod-bailalsk.ru
 |access-date = 2026
}}&lt;/ref&gt;
 |санақ жылы              = 2026
 |тығыздығы               = 227,6
 |телефон коды            = +7 39542
 |пошта индексі           = 665930
 |автомобиль коды         = 38
 |ортаққордағы санаты     = Baykalsk
 |сайты                   = http://www.gorod-baikalsk.ru
 |сайт тілі               = ru
}}

'''Байкөл ({{lang-ru|Байкальск}})''' — [[Ресей|Ресей Федерациясы]] [[Иркутск облысы]]ндағы қала, [[Байкөл қалалық әкімдігі]] орталығы. [[Байкөл]] көлінің оңтүстік жағалауында орналасады. Халқы — 13 419 адам. ([[2024 жыл|2024]])&lt;ref name=&quot;BAIKALSK RESMI SAITY&quot;&gt;{{cite web
 |url = https://gorod-baikalsk.ru/page/c116222955ad416a835305b4ebb8d883
 |title = Байкал қаласының паспорты
 |website = gorod-bailalsk.ru
 |access-date = 
}}&lt;/ref&gt;
== Тарихы ==
[[Иркутск облысы]]ның Слюдянск ауданындағы Байкөл [[1961 жыл]]ы целлюлоза-қағаз фабрикасының құрылысына байланысты қалалық типтегі елді мекен ретінде құрылған; ол [[1966 жыл]]ы қалаға айналды.

[[Байкөл]] көлінің оңтүстік жағалауында [[Иркутск облысы]]ндағы ең жас қала - Байкөл орналасқан. Оның шығу тегі [[Байкөл]] теңізінің жағасында даулы целлюлоза-қағаз фабрикасының құрылысымен байланысты.

[[1959 жыл]]ы құрылысшылар Сользан өзенінің жайылмасындағы аумақты игере бастады, ол екі жыл ішінде елді мекенге айналды. Небәрі жеті жыл ішінде ол қала көлеміне дейін өсті, ал [[1966 жыл]]ы оған қала мәртебесі берілді. Сол уақытқа дейін Байкөл жылу электр станциясы мен целлюлоза зауыты салынып қойған болатын. Инфрақұрылым және тұрғын үй кварталдары салынып жатқан болатын. Жер сілкінісі қаупіне байланысты ғимараттар әдетте бес қабаттан биік емес. Байкал төрт ауданнан тұрады.

Тегіс үстіртте екі жүз мыңнан астам халқы бар өнеркәсіптік қала салу жоспарланған болатын. Алғашқы он-он бес жыл ішінде мамандардың келуіне байланысты халық саны өсті. [[1980 жыл]]ға қарай қалада шамамен он алты мың тұрғын болды.

Қаланың өмір сүру кезеңінде оның бүкіл тарихы мен дамуы целлюлоза-қағаз фабрикасымен байланысты болды.

Қаланың өмір сүру кезеңінде оның бүкіл тарихы мен дамуы целлюлоза-қағаз фабрикасымен байланысты болды. Байкал көлі мен оның айналасындағы ландшафттың айналасындағы экологиялық және қауіпсіздік мәселелері үнемі өзгеріп отыратындықтан, бірегей ағынды суларды тазарту жүйесі орнатылды. Ағынды сулар арнайы тоғандарда көп сатылы химиялық тазартудан және биологиялық тазартудан кейін тазартудан өтті. Ағынды суларды тазартудың бүкіл жүйесі әлемдегі ең үздік болды.

[[КСРО]] ыдырағаннан кейін қаланың негізгі өніміне сұраныс азайды. [[1992 жыл]]ы зауытты қайта пайдалану мәселесі туындады. [[1995 жыл]]ы қалада әлі де он жеті мың тұрғын болды, бірақ халық санының өсуі төмендеп жатты. Өңірдегі өндірісті пайдалану мен қоршаған орта мәселелері арасындағы үздіксіз қақтығыстар зауыттың [[2008 жыл]]дан [[2010 жыл]]ға дейін екі жылға жабылуына әкелді. Ал [[2013 жыл]]дың [[25 желтоқсан]]ында оның өндірістік қызметі тоқтатылды. Халық саны он үш мыңнан сәл ғана асты.

[[1990 жыл]]дары өнеркәсіптің дамуымен қатар, қалада туризм үшін тамаша мүмкіндіктер болды. Қаланың сыртындағы көркем таулы жер бедері мұны мүмкін етті. Хамар-Дабан тау жотасының баурайында, тау бөктерінде шаңғы курорты салынды.

[[1994 жыл]]ы түрлі-түсті «Bounty» деп аталатын алғашқы соқпақ ашылды. Қар тазалағыштар сатып алынды. [[1995 жыл]]ы соқпақ жарықтандырылды.

[[1996 жыл]]дан [[1999 жыл]]ға дейін жаңа беткейлер мен соқпақтар жасалды (шығыс беткейі, могул және жаттығу беткейі және «Крест» беткейі). Сонымен қатар, кафе мен бар, сондай-ақ жалға беру дүкені бар «Негізгі» ғимарат салынды.

[[2000 жыл]]дан [[2006 жыл]]ға дейін шаңғы курорты электронды қолжетімділік жүйесін енгізді, әкімшілік ғимарат, сноуборд саябағы салды және жасанды қар тазалауға арналған жабдықтармен қамтамасыз етті.

[[2009 жыл]]дан бастап Гранд Байкөл ірі инвестициялық бағдарламаны жүзеге асырып келеді. Үш орындық орындықтары бар заманауи фуникулер ашылды. Жасанды жарықтандыру және қар тазалау мүмкіндігі бар жаңа беткейлер жасалуда.

Бүгінгі таңда Соболина тау шаңғы курорты Шығыс Сібірдегі ең ірі орталық болып табылады.

Құлпынай өсіру қала тарихында және дамуында ерекше орын алады. [[1970 жыл]]ы қалада алғаш рет «Виктория» құлпынай сорты отырғызылған кезде, ол мол өнім берді.&lt;ref name=&quot;BAIKÖL TARIKHY&quot;&gt;{{cite web
 |url = https://m.101hotels.com/recreation/russia/baikalsk/history?ysclid=lupuf7093j993393120
 |title = Байкөл қаласының тарихы
 |website = m.101hotels.com
 |access-date = 
}}&lt;/ref&gt;

Қала [[Байкөл]] көлінің оңтүстік жағалауында, Солзан және Харлахта өзендерінің сағасында, аудан орталығы [[Слюдянка (қала)|Слюдянкадан]] оңтүстік-шығысқа қарай 40 км, облыс орталығы [[Иркутск]]тен оңтүстік-шығысқа қарай 140 км, М55 федералды тас жолы мен Транссібір темір жолының бойында ([[Мәскеу]]ден 5346 км) орналасқан.&lt;ref name=&quot;BAIKALSK RESMI SAITY rs2&quot;&gt;{{cite web
 |url = https://gorod-baikalsk.ru/page/c116222955ad416a835305b4ebb8d883
 |title = Байкөл қаласы
 |website = gorod-bailalsk.ru
 |access-date = 
}}&lt;/ref&gt;
== Өнеркәсіп ==
Байкөл қаласының өнеркәсібі [[XX ғасыр]]дың екінші жартысында қалыптасты және оның дамуы [[Кеңес Одағы]] кезеңіндегі индустрияландыру саясатымен тығыз байланысты болды. Қала [[1960 жыл|1960-жылдары]] ірі өндірістік орталық ретінде жоспарланып, негізгі мақсат ретінде Байкөл көлінің жағалауында целлюлоза-қағаз өнеркәсібін дамыту көзделді.

Қаланың басты кәсіпорны – Байкөл целлюлоза-қағаз комбинаты болды. Бұл кәсіпорын [[1966 жыл]]ы іске қосылып, ұзақ уақыт бойы қала экономикасының негізгі тірегі қызметін атқарды&lt;ref&gt;{{Cite web 
 |url=https://www.britannica.com/place/Baykalsk 
 |title=Байкөл қаласы туралы мәлімет 
 |publisher=Encyclopaedia Britannica 
 |access-date=2026-04-03}}&lt;/ref&gt;. Комбинат ағаш шикізатын өңдеп, целлюлоза мен қағаз өнімдерін өндірді және оның өнімдері Кеңес Одағының түрлі аймақтарына таратылды.

Алайда өндірістің экологиялық әсері елеулі мәселелер туғызды. [[Байкөл]] көлі – әлемдегі ең терең және ең таза тұщы су қоймаларының бірі болғандықтан, оның экожүйесіне келтірілген зиян халықаралық деңгейде алаңдаушылық тудырды&lt;ref&gt;{{Cite web 
 |url=https://whc.unesco.org/en/list/754 
 |title=Байкөл көлі туралы ақпарат 
 |publisher=UNESCO 
 |access-date=2026-04-03}}&lt;/ref&gt;.

Экологиялық қысым мен экономикалық қиындықтардың нәтижесінде комбинаттың қызметі кезең-кезеңімен қысқартылып, [[2013 жыл]]ы толық тоқтатылды&lt;ref&gt;{{Cite web 
 |url=https://www.reuters.com/article/russia-baikal-idUSL5N0B91U520130228 
 |title=Байкөл қағаз комбинатының жабылуы 
 |publisher=Reuters 
 |access-date=2026-04-03}}&lt;/ref&gt;.

Қазіргі уақытта Байкөл қаласының өнеркәсібі әртараптандыру кезеңін бастан өткеруде. Ірі өндірістің орнына шағын және орта кәсіпорындар дамып келеді. Ағаш өңдеу, құрылыс материалдарын шығару және тамақ өнеркәсібі салалары біртіндеп қалыптасуда. Сонымен қатар, туризмнің дамуы да жергілікті өндірістердің дамуына ықпал етуде.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат: Ресей қалалары]]</text>
      <sha1>mzlp35slttu7tf73qzxfsi1s2n1ep73</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3576073</id>
      <parentid>3576072</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T11:13:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3576073</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13542" sha1="bhquzbfgnt456uz7zkwesb7fgrwjnl1" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{coord|51|31|02|N|104|09|22|E|display=title}}
{{Елді мекен-Ресей
 |статусы                 = Қала
 |қазақша атауы           = Байкөл
 |шынайы атауы            = {{lang-ru|Байкальск}}
 |сурет                   = Прибрежный район.jpg
 |сурет атауы             = 
 |елтаңба                 = Baykalsk COA (2011).gif
 |ту                      = Flag of Baykalskoe (Irkutsk oblast).svg
 |елтаңба сипаттамасы     = Елтаңба
 |ту сипаттамасы          = Байрақ
 |елтаңба ені             = 97
 |ту ені                  = 137
  |lat_dir = N |lat_deg = 51 |lat_min = 31 |lat_sec = 02
  |lon_dir = E |lon_deg = 104 |lon_min = 08 |lon_sec = 22
  |CoordAddon             = type:city(13000)_region:RU
  |CoordScale             = 300
 |ел картасы              = Ресей
 |аймақ картасы           = Иркутск облысы
 |ел картасының өлшемi    = 300
 |аймағы                  = Иркутск облысы
 |аудан түрі              = аудан
 |ауданы                  = Слюдян ауданы
 |мекен түрі              = Қала
 |мекені                  = Байкөл
 |басшының түрi           = Мэр
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = [[1961 жыл|1961]]
 |статус алуы             = [[1966 жыл|1966]]
 |жер аумағы              = 52
 |орталығының биіктігі    = 460 м
 |климаты                 = Қоңыржай континенттік
 |ресми тілі              = орыс тілі
 |тұрғыны                = 13 201&lt;ref name=&quot;BAIKALSK RESMI SAITY KHALYQ SANY&quot;&gt;{{cite web
 |url = https://gorod-baikalsk.ru/page/c116222955ad416a835305b4ebb8d883
 |title = Қала
 |website = gorod-bailalsk.ru
 |access-date = 2026
}}&lt;/ref&gt;
 |санақ жылы              = 2026
 |тығыздығы               = 227,6
 |телефон коды            = +7 39542
 |пошта индексі           = 665930
 |автомобиль коды         = 38
 |ортаққордағы санаты     = Baykalsk
 |сайты                   = http://www.gorod-baikalsk.ru
 |сайт тілі               = ru
}}

'''Байкөл ({{lang-ru|Байкальск}})''' — [[Ресей|Ресей Федерациясы]] [[Иркутск облысы]]ндағы қала, [[Байкөл қалалық әкімдігі]] орталығы. [[Байкөл]] көлінің оңтүстік жағалауында орналасады. Халқы — 13 419 адам. ([[2024 жыл|2024]])&lt;ref name=&quot;BAIKALSK RESMI SAITY&quot;&gt;{{cite web
 |url = https://gorod-baikalsk.ru/page/c116222955ad416a835305b4ebb8d883
 |title = Байкал қаласының паспорты
 |website = gorod-bailalsk.ru
 |access-date = 
}}&lt;/ref&gt;
== Тарихы ==
[[Иркутск облысы]]ның Слюдянск ауданындағы Байкөл [[1961 жыл]]ы целлюлоза-қағаз фабрикасының құрылысына байланысты қалалық типтегі елді мекен ретінде құрылған; ол [[1966 жыл]]ы қалаға айналды.

[[Байкөл]] көлінің оңтүстік жағалауында [[Иркутск облысы]]ндағы ең жас қала - Байкөл орналасқан. Оның шығу тегі [[Байкөл]] теңізінің жағасында даулы целлюлоза-қағаз фабрикасының құрылысымен байланысты.

[[1959 жыл]]ы құрылысшылар Сользан өзенінің жайылмасындағы аумақты игере бастады, ол екі жыл ішінде елді мекенге айналды. Небәрі жеті жыл ішінде ол қала көлеміне дейін өсті, ал [[1966 жыл]]ы оған қала мәртебесі берілді. Сол уақытқа дейін Байкөл жылу электр станциясы мен целлюлоза зауыты салынып қойған болатын. Инфрақұрылым және тұрғын үй кварталдары салынып жатқан болатын. Жер сілкінісі қаупіне байланысты ғимараттар әдетте бес қабаттан биік емес. Байкал төрт ауданнан тұрады.

Тегіс үстіртте екі жүз мыңнан астам халқы бар өнеркәсіптік қала салу жоспарланған болатын. Алғашқы он-он бес жыл ішінде мамандардың келуіне байланысты халық саны өсті. [[1980 жыл]]ға қарай қалада шамамен он алты мың тұрғын болды.

Қаланың өмір сүру кезеңінде оның бүкіл тарихы мен дамуы целлюлоза-қағаз фабрикасымен байланысты болды.

Қаланың өмір сүру кезеңінде оның бүкіл тарихы мен дамуы целлюлоза-қағаз фабрикасымен байланысты болды. Байкал көлі мен оның айналасындағы ландшафттың айналасындағы экологиялық және қауіпсіздік мәселелері үнемі өзгеріп отыратындықтан, бірегей ағынды суларды тазарту жүйесі орнатылды. Ағынды сулар арнайы тоғандарда көп сатылы химиялық тазартудан және биологиялық тазартудан кейін тазартудан өтті. Ағынды суларды тазартудың бүкіл жүйесі әлемдегі ең үздік болды.

[[КСРО]] ыдырағаннан кейін қаланың негізгі өніміне сұраныс азайды. [[1992 жыл]]ы зауытты қайта пайдалану мәселесі туындады. [[1995 жыл]]ы қалада әлі де он жеті мың тұрғын болды, бірақ халық санының өсуі төмендеп жатты. Өңірдегі өндірісті пайдалану мен қоршаған орта мәселелері арасындағы үздіксіз қақтығыстар зауыттың [[2008 жыл]]дан [[2010 жыл]]ға дейін екі жылға жабылуына әкелді. Ал [[2013 жыл]]дың [[25 желтоқсан]]ында оның өндірістік қызметі тоқтатылды. Халық саны он үш мыңнан сәл ғана асты.

[[1990 жыл]]дары өнеркәсіптің дамуымен қатар, қалада туризм үшін тамаша мүмкіндіктер болды. Қаланың сыртындағы көркем таулы жер бедері мұны мүмкін етті. Хамар-Дабан тау жотасының баурайында, тау бөктерінде шаңғы курорты салынды.

[[1994 жыл]]ы түрлі-түсті «Bounty» деп аталатын алғашқы соқпақ ашылды. Қар тазалағыштар сатып алынды. [[1995 жыл]]ы соқпақ жарықтандырылды.

[[1996 жыл]]дан [[1999 жыл]]ға дейін жаңа беткейлер мен соқпақтар жасалды (шығыс беткейі, могул және жаттығу беткейі және «Крест» беткейі). Сонымен қатар, кафе мен бар, сондай-ақ жалға беру дүкені бар «Негізгі» ғимарат салынды.

[[2000 жыл]]дан [[2006 жыл]]ға дейін шаңғы курорты электронды қолжетімділік жүйесін енгізді, әкімшілік ғимарат, сноуборд саябағы салды және жасанды қар тазалауға арналған жабдықтармен қамтамасыз етті.

[[2009 жыл]]дан бастап Гранд Байкөл ірі инвестициялық бағдарламаны жүзеге асырып келеді. Үш орындық орындықтары бар заманауи фуникулер ашылды. Жасанды жарықтандыру және қар тазалау мүмкіндігі бар жаңа беткейлер жасалуда.

Бүгінгі таңда Соболина тау шаңғы курорты Шығыс Сібірдегі ең ірі орталық болып табылады.

Құлпынай өсіру қала тарихында және дамуында ерекше орын алады. [[1970 жыл]]ы қалада алғаш рет «Виктория» құлпынай сорты отырғызылған кезде, ол мол өнім берді.&lt;ref name=&quot;BAIKÖL TARIKHY&quot;&gt;{{cite web
 |url = https://m.101hotels.com/recreation/russia/baikalsk/history?ysclid=lupuf7093j993393120
 |title = Байкөл қаласының тарихы
 |website = m.101hotels.com
 |access-date = 
}}&lt;/ref&gt;

Қала [[Байкөл]] көлінің оңтүстік жағалауында, Солзан және Харлахта өзендерінің сағасында, аудан орталығы [[Слюдянка (қала)|Слюдянкадан]] оңтүстік-шығысқа қарай 40 км, облыс орталығы [[Иркутск]]тен оңтүстік-шығысқа қарай 140 км, М55 федералды тас жолы мен Транссібір темір жолының бойында ([[Мәскеу]]ден 5346 км) орналасқан.&lt;ref name=&quot;BAIKALSK RESMI SAITY rs2&quot;&gt;{{cite web
 |url = https://gorod-baikalsk.ru/page/c116222955ad416a835305b4ebb8d883
 |title = Байкөл қаласы
 |website = gorod-bailalsk.ru
 |access-date = 
}}&lt;/ref&gt;
== Өнеркәсіп ==
Байкөл қаласының өнеркәсібі [[XX ғасыр]]дың екінші жартысында қалыптасты және оның дамуы [[Кеңес Одағы]] кезеңіндегі индустрияландыру саясатымен тығыз байланысты болды. Қала [[1960 жыл|1960-жылдары]] ірі өндірістік орталық ретінде жоспарланып, негізгі мақсат ретінде Байкөл көлінің жағалауында целлюлоза-қағаз өнеркәсібін дамыту көзделді.

Қаланың басты кәсіпорны – Байкөл целлюлоза-қағаз комбинаты болды. Бұл кәсіпорын [[1966 жыл]]ы іске қосылып, ұзақ уақыт бойы қала экономикасының негізгі тірегі қызметін атқарды&lt;ref&gt;{{Cite web 
 |url=https://www.britannica.com/place/Baykalsk 
 |title=Байкөл қаласы туралы мәлімет 
 |publisher=Encyclopaedia Britannica 
 |access-date=2026-04-03}}&lt;/ref&gt;. Комбинат ағаш шикізатын өңдеп, целлюлоза мен қағаз өнімдерін өндірді және оның өнімдері Кеңес Одағының түрлі аймақтарына таратылды.

Алайда өндірістің экологиялық әсері елеулі мәселелер туғызды. [[Байкөл]] көлі – әлемдегі ең терең және ең таза тұщы су қоймаларының бірі болғандықтан, оның экожүйесіне келтірілген зиян халықаралық деңгейде алаңдаушылық тудырды&lt;ref&gt;{{Cite web 
 |url=https://whc.unesco.org/en/list/754 
 |title=Байкөл көлі туралы ақпарат 
 |publisher=UNESCO 
 |access-date=2026-04-03}}&lt;/ref&gt;.

Экологиялық қысым мен экономикалық қиындықтардың нәтижесінде комбинаттың қызметі кезең-кезеңімен қысқартылып, [[2013 жыл]]ы толық тоқтатылды&lt;ref&gt;{{Cite web 
 |url=https://www.reuters.com/article/russia-baikal-idUSL5N0B91U520130228 
 |title=Байкөл қағаз комбинатының жабылуы 
 |publisher=Reuters 
 |access-date=2026-04-03}}&lt;/ref&gt;.

Қазіргі уақытта Байкөл қаласының өнеркәсібі әртараптандыру кезеңін бастан өткеруде. Ірі өндірістің орнына шағын және орта кәсіпорындар дамып келеді. Ағаш өңдеу, құрылыс материалдарын шығару және тамақ өнеркәсібі салалары біртіндеп қалыптасуда. Сонымен қатар, туризмнің дамуы да жергілікті өндірістердің дамуына ықпал етуде.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат: Ресей қалалары]]</text>
      <sha1>bhquzbfgnt456uz7zkwesb7fgrwjnl1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Берикбай Балтабаевич Кульшаров</title>
    <ns>3</ns>
    <id>778108</id>
    <revision>
      <id>3576075</id>
      <timestamp>2026-04-03T11:16:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3576075</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="340" sha1="p2zfbvnpitfqw1moo5gm1wzyf6qrd0e" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Берикбай Балтабаевич Кульшаров}}

-- [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] ([[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|талқылауы]])  16:16, 2026 ж. сәуірдің 3 (+05)</text>
      <sha1>p2zfbvnpitfqw1moo5gm1wzyf6qrd0e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Qymbat Islyambek</title>
    <ns>3</ns>
    <id>778109</id>
    <revision>
      <id>3576079</id>
      <timestamp>2026-04-03T11:27:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3576079</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="228" sha1="gqnsd80js9cw89kvg1xe03n5v4tc8l7" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Qymbat Islyambek}}

-- [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 16:27, 2026 ж. сәуірдің 3 (+05)</text>
      <sha1>gqnsd80js9cw89kvg1xe03n5v4tc8l7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Shynar.aytmaganbetova</title>
    <ns>3</ns>
    <id>778110</id>
    <revision>
      <id>3576080</id>
      <timestamp>2026-04-03T11:29:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3576080</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="245" sha1="ndl5u1s03cpm9h02wbvuihrgm147ftq" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Shynar.aytmaganbetova}}

-- [[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылауы]]) 16:29, 2026 ж. сәуірдің 3 (+05)</text>
      <sha1>ndl5u1s03cpm9h02wbvuihrgm147ftq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Айгулден Тогайбаева</title>
    <ns>3</ns>
    <id>778111</id>
    <revision>
      <id>3576081</id>
      <timestamp>2026-04-03T11:38:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3576081</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="330" sha1="phbe87y0d5gu6n8ywi2siq2jub3p1ea" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Айгулден Тогайбаева}}

-- [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылауы]]) 16:38, 2026 ж. сәуірдің 3 (+05)</text>
      <sha1>phbe87y0d5gu6n8ywi2siq2jub3p1ea</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:KnowledgeNomadic</title>
    <ns>3</ns>
    <id>778113</id>
    <revision>
      <id>3576083</id>
      <timestamp>2026-04-03T11:57:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3576083</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="244" sha1="9zndbo0ho6vnqks6yhbpt17kguco68g" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=KnowledgeNomadic}}

-- [[Қатысушы:Erboldilyara|Сариев Ербол]] ([[Қатысушы талқылауы:Erboldilyara|талқылауы]] 16:57, 2026 ж. сәуірдің 3 (+05)</text>
      <sha1>9zndbo0ho6vnqks6yhbpt17kguco68g</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>